وَهُوَ لَمْ يُدْرِكِ الْإِسْلَامَ فَالْمَعْنَى كَادَ أَنْ يَكُونَ حَنِيفًا، وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» : أَنَّ زَيْدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ خَرَجَ إِلَى الشَّامِ يَسْأَلُ
Oysa o, İslam'a yetişememiştir; bu durumda mana, neredeyse bir hanif olacaktı demektir. Sahîh-i Buhârî'de geçtiğine göre Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, dini araştırmak üzere Şam'a çıktı.
عَنِ الدِّينِ فَلَقِيَ عَالِمًا مِنَ الْيَهُودِ، فَسَأَلَهُ عَنْ دِينِهِ فَقَالَ لَهُ: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَكُونَ عَلَى دِينِكَ، فَقَالَ الْيَهُودِيُّ: إِنَّك لَا تَكُونُ عَلَى دِينِنَا حَتَّى تَأْخُذَ نَصِيبَكَ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ، قَالَ زَيْدٌ: أَفِرُّ إِلَّا مِنْ غَضَبِ اللَّهِ، وَلَا أَحْمِلُ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ شَيْئًا أَبَدًا وَأَنَا أَسْتَطِيعُ، فَهَلْ تَدُلُّنِي عَلَى دِينٍ لَيْسَ فِيهِ هَذَا؟ قَالَ: لَا أَعْلَمُهُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ حَنِيفًا، قَالَ: وَمَا الْحَنِيفُ؟ قَالَ: دِينُ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَكُنْ يَهُودِيًّا وَلَا
Yahudi bir âlimle karşılaştı ve ona dini hakkında soru sordu: 'Ben senin dinin üzere olmak istiyorum' dedi. Yahudi âlim: 'Sen Allah'ın gazabından payını almadıkça bizim dinimiz üzere olamazsın' dedi. Zeyd: 'Ben ancak Allah'ın gazabından kaçarım ve gücüm yettiğince asla Allah'ın gazabından bir şey yüklenmem. Bana içinde bu durumun bulunmadığı bir din gösterebilir misin?' dedi. O da: 'Hanif olman dışında öyle bir din bilmiyorum' dedi. Zeyd: 'Hanif nedir?' diye sordu. Yahudi: 'İbrahim'in dinidir; o ne Yahudi idi ne de
نَصْرَانِيّا وَكَانَ لَا يَعْبُدُ إِلَّا اللَّهَ، فَخَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ فَلَقِيَ عَالِمًا مِنَ النَّصَارَى فَقَاوَلَهُ مِثْلَ مُقَاوَلَةِ الْيَهُودِيِّ، غَيْرَ أَنَّ النَّصْرَانِيَّ قَالَ: أَنْ تَأْخُذَ بِنَصِيبِكَ مِنْ لَعْنَةِ اللَّهِ، فَخَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ وَقَدِ اتَّفَقَا لَهُ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، فَلَمْ يَزَلْ رَافِعًا يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ وَقَالَ: اللَّهُمَّ اشْهَدْ أَنِّي عَلَى دين إِبْرَاهِيم وَهَذَا أُمْنِيَّةٌ مِنْهُ لَا تُصَادِفُ الْوَاقِعَ. وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ: قَالَتْ: رَأَيْتُ زَيْدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ قَبْلَ الْإِسْلَامِ مُسْنِدًا ظَهْرَهُ إِلَى الْكَعْبَةِ وَهُوَ يَقُولُ: «يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ لَيْسَ مِنْكُمْ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ غَيْرِي» وَفِيهِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَقِيَ زَيْدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ بِأَسْفَلَ بَلْدَحٍ قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ الْوَحْيُ فَقُدِّمَتْ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ سُفْرَةٌ فَأَبَى زَيْدُ بْنُ عَمْرٍو أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا وَقَالَ: إِنِّي لَسْتُ آكُلُ مِمَّا تَذْبَحُونَ عَلَى أَنْصَابِكُمْ وَلَا آكُلُ إِلَّا مَا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَهَذَا تَوَهُّمٌ مِنْهُ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ يَفْعَلُ كَمَا تَفْعَلُ قُرَيْشٌ. وَإِنَّ زَيْدًا كَانَ يَعِيبُ عَلَى قُرَيْشٍ ذَبَائِحَهُمْ وَيَقُولُ: الشَّاةُ خَلَقَهَا اللَّهُ وَأَنْزَلَ لَهَا مِنَ السَّمَاءِ الْمَاءَ أنبت لَهَا مِنَ الْأَرْضِ ثُمَّ تَذْبَحُونَهَا عَلَى غَيْرِ اسْمِ اللَّهِ.
Hristiyandı ve Allah'tan başkasına ibadet etmezdi' dedi. Zeyd onun yanından çıktı ve Hristiyan bir âlimle karşılaştı. Ona da Yahudiye söylediklerinin benzerini söyledi. Ancak Hristiyan âlim: 'Allah'ın lanetinden payını alman gerekir' dedi. Zeyd her ikisinin de İbrahim'in dini üzerinde ittifak etmeleri üzerine onun yanından ayrıldı; ellerini semaya kaldırarak şöyle demeye devam etti: 'Allahım! Şahit ol ki ben İbrahim'in dini üzereyim.' Bu, onun vakıaya uygun düşmeyen bir temennisidir. Sahîh-i Buhârî'de Esmâ bint Ebî Bekir'den şöyle rivayet edilmiştir: «İslam'dan önce Zeyd b. Amr b. Nüfeyl'i sırtını Kâbe'ye dayamış olarak gördüm; şöyle diyordu: 'Ey Kureyş topluluğu! İçinizde benden başka İbrahim'in dini üzere olan kimse yoktur.'» Yine orada geçtiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, henüz kendisine vahiy inmeden önce Beldah'ın aşağı tarafında Zeyd b. Amr b. Nüfeyl ile karşılaştı. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir yemek sofrası sunuldu. Zeyd b. Amr ondan yemekten imtina etti ve: 'Ben sizin putlarınız adına kestiklerinizden yemem; üzerine yalnızca Allah'ın ismi anılan şeylerden yerim' dedi. Bu, Zeyd'in Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem de Kureyş'in yaptığı gibi yaptığını zannetmesinden ibaretti. Zeyd, kestikleri hayvanlar hususunda Kureyş'i kınar ve şöyle derdi: 'Koyunu yaratan Allah'tır; onun için semadan suyu indiren, onun için yerden bitkileri bitiren O'dur; sonra da siz onu Allah'ın isminden başkası üzerine kesiyorsunuz.'»
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْله: وَهذَا النَّبِيُّ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي الْمُشْتَهِرِ بِوَصْفٍ بَيْنَ الْمُخَاطَبِينَ كَقَوْلِهِ
Âyetteki: { وَهذَا النَّبِيُّ } “ve şu Peygamber” ifadesinde yer alan işaret ismi, muhataplar arasında bir sıfatla meşhur olan kimse hakkında mecazen kullanılmıştır; nitekim şu hadisteki kullanım da böyledir:
فِي الْحَدِيثِ: «فَجَعَلَ الْفَرَاشُ وَهَذِهِ الدَّوَابُّ تَقَعُ فِي النَّارِ»
Hadiste: «Pervaneler ve şu hayvanlar ateşe düşmeye başladı» buyrulmuştur.
فَالْإِشَارَةُ اسْتُعْمِلَتْ فِي اسْتِحْضَارِ الدَّوَابِّ الْمَعْرُوفَةِ بِالتَّسَاقُطِ عَلَى النَّارِ عِنْدَ وَقُودِهَا، وَالنَّبِيءُ لَيْسَ بِمُشَاهَدٍ لِلْمُخَاطَبِينَ بِالْآيَةِ، حِينَئِذٍ، وَلَا قُصِدَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى ذَاتِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ مُسْتَعْمَلَةً فِي حُضُورِ التَّكَلُّمِ بِاعْتِبَارِ كَوْنِ النَّبِيءِ هُوَ النَّاطِقَ بِهَذَا الْكَلَامِ، فَهُوَ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Buradaki işaret, ateş yakıldığında üzerine düşmesiyle bilinen canlıları zihinde hazır kılmak için kullanılmıştır. O esnada Peygamber bu âyetin muhatapları tarafından bizzat görülür durumda değildi ve işaretle onun zatı da kastedilmemiştir. İşaret isminin, bu sözü bizzat telaffuz edenin Peygamber olması hasebiyle tekellüm (konuşma) anında hazır bulunuşunu ifade etmek üzere kullanılmış olması da caizdir. Bu, şairin şu sözü gibidir:
«نَجَوْتِ وَهَذَا تَحْمِلِينَ طَلِيقُ» أَيْ وَالْمُتَكَلِّمُ الَّذِي تَحْمِلِينَهُ. وَالِاسْمُ الْوَاقِعُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، بَدَلًا مِنْهُ، هُوَ الَّذِي يُعَيِّنُ جِهَةَ الْإِشَارَةِ مَا هِيَ. وَعُطِفَ النَّبِيءُ عَلَى الَّذِينَ اتَّبَعُوا إِبْرَاهِيمَ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ مُتَابَعَتَهُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَيْسَتْ مُتَابَعَةً عَامَّةً فَكَوْنُ الْإِسْلَامِ مِنَ الْحَنِيفِيَّةِ أَنَّهُ مُوَافِقٌ لَهَا فِي أُصُولِهَا. وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ آمَنُوا الْمُسْلِمُونَ. فَالْمَقْصُودُ مَعْنَاهُ اللَّقَبِيُّ، فَإِنَّ وَصْفَ الَّذِينَ آمَنُوا صَارَ لَقَبًا لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَلِذَلِكَ كَثُرَ خِطَابُهُمْ فِي الْقُرْآنِ بِيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا.
«Kurtuldun; senin taşıdığın bu kişi ise serbesttir» yani senin taşıdığın şu mütekellim/konuşan kimse. İşaret isminden sonra bedel olarak gelen isim, işaretin yöneldiği şeyin ne olduğunu belirleyen unsurdur. Peygamber'in İbrahim'e uyanlara atfedilmesi ona verilen ehemmiyetten ötürüdür ve bunda onun İbrahim'e -aleyhisselâm- uymasının alelade bir uyma olmadığına dair bir ima vardır; zira İslam'ın Haniflikten olması, onun asıllarında Hanifliğe uygun düşmesidir. { الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler” ifadesiyle kastedilenler ise Müslümanlardır. Burada kastedilen lakap manasıdır; zira 'iman edenler' vasfı Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine bir lakap olmuştur. Bu sebeple Kur'an'da onlara hitap çoğunlukla { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” şeklinde gelmiştir.
