فَالْبِرُّ هُوَ الْوَفَاءُ بِمَا جَاءَ بِهِ الْإِسْلَامُ مِمَّا يَعْرِضُ لِلْمَرْءِ فِي أَفْعَالِهِ، وَقَدْ جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ التَّقْوَى فِي قَوْلِهِ: وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ [الْمَائِدَة: ٢] فَقَابَلَ الْبِرَّ بِالْإِثْمِ كَمَا فِي قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ فِي حَدِيثِ النَّوَّاسِ بْنِ سِمْعَانَ الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا.
O halde birr, kişinin fiillerinde karşısına çıkan durumlarda İslam'ın getirdiği hükümlere vefa göstermesidir. Allah onunla takvayı şu buyruğunda bir araya getirmiştir: { وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } “İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın; günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın.” [Mâide: 2]. Böylece, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in az önce geçen Nevvâs b. Sem'ân hadisinde olduğu gibi birri günah ile karşılaştırmıştır.
وَقَوْلُهُ: وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ تَذْيِيلٌ قُصِدَ بِهِ تَعْمِيمُ أَنْوَاعِ الْإِنْفَاقِ، وَتَبْيِينُ أَنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ مَقَاصِدِ الْمُنْفِقِينَ، وَقَدْ يَكُونُ الشَّيْءُ الْقَلِيلُ نَفِيسًا بِحَسْبِ حَالِ صَاحِبِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ [التَّوْبَة: ٧٩] .
{ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.” buyruğu ise infakın türlerini genel kılmak ve infak edenlerin niyetlerinden hiçbir şeyin Allah'a gizli kalmayacağını açıklamak amacıyla getirilmiş bir tezyildir (tamamlayıcı pekiştirme). Nitekim Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ } “...güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanlar...” [Tevbe: 79] buyurduğu üzere, az bir şey sahibinin durumuna göre pek kıymetli olabilir.
وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ مُرَادٌ بِهِ صَرِيحُهُ أَيْ يَطَّلِعُ عَلَى مِقْدَارِ وَقْعِهِ مِمَّا رَغَّبَ فِيهِ، وَمُرَادٌ بِهِ الْكِنَايَةُ عَنِ الْجَزَاء عَلَيْهِ.
{ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } buyruğundan kastedilen onun sarih manasıdır; yani [Allah] teşvik edilen bu şeyin ne derecede gerçekleştiğine muttalidir; aynı zamanda bununla onun karşılığını vermekten kinaye yapılması da kastedilmiştir.
[٩٣- ٩٥]
[93-95]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٩٣ إِلَى ٩٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 93'ten 95'e]
كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥)
{ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥) } “Tevrat indirilmeden önce, İsrail'in (Yakub'un) kendisine haram kıldıkları dışında, yiyeceklerin hepsi İsrailoğullarına helal idi. De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun!' (93) Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir. (94) De ki: 'Allah doğru söylemiştir. Öyleyse hanîf olarak İbrahim'in dinine uyun; o müşriklerden değildi.' (95)”
هَذَا يَرْتَبِطُ بِالْآيِ السَّابِقَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا [آل عمرَان: ٦٧] وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضَاتٌ وَانْتِقَالَاتٌ فِي فُنُونِ الْخِطَابِ.
Bu [ayetler], Yüce Allah'ın: { مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا } [Âl-i İmrân: 67] buyruğundaki önceki ayetlerle irtibatlıdır; aradaki kısımlar ise itirâzlar ve hitap sanatlarındaki geçişlerdir.
وَهَذِهِ حُجَّةٌ جُزْئِيَّةٌ بَعْدَ الْحُجَجِ الْأَصْلِيَّةِ عَلَى أَنَّ دِينَ الْيَهُودِيَّةِ لَيْسَ مِنَ الْحَنِيفِيَّةِ فِي شَيْءٍ، فَإِنَّ الْحَنِيفِيَّةَ لَمْ يَكُنْ مَا حُرِّمَ مِنَ الطَّعَامِ بِنَصِّ التَّوْرَاةِ مُحَرَّمًا فِيهَا، وَلِذَلِكَ كَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ قَبْلَ التَّوْرَاةِ عَلَى شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ، فَلَمْ يَكُنْ مُحَرَّمًا عَلَيْهِمْ مَا حُرِّمَ مِنَ الطَّعَامِ إِلَّا طَعَامًا حَرَّمَهُ يَعْقُوبُ عَلَى نَفْسِهِ. وَالْحُجَّةُ ظَاهِرَةٌ وَيَدُلُّ لِهَذَا الِارْتِبَاطِ قَوْلُهُ فِي آخِرِهَا: قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [آل عمرَان: ٩٥] .
Bu, Yahudilik dininin Hanîflikle hiçbir alakasının bulunmadığına dair asıl delillerden sonra gelen cüz'î bir delildir. Zira Tevrat metniyle haram kılınan yiyecekler Hanîflikte haram değildi. Bu sebeple İsrailoğulları Tevrat'tan önce İbrahim'in şeriati üzereydiler; dolayısıyla Yakub'un kendisine haram kıldığı yiyecek müstesna, haram kılınan yiyecekler onlara haram değildi. Delil açıktır ve bu irtibata, [pasajın] sonunda yer alan: { قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } [Âl-i İmrân: 95] buyruğu delalet etmektedir.
وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْيَهُودَ- مَعَ ذَلِكَ- طَعَنُوا فِي الْإِسْلَامِ، وَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ عَلَى شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ، إِذْ أَبَاحَ لِلْمُسْلِمِينَ أَكْلَ الْمُحَرَّمَاتِ عَلَى الْيَهُودِ، جَهْلًا مِنْهُمْ بِتَارِيخِ تَشْرِيعِهِمْ، أَوْ تَضْلِيلًا مِنْ أَحْبَارِهِمْ لِعَامَّتِهِمْ، تَنْفِيرًا عَنِ الْإِسْلَامِ، لِأَنَّ الْأُمَمَ فِي سَذَاجَتِهِمْ إِنَّمَا يَتَعَلَّقُونَ بِالْمَأْلُوفَاتِ، فَيَعُدُّونَهَا كَالْحَقَائِقِ، وَيُقِيمُونَهَا مِيزَانًا لِلْقَبُولِ وَالنَّقْدِ، فَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ هَذَا مِمَّا لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ عِنْدَ النَّظَرِ فِي بَقِيَّةِ الْأَدْيَانِ، وَحَسْبُكُمْ أَنَّ دِينًا عَظِيمًا وَهُوَ دِينُ إِبْرَاهِيمَ، وَزُمْرَةٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ بَنِيهِ وَحَفَدَتِهِ، لَمْ يَكُونُوا يُحَرِّمُونَ ذَلِكَ.
Bununla birlikte Yahudilerin -kendi teşri tarihlerini bilmemelerinden yahut hahamlarının avam tabakasını İslam'dan nefret ettirmek için saptırmasından ötürü- Yahudilere haram kılınan şeyleri yemeyi Müslümanlara helal kıldığı için İslam'a ve onun İbrahim'in şeriati üzere olmadığına dil uzatmış olmaları da muhtemeldir. Zira kavimler saflıkları sebebiyle alışılagelmiş şeylere bağlanırlar, bunları hakikat gibi sayarlar ve kabul ile tenkit için bir terazi kılarlar. İşte onlara, diğer dinler incelenirken buna itibar edilmeyeceği beyan edilmiştir; İbrahim'in dini gibi yüce bir dinin ve onun oğulları ile torunlarından oluşan peygamberler zümresinin bunu haram kılmamış olması size yeter!
وَتَعْرِيفُ (الطَّعَامِ) تَعْرِيف الْجِنْس، و (كلّ) لِلتَّنْصِيصِ عَلَى الْعُمُومِ.
{ الطَّعَامِ } kelimesindeki belirlilik takısı cins takısıdır; { كُلُّ } lafzı ise umumiliği (kapsamı) açıkça belirtmek içindir.
وَقَدِ اسْتَدَلَّ الْقُرْآنُ عَلَيْهِمْ بِهَذَا الْحُكْمِ لِأَنَّهُ أَصْرَحُ مَا فِي التَّوْرَاةِ دَلَالَةً عَلَى وُقُوعِ النَّسَخِ فَإِنَّ التَّوْرَاةَ ذَكَرَتْ فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ يَعْقُوبَ حَرَّمَ عَلَى نَفْسِهِ أَكْلَ عِرْقِ النَّسَا الَّذِي عَلَى الْفَخِذِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ حَرَّمَ عَلَى نَفْسِهِ لُحُومَ الْإِبِلِ وَأَلْبَانَهَا، فَقِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ النُّذُرِ، وَقِيلَ: إِنَّ الْأَطِبَّاءَ نَهَوْهُ عَنْ أَكْلِ مَا فِيهِ عِرْقُ النَّسَا لِأَنَّهُ كَانَ مُبْتَلًى بِوَجَعِ نَسَاهُ، وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ يَعْقُوبَ كَانَ فِي الْبَدْوِ فَلَمْ تَسْتَقِمْ عَافِيَتُهُ بِأَكْلِ اللَّحْمِ الَّذِي فِيهِ النَّسَا. وَمَا حَرَّمَهُ يَعْقُوبُ عَلَى نَفْسِهِ مِنَ الطَّعَامِ: ظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ إِلَيْهِ، بَلْ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ، فَبَعْضُهُ أَرَادَ بِهِ تَقَرُّبًا إِلَى اللَّهِ بِحِرْمَانِ نَفْسِهِ مِنْ بَعْضِ الطَّيِّبَاتِ الْمُشْتَهَاةِ، وَهَذَا مِنْ جِهَادِ النَّفْسِ، وَهُوَ مِنْ مَقَامَاتِ الزَّاهِدِينَ، وَكَانَ تَحْرِيمُ ذَلِكَ عَلَى نَفْسِهِ بِالنَّذْرِ أَوْ بِالْعَزْمِ. وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الِاجْتِهَادِ لِلْأَنْبِيَاءِ فِي التَّشْرِيعِ لِأَنَّ هَذَا مِنْ تَصَرُّفِهِ فِي نَفْسِهِ فِيمَا أُبِيحَ لَهُ، وَلَمْ يَدْعُ إِلَيْهِ غَيْرَهُ، وَلَعَلَّ أَبْنَاءَ يَعْقُوبَ تَأَسَّوْا بِأَبِيهِمْ فِيمَا حَرَّمَهُ عَلَى نَفْسِهِ فَاسْتَمَرَّ ذَلِكَ فِيهِمْ.
Kur'an onlara karşı bu hükümle delil getirmiştir; çünkü bu, Tevrat'ta neshin vuku bulduğuna dair en açık delildir. Zira Tevrat Tekvin bölümünde, Yakub'un uyluk üzerindeki siyatik sinirini (ırku'n-nesâ) yemeyi kendisine haram kıldığına delalet eden hususu zikretmiştir. Onun kendisine deve etlerini ve sütlerini haram kıldığı da söylenmiştir; bunun adak yoluyla olduğu veya siyatik ağrısına müptela olduğu için hekimlerin ona siyatik sinirinin bulunduğu yeri yemekten nehyettikleri belirtilmiştir. Hadiste de Yakub'un çölde olduğu ve içinde nesâ bulunan eti yemekle şifasının düzelmediği yer almaktadır. Yakub'un kendisine haram kıldığı yiyeceğe gelince: Ayetin zahirine göre bu, Allah'tan ona gelen bir vahiy ile değil, bizzat kendi isteğiyle olmuştur; bir kısmıyla nefsin arzuladığı bazı temiz şeylerden kendini mahrum bırakarak Allah'a yakınlaşmayı murat etmiştir ki bu nefis mücadelesindendir ve zahitlerin makamlarındandır. Bunu kendisine haram kılması da adakla yahut kesin bir azimle olmuştur. Bunda, peygamberlerin teşride ictihad yapabileceklerine dair bir delil yoktur; zira bu, kendisine mubah olan şeyde bizzat kendi şahsı hakkındaki tasarrufudur ve başkasını buna çağırmamıştır. Muhtemeldir ki Yakub'un oğulları, babalarının kendisine haram kıldığı şeyde ona uymuşlar ve bu durum aralarında sürüp gitmiştir.
وَقَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ تَصْرِيحٌ بِمَحَلِّ الْحُجَّةِ مِنَ الرَّدِّ إِذِ الْمَقْصُودُ تَنْبِيهُهُمْ عَلَى مَا تَنَاسَوْهُ فَنُزِّلُوا مَنْزِلَةَ الْجَاهِلِ بِكَوْنِ يَعْقُوبَ كَانَ قَبْلَ مُوسَى، وَقَالَ الْعِصَامُ: يَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ بِقَوْلِهِ: حِلًّا لِئَلَّا يَلْزَمَ خُلُوُّهُ عَنِ الْفَائِدَةِ، وَهُوَ غَيْرُ مُجْدٍ لِأَنَّهُ لَمَّا تَأَخَّرَ عَنِ الِاسْتِثْنَاءِ مِنْ قَوْلِهِ حِلًّا وَتَبَيَّنَ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ أَنَّ الْكَلَامَ عَلَى زَمَنِ يَعْقُوبَ، صَارَ ذِكْرُ الْقَيْدِ لَغْوًا لَوْلَا تَنْزِيلُهُمْ مَنْزِلَةَ الْجَاهِلِ، وَقَصْدُ إِعْلَانِ التَّسْجِيلِ بِخَطَئِهِمْ وَالتَّعْرِيضُ بِغَبَاوَتِهِمْ.
{ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ } buyruğu, reddiyedeki delilin yerini açıkça belirtmektedir; zira maksat, unuttukları şeye dikkatlerini çekmektir; zira onlar Yakub'un Musa'dan önce geldiğini bilmeyen kimse yerine konulmuşlardır. el-İsâm demiştir ki: { مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ } sözü, faydadan yoksun kalmaması için { حِلًّا } kelimesine taalluk eder. Ancak bu isabetli değildir; çünkü bu ifade { حِلًّا } sözünden yapılan istisnadan sonraya kaldığında ve istisnadan da sözün Yakub'un zamanına dair olduğu anlaşıldığında, onları cahil konumuna indirme, hatalarını kayda geçirme ve ahmaklıklarına tarizde bulunma kastı olmasaydı bu kaydın zikredilmesi abes olurdu.
وَقَوْلُهُ: قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أَيْ فِي زَعْمِكُمْ أَنَّ الْأَمْرَ لَيْسَ كَمَا قُلْنَاهُ أَوْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِي جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ: مِنْ قَوْلِكُمْ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ عَلَى دِينِ الْيَهُودِيَّةِ، وَهُوَ أَمْرٌ لِلتَّعْجِيزِ، إِذْ قَدْ عُلِمَ أَنَّهُمْ لَا يَأْتُونَ بِهَا إِذَا اسْتَدَلُّوا عَلَى الصِّدْقِ.
{ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } buyruğu; yani meselenin bizim dediğimiz gibi olmadığı yönündeki iddianızda yahut daha önce geçen 'İbrahim'in Yahudilik dini üzere olduğu' yönündeki sözlerinizin tamamında doğru sözlü iseniz [getirin] demektir. Bu, aciz bırakma (ta'ciz) bildiren bir emirdir; zira doğruluğu ispat etmeye çağrıldıklarında Tevrat'ı getirmeyecekleri bilinmektedir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأْتُوا فَاءُ التَّفْرِيعِ.
{ فَأْتُوا } buyruğundaki fâ harfi, tefri' (sonuç bildirme) fâ'sıdır.
وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ شَرْطٌ حُذِفَ جَوَابُهُ لِدَلَالَةِ التَّفْرِيعِ الَّذِي قَبْلَهُ عَلَيْهِ.
{ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } ifadesi, kendisinden önceki tefri'in ona delalet etmesi sebebiyle cevabı hazfedilmiş bir şart cümlesidir.
وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ.
Takdiri şöyledir: Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin!
وَقَوْلُهُ: فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
{ فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”
نِهَايَةٌ لِتَسْجِيلِ كَذِبِهِمْ أَيْ مَنِ اسْتَمَرَّ عَلَى الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ، أَيْ فَمَنِ افْتَرَى مِنْكُمْ بَعْدَ أَنْ جَعَلْنَا
[Bu buyruk] onların yalanlarının tescillenmesinin nihai noktasıdır; yani kim Allah'a karşı yalan söylemeyi sürdürürse, diğer bir ifadeyle biz
التَّوْرَاةَ فَيْصَلًا بَيْنَنَا، إِذْ لَمْ يَبْقَ لَهُمْ مَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَدَّعُوهُ شُبْهَةً لَهُمْ فِي الِاخْتِلَاقِ، وَجُعِلَ الِافْتِرَاءُ عَلَى اللَّهِ لِتَعَلُّقِهِ بِدِينِ اللَّهِ. وَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى الْأَمْرِ.
Tevrat'ı aramızda hakem kıldıktan sonra -ki artık uydurmaları için şüphe addolunacak hiçbir şeyleri kalmamıştır- sizden her kim iftira ederse [zalimlerin ta kendisidir]. İftiranın Allah'a nispet edilmesi, Allah'ın diniyle irtibatlı olmasındandır. Fâ harfi ise emre terettüp eden bir tefri' içindir.
