وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِ أَيْ ذَلِكَ مُسَبَّبٌ عَنْ أَقْوَالٍ اخْتَلَقُوهَا، وَعَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ بِالْقَوْلِ، لِأَنَّ الْقَوْلَ يَصْدُرُ عَنِ الِاعْتِقَادِ، فَلِذَا نَابَ مَنَابَهُ فَأُطْلِقَ عَلَى الظَّنِّ فِي مَوَاضِعَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ.
(بِـ) harfi sebep içindir; yani bu [durum], uydurdukları sözlerden kaynaklanmıştır. Bundan "söz" olarak bahsedilmiştir, çünkü söz inançtan doğar; bu sebeple onun yerine geçmiş ve Arap kelâmının bazı yerlerinde zann anlamında mutlak olarak kullanılmıştır.
وَأَرَادُوا بِالْأُمِّيِّينَ مَنْ لَيْسُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي الْقَدِيمِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى الْأُمِّيِّ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Ümmîler ile, eskiden Ehl-i Kitap olmayan kimseleri kastetmişlerdir. Ümmî kelimesinin anlamının açıklaması Bakara Suresi'nde geçmişti.
وَحَرْفُ (فِي) هُنَا لِلتَّعْلِيلِ. وَإِذْ قَدْ كَانَ التَّعْلِيلُ لَا يَتَعَلَّقُ بِالذَّوَاتِ، تَعَيَّنَ تَقْدِيرُ مُضَافٍ
Buradaki (فِي) harfi ta'lil (gerekçe bildirme) içindir. Ta'lil zatlara taalluk edemeyeceğine göre, bir muzâfın takdir edilmesi zorunlu olmuştur;
مَجْرُورٍ بِحَرْفِ (فِي) وَالتَّقْدِيرُ فِي مُعَامَلَةِ الْأُمِّيِّينَ.
(فِي) harfiyle mecrur olan bu takdir: "Ümmîlere muamele hususunda" şeklindedir.
وَمَعْنَى لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ لَيْسَ عَلَيْنَا فِي أَكْلِ حُقُوقِهِمْ حَرَجٌ وَلَا إِثْمٌ، فَتَعْلِيقُ الْحُكْمِ بِالْأُمِّيِّينَ أَيْ ذَوَاتِهِمْ مُرَادٌ مِنْهُ أَعْلَقُ أَحْوَالِهِمْ بالغرض الَّذِي سبق لَهُ الْكَلَامُ.
{ لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } kavlinin manası: "Onların haklarını yememizde bize bir vebal ve günah yoktur" demektir. Hükmün ümmîlere yani onların bizzat kendilerine bağlanmasından murat, sözün kendisi için sevk edildiği amaca en sıkı bağlı olan durumlarıdır.
فَالسَّبِيلُ هُنَا طَرِيقُ الْمُؤَاخَذَةِ، ثُمَّ أُطْلِقَ السَّبِيلُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَجَازًا مَشْهُورًا عَلَى الْمُؤَاخَذَةِ قَالَ تَعَالَى: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ [التَّوْبَة: ٩١] وَقَالَ: إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ [التَّوْبَة: ٩٣] وَرُبَّمَا عَبَّرَ عَنْهُ الْعَرَبُ بِالطَّرِيقِ قَالَ حُمَيْدُ بْنُ ثَوْرٍ:
Buradaki «sebîl» (yol), muaheze (sorumlu tutulma/ceza) yoludur. Sonradan sebîl kelimesi Arap kelâmında muaheze hakkında meşhur bir mecaz olarak mutlak şekilde kullanılmıştır; nitekim Yüce Allah: { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } [Tevbe: 91] ve { إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ } [Tevbe: 93] buyurmuştur. Araplar bazen bunu «tarîk» (yol) kelimesiyle de ifade etmişlerdir; Humeyd b. Sevr şöyle demiştir:
وَهَلْ أَنَا إِنْ عَلَّلْتُ نَفْسِي بِسَرْحَةٍ ... مِنَ السَّرْحِ مَوْجُودٌ عَلَيَّ طَرِيق
«Ben gönlümü serh ağaçlarından bir serh ağacıyla oyalasam ... Bana [bunu engelleyecek] bir yol mu bulunur?»
وقصدهم بذلك أَنْ يُحَقِّرُوا الْمُسْلِمِينَ، وَيَتَطَاوَلُوا بِمَا أُوتُوهُ مِنْ مَعْرِفَةِ الْقِرَاءَةِ وَالْكِتَابَةِ مِنْ قَبْلِهِمْ. أَوْ أَرَادُوا الْأُمِّيِّينَ بِمَعْرِفَةِ التَّوْرَاةِ، أَيِ الْجَاهِلِينَ: كِنَايَةً عَنْ كَوْنِهِمْ لَيْسُوا مِنْ أَتْبَاعِ دِينِ مُوسَى ﵇.
Bununla maksatları, Müslümanları küçümsemek ve onlardan önce kendilerine verilmiş olan okuma ve yazma bilgisiyle üstünlük taslamaktır. Yahut ümmîler ile Tevrat bilgisini bilmeyenleri, yani cahilleri kastetmişlerdir ki bu da Mûsâ aleyhisselâm'ın dininin mensuplarından olmadıklarından kinayedir.
وأيّاما كَانَ فَقَدْ أَنْبَأَ هَذَا عَنْ خُلُقٍ عَجِيبٍ فِيهِمْ، وَهُوَ اسْتِخْفَافُهُمْ بِحُقُوقِ الْمُخَالِفِينَ لَهُمْ فِي الدِّينِ، وَاسْتِبَاحَةُ ظُلْمِهِمْ مَعَ اعْتِقَادِهِمْ أَنَّ الْجَاهِلَ أَوِ الْأُمِّيَّ جَدِيرٌ بِأَنْ يُدْحَضَ حَقُّهُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الَّذِي جَرَّأَهُمْ عَلَى هَذَا سُوءُ فَهْمِهِمْ فِي التَّوْرَاةِ، فَإِنَّ التَّوْرَاةَ ذَكَرَتْ أَحْكَامًا فَرَّقَتْ فِيهَا بَيْنَ الْإِسْرَائِيلِيِّ وَغَيْرِهِ فِي الْحُقُوقِ، غَيْرَ أَنَّ ذَلِكَ فِيمَا يَرْجِعُ إِلَى الْمُؤَاسَاةِ وَالْمُخَالَطَةِ بَيْنَ الْأُمَّةِ، فَقَدْ جَاءَ فِي سِفْرِ التَّثْنِيَةِ الْإِصْحَاحِ الْخَامِسَ عَشَرَ: «فِي آخِرِ سَبْعِ سِنِينَ تعْمل إِبْرَاء يبرىء كُلُّ صَاحِبِ دَيْنٍ يَدَهُ مِمَّا أَقْرَضَ صَاحِبَهُ. الْأَجْنَبِيَّ تُطَالِبُ، وَأَمَّا مَا كَانَ لَكَ عِنْدَ أَخِيكَ فَتُبْرِئُهُ» وَجَاءَ فِي «الْإِصْحَاحِ» ٢٣ مِنْهُ: «لَا تُقْرِضْ أَخَاكَ بِرِبَا فِضَّةٍ أَوْ رِبَا طَعَامٍ وَلِلْأَجْنَبِيِّ تُقْرِضُ بِرِبًا» وَلَكِنْ شَتَّانَ بَيْنَ الْحُقُوقِ وَبَيْنَ الْمُؤَاسَاةِ فَإِنَّ تَحْرِيمَ الرِّبَا إِنَّمَا كَانَ لِقَصْدِ الْمُؤَاسَاةِ، وَالْمُؤَاسَاةُ غَيْرُ مَفْرُوضَةٍ مَعَ غَيْرِ أَهْلِ الْمِلَّةِ الْوَاحِدَةِ. وَعَنِ ابْنِ الْكَلْبِيِّ قَالَتِ الْيَهُودُ: الْأَمْوَالُ كُلُّهَا كَانَتْ لَنَا، فَمَا فِي أَيْدِي الْعَرَبِ مِنْهَا فَهُوَ لَنَا، وَإِنَّهُمْ ظَلَمُونَا وَغَصَبُونَا فَلَا إِثْمَ عَلَيْنَا فِي أَخْذِ أَمْوَالنَا مِنْهُم. وَهَذَا الْخُلُقَانِ الذَّمِيمَانِ اللَّذَانِ حَكَاهُمَا اللَّهُ عَنِ الْيَهُودِ قَدِ اتَّصَفَ بِهِمَا كَثِيرٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَاسْتَحَلَّ بَعْضُهُمْ حُقُوقَ أَهْلِ الذِّمَّةِ، وَتَأَوَّلُوهَا بِأَنَّهُمْ صَارُوا أَهْلَ حَرْبٍ، فِي حِينِ لَا حَرْبَ وَلَا ضَرْبَ.
Hangisi olursa olsun, bu durum onlardaki şaşırtıcı bir ahlakı haber vermektedir; o da dinlerinde kendilerine muhalif olanların haklarını hafife almaları, cahilin veya ümmînin hakkının çiğnenmeye layık olduğuna inanarak onlara zulmetmeyi mubah görmeleridir. Görünen o ki onları buna cüretkâr kılan şey, Tevrat'ı yanlış anlamalarıdır. Zira Tevrat haklar konusunda İsrailoğulları ile başkaları arasında ayrım yapan hükümler zikretmiştir; ancak bu durum, ümmet arasındaki yardımlaşma ve kaynaşmaya taalluk eden hususlardadır. Nitekim Tesniye Kitabı'nın on beşinci babında şöyle geçmektedir: «Her yedi yılın sonunda bir ibrâ yapacaksın. Her alacaklı, komşusuna ödünç verdiği şeyi bağışlayacak. Yabancıdan borcunu isteyebilirsin, lâkin kardeşinde olan hakkını bağışlayacaksın.» Yine onun 23. babında: «Kardeşine gümüş faizi yahut yiyecek faiziyle ödünç vermeyeceksin, lâkin yabancıya faizle ödünç verebilirsin» denilmektedir. Fakat haklar ile yardımlaşma (muâsât) arasında dağlar kadar fark vardır; zira faizin haram kılınması sırf yardımlaşma kastıyladır, yardımlaşma ise aynı dinden olmayan kimselere karşı farz kılınmamıştır. İbnü'l-Kelbî'den nakledildiğine göre Yahudiler şöyle demiştir: «Bütün mallar aslında bizimdi; Arapların ellerinde bulunan mallar da bize aittir. Onlar bize zulmettiler ve zorla elimizden aldılar, dolayısıyla mallarımızı onlardan geri almamızda bize hiçbir günah yoktur.» Allah'ın Yahudilerden aktardığı bu iki yerilmiş ahlak ile Müslümanların birçoğu da vasıflanmış, böylece bir kısmı zimmîlerin haklarını helal saymış ve ortada ne bir harp ne de bir vuruşma varken onların harbî oldukları tevilini yapmışlardır.
وَقَدْ كَذَّبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذَا الزَّعْمِ فَقَالَ: وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّهُمُ ادَّعَوْا أَنَّهُمْ وَجَدُوا ذَلِكَ فِي كِتَابِهِمْ.
Yüce Allah bu iddialarında onları yalanlayarak { وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } buyurmuştur. Müfessirler dediler ki: «Onlar bunu kitaplarında bulduklarını iddia etmişlerdi.»
وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ- إِلَى قَوْلِهِ- وَهُمْ يَعْلَمُونَ قَالَ
Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre, Yüce Allah'ın { وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ } kavlinden { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } kavline kadarki kısmı nazil olunca,
النَّبِيءُ ﷺ: «كَذَبَ أَعْدَاءُ اللَّهِ مَا مِنْ شَيْءٍ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِلَّا وَهُوَ تَحْتَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ إِلَّا الْأَمَانَةَ فَإِنَّهَا مُؤَدَّاةٌ إِلَى الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ.
Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ın düşmanları yalan söyledi! Cahiliye döneminde olan her şey şu iki ayağımın altındadır, emanet hariç; zira o, iyiye de kötüye de mutlaka ödenir.»
وَقَوْلُهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ حَال أَي يعتمدون الْكَذِبَ: إِمَّا لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ مَا قَاسُوهُ عَلَى مَا فِي كِتَابِهِمْ لَيْسَ الْقِيَاسُ فِيهِ بِصَحِيحٍ، وَإِمَّا لِأَنَّ التَّأْوِيلَ الْبَاطِلَ بِمَنْزِلَةِ الْعِلْمِ بِالْكَذِبِ، إِذِ الشُّبْهَةُ الضعيفة كالعهد.
{ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } kavli haldir; yani yalanı kasten söylerler: Ya kitaplarındakine kıyas ettikleri şeyde kıyasın sahih olmadığını bildiklerinden ya da batıl tevil yalana dair bilgi mesabesinde olduğundan böyledir; zira zayıf şüphe ahit/kesin bilgi gibidir.
و (بلَى) حَرْفُ جَوَابٍ وَهُوَ مُخْتَصٌّ بِإِبْطَالِ النَّفْيِ فَهُوَ هُنَا لِإِبْطَالِ قَوْلِهِمْ: لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ [آل عمرَان: ٧٥] .
{ بَلَى } bir cevap harfidir ve olumsuzluğu iptal etmeye mahsustur; binaenaleyh buradaki işlevi onların { لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } [Âl-i İmrân: 75] sözlerini iptal etmektir.
و (بلَى) غَيْرُ مُخْتَصَّةٍ بِجَوَابِ الِاسْتِفْهَام الْمَنْفِيِّ بَلْ يُجَاب بهَا عِنْد قَصْدِ الْإِبْطَالِ، وَأَكْثَرُ مَوَاقِعِهَا فِي جَوَابِ الِاسْتِفْهَامِ الْمَنْفِيِّ، وَجِيءَ فِي الْجَوَابِ بِحُكْمٍ عَامٍّ لِيَشْمَلَ الْمَقْصُودَ وَغَيْرَهُ: تَوْفِيرًا لِلْمَعْنَى، وَقَصْدًا فِي اللَّفْظِ، فَقَالَ: مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ أَيْ لَمْ يَخُنْ، لِأَنَّ الْأَمَانَةَ عَهْدٌ، وَاتَّقى» رَبَّهُ فَلَمْ يَدْحَضْ حق غَيره إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ [الْمَائِدَة: ١٣] أَيِ الْمَوْصُوفِينَ بِالتَّقْوَى، وَالْمَقْصُودُ نَفْيُ مَحَبَّةِ اللَّهِ عَنْ ضِدِّ الْمَذْكُورِ بِقَرِينَة الْمقَام.
{ بَلَى } sadece olumsuz soruya cevap vermeye mahsus olmayıp, aksine iptal kastı olduğunda da onunla cevap verilir; gerçi kullanım yerlerinin çoğu olumsuz sorunun cevabındadır. Cevapta, manayı zenginleştirmek ve lafzı iktisatlı tutmak amacıyla kastedileni ve başkalarını da içine alacak şekilde genel bir hüküm getirilmiş ve şöyle buyrulmuştur: { مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ } yani hıyanet etmeyen kimse; zira emanet bir ahittir, «وَاتَّقى» Rabbinden sakınıp başkasının hakkını çiğnemeyen kimsedir; { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } [Mâide: 13] yani takva ile vasıflananları [sever]. Maksat ise, makamın karinesiyle zikredilenin zıddından Allah'ın sevgisini nefyetmektir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٧٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 77]
إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Allah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir bedel karşılığında satanlar var ya, işte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur; Allah kıyamet günü onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem verici bir azap vardır.” (77)
مُنَاسَبَةُ هَذِهِ الْآيَةِ لِمَا قَبْلَهَا أَنَّ فِي خِيَانَةِ الْأَمَانَةِ إِبْطَالًا لِلْعَهْدِ، وَلِلْحِلْفِ الَّذِي بَيْنَهُمْ، وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، وَقُرَيْشٍ. وَالْكَلَامُ اسْتِئْنَافٌ قُصِدَ مِنْهُ ذِكْرُ الْخُلُقِ الْجَامِعِ لِشَتَاتِ مَسَاوِئِ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ، دَعَا إِلَيْهِ قَوْلُهُ وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَمَا بَعْدَهُ.
Bu âyetin kendisinden öncekiyle münasebeti; emanete hıyanet etmenin ahdi ve kendileriyle Müslümanlar ve Kureyş arasındaki yemini iptal etmek anlamına gelmesidir. Söz, Yahudilerden olan Ehl-i Kitab'ın dağınık kötülüklerini bir araya toplayan ahlakı zikretmenin kastedildiği bir istinaftır (yeni bir başlangıçtır); { وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ } kavli ve sonrası buna sevk etmiştir.
وَقَدْ جَرَتْ أَمْثَالُ هَذِهِ الْأَوْصَافِ عَلَى الْيَهُودِ مُفَرَّقَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٠] : أَوْفُوا بِعَهْدِي، وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا [الْبَقَرَة: ٤١] . مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ [الْبَقَرَة: ١٠٢] . وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ
Bu sıfatların benzerleri Bakara Suresi'nde Yahudiler hakkında dağınık olarak geçmişti: { أَوْفُوا بِعَهْدِي } [Bakara: 40], { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } [Bakara: 41], { مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } [Bakara: 102], { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ }
الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ [الْبَقَرَة: ١٧٤] . فَعَلِمْنَا أَنَّهُمُ الْمُرَادُ بِذَلِكَ هُنَا. وَقَدْ بَيَّنَّا هُنَالِكَ وَجْهَ تَسْمِيَةِ دِينِهِمْ بِالْعَهْدِ وَبِالْمِيثَاقِ، فِي مَوَاضِعَ، لِأَنَّ مُوسَى عَاهَدَهُمْ عَلَى الْعَمَلِ بِهِ، وَبَيَّنَا مَعَانِيَ هَذِهِ الْأَوْصَافِ وَالْأَخْبَارِ.
[Bakara: 174]. Böylece burada da onlarla kastedilenlerin bunlar olduğunu anladık. Mûsâ onlarla onunla amel etmeleri üzerine sözleştiği için, çeşitli yerlerde onların dinlerinin ahit ve mîsak olarak isimlendirilmesinin vechini orada açıklamıştık; keza bu sıfatların ve haberlerin manalarını da beyan etmiştik.
وَمَعْنَى وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ غَضَبُهُ عَلَيْهِمْ إِذْ قَدْ شَاعَ نَفْيُ
{ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } kavlinin manası, O'nun onlara olan gazabıdır; zira kelâmın nefyedilmesi
الْكَلَامِ فِي الْكِنَايَةِ عَنِ الْغَضَبِ، وَشَاعَ اسْتِعْمَالُ النَّظَرِ فِي الْإِقْبَالِ وَالْعِنَايَةِ، وَنَفْيُ النَّظَرِ فِي الْغَضَبِ فَالنَّظَرُ الْمَنْفِيُّ هُنَا نَظَرٌ خَاصٌّ. وَهَاتَانِ الْكِنَايَتَانِ يَجُوزُ مَعَهُمَا إِرَادَةُ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ.
gazaptan kinaye olarak yaygınlaşmış; nazara (bakışa) yer verilmesi yönelme ve ihtimam hususunda, nazarın nefyedilmesi ise gazap hususunda yaygınlık kazanmıştır. Dolayısıyla burada nefyedilen nazar, özel bir bakıştır. Bu iki kinaye ile birlikte hakiki mananın kastedilmesi de caizdir.
وَقَوْلُهُ: وَلا يُزَكِّيهِمْ أَيْ لَا يُطَهِّرُهُمْ مِنَ الذُّنُوبِ وَلَا يُقْلِعُونَ عَنْ آثَامِهِمْ، لِأَنَّ مَنْ بَلَغَ مِنْ رِقَّةِ الدِّيَانَةِ إِلَى حَدِّ أَنْ يَشْتَرِيَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا، فَقَدْ بَلَغَ الْغَايَةَ الْقُصْوَى فِي الْجُرْأَةِ عَلَى اللَّهِ، فَكَيْفَ يُرْجَى لَهُ صَلَاحٌ بَعْدَ ذَلِكَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَلَا يُنَمِّيهِمْ أَيْ لَا يُكْثِرُ حُظُوظَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ.
{ وَلا يُزَكِّيهِمْ } kavli, yani onları günahlardan arındırmaz ve onlar günahlarından vazgeçmezler; zira dindarlığının zayıflığı Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir bedel karşılığında satacak dereceye varan bir kimse, Allah'a karşı cüretkârlıkta en son noktaya ulaşmıştır. Artık bundan sonra onun için nasıl bir salah umulabilir! Mananın "onları artırmaz" yani hayırlardaki nasiplerini çoğaltmaz şeklinde olması da muhtemeldir.
وَفِي مَجِيءِ هَذَا الْوَعِيدِ، عَقِبَ الصِّلَةِ، وَهِيَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ الْآيَةَ، إِيذَانٌ بِأَنَّ مَنْ شَابَهَهُمْ فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ فَهُوَ لَاحِقٌ بِهِمْ، حَتَّى ظَنَّ بَعْضُ السَّلَفِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيمَنْ حَلَفَ يَمِينًا بَاطِلَةً، وَكُلٌّ يَظُنُّ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِيمَا يَعْرِفُهُ مِنْ قِصَّةِ يَمِينٍ فَاجِرَةٍ،
Bu tehdidin sıla cümlesi olan { يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ ... } âyetinin hemen peşinden gelmesinde, bu sıfatlarda onlara benzeyen kimselerin de onlara katılacağına bir bildirim vardır. Hatta seleften bazıları bu âyetin batıl bir yemin eden kimse hakkında indiğini zannetmiş ve her biri kendi bildiği yalan yere yapılan bir yemin kıssası hakkında indiğini düşünmüştür.