وَوَجْهُ كَوْنِ هَذَا النَّبِيءِ ﷺ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ، مِثْلَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ،
Bu Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve iman edenlerin, ona uyanlar gibi İbrahim'e insanların en yakını olmalarının gerekçesi,
أَنَّهُمْ قَدْ تَخَلَّقُوا بِأُصُولِ شَرْعِهِ، وَعَرَفُوا قَدْرَهُ، وَكَانُوا لَهُ لِسَانَ صِدْقٍ دَائِبًا بِذِكْرِهِ،
onun şeriatının asıllarıyla ahlaklanmış olmaları, onun kadrini bilmeleri ve onu devamlı hayırla anan bir doğruluk lisanı olmalarıdır.
فَهَؤُلَاءِ أَحَقُّ بِهِ مِمَّنِ انْتَسَبُوا إِلَيْهِ لَكِنَّهُمْ نَقَضُوا أُصُولَ شَرْعِهِ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَمِنَ الَّذِينَ انْتَسَبُوا إِلَيْهِ وَأُنْسُوا ذِكْرَ شَرْعِهِ، وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى
Dolayısıyla bunlar, ona intisap ettikleri halde şeriatının asıllarını bozan kimselerden -ki onlar müşriklerdir- ve yine ona intisap ettikleri halde şeriatının zikrini unutturulan kimselerden -ki onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır- İbrahim'e daha layıktırlar. Bu manadan hareketle,
قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ، لَمَّا سَأَلَ عَنْ صَوْمِ الْيَهُودِ، يَوْمَ عَاشُورَاءَ فَقَالُوا: هُوَ يَوْمٌ نَجَّى اللَّهُ فِيهِ مُوسَى فَقَالَ: «نَحْنُ أَحَقُّ بِمُوسَى مِنْهُمْ» وَصَامَهُ وَأَمَرَ الْمُسْلِمِينَ بِصَوْمِهِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilerin Âşûrâ günü oruç tutmalarını sorduğunda: 'Bu, Allah'ın Musa'yı kurtardığı bir gündür' demeleri üzerine: «Biz Musa'ya onlardan daha layığız» buyurmuş, o gün oruç tutmuş ve Müslümanlara da oruç tutmalarını emretmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ تَذْيِيلٌ أَيْ هَؤُلَاءِ هُمْ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ، وَاللَّهُ وَلِيُّ إِبْرَاهِيمَ، وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُ، وَهَذَا النَّبِيءُ، وَالَّذِينَ آمَنُوا لِأَنَّ التَّذْيِيلَ يَشْمَلُ الْمُذَيَّلَ قَطْعًا، ثُمَّ يَشْمَلُ غَيْرَهُ تَكْمِيلًا كَالْعَامِّ عَلَى سَبَبٍ خَاصٍّ. وَفِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ قَوْلِهِ:
Âyetteki: { وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah da müminlerin dostudur” buyruğu bir fezleke (tezyîl) mahiyetindedir; yani bu kimseler İbrahim'e insanların en yakınıdır; Allah da İbrahim'in, ona uyanların, bu Peygamber'in ve iman edenlerin dostudur. Çünkü tezyîl, öncesindeki hususu kesin olarak kapsar, ardından da özel bir sebebe binaen gelen genel hüküm gibi bir tekmile olarak diğerlerini de içine alır. Âyetteki:
كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا [آل عمرَان: ٦٧] تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الَّذِينَ لَمْ يَكُنْ إِبْرَاهِيمُ مِنْهُمْ لَيْسُوا بمؤمنين.
{ كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا } [Âl-i İmrân: 67] buyruğundan sonra gelen { وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ } ifadesinde, İbrahim'in kendilerinden olmadığı kimselerin mümin olmadıklarına dair üstü kapalı bir tariz (iğneleme) vardır.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٦٩]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 69]
وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٦٩)
{ وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ } “Kitap ehlinden bir topluluk sizi saptırmak istedi. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar.” (69)
اسْتِئْنَافٌ مُنَاسَبَتُهُ قَوْلُهُ: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ- إِلَى قَوْله- إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ [آل عمرَان: ٦٤- ٦٨] إِلَخْ. وَالْمُرَادُ بِأَهْلِ الْكِتَابِ هُنَا الْيَهُودُ خَاصَّةً، وَلِذَلِكَ عبّر عَنْهُم بطَائفَة مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ الَّذِينَ كَانَت المحاجة مَعَهُمُ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ.
Bu, { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } [Âl-i İmrân: 64] âyetinden { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ } [Âl-i İmrân: 68] âyetine kadar olan kısımla münasebeti bulunan yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâf). Burada Kitap ehlinden maksat özellikle Yahudilerdir. Bu sebeple önceki âyetlerde kendileriyle tartışılan Ehl-i Kitap oldukları zannedilmesin diye onlar hakkında 'Kitap ehlinden bir topluluk' ifadesi kullanılmıştır.
وَالْمُرَادُ بِالطَّائِفَةِ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ مِنْ قُرَيْظَةَ، وَالنَّضِيرِ، وَقَيْنُقَاعَ، دَعَوْا عَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ، وَمُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ، وَحُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ، إِلَى الرُّجُوعِ إِلَى الشِّرْكِ.
Topluluktan maksat, Kurayza, Nadîr ve Kaynukâ'dan Ammâr b. Yâsir, Muâz b. Cebel ve Huzeyfe b. el-Yemân'ı şirke dönmeye çağıran bir gruptur.
وَجُمْلَةُ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ مُبَيِّنَةٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ وَدَّتْ، عَلَى طَرِيقَةِ الْإِجْمَال وَالتَّفْصِيل. فَلَو شَرْطِيَّةٌ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّمَنِّي مَجَازًا لِأَنَّ التَّمَنِّيَ مِنْ لَوَازِمِ الشَّرْطِ الِامْتِنَاعِيِّ. وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ فِعْلُ وَدَّتْ تَقْدِيرُهُ: لَوْ يُضِلُّونَكُمْ لَحَصَلَ مَوْدُودُهُمْ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ التَّمَنِّيَ عَارِضٌ مِنْ عَوَارِضِ لَوِ الِامْتِنَاعِيَّةِ فِي بَعْضِ الْمَقَامَاتِ. وَلَيْسَ هُوَ مَعْنًى أَصْلِيًّا مِنْ مَعَانِي لَوْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
{ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ } cümlesi, icmal ve tafsil üslubu üzere { وَدَّتْ } cümlesinin muhtevasını açıklamaktadır. Buradaki Lev (لَو) şart edatı olup mecazen temenni için kullanılmıştır; zira temenni, imtina bildiren şartın gereklerindendir. Şartın cevabı mahzûf olup { وَدَّتْ } fiili ona delalet etmektedir; takdiri: 'Sizi saptırsalar istedikleri gerçekleşmiş olurdu' şeklindedir. Tahkik ehli âlimlere göre temenni, bazı makamlarda imtina bildiren 'lev'in arızi durumlarından biridir; lev edatının asli manalarından biri değildir. Bunun benzeri daha önce Bakara Sûresi'ndeki Yüce Allah'ın: { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ } “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmasını arzu eder” buyruğunda geçmişti.
وَقَوْلُهُ: لَوْ يُضِلُّونَكُمْ أَيْ وَدُّوا إِضْلَالَكُمْ وَهُوَ يَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ وَدُّوا أَنْ يَجْعَلُوهُمْ عَلَى غَيْرِ هُدًى فِي نَظَرِ أَهْلِ الْكِتَابِ: أَيْ يُذَبْذِبُوهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ الْإِضْلَالُ فِي نَفْسِ
Âyetteki: { لَوْ يُضِلُّونَكُمْ } ifadesi, yani 'sizi saptırmayı arzu ettiler' demektir. Bu, Ehl-i Kitab'ın kendi nazarında onları hidayetten uzaklaştırmayı -yani tereddüde düşürmeyi- arzu ettikleri anlamına gelebileceği gibi, hakikatteki
الْأَمْرِ، وَإِنْ كَانَ وِدُّ أَهْلِ الْكِتَابِ أَنْ يُهَوِّدُوهُمْ. وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ يَحْتَمِلُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ: إِنَّهُمْ إِذَا أَضَلُّوا النَّاسَ فَقَدْ صَارُوا هُمْ أَيْضًا ضَالِّينَ لِأَنَّ الْإِضْلَالَ ضَلَالٌ، وَأَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ: إِنَّهُمْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ ضَالِّينَ بِرِضَاهُمْ بِالْبَقَاءِ عَلَى دِينٍ مَنْسُوخٍ وَقَوْلُهُ: وَما يَشْعُرُونَ يُنَاسِبُ الِاحْتِمَالَيْنِ لِأَنَّ الْعِلْمَ بالحالتين دَقِيق.
saptırmanın kastedilmiş olması da muhtemeldir; her ne kadar Ehl-i Kitab'ın arzusu onları Yahudileştirmek olsa da. Her iki ihtimale göre de Yüce Allah'ın: { وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar” buyruğunun manasının: 'İnsanları saptırdıklarında kendileri de sapmış olurlar, çünkü saptırmak bizzat sapıklıktır' şeklinde olması muhtemel olduğu gibi; 'Hükmü kalkmış bir din üzere kalmaya razı olmakla daha önceden de sapkın idiler' manasına gelmesi de muhtemeldir. { وَما يَشْعُرُونَ } “farkına varmazlar” buyruğu ise her iki ihtimale de uygundur; çünkü bu iki durumun bilinmesi ince bir anlayış gerektirir.