وَالِافْتِرَاءُ: الْكَذِبُ، وَهُوَ مُرَادِفُ الِاخْتِلَاقِ. وَالِافْتِرَاءُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْفَرْيِ، وَهُوَ قَطْعُ الْجِلْدِ قِطَعًا لِيُصْلَحَ بِهِ مِثْلَ أَنْ يُحْذَى النَّعْلَ وَيُصْنَعَ النَّطْعُ أَوِ الْقِرْبَةُ. وَافْتَرَى افْتِعَالٌ مِنْ فَرَى لَعَلَّهُ لِإِفَادَةِ الْمُبَالِغَةِ فِي الْفَرْيِ، يُقَالُ: افْتَرَى الْجِلْدَ كَأَنَّهُ اشْتَدَّ فِي تَقْطِيعِهِ أَوْ قَطَّعَهُ تَقْطِيعَ إِفْسَادٍ، وَهُوَ أَكْثَرُ إِطْلَاقِ افْتَرَى. فَأَطْلَقُوا عَلَى الْإِخْبَارِ عَنْ شَيْءٍ بِأَنَّهُ وَقَعَ وَلَمْ يَقَعِ اسْمُ الِافْتِرَاءِ بِمَعْنَى الْكَذِبِ، كَأَنَّ أَصْلَهُ كِنَايَةٌ عَنِ الْكَذِبِ وَتَلْمِيحٌ، وَشَاعَ ذَلِكَ حَتَّى صَارَ مُرَادِفًا لِلْكَذِبِ، وَنَظِيرُهُ إِطْلَاقُ اسْمِ الِاخْتِلَاقِ عَلَى الْكَذِبِ، فَالِافْتِرَاءُ مُرَادِفٌ لِلْكَذِبِ، وَإِرْدَافُهُ بِقَوْلِهِ هُنَا: «الْكَذِبَ» تَأْكِيدٌ لِلِافْتِرَاءِ، وَتَكَرَّرَتْ نَظَائِرُ هَذَا الْإِرْدَافِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ.
İftira (الِافْتِرَاءُ), yalan demektir ve ihtilak (uydurma) ile eş anlamlıdır. İftira lafzı, ayakkabı dikmek, deri yaygı veya su tulumu yapmak gibi bir maksatla deriyi ıslah etmek üzere parçalara ayırmak demek olan 'fery' (الْفَرْيُ) kökünden alınmıştır. { افْتَرَى } kelimesi, fery kökünden ifti'âl kalıbındadır; bu da muhtemelen parçalamada mübalağa ifade etmek içindir. Nitekim deriyi şiddetle parçaladığında veya bozacak şekilde kestiğinde 'deriyi iftira etti' denir ki kelimenin en çok kullanıldığı anlam budur. Daha sonra vuku bulmamış bir şeyi vuku bulmuş gibi haber vermeye, yalan anlamında iftira ismini vermişlerdir; sanki bunun aslı yalana dair bir kinaye ve telmihtir. Bu durum yaygınlaşarak nihayet yalan ile eş anlamlı hale gelmiştir. Bunun benzeri, yalana ihtilak (uydurma) isminin verilmesidir. Dolayısıyla iftira yalan ile eş anlamlıdır; burada peşinden { الْكَذِبَ } lafzının getirilmesi ise iftirayı pekiştirmek (te'kid) içindir. Bu tür peşi sıra getirmelerin benzerleri pek çok ayette tekrarlanmıştır.
فَانْتَصَبَ «الْكَذِبُ» عَلَى الْمَفْعُول الْمُطلق الموكّد لِفِعْلِهِ. وَاللَّامُ فِي الْكَذِبِ لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ: أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ [سبأ: ٨] .
Böylece { الْكَذِبَ } lafzı, fiilini pekiştiren mutlak mef'ul olarak nasb edilmiştir. el-Kezib kelimesindeki lâm takısı ise cins belirlemek içindir; bu durum tıpkı: { أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ } [Sebe': 8] ayetinde olduğu gibidir.
وَالْكَذِبُ: الْخَبَرُ الْمُخَالِفُ لِمَا هُوَ حَاصِلٌ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ مِنْ غَيْرِ نَظَرٍ إِلَى كَوْنِ الْخَبَرِ مُوَافِقًا لِاعْتِقَادِ الْمُخْبِرِ أَوْ هُوَ عَلَى خِلَافِ مَا يَعْتَقِدُهُ، وَلَكِنَّهُ إِذَا اجْتَمَعَ فِي الْخَبَرِ الْمُخَالَفَةُ لِلْوَاقِعِ وَالْمُخَالَفَةُ لِاعْتِقَادِ الْمُخْبِرِ كَانَ ذَلِكَ مَذْمُومًا وَمَسَبَّةً وَإِنْ كَانَ مُعْتَقَدًا وُقُوعُهُ لِشُبْهَةٍ أَوْ سُوءِ تَأَمُّلٍ فَهُوَ مَذْمُومٌ وَلَكِنَّهُ لَا يُحَقَّرُ الْمُخْبِرُ بِهِ، وَالْأَكْثَرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ أَنْ يُعْنَى بِالْكَذِبِ مَا هُوَ مَذْمُومٌ.
Yalan (el-kezib); haber veren kimsenin inancına uygun olup olmadığına bakılmaksızın, işin aslına/vakıaya aykırı olan haberdir. Ancak bir haberde hem vakıaya aykırılık hem de haber verenin inancına aykırılık bir araya gelirse, bu durum yerilmiş ve bir kusur sayılmıştır. Şayet bir şüphe veya yanlış düşünme sebebiyle vuku bulduğuna inanılmışsa, o da yerilmiştir fakat haber veren kimse hakir görülmez. Arap kelamında çoğunlukla yalandan kastedilen yerilmiş olanıdır.