فَفِي «الْبُخَارِيِّ» ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ حَلْفَ يَمِينَ صَبْرٍ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ» فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَصْدِيقَ ذَلِكَ: إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ الْآيَةَ فَدَخَلَ الْأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ وَقَالَ: «مَا يُحَدِّثُكُمْ أَبُو عبد الرحمان» قُلْنَا: كَذَا وَكَذَا. قَالَ: «فِيَّ أُنْزِلَتْ كَانَتْ لِي بِئْرٌ فِي أَرْضِ ابْنِ عَمٍّ لِي» فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: بَيِّنَتَكَ أَوْ يَمِينَهُ- قُلْتُ: إِذَنْ يَحْلِفُ- فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينِ صَبْرٍ
Buhârî'de Ebû Vâil'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim bir Müslüman kimsenin malını haksızca almak için yalan yere yemin ederse (yemîn-i sabr), Allah'ın huzuruna O kendisine gazap etmiş olarak çıkar.» Allah Teâlâ da bunu tasdik eden şu âyeti indirdi: { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ... }. O esnada Eş'as b. Kays içeri girdi ve: «Ebû Abdirrahmân size ne anlatıyor?» dedi. Biz: «Şöyle şöyle [buyurdu]» dedik. Bunun üzerine [Eş'as]: «Bu âyet benim hakkımda indi; amcamın oğluna ait bir arazide bir kuyum vardı» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Ya delilini [getirirsin] ya da o yemin eder» buyurdu. Ben: «O zaman yemin eder [ve malımı alır]» dedim. Resûlullah da: «Kim yalan yere yemin ederse...» buyurdu
الْحَدِيثَ.
ve hadisi zikretti.
وَفِي «الْبُخَارِيِّ» ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى: أَنَّ رَجُلًا أَقَامَ سِلْعَةً فِي السُّوقِ فَحَلَفَ لَقَدْ أُعْطِيَ بِهَا مَا لَمْ يُعْطَهُ لِيُوقِعَ فِيهَا رَجُلًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَنَزَلَتْ: إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا الْآيَةَ.
Yine Buhârî'de Abdullah b. Ebî Evfâ'dan rivayet edildiğine göre: Bir adam çarşıda bir malı satışa çıkardı ve bir Müslümanı tuzağa düşürmek için ona verilmemiş bir bedelin kendisine teklif edildiğine dair yemin etti. Bunun üzerine: { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا ... } âyeti indi.
وَفِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ هَاتِهِ الْآيَةَ فِي قِصَّةٍ وَجَبَتْ فِيهَا يَمِينٌ لردّ دَعْوَى:
Yine onda (Buhârî'de) İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o, bir iddiayı reddetmek için yeminin vacip olduğu bir hadisede bu âyeti okumuştur:
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٧٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 78]
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨)
{ وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨) } “Onlardan bir zümre vardır ki, siz onu kitaptan sanasınız diye dillerini eğip bükerler; oysa o kitaptan değildir. 'Bu Allah katındandır' derler; oysa o Allah katından değildir. Bile bile Allah'a karşı yalan söylerler.”
أَيْ مِنَ الْيَهُودِ طَائِفَةٌ تُخَيِّلُ لِلْمُسْلِمِينَ أَشْيَاءَ أَنَّهَا مِمَّا جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ، وَلَيْسَتْ كَذَلِكَ، إِمَّا فِي الِاعْتِذَارِ عَنْ بَعْضِ أَفْعَالِهِمُ الذَّمِيمَةِ، كَقَوْلِهِمْ: لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ، وَإِمَّا لِلتَّخْلِيطِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ حَتَّى يُشَكِّكُوهُمْ فِيمَا يُخَالِفُ ذَلِكَ مِمَّا ذَكَرَهُ الْقُرْآنُ، أَوْ لِإِدْخَالِ
Yani Yahudilerden bir grup, Tevrat'ta yer almadığı hâlde bazı şeyleri Tevrat'ta gelmiş gibi Müslümanlara vehmettirmektedir. Bu ya «Ümmilere karşı bizim aleyhimize bir yol yoktur» sözlerinde olduğu gibi bazı kötü fiillerine mazeret üretmek için, ya Müslümanların kafasını karıştırarak Kur'an'ın zikrettiği zıt hususlarda onları şüpheye düşürmek için ya da
الشَّكِّ عَلَيْهِمْ فِي بَعْضِ مَا نَزَلَ بِهِ الْقُرْآنُ، فَاللَّيُّ مُجْمَلٌ، وَلَكِنَّهُ مُبَيَّنٌ بِقَوْلِهِ: لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَقَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
Kur'an ile indirilen bazı konularda onların içine şüphe sokmak içindir. Ayetteki 'leyy' (dili eğip bükme) ifadesi mücmel (kapalı) olmakla birlikte; { لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ } “siz onu kitaptan sanasınız diye” ve { وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “'Bu Allah katındandır' derler; oysa o Allah katından değildir” buyruklarıyla açıklanmıştır.
وَاللَّيُّ فِي الْأَصْلِ: الْإِرَاغَةُ أَيْ إِدَارَةُ الْجِسْمِ غَيْرِ الْمُتَصَلِّبِ إِلَى غَيْرِ الصَّوْبِ الَّذِي هُوَ مُمْتَدٌّ إِلَيْهِ: فَمِنْ ذَلِكَ لَيُّ الْحَبْلِ، وَلَيُّ الْعِنَانِ لِلْفَرَسِ لِإِدَارَتِهِ إِلَى جِهَةٍ غَيْرِ صَوْبِ سَيْرِهِ، وَمِنْهُ لَيُّ الْعُنُقِ، وَلَيُّ الرَّأْسِ بِمَعْنَى الِالْتِفَاتِ الشَّزْرِ والإعراض قَالَ تَعَالَى: لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ [المُنَافِقُونَ: ٥] .
Leyy (لَيّ) kelimesi aslen; 'irâğa' yani sert olmayan bir cismi yöneldiği istikametten başka bir tarafa çevirmektir. İpin bükülmesi (leyyü'l-habl), atın dizginini gittiği yönün aksine çevirmek için bükmek (leyyü'l-'inân) bu kabildendir. Yan bakışla bakıp yüz çevirme anlamında boynu bükmek (leyyü'l-'unuk) ve başı çevirmek (leyyü'r-re's) de bundandır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ } “başlarını çevirirler” [Münâfikûn: 5].
وَاللَّيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ حَقِيقَةً بِمَعْنَى تَحْرِيفِ اللِّسَانِ عَنْ طَرِيقِ حَرْفٍ مِنْ حُرُوفِ الْهِجَاءِ إِلَى طَرِيقِ حَرْفٍ آخَرَ يُقَارِبُهُ لِتُعْطِيَ الْكَلِمَةُ فِي أُذُنِ السَّامِعِ جَرْسَ كَلِمَةٍ أُخْرَى، وَهَذَا مِثْلُ مَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِمْ «رَاعِنَا» وَفِي الْحَدِيثِ مِنْ قَوْلِهِمْ فِي السَّلَامِ عَلَى النبيء: «السام عَلَيْكُم» أَيِ الْمَوْتُ أَوِ «السِّلَامُ- بِكَسْرِ السِّينِ- عَلَيْكَ» وَهَذَا اللَّيُّ يُشَابِهُ الْإِشْمَامَ وَالِاخْتِلَاسَ وَمِنْهُ إِمَالَةُ الْأَلِفِ إِلَى الْيَاءِ، وَقَدْ تَتَغَيَّرُ الْكَلِمَاتُ بِالتَّرْقِيقِ وَالتَّفْخِيمِ وَبِاخْتِلَافِ صِفَاتِ الْحُرُوفِ. وَالظَّاهِرُ أنّ الْكتاب هُوَ التَّوْرَاةُ فَلَعَلَّهُمْ كَانُوا إِذا قرؤوا بَعْضَ التَّوْرَاةِ بِالْعَرَبِيَّةِ نَطَقُوا بِحُرُوفٍ مِنْ كَلِمَاتِهَا بَيْنَ بَيْنَ لِيُوهِمُوا الْمُسْلِمِينَ مَعْنًى غَيْرَ الْمَعْنَى الْمُرَادِ، وَقَدْ كَانَتْ لَهُمْ مَقْدِرَةٌ وَمِرَاسٌ فِي هَذَا.
Bu ayette geçen leyy (dili eğip bükme) ifadesinin hakiki manada olması muhtemeldir; yani dinleyenin kulağına başka bir kelimenin ses tınısını hissettirmek amacıyla, dili bir harfin mahrecinden ona yakın başka bir harfin mahrecine kaydırmak suretiyle tahrif etmektir. Bu, Allah'ın onlardan naklettiği «Râ'inâ» sözü gibidir. Hadiste de Peygamber'e selâm verirken: «Es-Sâmu aleyküm» yani ölüm üzerinize olsun demeleri yahut sin harfini kesreli okuyarak «Es-Silâmu aleyk» demeleri bu türdendir. Bu tür bir dil bükme, işmâm ve ihtilâsa benzer; elifin yâ harfine meylettirilmesi (imâle) de bundandır. Kelimeler inceltme (terkîk), kalınlaştırma (tefhîm) ve harflerin sıfatlarının farklılaştırılmasıyla da değişebilir. Zahir olan odur ki el-Kitâb ile kastedilen Tevrat'tır. Muhtemelen onlar Tevrat'tan bazı yerleri Arapça olarak okuduklarında, Müslümanlara kastedilen mananın dışındaki bir manayı vehmettirmek için kelimelerin harflerini ikisi arası bir telaffuzla (beyne beyne) çıkarıyorlardı. Onların bu konuda mahareti ve tecrübesi vardı.
وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا مَا ذَكَرَهُ الْمُبَرِّدُ فِي الْكَامِلِ أَنَّ بَعْضَ الْأَزَارِقَةِ أَعَادَ بَيْتَ عُمَرَ ابْن أَبِي رَبِيعَةَ فِي مَجْلِسِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
Buna yakın bir örneği el-Müberred el-Kâmil adlı eserinde zikretmiştir; Ezârika [fırkasından] biri, İbn Abbâs'ın meclisinde Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu beytini tekrar etmiştir:
رَأَتْ رَجُلًا أَمَّا إِذَا الشَّمْسُ عَارَضَتْ ... فَيَضْحَى وَأَمَّا بِالْعَشِيِّ فَيَخْصَرُ
«Güneş tam karşısına dikildiğinde terleyen / Akşam vakti olduğunda ise üşüyen bir adam gördü.»
فَجَعَلَ يَضْحَى يَحْزَى وَجَعَلَ يَخْصَرُ يَخْسَرُ بِالسِّينِ لِيُشَوِّهَ الْمَعْنَى لِأَنَّهُ غَضِبَ مِنْ إِقْبَالِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَلَى سَمَاعِ شِعْرِهِ. وَفِي الأحاجي والألغاز كثير مِنْ هَذَا كَقَوْلِهِمْ: إِنَّ لِلَّاهِي إِلَهًا فَوْقَهُ فَيَقُولُهَا أَحَدٌ بِحَضْرَةِ نَاسٍ وَلَا يُشْبِعُ كَسْرَةَ اللَّاهِي يَخَالُهَا السَّامِعُ لِلَّهِ فَيَظُنُّهُ كَفَرَ.
İbn Abbâs'ın onun şiirini dinlemeye yönelmesine öfkelendiğinden dolayı manayı çirkinleştirmek için «yedhâ» kelimesini «yahzâ», «yahsaru» kelimesini de sin harfiyle «yahseru» şekline soktu. Bilmecelerde ve lügazlarda da bunun pek çok örneği vardır; nitekim onların «İnne li'l-lâhî ilâhen fevkahu» (Kuşkusuz boş işlerle uğraşanın üzerinde bir ilah vardır) demeleri gibi. Bir kimse bunu insanların huzurunda söyler ve 'el-lâhî' kelimesinin kesresini tam hissettirmezse, dinleyen onu 'li'llâhi' (Allah için) zanneder ve onun küfre girdiğini sanır.