[٧٠، ٧١]
[70, 71]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٧٠ إِلَى ٧١]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 70-71]
يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠) يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١)
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠) يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ey Kitap ehli! Göz göre göre Allah'ın âyetlerini niçin inkâr ediyorsunuz? (70) Ey Kitap ehli! Niçin bile bile hakkı batıla karıştırıyor ve hakkı gizliyorsunuz?” (71)
الْتِفَاتٌ إِلَى خِطَابِ الْيَهُودِ. وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ. وَالْآيَاتُ: الْمُعْجِزَاتُ، وَلِذَلِكَ قَالَ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ. وَإِعَادَةُ نِدَائِهِمْ بِقَوْلِهِ: يَا أَهْلَ الْكِتابِ ثَانِيَةً لِقَصْدِ التَّوْبِيخِ وَتَسْجِيلِ بَاطِلِهِمْ عَلَيْهِمْ. وَلَبْسُ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ تَلْبِيسُ دِينِهِمْ بِمَا أَدْخَلُوا فِيهِ مِنَ الْأَكَاذِيبِ وَالْخُرَافَاتِ وَالتَّأْوِيلَاتِ الْبَاطِلَةِ، حَتَّى ارْتَفَعَتِ الثِّقَةُ بِجَمِيعِهِ. وَكِتْمَانُ الْحَقِّ يُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ كِتْمَانُهُمْ تَصْدِيقَ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ كِتْمَانُهُمْ مَا فِي التَّوْرَاةِ مِنَ الْأَحْكَامِ الَّتِي أَمَاتُوهَا وَعَوَّضُوهَا بِأَعْمَالِ أَحْبَارِهِمْ وَآثَارِ تَأْوِيلَاتِهِمْ، وَهُمْ يَعْلَمُونَهَا وَلَا يَعْمَلُونَ بِهَا.
Bu, Yahudilere yönelik hitaba bir iltifattır. Buradaki istifham inkârîdir. Âyetlerden maksat mucizelerdir; bu yüzden: { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “göz göre göre” buyrulmuştur. { يَا أَهْلَ الْكِتابِ } nidasının ikinci kez tekrarlanması azarlama ve batıllarını yüzlerine vurma gayesine matuftur. Hakkı batıla karıştırmak; dinlerini, içine soktukları yalanlar, hurafeler ve batıl tevillerle bulandırmalarıdır; öyle ki artık dinin bütününe olan güven ortadan kalkmıştır. Hakkı gizlemekten maksadın Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik etmeyi gizlemeleri olması muhtemel olduğu gibi, Tevrat'ta yer alan ve işlevsiz hale getirip yerine hahamlarının tasarruflarını ve tevil kalıntılarını koydukları hükümleri -ki bunları bildikleri halde gereğince amel etmezlerdi- gizlemeleri olması da muhtemeldir.
[٧٢- ٧٤]
[72-74]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٧٢ الى ٧٤]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 72-74]
وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤)
{ وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Kitap ehlinden bir topluluk şöyle dedi: 'İman edenlere indirilene günün başlangıcında inanın, sonunda da inkâr edin; belki onlar da dönerler. (72) Ve sizin dininize uyanlardan başkasına inanmayın.' De ki: 'Doğru yol, ancak Allah'ın yoludur. Size verilenin bir benzerinin başka birine verilmesine yahut Rabbinizin huzurunda sizinle tartışacaklarına mı [inanmıyorsunuz]?' De ki: 'Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir. (73) Rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir.'” (74)
وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ.
{ وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } “Kitap ehlinden bir topluluk şöyle dedi: 'İman edenlere indirilene günün başlangıcında inanın, sonunda da inkâr edin; belki onlar da dönerler. Ve sizin dininize uyanlardan başkasına inanmayın.' De ki: 'Doğru yol, ancak Allah'ın yoludur.'”
عَطْفٌ عَلَى وَدَّتْ طائِفَةٌ [آل عمرَان: ٦٩] . فَالطَّائِفَةُ الْأُولَى حَاوَلَتِ الْإِضْلَالَ بِالْمُجَاهَرَةِ، وَهَذِهِ الطَّائِفَةُ حَاوَلَتْهُ بِالْمُخَادَعَةِ: قِيلَ أُشِيرَ إِلَى طَائِفَةٍ مِنَ الْيَهُودِ مِنْهُمْ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ،
Bu kısım, { وَدَّتْ طائِفَةٌ } [Âl-i İmrân: 69] âyetine matuftur. İlk topluluk saptırmayı açıktan yapmaya çalışmış, bu topluluk ise bunu hileyle denemiştir. Denildiğine göre burada aralarında Ka'b b. el-Eşref'in de bulunduğu Yahudilerden bir gruba işaret edilmiştir.
وَمَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ، وَغَيْرِهِمَا مِنْ يَهُودِ خَيْبَرَ، أَغْوَاهُمُ الْعُجْبُ بِدِينِهِمْ فَتَوَهَّمُوا أَنَّهُمْ قُدْوَةٌ لِلنَّاسِ فَلَمَّا أَعْيَتْهُمُ الْمُجَاهَرَةُ بِالْمُكَابَرَةِ دَبَّرُوا لِلْكَيْدِ مَكِيدَةً أُخْرَى، فَقَالُوا لِطَائِفَةٍ مِنْ أَتْبَاعِهِمْ: «آمِنُوا بِمُحَمَّدٍ أَوَّلَ النَّهَارِ مُظْهِرِينَ أَنَّكُمْ صَدَّقْتُمُوهُ ثُمَّ اكْفُرُوا آخِرَ النَّهَارِ لِيَظْهَرَ أَنَّكُمْ كَفَرْتُمْ بِهِ عَنْ بَصِيرَةٍ وَتَجْرِبَةٍ فَيَقُولَ الْمُسْلِمُونَ مَا صَرَفَ هَؤُلَاءِ عَنَّا إِلَّا مَا انْكَشَفَ لَهُمْ مِنْ حَقِيقَةِ أَمْرِ هَذَا الدِّينِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ هُوَ الدِّينَ الْمُبَشَّرَ بِهِ فِي الْكُتُبِ السَّالِفَةِ» فَفَعَلُوا ذَلِكَ.
Mâlik b. es-Sayf ve Hayber Yahudilerinden diğer kimseler dinleriyle övünmeye kapılmış ve kendilerini insanlar için bir önder zannetmişlerdi. Açıktan inatlaşmaktan aciz kalınca tuzak kurmak için başka bir hileye başvurdular. Kendi taraftarlarından bir gruba şöyle dediler: «Muhammed'e günün başında iman edip onu tasdik ettiğinizi gösterin; günün sonunda ise onu inkâr edin ki, sizin onu basiret ve tecrübe neticesinde inkâr ettiğiniz anlaşılsın; böylece Müslümanlar: 'Bunları bizden çeviren şey, ancak bu dinin hakikatinin onlara açığa çıkması ve önceki kitaplarda müjdelenen dinin bu olmadığını anlamalarıdır' desinler.» Onlar da bunu yaptılar.
وَقَوْلُهُ: عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا يُحْتَمَلُ أَنَّهُ مِنْ لَفْظِ الْحِكَايَةِ بِأَنْ يَكُونَ الْيَهُودُ قَالُوا آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى أَتْبَاعِ مُحَمَّدٍ فَحَوَّلَهُ اللَّهُ تَعَالَى فَقَالَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا تَنْوِيهًا بِصِدْقِ إِيمَانِهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: { عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } [iman edenlere] sözünün, hikâye (aktarma) lafzından olması muhtemeldir; şöyle ki Yahudiler: "Muhammed'in tâbilerine indirilene iman edin" demiş, Allah Teâlâ da onların imanlarının doğruluğunu övmek için bunu { عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } [iman edenlere] şeklinde değiştirmiştir.
وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ مِنَ الْمَحْكِيِّ بِأَنْ يَكُونَ الْيَهُودُ أَطْلَقُوا هَذِهِ الصِّلَةَ عَلَى أَتْبَاعِ مُحَمَّدٍ إِذْ صَارَتْ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ عَلَيْهِمْ. وَوجه النَّهَارِ أَوَّلُهُ وَتَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ [آل عمرَان: ٤٥] .
Hikâye edilen sözün bizzat kendisinden olması da muhtemeldir; şöyle ki Yahudiler, üzerlerine galip gelerek özel isim haline geldiği için Muhammed'in tâbilerine bu sılayı (nitelemeyi) kullanmış olabilirler. Günün vechi (وَجْهَ النَّهَارِ) ise onun başlangıcıdır; bu [kelime] az önce Allah Teâlâ'nın: { وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } [Âl-i İmrân: 45] kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ مِنْ كَلَامِ الطَّائِفَةِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ قَصَدُوا بِهِ الِاحْتِرَاسَ أَلَّا يَظُنُّوا مِنْ قَوْلِهِمْ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ أَنَّهُ إِيمَانٌ حَقٌّ، فَالْمَعْنَى وَلَا تُؤْمِنُوا إِيمَانًا حَقًّا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، فَأَمَّا مُحَمَّدٌ فَلَا تُؤْمِنُوا بِهِ لِأَنَّهُ لَمْ يَتْبَعْ دِينَكُمْ فَهَذَا تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ.
{ وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } kavli, Ehl-i Kitap'tan olan o topluluğun sözündendir. Bununla, { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ } sözlerinden hakiki bir imanın kastedildiğinin zannedilmesini engellemek için ihtirazda bulunmayı (tedbir almayı) amaçlamışlardır. Manası şudur: "Sizin dininize uyanlardan başkasına hakiki bir şekilde inanmayın. Muhammed'e gelince, o sizin dininize uymadığı için ona inanmayın." Bu da nehyin gerekçesidir.
وَهَذَا اعْتِذَارٌ عَنْ إِلْزَامِهِمْ بِأَنَّ كُتُبَهُمْ بَشَّرَتْ بِمَجِيءِ رَسُولٍ مُقَفٍّ فَتَوَهَّمُوا أَنَّهُ لَا يَجِيءُ إِلَّا بِشَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ، وَضَلُّوا عَنْ عَدَمِ الْفَائِدَةِ فِي مَجِيئِهِ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ لِأَنَّهُ مِنْ تَحْصِيل الْحَاصِل، فينزّه فِعْلُ اللَّهِ عَنْهُ، فَالرَّسُولُ الَّذِي يَجِيءُ بَعْدَ مُوسَى لَا يَكُونُ إِلَّا نَاسِخًا لِبَعْضِ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ فَجَمْعُهُمْ بَيْنَ مَقَالَةِ: آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَبَيْنَ مَقَالَةِ: وَلا تُؤْمِنُوا مِثْلَ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ [الْأَنْفَال: ١٧] .
Bu, kitaplarının kendisinden sonra gelecek bir peygamberi müjdelemiş olduğu hususundaki bağlayıcılıktan kaçmak için ileri sürdükleri bir mazerettir. Onlar, [o peygamberin] ancak Tevrat'ın şeriatıyla geleceğini vehmettiler. Tevrat'ta olanla gelmesinde bir fayda bulunmadığını, çünkü bunun tahsil-i hâsıl (zaten var olanı elde etmek) olacağını ve Allah'ın fiilinin bundan münezzeh olduğunu idrak edemediler. Zira Musa'dan sonra gelecek peygamber, mutlaka Tevrat şeriatının bir kısmını neshedici (yürürlükten kaldırıcı) olacaktır. Onların: { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } sözü ile { وَلا تُؤْمِنُوا } sözünü bir arada kullanmaları, { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ } [el-Enfâl: 17] gibidir.