ثُمَّ أَعْلَنَ أَنَّ الْمُتَعَيِّنَ فِي جَانِبِهِ الصِّدْقُ هُوَ خَبَرُ اللَّهِ تَعَالَى لِلْجَزْمِ بِأَنَّهُمْ لَا يَأْتُونَ
Daha sonra, Tevrat'ı getirmeyeceklerine kesin kanaat getirilmesi sebebiyle, tarafında doğruluğun kesinleştiği tek sözün Yüce Allah'ın haberi olduğunu ilan etmiştir;
بِالتَّوْرَاةِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً [الْبَقَرَة: ٩٥] وَبَعْدَ أَنْ فَرَغَ مِنْ إِعْلَانِ كَذِبِهِمْ بِالْحُجَّةِ الْقَاطِعَةِ قَالَ: قُلْ صَدَقَ اللَّهُ وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِكَذِبِهِمْ لِأَنَّ صِدْقَ أَحَدِ الْخَبَرَيْنِ الْمُتَنَافِيَيْنِ يَسْتَلْزِمُ كَذِبَ الْآخَرِ، فَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ الْأَصْلِيِّ وَالْكِنَائِيِّ.
bu durum tıpkı: { وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً } [Bakara: 95] buyruğunda olduğu gibidir. Kesin delille onların yalanını ilan etmeyi bitirdikten sonra şöyle buyurmuştur: { قُلْ صَدَقَ اللَّهُ } “De ki: 'Allah doğru söylemiştir.'” Bu, onların yalanına bir tarizdir; zira birbirine zıt iki haberden birinin doğruluğu diğerinin yalan olmasını gerektirir. Dolayısıyla bu ifade hem asli hem de kinai anlamında kullanılmıştır.
وَالتَّفْرِيعُ فِي قَوْلِهِ: فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً تَفْرِيعٌ عَلَى صَدَقَ اللَّهُ لَأَنَ اتِّبَاعَ الصَّادِقِ فِيمَا أَمَرَ بِهِ مَنْجَاةٌ مِنَ الْخَطَرِ.
{ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Öyleyse hanîf olarak İbrahim'in dinine uyun” buyruğundaki tefri' (hüküm çıkarma), { صَدَقَ اللَّهُ } “Allah doğru söylemiştir” ifadesine dayanmaktadır; çünkü doğru söyleyen kimseye emrettiği şeyde uymak tehlikeden kurtuluştur.
[٩٦، ٩٧]
[96, 97]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٩٦ الى ٩٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3): 96-97. Ayetler]
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧)
{ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧) } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev (mabet), Mekke'deki çok mübarek ve bütün âlemlere hidayet kaynağı olan [ev]dir. (96) Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur. Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim inkâr ederse bilsin ki, Allah âlemlerden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir). (97)”
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً.
{ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev (mabet), Mekke'deki çok mübarek ve bütün âlemlere hidayet kaynağı olan [ev]dir. (96) Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur.”
هَذَا الْكَلَامُ وَاقِعٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [آل عمرَان: ٩٥] لِأَنَّ هَذَا الْبَيْتَ الْمُنَوَّهَ بِشَأْنِهِ كَانَ مَقَامًا لِإِبْرَاهِيمَ فَفَضَائِلُ هَذَا الْبَيْتِ تُحَقِّقُ فَضِيلَةَ شَرْعِ بَانِيهِ فِي مُتَعَارَفِ النَّاسِ، فَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ خِطَابِيٌّ، وَهُوَ أَيْضًا إِخْبَارٌ بِفَضِيلَةِ الْكَعْبَةِ، وَحُرْمَتِهَا- فِيمَا مَضَى مِنَ الزَّمَانِ-.
Bu söz, { فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } [Âl-i İmrân: 95] buyruğundaki emrin gerekçelendirilmesi (talîl) konumundadır; zira şanından övgüyle bahsedilen bu ev, İbrahim için bir makam idi. Dolayısıyla bu evin faziletleri, insanların örfünde onu inşa edenin şeriatının da faziletini ortaya koyar. Bu istidlal (delillendirme) hitabîdir (ikna edicidir); aynı zamanda Kâbe'nin geçmiş zamanlardaki fazileti ve dokunulmazlığı hakkında bir haberdir.
وَقَدْ آذَنَ بِكَوْنِ الْكَلَامِ تَعْلِيلًا مَوْقِعُ (إِنَّ) فِي أَوَّلِهِ فَإِنَّ التَّأْكِيدَ بِإِنَّ هُنَا لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ وَلَيْسَ لِرَدِّ إِنْكَارِ مُنْكِرٍ، أَوْ شَكِّ شَاكٍّ.
Sözün başında yer alan { إِنَّ } (inne) edatının konumu, ifadenin bir gerekçe olduğuna işaret etmiştir. Zira buradaki { إِنَّ } ile yapılan pekiştirme sırf önem vermek içindir; yoksa inkâr eden birinin inkârını veya şüphe eden birinin şüphesini reddetmek için değildir.
وَمِنْ خَصَائِصِ (إِنَّ) إِذَا وَرَدَتْ فِي الْكَلَامِ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ، أَنْ تُغْنِيَ غَنَاءَ فَاءِ التَّفْرِيعِ وَتُفِيدُ التَّعْلِيلَ وَالرَّبْطَ، كَمَا فِي دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ.
Delâilü'l-İ'câz'da belirtildiği üzere; sırf önem verme amacıyla kelamda yer aldığında { إِنَّ } edatının özelliklerinden biri, tefri' fâ'sının yerini tutması, gerekçelendirme ve bağlama ifade etmesidir.