أَوْ لَعَلَّهُم كَانُوا يقرؤون مَا لَيْسَ مِنَ التَّوْرَاةِ بِالْكَيْفِيَّاتِ أَوِ اللُّحُونِ الَّتِي كَانُوا يقرؤون بِهَا التَّوْرَاةَ لِيُخَيِّلُوا للسامعين أَنهم يقرؤون التَّوْرَاةَ.
Yahut muhtemelen onlar, Tevrat'tan olmayan şeyleri Tevrat'ı okudukları özel tarz ve nağmelerle okuyorlardı ki dinleyenlere Tevrat okuyorlarmış izlenimi versinler.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اللَّيُّ هُنَا مَجَازًا عَنْ صَرْفِ الْمَعْنَى إِلَى مَعْنًى آخَرَ كَقَوْلِهِمْ لَوَى الْحُجَّةَ أَيْ أَلْقَى بِهَا عَلَى غَيْرِ وَجْهِهَا، وَهُوَ تَحْرِيفُ الْكَلِمِ عَنْ مَوَاضِعِهِ: بِالتَّأْوِيلَاتِ الْبَاطِلَةِ، وَالْأَقْيِسَةِ الْفَاسِدَةِ، وَالْمَوْضُوعَاتِ الْكَاذِبَةِ، وَيَنْسُبُونَ ذَلِكَ إِلَى الله، وأياما كَانَ فَهَذَا اللَّيُّ يَقْصِدُونَ مِنْهُ التَّمْوِيهَ عَلَى الْمُسلمين لغَرَض، حكما فَعَلَ ابْنُ صُورِيَّا فِي إِخْفَاءِ
Leyy kelimesinin burada, 'hücceti eğip büktü' yani onu ait olduğu veçhin dışına saptırdı denmesinde olduğu gibi, manayı başka bir manaya saptırmaktan kinaye (mecaz) olması da muhtemeldir. Bu da batıl teviller, fasit kıyaslar ve uydurma metinlerle kelimeleri yerlerinden tahrif etmek ve bunları Allah'a isnat etmektir. Hangisi olursa olsun, onlar bu eğip bükme ile bir maksat uğruna Müslümanları yanıltmayı hedefliyorlardı; tıpkı İbn Sûriyâ'nın Tevrat'taki
حُكْمِ رَجْمِ الزَّانِي فِي التَّوْرَاةِ وَقَوْلِهِ: نُحَمِّمُ وَجهه.
zina edeni recmetme hükmünü gizleyip: «Yüzünü kömürle karalarız» demesinde yaptığı gibi.
والمخاطب يتحسبوه الْمُسْلِمُونَ دُونَ النَّبِيءِ ﷺ، أَوْ هُوَ وَالْمُسْلِمُونَ فِي ظَنِّ الْيَهُودِ.
{ لِتَحْسَبُوهُ } “Siz onu sanasınız diye” ifadesindeki muhatap, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hariç Müslümanlardır; yahut Yahudilerin zannına göre o ve Müslümanlardır.
وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ فِي هَاتِهِ الْأَفْعَالِ: يَلْوُونَ، وَيَقُولُونَ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَجَدُّدِ ذَلِكَ وَأَنَّهُ دَأْبُهُمْ.
Bu { يَلْوُونَ } “eğip bükerler” ve { يَقُولُونَ } “derler” fiillerinin muzâri (geniş/şimdiki zaman) kipiyle getirilmesi, bu durumun sürekli yenilendiğine ve onların âdeti olduğuna delalet etmek içindir.
وَتَكْرِيرُ الْكِتَابِ فِي الْآيَةِ مَرَّتَيْنِ، وَاسْمُ الْجَلَالَةِ أَيْضًا مَرَّتَيْنِ، لِقَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِالِاسْمَيْنِ، وَذَلِكَ يَجُرُّ إِلَى الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ الْمُتَعَلِّقِ بِهِمَا، وَالْمُتَعَلِّقِينَ بِهِ، قَالَ الْمَرْزُوقِيُّ فِي شَرْحِ الْحَمَاسَةِ فِي بَابِ الْأَدَبِ عِنْدَ قَوْلِ يَحْيَى بْنِ زِيَادٍ:
Ayette 'el-Kitâb' kelimesinin iki defa, lafza-i celâlin de yine iki defa tekrarlanması, bu iki isme önem verilmesini kastetmek içindir. Bu da onlarla ilgili habere ve onlara bağlı olan hususlara dikkat çekilmesini sağlar. el-Merzûkî Şerhu'l-Hamâse'de edep babında, Yahyâ b. Ziyâd'ın şu sözü hakkında şöyle demiştir:
لما رَأَيْتُ الشَّيْبَ لَاحَ بَيَاضُهُ ... بِمَفْرِقِ رَأْسِي قُلْتُ لِلشَّيْبِ مَرْحَبًا
«Aklığın başımın ayrım yerinde belirdiğini görünce / Ak saçlara merhaba dedim.»
كَانَ الْوَاجِبُ أَنْ يَقُولَ: «قُلْتُ لَهُ مَرْحَبًا لَكِنَّهُمْ يُكَرِّرُونَ الْأَعْلَامَ وَأَسْمَاءَ الْأَجْنَاسِ كَثِيرًا وَالْقَصْدُ بِالتَّكْرِيرِ التَّفْخِيمُ» قُلْتُ وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
«Normalde 'ona merhaba dedim' demesi gerekirdi; fakat onlar özel isimleri ve cins isimlerini çokça tekrarlarlar ve tekrardaki gaye tazim/vurgudur.» Ben de derim ki şairin şu sözü de bundandır:
لَا أَرَى الْمَوْتَ يَسْبِقُ الْمَوْتَ شَيْءٌ ... قَهَرَ الْمَوْتَ ذَا الْغِنَى وَالْفَقِيرَا
«Ölümün önüne hiçbir şeyin geçebileceğini görmüyorum / Ölüm hem zengini hem fakiri kahretmiştir.»
وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيل ذَلِك عِنْد قَوْله تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨٢] : وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ.
Bunun ayrıntısı Bakara Suresi'ndeki [282] şu ayette geçmişti: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah'tan korkun; Allah size öğretiyor ve Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
وَالْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ يَلْوُونَ: بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ وَسُكُونِ اللَّامِ وَتَخْفِيفِ الْوَاوِ مُضَارِعُ لَوَى، وَذَكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ قَرَأَهُ: يُلَوُّونَ بِضَمٍّ فَفَتْحٍ فَوَاوٍ مُشَدَّدَةٍ مُضَارِعُ لَوَّى بِوَزْنِ فَعَّلَ لِلْمُبَالِغَةِ وَلَمْ أَرَ نِسْبَةَ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ فِي كتب الْقرَاءَات.
Meşhur kıraat, 'yâ'nın fethası, lâm'ın sükûnu ve vâv'ın şeddesiz okunmasıyla { يَلْوُونَ } şeklindedir ve 'levâ' fiilinin muzârisidir. İbn Atiyye, Ebû Ca'fer'in bunu 'yâ'nın dammesi, lâm'ın fethası ve vâv'ın şeddesi ile mübalağa bildiren 'fe''ale' veznindeki 'levveye' fiilinin muzârisi olarak 'yülevvûne' (يُلَوُّونَ) şeklinde okuduğunu nakletmiştir; ancak bu kıraatin Ebû Ca'fer'e nispet edildiğini kıraat kitaplarında görmedim.
[٧٩، ٨٠]
[79, 80]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٧٩ إِلَى ٨٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 79-80]
مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠)
{ مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠) } “Allah'ın kendisine Kitabı, hükmü ve peygamberliği verdiği hiçbir insanın, sonra insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kul olun' demesi düşünülemez. Fakat: 'Öğretmekte ve okuyup incelemekte olduğunuz Kitap sayesinde rabbânîler (kendini Rabb'e adamış kullar) olun' [der]. Size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de emretmez. Siz Müslüman olduktan sonra hiç size inkârı emreder mi?”
اعْتِرَاضٌ وَاسْتِطْرَادٌ: فَإِنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ لَيَّ الْيَهُودِ أَلْسِنَتَهُمْ بِالتَّوْرَاةِ، وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ التَّحْرِيفِ، اسْتَطْرَدَ بِذِكْرِ التَّحْرِيفِ الَّذِي عِنْدَ النَّصَارَى لِمُنَاسَبَةِ التَّشَابُهِ فِي التَّحْرِيفِ إِذْ تَقُولُ النَّصَارَى عَلَى الْمَسِيحِ أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِعِبَادَتِهِ فَالْمُرَادُ بِالْبَشَرِ عِيسَى ﵇، وَالْمَقْصُودُ تَنْزِيهُ عِيسَى عَنْ أَنْ يَكُونَ قَالَ ذَلِكَ، رَدًّا عَلَى النَّصَارَى، فَيَكُونُ رُجُوعًا إِلَى الْغَرَضِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ- إِلَى قَوْلِهِ- بِأَنَّا مُسْلِمُونَ [آل عمرَان:
Bu bir itiraz (ara cümle) ve istıtrâddır (konu dışına geçiş): Zira Yahudilerin dillerini Tevrat'la eğip bükmelerini -ki bu bir nevi tahriftir- zikredince, tahrifteki benzerlik münasebetiyle Hristiyanların katındaki tahrifi zikretmeye intikal etmiştir. Çünkü Hristiyanlar Mesih'in kendilerine kendisine ibadet etmelerini emrettiğini iddia etmektedirler. Buradaki 'beşer'den kasıt İsa aleyhisselâm'dır; maksat ise Hristiyanlara bir reddiye olarak İsa'yı böyle bir söz söylemiş olmaktan tenzih etmektir. Böylece şu ayette geçen gaye ve hedefe dönülmüş olmaktadır: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ ... بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir söze gelin... Müslüman olduğumuza şahit olun' [deyiniz]” [Âl-i İmrân:
٦٤] .
64].
وَفِي «الْكَشَّافِ» قِيلَ نَزَلَتْ لِأَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ نُسَلِّمُ عَلَيْكَ كَمَا يُسَلِّمُ بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ أَفَلَا نَسْجُدُ لَكَ. قَالَ: «لَا يَنْبَغِي أَنْ يُسْجَدَ لِأَحَدٍ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَلَكِنْ أَكْرِمُوا نَبِيئَكُمْ وَاعْرِفُوا الْحَقَّ لِأَهْلِهِ»
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Rivayete göre bir adamın: «Ey Allah'ın Resûlü! Birbirimize selâm verdiğimiz gibi sana da selâm veriyoruz; sana secde etmeyelim mi?» demesi üzerine bu ayet inmiştir. [Resûlullah] şöyle buyurmuştur: «Allah'tan başkasına secde edilmesi uygun olmaz; lâkin peygamberinize ikramda bulunun ve hak sahiplerinin hakkını bilin.»
. قُلْتُ: أَخْرَجَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ، فَعَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِهِ حَدِيثًا مَقْبُولًا فَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِ هَذِهِ الْآيَة أَنَّهَا قصّ مِنْهَا الرَّدُّ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْمُعْتَقَدَاتِ.
Derim ki: Bunu Abd b. Humeyd, Hasan'dan rivayet etmiştir. Bunun makbul bir hadis olduğu takdirde, bu ayetin zikredilmesinin münasebeti, bütün bu inançların reddedilmesinin kastedilmiş olmasıdır.