وَقَوْلُهُ: قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ كَلَامٌ مُعْتَرِضٌ، أُمِرَ النَّبِيءُ ﵊ أَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ. كِنَايَةٌ عَنِ اسْتِبْعَادِ حُصُولِ اهْتِدَائِهِمْ، وَأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَهْدِهِمْ، لِأَنَّ هُدَى غَيْرِهِ أَيْ مُحَاوَلَتَهُ هُدَى النَّاسِ لَا يَحْصُلُ مِنْهُ الْمَطْلُوبُ، إِذَا لَمْ يُقَدِّرْهُ اللَّهُ. فَالْقَصْرُ حَقِيقِيٌّ: لِأَنَّ مَا لَمْ يُقَدِّرْهُ اللَّهُ فَهُوَ صُورَةُ الْهُدَى وَلَيْسَ بِهُدًى وَهُوَ مُقَابِلُ قَوْلِهِمْ:
{ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } kavli ise bir itiraz (ara cümle) olup Peygamber'e [aleyhisselâm] bunu onlara söylemesi emredilmiştir. Bu, onların hidayete ermelerinin uzak görüldüğüne ve Allah'ın onları hidayete erdirmediğine bir kinayedir. Zira Allah'tan başkasının hidayeti, yani insanları hidayete erdirme çabası, Allah takdir etmedikçe istenen neticeyi vermez. Buradaki kasr (sınırlandırma) hakikidir; çünkü Allah'ın takdir etmediği şey, hidayetin suretidir ama gerçekte hidayet değildir. Bu da onların şu sözlerinin mukabilidir:
آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ- وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، إِذْ أَرَادُوا صُورَةَ الْإِيمَانِ، وَمَا هُوَ بِإِيمَانٍ، وَفِي هَذَا الْجَوَابِ إِظْهَارُ الِاسْتِغْنَاءِ عَنْ مُتَابَعَتِهِمْ.
{ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ } [ve] { وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ }; zira onlar imanın yalnızca suretini istemişlerdir, oysa bu iman değildir. Bu cevapta, onların tâbi olmasına ihtiyaç duyulmadığının ortaya konulması vardır.
أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ.
{ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ } “Size verilenin bir benzerinin başka birine verilmesine yahut Rabbinizin huzurunda sizinle tartışacaklarına [mı inanmıyorsunuz?]”
أَشْكَلَ مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدَ سَابِقَتِهَا وَصْفَ نَظْمِهَا، وَمَصْرِفَ مَعْنَاهَا: إِلَى أَيِّ فَرِيقٍ.
Bu âyetin öncekinden sonraki konumu, nazmının niteliği ve manasının hangi gruba yönlendirileceği hususu müşkil (anlaşılması zor) olmuştur.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: إِنَّهَا أَشْكَلُ آيَةٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَذَكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ وُجُوهًا ثَمَانِيَةً. تَرْجِعُ إِلَى احْتِمَالَيْنِ أَصْلِيَّيْنِ.
Kurtubî: "Bu, söz konusu suredeki en müşkil âyettir" demiştir. İbn Atiyye ise iki temel ihtimale dayanan sekiz vecih zikretmiştir.
الِاحْتِمَالُ الأول أَنَّهَا تكلمة لِمُحَاوَرَةِ الطَّائِفَةِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَأَنَّ جُمْلَةَ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ مُعْتَرِضَةٌ فِي أَثْنَاءِ ذَلِكَ الْحِوَارِ، وَعَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ تَأْتِي
Birinci ihtimal: Âyetin, Ehl-i Kitap'tan olan grubun birbiriyle yaptığı konuşmanın devamı olması ve { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } cümlesinin bu diyaloğun arasında itiraz (ara cümle) olmasıdır. Bu ihtimale göre
وُجُوهٌ نَقْتَصِرُ مِنْهَا عَلَى وَجْهَيْنِ وَاضِحَيْنِ:
bazı vecihler ortaya çıkar ki biz bunlardan açık olan iki vecihle yetiniyoruz:
أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ أَرَادُوا تَعْلِيلَ قَوْلِهِمْ: وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ عَلَى أَنَّ سِيَاقَ الْكَلَامِ يَقْتَضِي إِرَادَتَهُمُ اسْتِحَالَةَ نَسْخِ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ، وَاسْتِحَالَةَ بَعْثَةِ رَسُولٍ بَعْدَ مُوسَى، وَأَنَّهُ يُقَدَّرُ لَامُ تَعْلِيلٍ مَحْذُوفٌ قَبْلَ (أَنِ) الْمَصْدَرِيَّةِ وَهُوَ حَذْفٌ شَائِعٌ مِثْلُهُ. ثُمَّ إِمَّا أَنْ يُقَدَّرَ حَرْفُ نَفْيٍ بَعْدَ (أَنْ) يدل عَلَيْهِ هَذَا السِّيَاقُ وَيَقْتَضِيهِ لَفْظُ (أَحَدٌ) الْمُرَادُ مِنْهُ شُمُولُ كُلِّ أَحَدٍ: لِأَنَّ ذَلِكَ اللَّفْظَ لَا يُسْتَعْمَلُ مُرَادًا مِنْهُ الشُّمُولُ إِلَّا فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَمَا فِي مَعْنَى النَّفْيِ مِثْلَ اسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِ، فَأَمَّا إِذَا اسْتُعْمِلَ (أَحَدٌ) فِي الْكَلَامِ الْمُوجِبِ فَإِنَّهُ يَكُونُ بِمَعْنَى الْوَصْفِ بِالْوَحْدَةِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمُنَاسِبٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Bunlardan biri: Sözün akışının Tevrat şeriatının neshedilmesinin imkânsızlığını ve Musa'dan sonra bir peygamber gönderilmesinin imkânsızlığını kastettiklerini gerektirmesi doğrultusunda, { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } sözlerini gerekçelendirmek istemeleridir. Mastar edatı olan (en/أَنْ)den önce hazfedilmiş bir illet lâmı (lâm-ı ta'lîl) takdir edilir ki böylesi hazifler yaygındır. Sonra ya (en/أَنْ) edatından sonra, bu bağlamın delalet ettiği ve herkesi kapsamasının kastedildiği (ehad/أَحَدٌ) lafzının gerektirdiği bir nefy (olumsuzluk) harfi takdir edilir. Zira bu lafız, kapsam bildirmek kastıyla ancak nefy veya inkârî istifham gibi nefy manasında olan bağlamlarda kullanılır. Şayet (ehad/أَحَدٌ) olumlu cümlede kullanılırsa teklik vasfı manasına gelir ki bu da bu âyette uygun düşmez.
فَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ لِأَن لَا يوتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ وَحَذْفُ حَرْفِ النَّفْيِ بَعْدَ لَامِ التَّعْلِيلِ، ظَاهِرَةً وَمُقَدَّرَةً، كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا [النِّسَاء:
Buna göre ifadenin takdiri: (لِأَنْ لَا يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ) "Size verilenin benzerinin hiç kimseye verilmemesi için..." şeklindedir. İster açık ister takdirî olsun, illet lâmından sonra nefy harfinin hazfedilmesi kelamda çokça görülür. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } [en-Nisâ:
١٧٦] ، أَيْ لِئَلَّا تَضِلُّوا.
176], yani: “Sapmayasınız diye [Allah size açıklıyor].”
وَالْمَعْنَى: أَنَّ قَصْدَهُمْ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَثْبِيتُ أَنْفُسِهِمْ عَلَى مُلَازَمَةِ دِينِ الْيَهُودِيَّةِ، لِأَنَّ الْيَهُودَ لَا يُجَوِّزُونَ نَسْخَ أَحْكَامِ اللَّهِ، وَيَتَوَهَّمُونَ أَنَّ النَّسْخَ يَقْتَضِي الْبَدَاءَ.
Mana şudur: Onların bu sözden kasıtları, Yahudilik dinine bağlılık hususunda kendilerini pekiştirmektir; zira Yahudiler Allah'ın hükümlerinin neshedilmesini caiz görmezler ve neshin bedâ (Allah için sonradan ortaya çıkan yeni bir görüş/bilgi) gerektireceğini vehmederler.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ أَرَادُوا إِنْكَار أَن يوتى أحد النبوءة كَمَا أُوتِيَهَا أَنْبِيَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَيَكُونُ الْكَلَامُ اسْتِفْهَامًا إِنْكَارِيًّا حُذِفَتْ مِنْهُ أَدَاةُ الِاسْتِفْهَامِ لِدَلَالَةِ السِّيَاقِ وَيُؤَيِّدُهُ قِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ قَوْلَهُ: أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ بِهَمْزَتَيْنِ.
İkinci vecih: İsrailoğulları peygamberlerine verildiği gibi herhangi birine peygamberlik verilmesini inkâr etmek istemiş olmalarıdır. Böylece ifade, bağlamın delaleti sebebiyle soru edatı hazfedilmiş inkârî bir soru olur. İbn Kesîr'in: { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ } kavlini iki hemze ile okuması da bunu desteklemektedir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ فَحَرْفُ (أَوْ) فِيهِ لِلتَّقْسِيمِ مِثْلَ وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً [الْإِنْسَان: ٢٤] (أَوْ) مَعْطُوفٌ عَلَى النَّفْيِ، أَوْ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ: عَلَى اخْتِلَافِ التَّقْدِيرَيْنِ، وَالْمَعْنَى: وَلَا يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ- أَو- وَكَيف يحاجونكم عِنْدَ رَبِّكُمْ، أَيْ لَا حُجَّةَ لَهُمْ عَلَيْكُمْ عِنْدَ اللَّهِ.
{ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ } kavline gelince, buradaki (ev/أَوْ) harfi, { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } [el-İnsân: 24] âyetinde olduğu gibi taksim içindir. İki farklı takdire göre (ev/أَوْ), nefye ya da inkârî istifhama matuftur. Manası da şöyledir: "Rabbinizin huzurunda sizinle tartışamasınlar" veya "Rabbinizin huzurunda sizinle nasıl tartışabilirler ki?"; yani Allah katında onların size karşı bir delili yoktur.