وَلِمَا فِي هَذِهِ مِنْ إِفَادَةِ الرَّبْطِ اسْتُغْنِيَ عَنِ الْعَطْفِ لِكَوْنِ (إِنَّ) مُؤْذِنَةً بِالرَّبْطِ. وَبَيَانُ وَجْهِ التَّعْلِيلِ أَنَّ هَذَا الْبَيْتَ لَمَّا كَانَ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلْهُدَى وَإِعْلَانِ تَوْحِيدِ اللَّهِ لِيَكُونَ عَلَمًا مَشْهُودًا بِالْحِسِّ عَلَى مَعْنَى الْوَحْدَانِيَّةِ وَنَفْيِ الْإِشْرَاكِ، فَقَدْ كَانَ جَامِعًا لِدَلَائِلِ الْحَنِيفِيَّةِ، فَإِذَا ثَبَتَ لَهُ شَرَفُ الْأَوَّلِيَّةِ وَدَوَامُ الْحُرْمَةِ عَلَى مَمَرِّ الْعُصُورِ، دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْهَيَاكِلِ الدِّينِيَّةِ الَّتِي نَشَأَتْ بعده، وَهُوَ مائل، كَانَ ذَلِكَ دَلَالَةً إِلَهِيَّةً عَلَى أَنَّهُ بِمَحَلِّ الْعِنَايَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الدِّينَ الَّذِي
Bunda bağlama anlamı bulunduğu için, { إِنَّ } edatının rabt bildirmesi sebebiyle atıf yapmaya ihtiyaç duyulmamıştır. Gerekçelendirme yönünün açıklaması şudur: Bu ev; teklik anlamına ve ortak koşmayı nefyetmeye duyularla müşâhede edilen bir simge olması maksadıyla hidayet ve Allah'ın birliğini ilan etmek için kurulan ilk ev olduğundan, hanîfliğin delillerini kendisinde toplamıştır. Ondan sonra ortaya çıkan diğer dinî mabetlerden farklı olarak -ki o [diğerleri] yıkılıp gitmiştir- bu evin ilk olma şerefi ve çağlar boyunca hürmetinin devamlılığı sabit olunca, bu durum onun Yüce Allah katında bir inayet mahalli olduğuna ilahi bir delalet teşkil etmiştir. Böylece,
قَارَنَ إِقَامَتَهُ هُوَ الدَّيْنُ الْمُرَادُ لله، وَهَذَا يؤول إِلَى مَعْنَى قَوْلِهِ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ [آل عمرَان: ١٩] .
onun inşasına eşlik eden dinin Allah'ın murad ettiği din olduğuna delalet etmiştir; bu da: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } [Âl-i İmrân: 19] buyruğunun manasına varmaktadır.
وَهَذَا التَّعْلِيلُ خِطَابِيٌّ جَارٍ عَلَى طَرِيقَةِ اللُّزُومِ الْعُرْفِيِّ.
Bu gerekçelendirme, örfî gereklilik (lüzûm-i örfî) yöntemi üzere cereyan eden hitabî bir gerekçelendirmedir.
وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ، عَنْ مُجَاهِدٍ: تَفَاخَرَ الْمُسْلِمُونَ وَالْيَهُودُ، فَقَالَتِ الْيَهُودُ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ أَفْضَلُ وَأَعْظَمُ مِنَ الْكَعْبَةِ لِأَنَّهُ مُهَاجَرُ الْأَنْبِيَاءِ وَفِي الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: بَلِ الْكَعْبَةُ أَفْضَلُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ.
Vâhidî, Mücâhid'den naklettiğine göre şöyle demiştir: Müslümanlar ile Yahudiler karşılıklı övündüler. Yahudiler: 'Beytülmakdis Kâbe'den daha faziletli ve daha yücedir; çünkü o peygamberlerin hicret yurdudur ve mukaddes topraklardadır' dediler. Müslümanlar ise: 'Bilakis Kâbe daha faziletlidir' dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
وأَوَّلَ اسْمٌ لِلسَّابِقِ فِي فِعْلٍ مَا فَإِذَا أُضِيفَ إِلَى اسْمِ جِنْسٍ فَهُوَ السَّابِقُ مِنْ جِنْسِ ذَلِكَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ فِي الشَّأْنِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُ.
{ أَوَّلَ } (evvel) kelimesi, herhangi bir fiilde önde olan için kullanılan bir isimdir. Bir cins isme muzaf kılındığında ise, hakkında konuşulan hususta o muzafun ileyhin cinsinden önde olan demektir.
وَالْبَيْت بِنَاء يأوي وَاحِدًا أَوْ جَمَاعَةً، فَيَكُونُ بَيْتَ سُكْنَى، وَبَيْتَ صَلَاةٍ، وَبَيْتَ نَدْوَةٍ، وَيَكُونُ مَبْنِيًّا مِنْ حَجَرٍ أَوْ مِنْ أَثْوَابِ نَسِيجِ شَعْرٍ أَوْ صُوفٍ، وَيَكُونُ مِنْ أَدَمٍ فَيُسَمَّى قُبَّةً قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً [النَّحْل: ٨١] .
Ev (el-beyt); bir veya birden fazla kişiyi barındıran yapıdır. Bu oturma evi, ibadet evi veya toplantı evi (beyt-i nedve) olabilir; taştan yahut kıl ya da yün dokuma örtülerden yapılmış olabilir. Deriden de olabilir ve buna kubbe denir. Nitekim Yüce Allah: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً } [Nahl: 81] buyurmuştur.
وَمَعْنَى وُضِعَ أُسِّسَ وَأُثْبِتَ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الْمَكَانُ مَوْضِعًا. وَأَصْلُ الْوَضْعِ أَنَّهُ الْحَطُّ ضِدُّ الرَّفْعِ، وَلَمَّا كَانَ الشَّيْءُ الْمَرْفُوعُ بَعِيدًا عَنِ التَّنَاوُلِ، كَانَ الْمَوْضُوعُ هُوَ قَرِيبَ التَّنَاوُلِ، فَأُطْلِقَ الْوَضْعُ لِمَعْنَى الْإِدْنَاءِ لِلْمُتَنَاوَلِ، وَالتَّهْيِئَةِ للِانْتِفَاع.