وَوَقَعَ فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ لِلْوَاحِدِيِّ مِنْ رِوَايَةِ الْكَلْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ أَبَا رَافِعٍ الْيَهُودِيَّ وَالسَّيِّدَ مِنْ نَصَارَى نَجْرَانَ قَالَا يَا مُحَمَّدُ: «أَتُرِيدُ أَنْ نَعْبُدَكَ» فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ يُعْبَدَ غَيْرُ اللَّهِ» وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
el-Vâhidî'nin Esbâb-ı Nüzûl adlı eserinde el-Kelbî tarikiyle İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Yahudi Ebû Râfi' ile Necran Hristiyanlarının reisi es-Seyyid: «Ey Muhammed! Sana tapmamızı mı istiyorsun?» dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Allah'tan başkasına ibadet edilmesinden Allah'a sığınırım!» buyurdu ve bu ayet indi.
. وَقَوْلُهُ: مَا كانَ لِبَشَرٍ نَفْيٌ لِاسْتِحْقَاقِ أَحَدٍ لِذَلِكَ الْقَوْلِ وَاللَّامُ فِيهِ لِلِاسْتِحْقَاقِ.
{ مَا كانَ لِبَشَرٍ } “Hiçbir insanın [hakkı] değildir / düşünülemez” buyruğu, hiç kimsenin böyle bir sözü söylemeye layık ve müstahak olmadığını nefyetmektedir (reddetmektedir); buradaki lâm harfi istihkak (hak etme) içindir.
وَأَصْلُ هَذَا التَّرْكِيبِ فِي الْكَلَامِ مَا كَانَ فُلَانٌ فَاعِلًا كَذَا، فَلَمَّا أُرِيدَتِ الْمُبَالَغَةُ فِي النَّفْيِ
Arap kelamında bu terkibin aslı 'Mâ kâne fülânün fâ'ilen kezâ' (Falanca şöyle yapacak değildi) şeklindedir. Nefiyde (olumsuzlukta) mübalağa kastedildiğinde,
عَدَلَ عَنْ نَفْيِ الْفِعْلِ إِلَى نَفْيِ الْمَصْدَرِ الدَّالِّ عَلَى الْجِنْسِ، وَجَعَلَ نَفْيَ الْجِنْسِ عَنِ الشَّخْصِ بِوَاسِطَةِ نَفْيِ الِاسْتِحْقَاقِ إِذْ لَا طَرِيقَةَ لِحَمْلِ اسْمِ ذَاتٍ عَلَى اسْمِ ذَاتٍ إِلَّا بِوَاسِطَةِ بَعْضِ الْحُرُوفِ، فَصَارَ التَّرْكِيبُ: مَا كَانَ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ، وَيُقَالُ أَيْضًا: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ، وَمِثْلُ ذَلِكَ فِي الْإِثْبَاتِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى [طه: ١١٨] .
fiili nefyetmekten, cins bildiren masdarı nefyetmeye geçilmiştir; cinsin şahıstan nefyi de istihkakın nefyi vasıtasıyla yapılmıştır. Zira bir zât ismini başka bir zât ismine yüklemenin harf-i cerler vasıtası dışında bir yolu yoktur. Böylece terkip: 'Mâ kâne lehû en yef'ale' (Bunu yapmak ona yaraşmaz/hakkı değildir) şeklini almıştır; aynı şekilde 'Leyse lehû en yef'ale' de denir. Bunun müspet (olumlu) cümledeki benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى } “Şüphesiz senin için orada acıkmamak ve çıplak kalmamak vardır” [Tâhâ: 118].
فَمَعْنَى الْآيَةِ: لَيْسَ قَوْلُ كُونُوا عِباداً لِي حَقًّا لِبَشَرٍ أَيِّ بَشَرٍ كَانَ. وَهَذِهِ اللَّامُ هِيَ أَصْلُ لَامِ الْجُحُود الَّتِي فِي نَحْوَ وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ [الْأَنْفَال: ٣٣] ، فَتَرَاكِيبُ لَامِ الْجَحُودِ كُلِّهَا مِنْ قَبِيلِ قَلْبِ مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ لِقَصْدِ الْمُبَالَغَةِ فِي النَّفْيِ، بِحَيْثُ يُنْفَى أَنْ يَكُونَ وُجُودُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ مَجْعُولًا لِأَجْلِ فِعْلِ كَذَا، أَيْ فَهُوَ بَرِيءٌ مِنْهُ بِأَصْلِ الْخِلْقَةِ وَلِذَلِكَ سُمِّيَتْ جُحُودًا.
Ayetin manası şudur: 'Bana kul olun' demek, hiçbir beşerin -kim olursa olsun- hakkı değildir. Bu 'lâm', { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ } “Allah onlara azap edecek değildir” [Enfâl: 33] ayetindeki 'lâm-ı cuhûd'un aslıdır. Dolayısıyla lâm-ı cuhûd terkiplerinin tamamı, nefiyde mübalağa maksadıyla bu tür terkiplerin dönüştürülmesi kabilindendir; öyle ki müsnedün ileyhin (öznenin) varlığının böyle bir fiili işlemek için yaratılmış olması nefyedilir, yani o yaratılışı gereği bundan uzaktır. Bu sebeple buna 'cuhûd' (kesin inkâr/nefiy) adı verilmiştir.
وَالْمَنْفِيُّ فِي ظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ إِيتَاءُ الْحُكْمِ وَالنُّبُوءَةِ، وَلَكِنْ قَدْ عُلِمَ أَنَّ مَصَبَّ النَّفْيِ هُوَ الْمَعْطُوفُ مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي أَيْ مَا كَانَ لَهُ أَنْ يَقُولَ كُونُوا عِبَادًا لِي إِذَا آتَاهُ اللَّهُ الْكِتَابَ إِلَخْ.
Bu ayetin zahirinde nefyedilen şey hüküm ve peygamberliğin verilmesi gibi görünse de nefyin asıl hedefinin { ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي } “sonra insanlara: 'Bana kul olun' demesi” şeklindeki matuf kısım olduğu bilinmektedir. Yani Allah kendisine Kitabı verdiğinde 'Bana kul olun' demesi ona yakışmaz ve düşünülemez.
وَالْعِبَادُ جَمْعُ عَبْدٍ كَالْعَبِيدِ، وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «الَّذِي اسْتَقْرَيْتُ فِي لَفْظِ الْعِبَادِ أَنَّهُ جَمْعُ عَبْدٍ لَا يُقْصَدُ مَعَهُ التَّحْقِيرُ، وَالْعَبِيدُ يُقْصَدُ مِنْهُ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: «يَا عِبَادِيَ» وَسَمَّتِ الْعَرَبُ طَوَائِفَ مِنَ الْعَرَبِ سَكَنُوا الْحِيرَةَ وَدَخَلُوا تَحْتَ حُكْمِ كِسْرَى بِالْعِبَادِ، وَقِيلَ لِأَنَّهُمْ تَنَصَّرُوا فَسَمَّوْهُمْ بِالْعِبَادِ، بِخِلَافِ جَمْعِهِ عَلَى عَبِيدٍ كَقَوْلِهِمْ: هُمْ عَبِيدُ الْعَصَا، وَقَالَ حَمْزَةُ بْنُ الْمُطَلِّبِ هَلْ أَنْتُمْ إِلَّا عَبِيدٌ لأبي وَمِنْه قَول الله تَعَالَى: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فصلت:
'İbâd' (عِبَاد) kelimesi, 'abîd' gibi 'abd' kelimesinin çoğuludur. İbn Atiyye şöyle demiştir: «'İbâd' lafzı hakkında yaptığım incelemeye göre o, kendisiyle tahkir kastedilmeyen 'abd'in çoğuludur; 'abîd' lafzıyla ise tahkir kastedilir. Bundan dolayı Yüce Allah: «Ey kullarım!» (Yâ 'ibâdî) buyurmuştur. Araplar, Hîre'ye yerleşip Kisrâ'nın hâkimiyetine giren bazı Arap kabilelerini 'el-'İbâd' diye isimlendirmişlerdir; Hristiyan oldukları için onlara 'el-'İbâd' denildiği de söylenmiştir. Bu kelimenin 'abîd' şeklinde çoğul yapılması ise bunun aksinedir; nitekim onların: 'Onlar sopanın köleleridir' (hum 'abîdü'l-'asâ) demeleri gibi. Hamza b. Abdilmuttalib de: 'Siz babamın kölelerinden başka nesiniz ki?' demiştir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” [Fussilet:
٤٦] لأنّه مَكَان تَشْفِيقٌ وَإِعْلَامٌ بِقِلَّةِ مَقْدِرَتِهِمْ وَأَنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ بِظَلَّامٍ لَهُمْ مَعَ ذَلِكَ، وَلَمَّا
46]. Çünkü burası şefkat gösterme, güçlerinin azlığını bildirme ve buna rağmen Yüce Allah'ın onlara asla zulmetmeyeceğini beyan etme makamıdır.
كَانَ لَفْظَةُ الْعِبَادِ تَقْتَضِي الطَّاعَةَ لَمْ تَقَعْ هُنَا، وَلِذَلِكَ آنَسَ بِهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ [الزمر: ٥٣] فَهَذَا النَّوْعُ مِنَ النَّظَرِ يُسْلَكُ بِهِ سُبُلُ الْعَجَائِبِ فِي مَيْزَةِ فَصَاحَةِ الْقُرْآنِ عَلَى الطَّرِيقَة الْعَرَبيَّة السلبية» . اه.
'İbâd' lafzı itaati gerektirdiği için burada yer almamıştır; bu sebeple Yüce Allah şu ayetinde onunla teselli vermiştir: { قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!” [Zümer: 53]. Bu tür bir inceleme sayesinde Kur'an'ın selis Arap üslubu üzerindeki fesahat üstünlüğünün hayret verici yollarına ulaşılır.» [İbn Atiyye'nin sözü] bitti.
وَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِ اللَّهِ قَيْدٌ قُصِدَ مِنْهُ تَشْنِيعُ الْقَوْلِ بِأَنْ يَكُونُوا عِبَادًا لِلْقَائِلِ بِأَنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُمُ انْسَلَخُوا عَنِ الْعُبُودِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى إِلَى عُبُودِيَّةِ الْبَشَرِ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْعُبُودِيَّةِ لَا تَقْبَلُ التَّجْزِئَةَ لِمَعْبُودِينَ، فَإِنَّ النَّصَارَى لَمَّا جَعَلُوا عِيسَى رَبًّا لَهُمْ، وَجَعَلُوهُ ابْنًا لِلَّهِ، قَدْ لَزِمَهُمْ أَنَّهُمُ انْخَلَعُوا عَنْ عُبُودِيَّةِ اللَّهِ فَلَا جَدْوَى لقَولهم: نَحن عبد اللَّهِ وَعَبِيدُ عِيسَى، فَلِذَلِكَ
{ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp” buyruğu, sözü söyleyene kul olma iddiasının ne kadar çirkin olduğunu göstermeyi amaçlayan bir kayıttır; çünkü bu durum onların Allah Teâlâ'ya kulluktan sıyrılıp bir beşere kulluğa geçmelerini gerektirir. Zira kulluğun hakikati iki mabut arasında bölünmeyi kabul etmez. Nitekim Hristiyanlar İsa'yı kendilerine rab ve Allah'ın oğlu kabul ettiklerinde, Allah'a kulluktan çıkmış olmaları gerekmiştir. Artık onların «Biz Allah'ın kuluyuz ve İsa'nın kullarıyız» demelerinin hiçbir faydası yoktur. Bundan dolayı
جُعِلَتْ مَقَالَتُهُمْ مُقْتَضِيَةً أَنَّ عِيسَى أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَكُونُوا عِبَادًا لَهُ دُونِ اللَّهِ، وَالْمعْنَى أنّ لآمر بِأَنْ يَكُونَ النَّاسُ عِبَادًا لَهُ هُوَ آمِرٌ بِانْصِرَافِهِمْ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ. وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ أَيْ وَلَكِنْ يَقُول كونُوا ربانيين أَي كُونُوا مَنْسُوبِينَ لِلرَّبِّ، وَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى، لِأَنَّ النَّسَبَ إِلَى الشَّيْءِ إِنَّمَا يَكُونُ لِمَزِيدِ اخْتِصَاصِ الْمَنْسُوبِ بِالْمَنْسُوبِ إِلَيْهِ.
onların sözü, İsa'nın kendilerine Allah'ı bırakıp bizzat kendisine kul olmalarını emrettiği sonucunu doğuracak şekilde değerlendirilmiştir. Mana şudur: İnsanların kendisine kul olmasını emreden kişi, aslında onları Allah'a ibadetten vazgeçmeye emretmiş olur. { وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ } “Fakat rabbânîler olun [der]” ifadesi; 'Fakat Rabb'e nispet edilen kimseler olun der' manasındadır. Rab ise Yüce Allah'tır; zira bir şeye nispet edilmek, ancak nispet edilenin nispet edilene olan aşırı ihtisası (bağlılığı) sebebiyle olur.
وَمعنى ذَلِك أَنْ يَكُونُوا مُخْلِصِينَ لِلَّهِ دُونَ غَيْرِهِ.
Bunun manası, başkasına değil yalnızca Allah'a ihlasla bağlanan kimseler olmalarıdır.
وَالرَّبَّانِيُّ نِسْبَةٌ إِلَى الرَّبِّ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ كَمَا يُقَالُ اللِّحْيَانِيُّ لِعَظِيمِ اللِّحْيَةِ، وَالشَّعْرَانِيُّ لِكَثِيرِ الشَّعْرِ.
Rabbânî (رَبَّانِيّ) kelimesi, büyük sakallı kimseye 'lihyânî', çok saçlı kimseye 'şa'rânî' denmesinde olduğu gibi, semâî olarak (kıyasa aykırı biçimde) Rab kelimesine yapılan bir nisbettir.
وَقَوْلُهُ: بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ أَيْ لِأَنَّ عِلْمَكُمُ الْكِتَابَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَنْ إِشْرَاكِ الْعِبَادَةِ، فَإِنَّ فَائِدَةَ الْعِلْمِ الْعَمَلُ.
{ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ } “Kitabı öğretmekte olduğunuz sebebiyle” buyruğu; 'Çünkü Kitabı bilmeniz, ibadette şirk koşmaktan sizi alıkoyacak niteliktedir; zira ilmin gayesi ameldir' demektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: بِمَا كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ- بِفَتْحِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ وَسُكُونِ الْعَيْنِ وَفَتْحِ اللَّامِ- مُضَارِعُ علم. وقرأه ابْن عَامِرٌ، وَحَمْزَةُ، وَعَاصِمٌ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: بِضَمٍّ فَفَتْحٍ فَلَامٍ مُشَدَّدَةٍ مَكْسُورَةٍ مُضَارِعُ عَلَّمَ الْمُضَاعَفِ.
Cumhur bunu 'tâ'nın fethası, 'ayn'ın sükûnu ve lâm'ın fethası ile 'alime' fiilinin muzârisi olarak 'ta'lemûne' (تَعْلَمُونَ) şeklinde okumuştur. İbn Âmir, Hamza, Âsım, Kisâî ve Halef ise damme, fetha ve şeddeli-kesreli lâm ile şeddeli 'alleme' fiilinin muzârisi olarak 'tü'allimûne' (تُعَلِّمُونَ) şeklinde okumuşlardır.
وتَدْرُسُونَ مَعْنَاهُ تَقْرَءُونَ أَيْ قِرَاءَةً بِإِعَادَةٍ وَتَكْرِيرٍ: لِأَنَّ مَادَّةَ دَرَسَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ تَحُومُ حَوْلَ مَعَانِي التَّأَثُّرِ مِنْ تَكَرُّرِ عَمَلٍ يُعْمَلُ فِي أَمْثَاله، فَمِنْهُ قَوْلهم: دَرَسَتِ الرِّيحُ رَسْمَ الدَّارِ إِذَا عَفَتْهُ وَأَبْلَتْهُ، فَهُوَ دَارِسٌ، يُقَالُ مَنْزِلٌ دَارِسٌ، وَالطَّرِيقُ الدَّارِسُ الْعَافِي الَّذِي لَا يَتَبَيَّنُ. وَثَوْبٌ دَارِسٌ خَلَقٌ، وَقَالُوا: دَرَسَ الْكِتَابَ إِذَا قَرَأَهُ بِتَمَهُّلٍ لِحِفْظِهِ، أَوْ لِلتَّدَبُّرِ،
{ تَدْرُسُونَ } ifadesinin manası; 'okuyorsunuz' yani tekrar tekrar okuyorsunuz demektir. Çünkü Arap kelamında 'derese' kökü, benzerlerinde yapılan bir işin tekrarlanmasından kaynaklanan etkilenme manaları etrafında döner. Nitekim onların: 'Rüzgâr evin izlerini silip süpürdüğünde' «dereseti'r-rîhu rasme'd-dâr» demeleri bundandır; izi silinmiş şeye 'dâris' denir, 'menzilün dâris' (harabe ev) denilir; 'et-tarîku'd-dâris' ise silinip belirsizleşmiş yol demektir. 'Sevbün dâris' yıpranmış eskimiş elbisedir. 'Kitabı ezberlemek veya tefekkür etmek için tane tane okuduğunda' «derese'l-kitâbe» demişlerdir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «مَا اجْتَمَعَ قَوْمٌ فِي بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللَّهِ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَيَتَدَارَسُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلَّا نَزَلَتْ عَلَيْهِمُ السَّكِينَةُ
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Bir topluluk Allah'ın evlerinden bir evde toplanıp Allah'ın Kitabını okur ve onu aralarında müzakere edip incelerlerse (yetedârasûnehû) mutlaka üzerlerine sekinet iner...»
إِلَخْ» رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ فَعَطَفَ التَّدَارُسَ عَلَى الْقِرَاءَةِ فَعُلِمَ أَنَّ الدِّرَاسَةَ أَخَصُّ مِنَ الْقِرَاءَةِ. وَسَمَّوْا بَيْتَ قِرَاءَةِ الْيَهُودِ مِدْرَاسًا كَمَا فِي الْحَدِيثِ: إِنَّ النَّبِيءَ ﷺ خَرَجَ
Hadisi Tirmizî rivayet etmiştir; burada tedârüs (karşılıklı inceleme/ders yapma) kıraate matuf kılınmıştır, bundan da dirâsetin kıraatten daha özel olduğu anlaşılmıştır. Hadiste geçtiği üzere Yahudilerin okuma/eğitim evine de 'midrâs' adını vermişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem
فِي طَائِفَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ حَتَّى أَتَى مِدْرَاسَ الْيَهُودِ فَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ وَدَعَاهُمُ إِلَخْ. وَمَادَّةُ دَرَسَ تَسْتَلْزِمُ التَّمَكُّنَ مِنَ الْمَفْعُولِ فَلِذَلِكَ صَارَ دَرْسُ الْكِتَابِ مَجَازًا فِي فَهْمِهِ وَإِتْقَانِهِ وَلِذَلِكَ عَطَفَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ عَلَى بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ.
ashabından bir grupla çıkıp Yahudilerin midrâsına vardı, onlara Kur'an okudu ve onları [İslâm'a] davet etti...» 'Derese' kökü mef'ûle tam anlamıyla hâkim olmayı gerektirir; bu sebeple 'dersü'l-kitâb', onu anlamak ve kavramakta mecaz olmuştur. Bundan dolayı bu ayette { وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ } buyruğu { بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ } buyruğu üzerine atfedilmiştir.
وَفِعْلُهُ مِنْ بَابِ نَصَرَ، وَمَصْدَرُهُ فِي غَالِبِ مَعَانِيهِ الدَّرْسُ، وَمَصْدَرُ دَرَسَ بِمَعْنَى قَرَأَ يَجِيءُ عَلَى الْأَصْلِ دَرْسًا وَمِنْهُ سُمِّيَ تَعْلِيمُ الْعِلْمِ دَرْسًا.
Bunun fiili nasara babındandır ve çoğu anlamında masdarı 'ders'tir. Okumak anlamındaki 'derese' fiilinin masdarı da asla uygun olarak 'ders' şeklinde gelir; ilim öğretmeye 'ders' adı verilmesi de bundandır.
وَيَجِيءُ عَلَى وَزْنِ الْفِعَالَةِ دِرَاسَةٌ وَهِيَ زِنَةٌ تَدُلُّ عَلَى مُعَالَجَةِ الْفِعْلِ، مِثْلَ الْكِتَابَةِ وَالْقِرَاءَةِ، إِلْحَاقًا لِذَلِكَ بِمَصَادِرِ الصِّنَاعَاتِ كَالتِّجَارَةِ وَالْخِيَاطَةِ.
Ayrıca 'fi'âle' vezninde 'dirâset' (دِرَاسَة) olarak da gelir; bu vezin, ticaret ve terzilik gibi sanat/meslek masdarlarına kıyasla, kitâbet ve kırâat gibi fiili sürekli işlemeyi ve icra etmeyi gösteren bir vezindir.
وَفِي قَوْلِهِ: وَلا يَأْمُرَكُمْ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ.
{ وَلا يَأْمُرَكُمْ } buyruğunda gâibden (üçüncü şahıstan) muhataba (ikinci şahsa) iltifat sanatı vardır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «يَأْمُرُكُمْ» بِالرَّفْعِ عَلَى ابْتِدَاءِ الْكَلَامِ، وَهَذَا الْأَصْلُ فِيمَا إِذَا أُعِيدَ حَرْفُ النَّفْيِ، فَإِنَّهُ لَمَّا وَقَعَ بَعْدَ فِعْلٍ مَنْفِيٍّ، ثُمَّ انْتَقَضَ نَفْيُهُ بِلَكِنْ، احْتِيجَ إِلَى إِعَادَةِ حَرْفِ النَّفْيِ، وَالْمَعْنَى عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَاضِحٌ: أَيْ مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا إِلَخْ وَلَا هُوَ يَأْمُرُهُمْ أَنْ يَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ أَرْبَابًا. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ: بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى أَنْ يَقُولَ وَلَا زَائِدَةٌ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: مَا كانَ لِبَشَرٍ، وَلَيْسَتْ مَعْمُولَةً لِأَنْ: لِاقْتِضَاءِ ذَلِكَ أَنْ يَصِيرَ الْمَعْنَى: لَا يَنْبَغِي لِبَشَرٍ أُوتِيَ الْكِتَابَ أَلَا يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا، وَالْمَقْصُودُ عَكْسُ هَذَا الْمَعْنَى، إِذِ الْمَقْصُودُ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَأْمُرَ، فَلِذَلِكَ اضْطُرَّ فِي تَخْرِيجِ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ إِلَى جَعْلِ لَا زَائِدَةً لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ وَلَيْسَتْ لِنَفْيٍ جَدِيدٍ. وَقَرَأَهُ الدُّورِيُّ عَنْ أَبِي عَمْرٍو بِاخْتِلَاسِ الضَّمَّةِ إِلَى السُّكُونِ.