وواو الْجَمْعِ فِي يُحاجُّوكُمْ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى (أَحَدٌ) لِدَلَالَتِهِ عَلَى الْعُمُومِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ أَوِ الْإِنْكَارِ.
{ يُحاجُّوكُمْ } kelimesindeki cemi vâvı, nefy veya inkâr bağlamında umum (genellik) bildirdiği için (ehad/أَحَدٌ) lafzına dönen bir zamirdir.
وَفَائِدَةُ الِاعْتِرَاضِ فِي أَثْنَاءِ كَلَامِهِمُ الْمُبَادَرَةُ بِمَا يُفِيدُ ضَلَالَهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ حَرَمَهُمُ التَّوْفِيقَ.
Sözlerinin arasına itiraz cümlesinin girmesinin faydası; Allah onları muvaffakiyetten mahrum bıraktığı için, onların sapkınlık içinde olduklarını hemen bildirmektir.
الِاحْتِمَالُ الثَّانِي أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مِمَّا أُمِرَ النَّبِيءُ ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ بَقِيَّةً
İkinci ihtimal: Bu cümlenin, Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara söylemesi emredilen sözlerden olup
لِقَوْلِهِ: «إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ» .
"Şüphesiz doğru yol, Allah'ın yoludur" sözünün devamı olmasıdır.
وَالْكَلَامُ عَلَى هَذَا رَدٌّ عَلَى قَوْلِهِمْ: آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ- وَقَوْلِهِمْ- وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ عَلَى طَرِيقَةِ اللَّفِّ وَالنَّشْرِ الْمَعْكُوسِ، فَقَوْلُهُ:
Buna göre ifade, ters leff ü neşr (leff ü neşr-i ma'kûs) yöntemiyle onların: { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ } sözlerine ve { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } sözlerine bir reddiyedir. Şöyle ki:
أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ إِبْطَالٌ لِقَوْلِهِمْ: وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ أَيْ قُلْتُمْ ذَلِكَ حَسَدًا مِنْ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ وَقَوْلُهُ: أَوْ يُحاجُّوكُمْ رَدٌّ لِقَوْلِهِمْ: آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ عَلَى طَرِيقَةِ التَّهَكُّمِ، أَيْ مُرَادُكُمُ التَّنَصُّلُ مِنْ أَنْ يُحَاجُّوكُمْ أَيِ الَّذِينَ آمَنُوا عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَجَمَعْتُمْ بَيْنَ الْإِيمَانِ بِمَا آمَنَ بِهِ الْمُسْلِمُونَ، حَتَّى إِذَا كَانَ لَهُمُ الْفَوْزُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُحَاجُّونَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بِأَنَّكُمْ كَافِرُونَ، وَإِذَا كَانَ الْفَوْزُ لَكُمْ كُنْتُمْ قَدْ أَخَذْتُمْ بِالْحَزْمِ إِذْ لَمْ تُبْطِلُوا دِينَ الْيَهُودِيَّةِ، وَعَلَى هَذَا فَوَاوُ الْجَمَاعَةِ فِي قَوْلِهِ: أَوْ يُحاجُّوكُمْ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ آمَنُوا. وَهَذَا الِاحْتِمَالُ أَنْسَبُ نَظْمًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ، لِيَكُونَ لِكُلِّ كَلَامٍ حُكِيَ عَنْهُمْ تَلْقِينُ جَوَابٍ عَنْهُ:
{ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ } kavli, onların { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } sözünü iptal etmektedir; yani: "Siz bunu, size verilenin bir benzeri başkasına verilir diye haset ettiğinizden söylediniz." { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } kavli ise istihza (alay) yoluyla onların: { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ } sözüne bir reddir. Yani: "Maksadınız, kıyamet gününde iman edenlerin Allah katında sizinle tartışmasından kurtulmaktır. Böylece Müslümanların inandığına da iman etmeyi birleştirdiniz ki, kıyamet gününde kurtuluş onların olursa, Allah katında sizin kâfir olduğunuzu öne sürerek sizinle tartışmasınlar; şayet kurtuluş sizin olursa, Yahudilik dinini büsbütün iptal etmeyerek işi sağlama almış olasınız." Buna göre { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } kavlindeki cemaat vâvı, iman edenlere racidir. Bu ihtimal, nazım bakımından Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ } kavline daha uygundur; ta ki onlardan aktarılan her söze karşı bir cevabın telkin edilmesi söz konusu olsun:
فَجَوَابُ قَوْلِهِمْ: آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ، قَوْلُهُ: قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ. وَجَوَابُ قَوْلِهِمْ: وَلا تُؤْمِنُوا إِلَخْ قَوْلُهُ: قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ
Nitekim onların: { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } [Âl-i İmrân: 72] âyetindeki sözlerinin cevabı: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 73] kavlidir; { وَلا تُؤْمِنُوا ... } sözlerinin cevabı ise: { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ }
إِلَخْ. فَهَذَا مِلَاكُ الْوُجُوهِ، وَلَا نُطِيلُ بِاسْتِيعَابِهَا إِذْ لَيْسَ مِنْ غَرَضِنَا فِي هَذَا التَّفْسِيرِ.
kavlidir. İşte bu vecihlerin esası budur; bu tefsirdeki maksadımız olmadığından hepsini teker teker sayarak sözü uzatmıyoruz.
وَكَلِمَةُ أَحَدٌ اسْمُ نَكِرَةٍ غَلَبَ اسْتِعْمَالُهَا فِي سِيَاقِ النَّفْيِ وَمَعْنَاهَا شَخْصٌ أَوْ إِنْسَانٌ وَهُوَ مَعْدُودٌ مِنَ الْأَسْمَاءِ الَّتِي لَا تَقَعُ إِلَّا فِي حَيِّزِ النَّفْيِ فَيُفِيدُ الْعُمُومَ مِثْلَ عَرِيبٍ وَدِيَارٍ وَنَحْوِهِمَا وَنَدَرَ وُقُوعُهُ فِي حَيِّزِ الْإِيجَابِ، وَهَمْزَتُهُ مُبْدَلَةٌ مِنَ الْوَاوِ وَأَصْلُهُ وَحَدَ بِمَعْنَى وَاحِدٍ وَيَرِدُ وَصْفًا بِمَعْنَى وَاحِدٍ.
Ehad (أَحَدٌ) kelimesi, nefy bağlamında kullanımı yaygın olan belirsiz (nekre) bir isimdir; manası "şahıs" veya "insan" demektir. Yalnızca nefy sahasında yer alan ve böylece umum (genellik) ifade eden arîb (عَرِيب) ve deyyâr (دِيَار) gibi isimlerden sayılır. Olumlu bağlamda gelmesi ise nadirdir. Başındaki hemze vâv harfinden dönüşmüştür; aslı vâhid (biri/bir) manasında vahad (وَحَد) olup bazen de vâhid manasında sıfat olarak gelir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ هِيَ جُزْءٌ مِنْ حَرْفِ (أَنْ) . وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِهَمْزَتَيْنِ مَفْتُوحَتَيْنِ أُولَاهُمَا هَمْزَةُ اسْتِفْهَامٍ وَالثَّانِيَةُ جُزْءٌ مِنْ حَرْفِ (أَنْ) وَسَهَّلَ الْهَمْزَةَ الثَّانِيَةَ.
Cumhur, { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ } ifadesini (en/أَنْ) edatının bir parçası olan tek bir hemze ile okumuştur. İbn Kesîr ise bunu üstünlü iki hemze ile okumuştur; ilki istifham hemzesi, ikincisi ise (en/أَنْ) harfinin parçasıdır ve ikinci hemzeyi teshil etmiştir (kolaylaştırarak okumuştur).
قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤) .
{ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “De ki: 'Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir. Rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir.'” (74)
زِيَادَةُ تَذْكِيرٍ لَهُمْ وَإِبْطَالٌ لِإِحَالَتِهِمْ أَنْ يَكُونَ مُحَمَّدٌ ﷺ رَسُولًا مِنَ اللَّهِ، وَتَذْكِيرٌ لَهُمْ عَلَى طَرْحِ الْحَسَدِ عَلَى نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى أَيْ كَمَا أَعْطَى اللَّهُ الرِّسَالَةَ مُوسَى كَذَلِكَ أَعْطَاهَا مُحَمَّدًا، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ [النِّسَاء: ٥٤] .
Bu, onlara ek bir hatırlatma, Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] Allah'tan bir elçi olmasını imkânsız görmelerini boşa çıkarma ve Allah Teâlâ'nın nimetlerine karşı haset etmeyi bırakmaları yönünde bir uyarıdır; yani Allah risâleti Musa'ya verdiği gibi Muhammed'e de vermiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “Yoksa Allah'ın bol lütfundan insanlara verdiği şeyler yüzünden onları kıskanıyorlar mı? Oysa biz İbrahim ailesine de Kitab'ı ve hikmeti vermiştik...” [en-Nisâ: 54].
وَتَأْكِيدُ الْكَلَامِ بِ (إِنَّ) لِتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يُنْكِرُ أَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ وَمَنْ يَحْسَبُ أَنَّ
Sözün (inne/إِنَّ) ile tekit edilmesi; lütfun Allah'ın elinde olduğunu inkâr eden ve
الْفَضْلَ تَبَعٌ لِشَهَوَاتِهِمْ وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ الْفَضْلَ بيد الله إِلَخ أَي أنّ الْفضل بِيَدِ اللَّهِ وَهُوَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مَنْ هُوَ أَهْلٌ لِنَوَالِ فَضْلِهِ.
lütfun kendi heva ve heveslerine tabi olduğunu zanneden kimselerin konumuna konulmalarından ötürüdür. { وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } cümlesi ise { إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ ... } cümlesine matuftur; yani lütuf Allah'ın elindedir ve Kendi lütfuna nail olmaya kimin ehil olduğu O'na asla gizli kalmaz.
وواسِعٌ اسْمُ فَاعِلِ الْمَوْصُوفِ بِالسِّعَةِ.
Vâsi' (واسِعٌ), genişlik (siat) ile nitelenenin ism-i failidir.