{ وُضِعَ } kelimesinin anlamı, temeli atıldı ve sabit kılındı demektir; nitekim mekâna bu kökten türetilerek mevzi (mevdi') denmiştir. Vadz (وَضْع) kelimesinin aslı indirip koymak olup kaldırmanın (ref') zıddıdır. Yükseltilen şey ulaşılması uzak olduğu için, konulan (mevzû) şey ise ulaşılması yakın olandır; bu sebeple vadz lafzı, yararlanılacak şeye yaklaştırma ve faydalanmaya hazır hale getirme anlamında kullanılmıştır.
و (النّاس) تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨] .
{ النّاس } (en-nâs) kelimesi, Bakara Suresi'nde yer alan: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ } [8] buyruğunda geçmişti.
وبكة اسْمُ مَكَّةَ. وَهُوَ لُغَةٌ- بِإِبْدَالِ الْمِيمِ بَاءً- فِي كَلِمَاتٍ كَثِيرَةٍ عُدَّتْ مِنَ الْمُتَرَادِفِ: مَثَلُ لَازِبٍ فِي لَازِمٍ، وَأَرْبَدَ وَأَرْمَدَ أَيْ فِي لَوْنِ الِرَمَادِ، وَفِي سَمَاعِ ابْنِ الْقَاسِمِ مِنَ الْعُتْبِيَّةِ عَنْ مَالِكٍ: أَنَّ بَكَّةَ بِالْبَاءِ اسْمُ مَوْضِعِ الْبَيْتِ، وَأَنَّ مَكَّةَ بِالْمِيمِ اسْمُ بَقِيَّةِ الْمَوْضِعِ، فَتَكُونُ بَاءُ الْجَرِّ- هُنَا- لِظَرْفِيَّةِ مَكَانِ الْبَيْتِ خَاصَّةً. لَا لِسَائِرِ الْبَلَدِ الَّذِي فِيهِ الْبَيْتُ، وَالظَّاهِرُ عِنْدِي أَنَّ بَكَّةَ اسْمٌ بِمَعْنَى الْبَلْدَةِ وَضَعَهُ إِبْرَاهِيمُ عَلَمًا عَلَى الْمَكَانِ الَّذِي عَيَّنَهُ لِسُكْنَى وَلَدِهِ بِنِيَّةِ أَنْ يَكُونَ بَلَدًا، فَيَكُونُ أَصْلُهُ
{ بَكَّةَ } (Bekke), Mekke'nin adıdır. Bu, 'mim' harfinin 'bâ' harfine dönüştürülmesiyle oluşan bir lehçedir; tıpkı eş anlamlı kabul edilen pek çok kelimede olduğu gibi: 'Lâzim' yerine 'lâzib', kül rengi anlamında 'ermed' yerine 'erbed' denmesi gibi. İbnü'l-Kâsım'ın el-Utbiyye'deki işitmesine göre Mâlik şöyle demiştir: Bâ ile olan 'Bekke', Beyt'in bulunduğu yerin adıdır; mim ile olan 'Mekke' ise geri kalan yerin adıdır. Bu durumda buradaki cer harfi olan bâ, Beyt'in bulunduğu beldenin tamamı için değil, bilhassa Beyt'in kendi mekânının zarfiyeti içindir. Bana göre zahir olan ise; Bekke'nin belde manasında bir isim olup İbrahim'in, bir belde olması niyetiyle çocuğunun ikametine tahsis ettiği mekân için koyduğu özel isim (alem) olmasıdır. Dolayısıyla bunun aslı
مِنَ اللُّغَةِ الْكَلْدَانِيَّةِ، لُغَةِ إِبْرَاهِيمَ، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ سَمَّوْا مَدِينَةَ (بَعْلَبَكَّ) أَيْ بَلَدَ بَعْلٍ وَهُوَ مَعْبُودُ الْكَلْدَانِيِّينَ، وَمِنْ إعجاز الْقُرْآن اخْتِيَار هَذَا اللَّفْظُ عِنْدَ ذِكْرِ كَوْنِهِ أَوَّلَ بَيْتٍ، فَلَاحِظْ أَيْضًا الِاسْمَ الْأَوَّلَ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ:
İbrahim'in dili olan Keldânîcedendir. Görmez misin ki onlar bir şehre 'Ba'lebek' yani Keldânîlerin ilahı olan 'Ba'l'in beldesi' adını vermişlerdir. Onun ilk ev olduğunun zikredildiği yerde bu lafzın seçilmesi de Kur'an'ın i'cazındandır; ilk isme de dikkat et! Bunu şu buyruklar da teyit etmektedir:
رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ [النَّمْل: ٩١] وَقَوْلُهُ: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً [إِبْرَاهِيم: ٣٥] . وَقَدْ قِيلَ:
{ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ } [Neml: 91] ve { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } [İbrâhîm: 35]. Şöyle de denmiştir:
إِنَّ بَكَّةَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْبَكِّ وَهُوَ الِازْدِحَامُ، وَلَا أَحْسَبُ قُصِدَ ذَلِكَ لِوَاضِعِ الِاسْمِ.
Bekke, izdiham ve kalabalık anlamına gelen 'bekk' (الْبَكّ) kökünden türemiştir; fakat ismi koyanın bunu kastettiğini sanmıyorum.