Cumhur, yeni bir cümleye başlangıç (isti'nâf) olarak 'ye'müruküm' (يَأْمُرُكُمْ) şeklinde merfû okumuştur. Nefiy edatı tekrar edildiğinde asıl olan kural budur; zira menfî (olumsuz) bir fiilden sonra gelip 'lâkin' edatıyla olumsuzluğu bozulunca nefiy edatının tekrarlanmasına ihtiyaç duyulmuştur. Bu kıraate göre mana açıktır: Yani hiçbir insanın insanlara: 'Bana [kul] olun' demesi düşünülemez ve o, melepleri rabler edinmelerini de emretmez. İbn Âmir, Hamza, Ya'kûb ve Halef ise { أَنْ يَقُولَ } üzerine matuf olarak nasb ile ('ye'müraküm') okumuşlardır; buradaki 'lâ' edatı { مَا كانَ لِبَشَرٍ } buyruğundaki olumsuzluğu pekiştirmek için zâiddir, 'en' edatının ma'mûlü değildir. Zira öyle olsaydı mananın: 'Kendisine Kitap verilen bir beşere, melekleri edinmenizi emretmemesi yaraşmaz' şeklinde olması gerekirdi; oysa kastedilen bu mananın tam zıddıdır; çünkü kastedilen, onun böyle bir şeyi emretmesinin uygun olmayacağıdır. Bu sebeple bu kıraatin izahında 'lâ' edatını yeni bir olumsuzluk için değil, nefyin teyidi için zâid kabul etmek zorunlu olmuştur. ed-Dûrî ise Ebû Amr'dan dammeyi sükûna doğru ihtilâs ile okumuştur.
وَلَعَلَّ الْمَقْصُودَ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً: أَنَّهُمْ لَمَّا بَالَغُوا فِي تَعْظِيمِ بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمَلَائِكَةِ، فَصَوَّرُوا صُوَرَ النَّبِيئِينَ، مِثْلَ يَحْيَى وَمَرْيَمَ، وَعَبَدُوهُمَا، وَصَوَّرُوا صور الْمَلَائِكَة، واقتران التَّصْوِيرُ مَعَ الْغُلُوِّ فِي تَعْظِيمِ الصُّورَةِ وَالتَّعَبُّدِ عِنْدَهَا ضَرْبٌ مِنَ الْوَثَنِيَّةِ.
{ وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً } “Size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de emretmez” buyruğundan maksat muhtemelen şudur: Onlar bazı peygamberleri ve melekleri tazim etmekte aşırıya kaçtıkları için Yahyâ ve Meryem gibi peygamberlerin ve salihlerin sûretlerini resmetmiş, onlara ibadet etmiş ve meleklerin sûretlerini yapmışlardı. Sûret yapmanın (tasvirin), o sûreti aşırı tazim etmek ve onun huzurunda ibadet etmekle birleşmesi ise putperestliğin (veseniyyet) bir türüdür.
قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: «إِنْ قِيلَ نَفْيُ الْأَمْرِ أَعَمُّ مِنَ النَّهْيِ فَهَلَّا قِيلَ وَيَنْهَاكُمْ. وَالْجَوَابُ أَنَّ ذَلِكَ بِاعْتِبَارِ دَعْوَاهُمْ وَتَقَوُّلِهِمْ عَلَى الرُّسُلِ» . وَأَقُولُ: لَعَلَّ التَّعْبِيرَ بِلَا يَأْمُرُكُمْ مُشَاكَلَةٌ لِقَوْلِهِ:
İbn Arafe şöyle demiştir: «Eğer 'Emrin nefyedilmesi, nehyetmekten (yasaklamaktan) daha geneldir; o hâlde niçin { وَيَنْهَاكُمْ } 'sizi nehyetmez' denilmedi?' denilirse, cevabı şudur: Bu, onların elçilere karşı iddiaları ve iftiraları dikkate alınarak yapılmıştır.» Ben de derim ki: Muhtemelen { لَا يَأْمُرُكُمْ } ifadesinin kullanılması,
ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ لِأَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّ الْمَسِيحَ قَالَ: إِنَّهُ ابْنُ اللَّهِ فَلَمَّا نُفِيَ أَنَّهُ يَقُولُ ذَلِكَ نُفِيَ مَا هُوَ مِثْلُهُ وَهُوَ أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِاتِّخَاذِ الْمَلَائِكَةِ أَرْبَابًا، أَوْ لِأَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا يَدَّعُونَ التَّمَسُّكَ بِالدِّينِ كَانَ سَائِرُ أَحْوَالِهِمْ مَحْمُولَةً عَلَى أَنَّهُمْ تَلَقَّوْهَا مِنْهُ، أَوْ لِأَنَّ الْمَسِيحَ لَمْ يَنْهَهُمْ عَنْ
{ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ } buyruğuna bir müşakeledir (uyumdur). Çünkü onlar, Mesih'in kendisinin Allah'ın oğlu olduğunu söylediğini iddia ediyorlardı. Onun bunu söylediği nefyedilince, onun benzeri olan melekleri rabler edinmelerini onlara emretmesi de nefyedilmiş oldu. Ya da dine bağlılık iddia ettikleri için onların diğer bütün hâlleri de bunu ondan (peygamberden) almış oldukları varsayımına dayandığı için böyle denilmiştir. Yahut Mesih işin aslında onları bundan
ذَلِكَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، إِذْ هَذَا مِمَّا لَا يَخْطُرُ بِالْبَالِ أَنْ تَتَلَبَّسَ بِهِ أُمَّةٌ مُتَدَيِّنَةٌ فَاقْتَصَرَ، فِي الرَّدِّ عَلَى الْأُمَّةِ، عَلَى أَنَّ أَنْبِيَاءَهُمْ لَمْ يَأْمُرُوهُمْ بِهِ وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِالِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ، وَبِالظَّرْفِ الْمُفِيدِ مَزِيدَ الْإِنْكَارِ عَلَى ارْتِكَابِهِمْ هَذِهِ الْحَالَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ.
nehyetmemişti; zira bu, dindar bir ümmetin kalkışabileceği akla bile gelmeyecek bir şeydi. Bu sebeple ümmete verilen cevapta, peygamberlerinin bunu kendilerine emretmediği belirtilmekle yetinildi. İşte bu yüzden arkasından inkârî istifham ve onların bu duruma düşmelerini daha da şiddetle kınayan bir zarf getirilerek: { أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Siz Müslüman olduktan sonra size küfrü mü emredecek?” buyrulmuştur.
فَهُنَالِكَ سَبَبَانِ لِإِنْكَارِ أَنْ يَكُونَ مَا هُمْ عَلَيْهِ مُرْضِيًّا أَنْبِيَاءَهُمْ فَإِنَّهُ كُفْرٌ، وَهُمْ لَا يَرْضَوْنَ بِالْكُفْرِ. فَمَا كَانَ مِنْ حَقِّ مَنْ يَتَّبِعُونَهُمُ التَّلَبُّسَ بِالْكُفْرِ بَعْدَ أَنْ خَرَجُوا مِنْهُ.
Dolayısıyla onların içinde bulundukları durumun peygamberlerini hoşnut eden bir durum olduğunu inkâr etmenin iki sebebi vardır: Çünkü bu bir küfürdür ve onlar küfre asla razı olmazlar. Onlara tâbi olanların da küfürden çıktıktan sonra tekrar küfre bulaşmaları asla hakları ve hadleri değildir.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَأْمُرَكُمْ الْتِفَاتٌ مِنْ طَرِيقَةِ الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ فَالْمُوَاجَهُ بِالْخِطَابِ هُمُ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّ عِيسَى قَالَ لَهُمْ: كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ.
{ وَلا يَأْمُرَكُمْ } buyruğundaki hitap, { ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ } buyruğundaki gâib (üçüncü şahıs) üslubundan bir iltifattır. Dolayısıyla doğrudan muhatap alınanlar, Îsâ'nın kendilerine: 'Allah'ı bırakıp bana kullar olun' dediğini iddia eden kimselerdir.
فَمَعْنَى أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ كَانُوا مُسْلِمِينَ وَالْخِطَابُ لِلنَّصَارَى وَلَيْسَ دِينُهُمْ يُطْلَقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ إِسْلَامٌ. فَقِيلَ: أُرِيدَ بِالْإِسْلَامِ الْإِيمَانُ أَيْ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ بِالْكُفْرِ.
{ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } ifadesinin zahirî manası onların Müslüman olmalarını gerektirir; oysa hitap Hristiyanlaradır ve onların dinine 'İslam' denilmez. Bu sebeple denilmiştir ki: { بِالْكُفْرِ } ifadesinin karinesiyle buradaki İslam'dan kastedilen imandır, yani müşrik olmamaktır.
وَقِيلَ الْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ بِنَاءً عَلَى ظَاهِرِ قَوْلِهِ: إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ لِأَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى لَمْ يُوصَفُوا بِأَنَّهُمْ مُسْلِمُونَ فِي الْقُرْآنِ، فَهَذَا الَّذِي جَرَّأَ مَنْ قَالُوا: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ لِقَوْلِ رَجُلٍ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «أَلَا نَسْجُدُ لَكَ» ، وَلَا أُرَاهُ- لَوْ كَانَ صَحِيحًا- أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ قَاصِدَةً إِيَّاهُ لِأَنَّهُ لَوْ أُرِيدَ ذَلِكَ لَقِيلَ: ثُمَّ يَأْمُرُ النَّاسَ بِالسُّجُودِ إِلَيْهِ، وَلَمَا عَرَّجَ عَلَى الْأَمْرِ بِأَنْ يَكُونُوا عِبَادًا لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا بِأَنْ يَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ والنبيين أَرْبَابًا.
Bir diğer görüşe göre hitap, { إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } ifadesinin zahirine dayanılarak Müslümanlaradır; zira Yahudiler ve Hristiyanlar Kur'an'da 'Müslüman' olarak nitelenmemiştir. Bir adamın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Sana secde etmeyelim mi?» demesi üzerine ayetin indiğini söyleyenleri bu görüşe sevk eden de budur. Bana göre -bu rivayet sahih olsa bile- ayetin onu kastetmiş olması muhtemel değildir; zira öyle kastedilseydi: 'Sonra insanlara kendisine secde etmelerini emreder' denirdi; Allah'ı bırakıp kendisine kullar olmalarını ya da melekleri ve peygamberleri rabler edinmelerini emretme konusuna hiç girilmezdi.
[٨١، ٨٢]
[81, 82]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٨١ إِلَى ٨٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 81-82]
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٨٢)
{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٨٢) } “Hani Allah, peygamberlerin kesin sözünü almıştı: 'Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim; sonra beraberinizdekini doğrulayıcı bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacaksınız ve ona mutlaka yardım edeceksiniz. Bunu ikrar ettiniz ve bu hususta ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?' demişti. 'İkrar ettik' dediler. 'O hâlde şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlik edenlerdenim' buyurdu. Artık kim bundan sonra yüz çevirirse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.”