وَحَقِيقَةُ السِّعَةِ امْتِدَادُ فَضَاءِ الْحَيِّزِ مِنْ مَكَانٍ أَوْ ظَرْفٍ امْتِدَادًا يَكْفِي لِإِيوَاءِ مَا يَحْوِيهِ ذَلِكَ الْحَيِّزُ بِدُونِ تَزَاحُمٍ وَلَا تَدَاخُلٍ بَيْنَ أَجْزَاءِ الْمَحْوِيِّ، يُقَالُ أَرْضٌ وَاسِعَةٌ وَإِنَاءٌ
Genişliğin (siat) hakiki anlamı; bir mekân veya kabın hacimsel boşluğunun, o hacmin içine alacağı şeyleri aralarında bir sıkışma ve iç içe geçme olmaksızın barındırmaya yetecek ölçüde uzanmasıdır. Nitekim "geniş yer" (ardun vâsiatun), "geniş kap" (inâun
وَاسِعٌ وَثَوْبٌ وَاسِعٌ، وَيُطْلَقُ الِاتِّسَاعُ وَمَا يُشْتَقُّ مِنْهُ عَلَى وَفَاءِ شَيْءٍ بِالْعَمَلِ الَّذِي يَعْمَلُهُ نَوْعُهُ دُونَ مَشَقَّةٍ يُقَالُ: فُلَانٌ وَاسِعُ الْبَالِ، وَوَاسِعُ الصَّدْرِ، وَوَاسِعُ الْعَطَاءِ. وَوَاسِعُ الْخُلُقِ، فَتَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ أَوْ كَثْرَةِ مَا يُسْنَدُ إِلَيْهِ أَوْ يُوصَفُ بِهِ أَو يعلق بِهِ مِنْ أَشْيَاءَ وَمَعَانٍ، وَشَاعَ ذَلِكَ حَتَّى صَارَ مَعْنًى ثَانِيًا.
vâsiun) ve "geniş elbise" (sevbun vâsiun) denir. Genişleme (ittisâ') ve ondan türeyen kelimeler, bir şeyin kendi türünün yapacağı işi meşakkatsizce karşılaması durumunda da kullanılır. Şöyle denir: "Falan kişi geniş fikirli (vâsiu'l-bâl), geniş yürekli/göğüslü (vâsiu's-sadr), eli açık/cömert (vâsiu'l-atâ) ve güzel/geniş ahlaklıdır (vâsiu'l-huluk)." Dolayısıyla kendisine isnat edilen, nitelendirilen veya bağlanan şeylerin ve manaların şiddetine veya çokluğuna delalet eder. Bu kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki ikinci bir anlam hâline gelmiştir.
وواسِعٌ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ وَأَسْمَائِهِ الْحُسْنَى وَهُوَ بِالْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ لَا مَحَالَةَ لِاسْتِحَالَةِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ فِي شَأْنِهِ تَعَالَى، وَمَعْنَى هَذَا الِاسْمِ عَدَمُ تَنَاهِي التَّعَلُّقَاتِ لِصِفَاتِهِ ذَاتِ التَّعَلُّقِ فَهُوَ وَاسِعُ الْعِلْمِ، وَاسِعُ الرَّحْمَةِ، وَاسِعُ الْعَطَاءِ، فَسِعَةُ صِفَاتِهِ تَعَالَى أَنَّهَا لَا حَدَّ لِتَعَلُّقَاتِهَا، فَهُوَ أَحَقُّ الْمَوْجُودَاتِ بِوَصْفِ وَاسِعٍ، لِأَنَّهُ الْوَاسِعُ الْمُطْلَقُ.
Vâsi', Allah'ın sıfatlarından ve Esmâ-i Hüsnâ'sındandır. Allah Teâlâ hakkında hakiki mananın imkânsız olması sebebiyle şüphesiz mecazi anlamdadır. Bu ismin manası, taalluku bulunan sıfatlarının taalluklarının nihayetsiz olmasıdır; zira O ilmi geniş, rahmeti geniş ve ihsanı geniş olandır. Allah Teâlâ'nın sıfatlarının genişliği, onların taalluklarının bir sınırının olmaması demektir. Dolayısıyla O, "vâsi'" (lütfu/ilmi geniş) sıfatına varlıklar arasında en lâyık olandır; çünkü O, mutlak Vâsi'dir.
وَإِسْنَادُ وَصْفِ وَاسِعٍ إِلَى اسْمِهِ تَعَالَى إِسْنَادٌ مجازي أَيْضا لأنّ الْوَاسِعُ صِفَاتُهُ وَلِذَلِكَ يُؤْتَى بَعْدَ هَذَا الْوَصْفِ أَوْ مَا فِي مَعْنَاهُ مِنْ فِعْلِ السِّعَةِ بِمَا يُمَيِّزُ جِهَةَ السِّعَةِ مِنْ تَمْيِيزٍ نَحْوَ:
Vâsi' vasfının Allah Teâlâ'nın zât ismine isnadı da mecazi bir isnattır; zira geniş olan O'nun sıfatlarıdır. Bu yüzden bu vasıftan veya genişlik bildiren fiil gibi onun anlamındaki kelimelerden sonra, genişliğin yönünü belirten bir temyiz getirilir; nitekim:
وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا، رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا. فَوَصْفُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّهُ وَاسِعٌ هُوَ سِعَةُ الْفَضْلِ لِأَنَّهُ وَقَعَ تَذْيِيلًا لِقَوْلِهِ: ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ.
"Her şeyi ilim bakımından kuşatmıştır" ve "Rabbimiz! Her şeyi rahmet ve ilim bakımından kuşattın" ifadelerinde böyledir. Bu âyette O'nun "vâsi'" olarak nitelenmesi ise lütfunun genişliği anlamındadır; çünkü bu ifade, { ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ } kavline bir fezleke/tamamlayıcı (tezyîl) olarak gelmiştir.
وَأَحْسَبُ أَنَّ وَصْفَ اللَّهِ بِصِفَةِ وَاسِعٍ فِي الْعَرَبِيَّةِ مِنْ مُبْتَكَرَاتِ الْقُرْآنِ.
Zannımca, Arapçada Allah'ın "vâsi'" sıfatıyla nitelendirilmesi Kur'ân'ın özgün kullanımlarındandır (mübtekerâtındandır).
وَقَوْلُهُ: عَلِيمٌ صفة ثَانِيَة بِقُوَّة عِلْمِهِ أَيْ كَثْرَةِ مُتَعَلِّقَاتِ صِفَةِ عِلْمِهِ تَعَالَى.
{ عَلِيمٌ } kavli ise ilminin gücünü, yani Allah Teâlâ'nın ilim sıfatının taalluklarının çokluğunu ifade eden ikinci bir sıfattır.
وَوَصْفُهُ بِأَنَّهُ عَلِيمٌ هُنَا لِإِفَادَةِ أَنَّهُ عَلِيمٌ بِمَنْ يَسْتَأْهِلُ أَنْ يُؤْتِيَهُ فَضْلَهُ وَيَدُلَّ عَلَى عِلْمِهِ بِذَلِكَ مَا يَظْهَرُ مِنْ آثَارِ إِرَادَتِهِ وَقُدْرَتِهِ الْجَارِيَةِ عَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ مَتَى ظَهَرَ لِلنَّاسِ مَا أَوْدَعَهُ اللَّهُ مِنْ فَضَائِلَ فِي بَعْضِ خَلْقِهِ، قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَام: ١٢٤] .
Burada O'nun "alîm" olarak nitelenmesi; Kendi lütfunu vermeye kimin müstahak olduğunu bildiğini ifade etmek içindir. Allah'ın Kendi yarattıklarından bazılarına lütfettiği faziletler insanlara zahir olduğunda, O'nun ilmine uygun olarak cereyan eden irade ve kudretinin ortaya çıkan eserleri bu ilmine delalet eder. Nitekim Allah Teâlâ: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir” [el-En'âm: 124] buyurmuştur.
وَجُمْلَةُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ بَدَلُ بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ لِجُمْلَةِ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ فَإِنَّ رَحْمَتَهُ بَعْضٌ مِمَّا هُوَ فَضْلُهُ.
{ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ } cümlesi, { إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } cümlesinden bedel-i ba'zdir (bütünün bir parçasını bedel yapmaktır); zira O'nun rahmeti, lütfundan bir parçadır.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ تَذْيِيلٌ وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ نَظِيرِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ
{ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } cümlesi bir tezyîldir (tamamlayıcıdır); benzerinin tefsiri Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ
يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ
{ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir.”
فِي سُورَة الْبَقَرَة [١٠٥] .
“Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir” [el-Bakara: 105] kavlinde geçmişti.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٧٥ إِلَى ٧٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler: 75-76]
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦)
{ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ } “Ehl-i Kitap'tan öylesi vardır ki, ona yüklerle mal emanet etsen onu sana eksiksiz öder. Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir dinar emanet etsen, tepesine dikilip durmadıkça onu sana geri vermez. Bu, onların: 'Ümmîlere karşı [yaptıklarımızdan ötürü] bize bir vebal yoktur' demelerindendir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler. (75) Hayır! Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa, bilsin ki Allah sakınanları sever.” (76)
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ [آل عمرَان: ٧٢] أَوْ عَلَى قَوْلِهِ:
[Bu âyet], { وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } [Âl-i İmrân: 72] kavline yahut şu kavle matuftur:
وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ [آل عمرَان: ٦٩] عَطْفُ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ وَالْمُنَاسَبَةُ بَيَانُ دَخَائِلِ أَحْوَالِ الْيَهُودِ فِي مُعَامَلَةِ الْمُسْلِمِينَ النَّاشِئَةِ عَنْ حَسَدِهِمْ وَفِي انْحِرَافِهِمْ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ مَعَ ادِّعَائِهِمْ أَنَّهُمْ أَوْلَى النَّاسِ بِهِ، فَقَدْ حَكَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ خِيَانَةَ فَرِيقٍ مِنْهُمْ.
{ وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ } [Âl-i İmrân: 69]. Kıssanın kıssaya atfı olup aralarındaki münasebet; Yahudilerin hasetlerinden kaynaklanan Müslümanlarla ilişkilerindeki iç yüzlerini ve İbrahim'e en yakın insanların kendileri olduğunu iddia etmelerine rağmen onun dininden sapmalarını beyan etmektir. Nitekim bu âyette onlardan bir grubun hıyaneti anlatılmıştır.