عَطَفَ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ عَلَى وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ [آل عمرَان: ٨٠] أَيْ مَا أَمَرَكُمُ الْأَنْبِيَاءُ بِشَيْءٍ مِمَّا تَقَوَّلْتُمْ عَلَيْهِمْ وَقَدْ أَمَرُوكُمْ بِغَيْرِ ذَلِكَ فَأَضَعْتُمُوهُ حِينَ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَهُمْ لِيُبَلِّغُوهُ إِلَيْكُمْ، فَالْمَعْطُوفُ هُوَ ظَرْفُ (إِذْ) وَمَا تَعَلَّقَ بِهِ.
{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ } ifadesi, { وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ } [Âl-i İmrân: 80] buyruğuna atfedilmiştir. Yani: Peygamberler size onlara isnat ettiğiniz şeylerden hiçbirini emretmediler; aksine onlar size bunu değil başka bir şeyi emrettiler, siz ise Allah'ın onlara tebliğ etmeleri için mîsak (kesin söz) aldığı o emri zayi ettiniz. Matuf olan öge ise (إِذْ) zarfı ve ona taalluk eden kısımdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ (إِذْ) بِقَوْلِهِ: أَأَقْرَرْتُمْ مُقَدَّمًا عَلَيْهِ. وَيَصِحُّ أَنْ تُجْعَلَ (إِذْ) بِمَعْنَى
(إِذْ) edatının, takaddüm etmiş olarak { أَأَقْرَرْتُمْ } ifadesine taalluk etmesi de caizdir. (إِذْ) edatının zarf olmaksızın sırf
زَمَانٍ غَيْرِ ظَرْفٍ وَالتَّقْدِيرُ: وَاذْكُرْ إِذْ أَخَذَ الله مِيثَاق النَّبِيين، فَالْمَقْصُودُ الْحِكَايَةُ عَنْ ذَلِكَ الزَّمَانِ وَمَا مَعَهُ فَيَكُونُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ مَعْطُوفًا بِحَذْفِ الْعَاطِفِ. كَمَا هُوَ الشَّأْنُ فِي جُمَلِ الْمُحَاوَرَةِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: قالُوا أَقْرَرْنا.
zaman manasında olması da sahihtir; bu takdirde ifade: 'Allah'ın peygamberlerin mîsakını aldığı vakti hatırla' şeklinde olur. Kastedilen o zamanı ve o zamandaki olayları hikâye etmektir. Bu durumda { قالَ أَأَقْرَرْتُمْ } cümlesi, karşılıklı konuşma (muhavere) cümlelerinde olduğu gibi atıf harfi hazfedilerek matuf olur. Aynı şekilde { قالُوا أَقْرَرْنا } buyruğu da böyledir.
وَيَصِحُّ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَمَا بَعْدَهَا بَيَانًا لِجُمْلَةِ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ بِاعْتِبَارِ مَا يَقْتَضِيهِ فِعْلُ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاق النَّبِيين: مِنْ أَنَّ النَّبِيِّينَ أَعْطَوْا مِيثَاقًا لِلَّهِ فَقَالَ:
{ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ } ve sonrasındaki cümlenin, 'Allah peygamberlerin mîsakını aldı' fiilinin gerektirdiği mana bakımından { أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } cümlesinin beyanı (açıklaması) olması da sahihtir: Yani peygamberler Allah'a mîsak verdiler ve O:
أَأَقْرَرْتُمْ قَالُوا: أَقْرَرْنَا إِلَخْ. وَيَكُونَ قَوْله: لَما آتَيْتُكُمْ- إِلَى قَوْلِهِ- وَلَتَنْصُرُنَّهُ هُوَ صِيغَةُ الْمِيثَاقِ.
'İkrar ettiniz mi?' buyurdu; onlar da: 'İkrar ettik' dediler... { لَما آتَيْتُكُمْ } buyruğundan { وَلَتَنْصُرُنَّهُ } buyruğuna kadar olan kısım ise mîsakın lafzı (metni) olur.
وَهَذَا الْمِيثَاقُ أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى جَمِيع الْأَنْبِيَاء، يؤذنهم فِيهِ بِأَنَّ رَسُولًا يَجِيءُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ، وَيَأْمُرُهُمْ بِالْإِيمَانِ بِهِ وَبِنَصْرِهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ إِعْلَامُ أُمَمَهِمْ بذلك ليَكُون هَذَا الْمِيثَاقُ مَحْفُوظًا لَدَى سَائِرِ الْأَجْيَالِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ إِلَخْ إِذْ لَا يَجُوزُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ التَّوَلِّي وَالْفِسْقُ وَلَكِنَّ الْمَقْصُودَ أُمَمُهُمْ كَقَوْلِهِ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ.
Bu mîsakı Allah bütün peygamberlerden almış; onlara yanlarındakini doğrulayan bir elçinin geleceğini bildirmiş, ona iman etmelerini ve ona yardım etmelerini emretmiştir. Bundan maksat ise onların ümmetlerine bunu bildirmeleridir ki bu mîsak bütün nesiller boyu korunsun. Nitekim { فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ } buyruğu da buna delildir; çünkü peygamberler hakkında yüz çevirmek ve fısk asla caiz değildir, asıl maksat onların ümmetleridir; tıpkı: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” buyruğunda olduğu gibi.
وَبِدَلِيلِ قَوْلِهِ قَالَ: فَاشْهَدُوا أَيْ عَلَى أُمَمِكُمْ. وَإِلَى هَذَا يَرْجِعُ مَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ دَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ [الْبَقَرَة: ١٢٩] ، وَقَدْ جَاءَ فِي سِفْرِ التَّثْنِيَةِ قَوْلُ مُوسَى ﵇: «قَالَ لِيَ الرَّبُّ أقيم لَهُم نبيئا مِنْ وَسَطِ إِخْوَتِهِمْ مِثْلَكَ وَأَجْعَلُ كَلَامِي فِي فَمِهِ فَيُكَلِّمُهُمْ بِكُلِّ مَا أُوصِيهِ بِهِ» . وَإِخْوَةُ بَنِي إِسْرَائِيلَ هُمْ بَنُو إِسْمَاعِيلَ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ نَبِيئًا إِسْرَائِيلِيًّا لَقَالَ أُقِيمُ لَهُمْ نَبِيئًا مِنْهُمْ عَلَى مَا فِي تَرْجَمَةِ التَّوْرَاةِ مِنْ غُمُوضٍ وَلَعَلَّ النَّص الْأَصْلِيّ أصرح مِنْ هَذَا الْمُتَرْجَمِ.
Yine O'nun: { قَالَ فَاشْهَدُوا } yani 'ümmetlerinize karşı şahit olun' buyurması da buna delildir. Kur'an'da İbrahim aleyhisselam'ın duası olarak geçen: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } [el-Bakara: 129] “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir elçi gönder” ayeti de buna dayanır. Nitekim Tesniye Kitabı'nda Mûsâ aleyhisselam'ın şu sözü yer almaktadır: «Rab bana: 'Onlara kardeşlerinin arasından senin gibi bir peygamber çıkaracağım, sözlerimi onun ağzına koyacağım ve onlara emrettiğim her şeyi kendilerine söyleyecek' dedi.» İsrailoğullarının kardeşleri ise İsmâiloğullarıdır. Eğer kastedilen İsrailli bir peygamber olsaydı -Tevrat tercümesindeki kapalı duruma rağmen- 'Onlara kendi içlerinden bir peygamber çıkaracağım' derdi; muhtemelen İbranice asıl metin bu tercümeden daha açıktır.
وَالْبِشَارَاتُ فِي كُتُبِ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيل وَفِي الأناجيل كَثِيرَةٌ فَفِي مَتَّى قَوْلُ الْمَسِيحِ «وَتَقُومُ أَنْبِيَاءُ كَذَبَةٌ كَثِيرُونَ وَيُضِلُّونَ كَثِيرِينَ وَلَكِنَّ الَّذِي يَصْبِرُ- أَيْ يَبْقَى أَخِيرًا- إِلَى الْمُنْتَهَى فَهَذَا يَخْلُصُ وَيَكْرِزُ بِبِشَارَةِ الْمَلَكُوتِ هَذِهِ فِي كُلِّ الْمَسْكُونَةِ شَهَادَةً لِجَمِيعِ الْأُمَمِ ثُمَّ يَأْتِي الْمُنْتَهَى» وَفِي إِنْجِيلِ يُوحَنَّا قَوْلُ الْمَسِيحِ «وَأَنَا أَطْلُبُ مِنَ الْأَبِ فَيُعْطِيكُمْ مُعَزِّيًا آخَرَ لِيَمْكُثَ مَعَكُمْ إِلَى الْأَبَدِ- وَأَمَّا الْمُعَزِّي الرُّوحُ الْقُدُسُ الَّذِي سيرسله الْأَب بِاسْمِي فَهُوَ يُعَلِّمُكُمْ كُلَّ شَيْءٍ وَيُذَكِّرُكُمْ بِكُلِّ مَا قُلْتُهُ لَكُمْ- وَمَتَى جَاءَ الْمُعَزَّى رُوحُ الْحَقِّ الَّذِي مِنْ عِنْدِ الْأَبِ يَنْبَثِقُ فَهُوَ يَشْهَدُ لِي» إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ.
İsrailoğulları peygamberlerinin kitaplarında ve İncillerde [yer alan] müjdeler pek çoktur. Nitekim Matta [İncili]'nde Mesih'in şu sözü yer alır: «Nice yalancı peygamberler türeyecek ve birçoklarını saptıracak. Fakat sonuna kadar dayanan -yani en sona kalan- kurtulacaktır. Bu melekût müjdesi, bütün milletlere bir şahitlik olmak üzere bütün dünyada vaaz edilecek (duyurulacak); sonra da son gelecektir.» Yuhanna İncili'nde ise Mesih'in şu sözü yer alır: «Ben de Baba'dan dileyeceğim ve O, sonsuza dek sizinle kalsın diye size başka bir Teselli Edici (Faraklit) verecektir. Baba'nın benim adımla göndereceği Teselli Edici Kutsal Ruh ise size her şeyi öğretecek ve size söylediğim her şeyi size hatırlatacaktır. Baba'dan çıkan Hakikatin Ruhu olan Teselli Edici geldiğinde, o benim hakkımda şahitlik edecektir.» ve bunlara benzer daha nice ifadeler [mevcuttur].
وَفِي أَخْذِ الْعَهْدِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ زِيَادَةُ تَنْوِيهٍ بِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ ظَاهِرُ
Peygamberlerden söz alınmasında, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletine ilave bir şan ve şeref verme vardır. Bu mana
الْآيَةِ، وَبِهِ فَسَّرَ مُحَقِّقُو الْمُفَسِّرِينَ من السّلف وَالْخلف مِنْهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَابْن عَبَّاس، وطاووس، وَالسُّدِّيُّ.
ayetin zahiridir; selef ve haleften araştırmacı müfessirler de bunu böyle tefsir etmişlerdir; Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs, Tâvûs ve es-Süddî bunlardandır.
وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنِ اسْتَبْعَدَ أَنْ يَكُونَ أَخْذُ الْعَهْدِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ حَقِيقَةً نَظَرًا إِلَى قَوْلِهِ:
Âlimlerden bazıları ise,