وَقَدْ ذَكَرَ الله هُنَا أنّ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ فَرِيقَيْنِ: فَرِيقًا يُؤَدِّي الْأَمَانَةَ تَعَفُّفًا عَنِ الْخِيَانَةِ وَفَرِيقًا لَا يُؤَدِّي الْأَمَانَةَ مُتَعَلِّلِينَ لِإِبَاحَةِ الْخِيَانَةِ فِي دِينِهِمْ، قِيلَ: وَمِنَ الْفَرِيقِ الْأَوَّلِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ، وَمِنَ الْفَرِيقِ الثَّانِي فِنْحَاصُ بْنُ عَازُورَاءَ وَكِلَاهُمَا مِنْ يَهُودِ يَثْرِبَ وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ ذَمُّ الْفَرِيقِ الثَّانِي إِذْ كَانَ مِنْ دِينِهِمْ فِي زَعْمِهِمْ إِبَاحَةُ الْخَوْنِ قَالَ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ فَلِذَلِكَ كَانَ الْمَقْصُودُ هُوَ قَوْلَهُ: وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَخْ وَلِذَلِكَ طَوَّلَ الْكَلَامَ فِيهِ.
Allah burada Ehl-i Kitap içinde iki grup olduğunu zikretmiştir: Hıyanetten kaçınarak emaneti yerine getiren bir grup ve dinlerinde hıyanetin mubah olduğunu bahane ederek emaneti yerine getirmeyen bir grup. Denildiğine göre birinci gruptan olan Abdullah b. Selâm, ikinci gruptan olan ise Fınhâs b. Âzûrâ'dır; her ikisi de Yesrib Yahudilerindendir. Âyetten asıl maksat, iddialarına göre hıyanet dinlerinde mubah sayıldığı için ikinci grubu yermektir; nitekim: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } buyurmuştur. Bu sebeple asıl kastedilen: { وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ ... } kavlidir ve bu yüzden o husustaki söz uzatılmıştır.
وَإِنَّمَا قَدَّمَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ إِنْصَافًا لِحَقِّ هَذَا الْفَرِيقِ، لِأَنَّ الْإِنْصَافَ مِمَّا اشْتُهِرَ بِهِ الْإِسْلَام، وَإِذ كَانَ فِي زَعْمِهِمْ أَنَّ دِينَهُمْ يُبِيحُ لَهُمْ خِيَانَةَ غَيْرِهِمْ، فَقَدْ صَارَ النَّعْيُ عَلَيْهِمْ، وَالتَّعْبِيرُ بِهَذَا الْقَوْلِ لَازِمًا لِجَمِيعِهِمْ أِمِينِهِمْ وَخَائِنِهِمْ، لِأَنَّ الْأَمِينَ حِينَئِذٍ لَا مَزِيَّةَ لَهُ إِلَّا فِي أَنَّهُ تَرَكَ حَقًّا يُبِيحُ لَهُ دِينُهُ أَخْذَهُ، فَتَرَفَّعَ عَنْ ذَلِكَ كَمَا يَتَرَفَّعُ الْمُتَغَالِي فِي الْمُرُوءَةِ عَنْ بَعْضِ الْمُبَاحَاتِ.
{ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ } kavlinin bundan önce zikredilmesi ise bu grubun hakkını teslim etmek (insaf etmek) içindir; zira insaf, İslâm'ın meşhur olduğu hususlardandır. Kendi dinlerinin başkalarına hıyaneti mubah kıldığı yönündeki iddiaları sebebiyle bu kınama ve ifadenin yöneltilmesi, güvenilir olanları ve hainleri dâhil hepsini bağlar hale gelmiştir. Zira bu durumda güvenilir olanın meziyeti, yalnızca dininin almayı kendisine mubah kıldığı bir hakkı terk edip, mürüvvette aşırı titiz olan bir kimsenin bazı mubah şeylerden sakınması gibi bundan imtina etmesinden ibaret kalır.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِلتَّعْجِيبِ مِنْ مَضْمُونِ صِلَةِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِمَا: فَفِي الْأَوَّلِ لِلتَّعْجِيبِ مِنْ قُوَّةِ الْأَمَانَةِ، مَعَ إِمْكَانِ الْخِيَانَةِ وَوُجُودِ الْعُذْرِ لَهُ فِي عَادَةِ أَهْلِ دِينِهِ، وَفِي الثَّانِي لِلتَّعْجِيبِ مِنْ أَنْ يَكُونَ الْخَوْنُ خُلُقًا لِمُتَّبِعِ كِتَابٍ مِنْ كُتُبِ اللَّهِ، ثُمَّ يَزِيدُ التَّعْجِيبُ عِنْدَ قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا فَيُكْسِبُ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِمَا زِيَادَةَ عَجَبِ حَالٍ.
{ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } kavlinde iki yerde de müsnedin öne alınması, müsnedün ileyhlerin sıla cümlesinin içeriğine hayret ettirmek içindir: Birincisinde, hıyanet imkânı varken ve kendi din mensuplarının geleneğinde bir mazeret de bulunuyorken emanete gösterilen güçlü bağlılığa hayret ettirmek içindir; ikincisinde ise Allah'ın kitaplarından bir kitaba uyan kimse için hıyanetin bir ahlak haline gelmiş olmasına hayret ettirmek içindir. Sonra bu hayret, { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا } kavlinde daha da artarak her iki müsnedün ileyhe fazladan bir şaşkınlık hâli kazandırır.
وَعُدِّيَ تَأْمَنْهُ بِالْبَاءِ مَعَ أَنَّ مِثْلَهُ يَتَعَدَّى بِعَلَى كَقَوْلِهِ: هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ [يُوسُف:
{ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ } [Yûsuf: 64] kavlinde olduğu gibi benzerleri (عَلَى) ile müteaddi olurken, «تَأْمَنْهُ» fiili (بِـ) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır;
٦٤] ، لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى تُعَامِلُهُ بِقِنْطَارٍ لِيَشْمَلَ الْأَمَانَةَ بِالْوَدِيعَةِ، وَالْأَمَانَةَ بِالْمُعَامَلَةِ عَلَى الِاسْتِيمَانِ، وَقِيلَ الْبَاءُ فِيهِ بِمَعْنَى عَلَى كَقَوْلِ أَبِي ذَرٍّ أَوْ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ:
bunun sebebi, emanet bırakılan vedia türünden emaneti de, güvene dayalı muamele emanetini de kapsasın diye "ona bir kantarla muamele edersin" anlamını tazammun etmesidir (içermesidir). Denildiğine göre buradaki (بِـ) harfi, Ebû Zer veya Abbâs b. Mirdâs'ın şu sözünde olduğu gibi (عَلَى) manasındadır:
أَرَبٌّ يَبُولُ الثُّعْلُبَانُ بِرَأْسِهِ وَهُوَ مَحْمَلٌ بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْبَاءَ فِي الْبَيْتِ لِلظَّرْفِيَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: بِبَطْنِ مَكَّةَ [الْفَتْح:
«Tilkinin başına işediği bir rab olur mu hiç?» Ancak bu uzak bir tevil ihtimalidir; çünkü beyitteki (بِـ), Yüce Allah'ın { بِبَطْنِ مَكَّةَ } [Fetih: 24] kavlinde olduğu gibi zarfiyet (bulunma) içindir.
٢٤] .
[Fetih: 24].
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ بِكَسْرِ الْهَاءِ مِنْ يُؤَدِّهِ عَلَى الْأَصْلِ فِي الضَّمَائِرِ.
Cumhur, { يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ } ibaresini, zamirlerdeki asıl kurala binaen «يُؤَدِّهِ» kelimesindeki hâ harfinin kesresiyle okumuştur.
وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ: بِإِسْكَانِ هَاءِ الضَّمِيرِ فِي يُؤَدِّهِ، فَقَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا الْإِسْكَانُ الَّذِي رُوِيَ عَنْ هَؤُلَاءِ غَلَطٌ بَيِّنٌ لِأَنَّ الْهَاءَ لَا يَنْبَغِي أَنْ تُجْزَمَ وَإِذَا لَمْ تُجْزَمْ فَلَا يَجُوزُ أَنْ تُكْسَرَ فِي الْوَصْلِ (هَكَذَا نَقَلَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ وَمَعْنَاهُ أَنَّ جَزْمَ الْجَوَابِ لَا يَظْهَرُ عَلَى هَاءِ الضَّمِيرِ بَلْ عَلَى آخِرِ حَرْفٍ مِنَ الْفِعْلِ وَلَا يَجُوزُ تَسْكِينُهَا فِي الْوَصْلِ كَمَا فِي أَكْثَرِ الْآيَاتِ الَّتِي سَكَّنُوا فِيهَا الْهَاءَ) . وَقِيلَ هُوَ إِجْرَاءٌ لِلْوَصْلِ مُجْرَى الْوَقْفِ وَهُوَ قَلِيلٌ، قَالَ الزَّجَّاجُ: وَأَمَّا أَبُو عَمْرٍو فَأُرَاهُ كَانَ يَخْتَلِسُ الْكَسْرَ فَغَلَطَ عَلَيْهِ مَنْ نَقَلَهُ وَكَلَامُ الزَّجَّاجُ مَرْدُودٌ لِأَنَّهُ رَاعَى فِيهِ الْمَشْهُورَ مِنَ الِاسْتِعْمَالِ الْمَقِيسِ، وَاللُّغَةُ أَوْسَعُ من ذَلِك، وَالْقِرَاءَة حُجَّةٌ. وَقَرَأَهُ هِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَيَعْقُوبُ بِاخْتِلَاسِ الْكَسْرِ.
Ebû Amr, Hamza, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Ebû Ca'fer ise «يُؤَدِّهِ» kelimesindeki zamir hâ harfinin sükûnuyla okumuşlardır. Zeccâc şöyle demiştir: «Bu imamlardan rivayet edilen bu sükûn açık bir hatadır; zira zamir olan hâ harfi cezm edilemez ve cezm edilmeyince de vasıl (ulama) halinde sükûn ile okunması caiz olmaz.» (İbn Atiyye bunu böyle aktarmıştır; anlamı şudur: Cevabın cezmi zamir hâ'sında değil, fiilin son harfinde zahir olur ve hâ'yı sükunla okudukları âyetlerin çoğunda olduğu gibi vasıl halinde sükûn caiz değildir.) Denildiğine göre bu, vaslın vakıf yerine konulması kabilindendir ve bu az görülen bir durumdur. Zeccâc şöyle demiştir: «Ebû Amr'a gelince, zannımca o kesreyi ihtilâs ile (hızlıca) okuyordu da bunu nakleden kimse onda yanıldı.» Ancak Zeccâc'ın bu sözü reddedilmiştir; zira o bu hususta kurala uygun (kıyasî) meşhur kullanımı gözetmiştir, oysa dil bundan daha geniştir ve [mütevatir] kıraat delildir. Hişâm İbn Âmir'den ve Ya'kūb ise kesrenin ihtilâsıyla okumuştur.
وَحَكَى الْقُرْطُبِيُّ عَنِ الْفَرَّاءِ: أَنَّ مَذْهَبَ بَعْضِ الْعَرَبِ يَجْزِمُونَ الْهَاءَ إِذَا تَحَرَّكَ مَا قَبْلَهَا يَقُولُونَ ضَرَبْتُهْ كَمَا يُسَكِّنُونَ مِيمَ أَنْتُمْ وَقُمْتُمْ وَأَصْلُهُ الرَّفْعُ وَهَذَا كَمَا قَالَ الرَّاجِزُ:
Kurtubî, Ferrâ'dan şunu nakletmiştir: Bazı Arapların mezhebi, kendisinden önceki harf harekeli olduğunda hâ harfini cezm etmektir; nitekim aslı merfû olduğu halde «أَنْتُمْ» ve «قُمْتُمْ» kelimelerinin mîm'ini sükûn ile okudukları gibi «ضَرَبْتُهْ» derler. Bu, receb şairinin şu sözü gibidir:
لَمَّا رَأَى أَلَّا دَعَهْ وَلَا شِبَعْ ... مَالَ إِلَى أَرْطَاةِ حِقْفٍ فَاضْطَجَعْ
«Ne rahatlık ne de tokluk olduğunu görünce ... Kum tepesindeki bir erte ağacına yönelip uzandı.»
وَالْقِنْطَارُ تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ [آل عمرَان: ١٤] .
Kantar (el-kıntâr) kelimesi, az önce Yüce Allah'ın { وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ } [Âl-i İmrân: 14] kavlinde geçmişti.
وَالدِّينَارُ اسْمٌ لِلْمَسْكُوكِ مِنَ الذَّهَبِ الَّذِي وَزْنُهُ اثْنَتَانِ وَسَبْعُونَ حَبَّةً مِنَ الشَّعِيرِ الْمُتَوَسِّطِ وَهُوَ مُعَرَّبُ دِنَّارٍ مِنَ الرُّومِيَّةِ.
Dinar ise, ağırlığı orta boy yetmiş iki arpa tanesi olan basılmış altın paranın adıdır ve Rumcadan Arapçalaştırılmış «dinnâr» kelimesidir.
وَقَدْ جُعِلَ الْقِنْطَارُ وَالدِّينَارُ مَثَلَيْنِ لِلْكَثْرَةِ وَالْقِلَّةِ، وَالْمَقْصُودُ مَا يُفِيدُهُ الْفَحْوَى مِنْ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ فِيمَا هُوَ دُونَ الْقِنْطَارِ، وَوُقُوعِ الْخِيَانَةِ فِيمَا هُوَ فَوْقَ الدِّينَارِ.
Kantar ve dinar, çokluk ve azlık için iki mesel (örnek) kılınmıştır. Maksat ise sözün mefhumundan anlaşılan, kantarın altındaki miktarlarda emanetin yerine verilmesi ve dinarın üstündeki miktarlarda da hıyanetin vuku bulmasıdır.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً أُطْلِقَ الْقِيَامَ هُنَا عَلَى الْحِرْصِ وَالْمُوَاظَبَةِ: كَقَوْلِهِ:
{ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً } kavlinde ise kıyam (ayakta durma), şu kavilde olduğu gibi hırs ve devamlılık manasında mutlak olarak kullanılmıştır:
قائِماً بِالْقِسْطِ [آل عمرَان: ١٨] أَيْ لَا يَفْعَلُ إِلَّا الْعَدْلَ.
{ قائِماً بِالْقِسْطِ } [Âl-i İmrân: 18] yani adaletten başkasını yapmaz.
وَعُدِّيَ «قَائِمًا» بِحَرْفِ (عَلَى) لِأَنَّ الْقِيَامَ مَجَازٌ عَلَى الْإِلْحَاحِ وَالتَّرْدَادِ فَتَعْدِيَتُهُ بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ قَرِينَةٌ وَتَجْرِيدٌ لِلِاسْتِعَارَةِ.
«قَائِمًا» kelimesi (عَلَى) harfi ile geçişli kılınmıştır; çünkü kıyam, ısrar ve tekrar tekrar gidip gelme hakkında mecazdır. Dolayısıyla onun isti'lâ bildiren harf ile müteaddi yapılması bir karine ve istiarenin tecrididir.
وَ (مَا) مِنْ قَوْلِهِ: إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً حَرْفٌ مَصْدَرِيٌّ يَصِيرُ الْفِعْلُ بَعْدَهُ فِي تَأْوِيلِ مَصْدَرٍ، وَيَكْثُرُ أَنْ يُقَدَّرَ مَعَهَا اسْمُ زَمَانٍ مُلْتَزَمٍ حَذْفُهُ يَدُلُّ عَلَيْهِ سِيَاقُ الْكَلَامِ فَحِينَئِذٍ يُقَالُ مَا ظَرْفِيَّةٌ مَصْدَرِيَّةٌ. وَلَيْسَتِ الظَّرْفِيَّةُ مَدْلُولَهَا بِالْأَصَالَةِ وَلَا هِيَ نَائِبَةٌ عَنِ الظَّرْفِ، وَلَكِنَّهَا مُسْتَفَادَةٌ مِنْ مَوْقِعِ (مَا) فِي سِيَاقِ كَلَامٍ يُؤْذِنُ بِالزَّمَانِ، وَيَكْثُرُ ذَلِكَ فِي دُخُولِ (مَا) عَلَى الْفِعْلِ الْمُتَصَرِّفِ مِنْ مَادَّةِ دَامَ وَمُرَادِفِهَا.
{ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً } kavlindeki (مَا), kendisinden sonraki fiili masdar teviline dönüştüren bir masdariyye harfidir. Kelâmın akışının delalet ettiği, hazfi zorunlu bir zaman isminin onunla birlikte takdir edilmesi çokça görülür; işte o vakit buna masdariyye-i zarfiyye [mâ'sı] denir. Zarfiyet onun bizzat asıl medlûlü değildir ve o zarfın yerine geçmiş de değildir; lâkin zamana işaret eden kelâm bağlamındaki (مَا)'nın konumundan elde edilir. Bu durum, (مَا)'nın «dâme» maddesinden ve onun eşanlamlılarından türeyen fiillerin başına gelmesinde pek çoktur.
وَ (مَا) فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَذَلِكَ فَالْمَعْنَى: لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا فِي مُدَّةِ دَوَامِ قِيَامِكَ عَلَيْهِ أَيْ إِلْحَاحِكَ عَلَيْهِ. وَالدَّوَامُ حَقِيقَتُهُ اسْتِمْرَارُ الْفِعْلِ وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي طُولِ الْمُدَّةِ، لِتَعَذُّرِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ مَعَ وُجُودِ أَدَاةِ الِاسْتِثْنَاءِ، لِأَنَّهُ إِذَا انْتَهَى الْعُمْرُ لَمْ يَحْصُلِ الْإِلْحَاحُ بَعْدَ الْمَوْتِ.
Bu âyetteki (مَا) da böyledir; binaenaleyh mana: "Onun başında durduğun yani ona ısrarla baskı yaptığın süre boyunca devam etmen müstesna, onu sana geri vermez" şeklindedir. Devamlılığın hakikati, fiilin sürekliliğidir; buradaysa sürenin uzunluğundan mecazdır, çünkü istisna edatının varlığıyla hakiki mana imkânsızdır; zira ömür bittiğinde ölümden sonra artık ısrar vuku bulmaz.
وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ قَوْلِهِ: إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً مُفَرَّغًا مِنْ أَوْقَاتٍ يَدُلُّ عَلَيْهَا مَوْقِعُ (مَا) وَالتَّقْدِيرُ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ فِي جَمِيعِ الْأَزْمَانِ إِلَّا زَمَانًا تَدُومُ عَلَيْهِ فِيهِ قَائِمًا فَيَكُونُ مَا بَعْدَ (إِلَّا) نَصْبًا عَلَى الظَّرْفِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُفَرَّغًا مِنْ مَصَادِرَ يَدُلُّ عَلَيْهَا مَعْنَى (مَا) الْمَصْدَرِيَّةِ، فَيَكُونُ مَا بَعْدَهُ مَنْصُوبًا عَلَى الْحَالِ لِأَنَّ الْمَصْدَرَ يَقَعُ حَالًا.
{ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً } kavlindeki istisna, (مَا)'nın konumunun delalet ettiği vakitlerden istisna-i müferrağ olabilir; bu takdirde ifade: "Onun tepesinde dikilip durduğun bir vakit müstesna, sana onu hiçbir zamanda ödemez" şeklinde olur ve (إِلَّا)'dan sonrası zarfiyet üzere mansub olur. Masdariyye olan (مَا)'nın delalet ettiği masdarlardan istisna-i müferrağ olması da caizdir; bu takdirde ise sonrası hal olarak mansub olur, çünkü masdar hal konumuna geçer.
وَقَدَّمَ الْمَجْرُورَ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ فِي قَوْلِهِ: عَلَيْهِ قائِماً لِلِاهْتِمَامِ بِمَعْنَى الْمَجْرُورِ، فَفِي تَقْدِيمِهِ مَعْنَى الْإِلْحَاحِ، أَيْ إِذَا لَمْ يَكُنْ قِيَامُكَ عَلَيْهِ لَا يُرْجِعُ لَكَ أَمَانَتَكَ.
{ عَلَيْهِ قائِماً } kavlinde mecrur, taalluk ettiği kelimenin önüne mecrurun manasına önem vermek için geçirilmiştir; zira onun öne alınmasında bir ısrar manası vardır, yani başında dikilip durman olmadıkça emanetini sana iade etmez.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِلَى الْحُكْمِ الْمَذْكُورِ وَهُوَ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَإِنَّمَا أُشِيرَ إِلَيْهِ لِكَمَالِ الْعِنَايَة بتمييزه لَا ختصاصه بِهَذَا الشَّأْنِ الْعَجِيبِ.
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا } kavlindeki işaret, zikredilen hükme yani { إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ } kısmınadır. Ona işaret edilmesi, bu şaşırtıcı duruma mahsus olması sebebiyle onu temyiz edip belirginleştirmedeki tam ihtimamdan ötürüdür.