وَعُدِلَ عَنْ تَعْرِيفِ الْبَيْتِ بِاسْمِهِ الْعَلَمَ بِالْغَلَبَةِ، وَهُوَ الْكَعْبَةُ، إِلَى تَعْرِيفِهِ بِالْمَوْصُولِيَّةِ بِأَنَّهُ (الَّذِي بِبَكَّةَ) : لِأَنَّ هَذِهِ الصِّلَةَ صَارَتْ أَشْهَرَ فِي تَعَيُّنِهِ عِنْدَ السَّامِعِينَ، إِذْ لَيْسَ فِي مَكَّةَ يَوْمَئِذٍ بَيْتٌ لِلْعِبَادَةِ غَيْرُهُ، بِخِلَافِ اسْمِ الْكَعْبَةِ: فَقَدْ أُطْلِقَ اسْمُ الْكَعْبَةِ عَلَى الْقُلَّيْسِ الَّذِي بَنَاهُ الْحَبَشَةُ فِي صَنْعَاءَ لِدِينِ النَّصْرَانِيَّةِ وَلَقَّبُوهُ الْكَعْبَةَ الْيَمَانِيَّةَ.
Beyt'in galebe yoluyla özel ismi haline gelen Kâbe ismiyle tanıtılmasından vazgeçilip { الَّذِي بِبَكَّةَ } şeklinde mevsul yoluyla tanıtılmasına yönelinmiştir; çünkü bu sıla, dinleyiciler nezdinde onun belirlenmesinde daha meşhur hale gelmiştir. Zira o gün Mekke'de ondan başka ibadet evi yoktu. Kâbe ismi ise böyle değildir; nitekim Habeşlilerin San'a'da Hristiyanlık dini için inşa ettikleri ve 'Yemen Kâbesi' adını verdikleri Kulleys için de Kâbe ismi kullanılmıştı.
وَالْمَقْصُودُ إِثْبَاتُ سَبْقِ الْكَعْبَةِ فِي الْوُجُودِ قَبْلَ بُيُوتٍ أُخَرَ مِنْ نَوْعِهَا. وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ الْكَعْبَةَ أَوَّلُ الْبُيُوتِ الْمَبْنِيَّةِ فِي الْأَرْضِ، فَتَمَسَّكَ بِهَذَا الظَّاهِرِ مُجَاهِدٌ، وَقَتَادَةُ، وَالسَّدِّيُّ، وَجَمَاعَةٌ، فَقَالُوا: هِيَ أَوَّلُ بِنَاءٍ، وَقَالُوا: أَنَّهَا كَانَتْ مَبْنِيَّةً مِنْ عَهْدِ آدَمَ- ﵇ ثُمَّ دُرِسَتْ، فَجَدَّدَهَا إِبْرَاهِيمُ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَرُوِيَتْ فِي هَذَا أَقَاصِيصُ أَسَانِيدُهَا ضِعَافٌ فَلِذَلِكَ تَرَكْتُهَا، وَقَدْ زَعَمُوا أَنَّهَا كَانَتْ تُسَمَّى الضِّرَاحَ- بِوَزْنِ غُرَابٍ- وَلَكِنَّ الْمُحَقِّقِينَ وَجُمْهُورَ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَأْخُذُوا بِهَذَا الظَّاهِرِ، وَتَأَوَّلُوا الْآيَةَ.
Maksat, Kâbe'nin kendi türündeki diğer evlerden varlıkça önce olduğunu ispat etmektir. Ayetin zahiri, Kâbe'nin yeryüzünde inşa edilen ilk ev olduğu yönündedir. Mücâhid, Katâde, Süddî ve bir grup bu zahire tutunarak: 'O ilk yapıdır' demişler ve Âdem -aleyhisselâm- döneminden beri inşa edilmiş olduğunu, sonra silinip gittiğini ve İbrahim'in onu yenilediğini söylemişlerdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Bu konuda senetleri zayıf kıssalar rivayet edilmiştir, bu yüzden onları terk ettim.' Onlar Kâbe'nin -gurâb vezninde- ed-Dırâh diye adlandırıldığını da iddia etmişlerdir. Ancak muhakkik âlimler ve ilim ehlinin cumhuru bu zahiri benimsememiş ve ayeti tevil etmişlerdir.
قَالَ عَلِيٌّ- ﵁:
Ali -radıyallâhu anh- şöyle demiştir:
«كَانَ قَبْلَ الْبَيْتِ بُيُوتٌ كَثِيرَةٌ»
“Beyt'ten önce pek çok ev vardı.”
وَلَا شَكَّ أَنَّ الْكَعْبَةَ بَنَاهَا إِبْرَاهِيمُ وَقَدْ تَعَدَّدَ فِي الْقُرْآنِ ذِكْرُ ذَلِكَ، وَلَوْ كَانَتْ مِنْ بِنَاءِ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَهُ لَزِيدَ ذِكْرُ ذَلِكَ زِيَادَةً فِي التَّنْوِيهِ بِشَأْنِهَا، وَإِذَا كَانَ
Şüphe yok ki Kâbe'yi İbrahim inşa etmiştir ve Kur'an'da bunun zikri defalarca geçmiştir. Şayet ondan önceki peygamberlerin inşasından olsaydı, şanını daha da yüceltmek için bu durum ayrıca zikredilirdi. Durum
كَذَلِكَ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَوَّلُ بِنَاءٍ وَقَعَ فِي الْأَرْضِ كَانَ فِي عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ، لَأَنَ قَبْلَ إِبْرَاهِيمَ أُمَمًا وَعُصُورًا كَانَ فِيهَا الْبِنَاءُ، وَأَشْهَرُ ذَلِكَ بُرْجُ بَابِلَ، بُنِيَ إِثْرَ الطُّوفَانِ، وَمَا بَنَاهُ الْمِصْرِيُّونَ قَبْلَ عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ، وَمَا بَنَاهُ الكلدان فِي بدل إِبْرَاهِيمَ قَبْلَ رِحْلَتِهِ إِلَى مِصْرَ، وَمِنْ ذَلِكَ بَيْتُ أَصْنَامِهِمْ، وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ تَصِيرَ إِلَيْهِ هَاجَرُ الَّتِي أَهْدَاهَا لَهُ مَلِكُ مِصْرَ، وَقَدْ حَكَى الْقُرْآنُ عَنْهُمْ قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ [الثافات: ٩٧] فَتَعَيَّنَ تَأْوِيلُ الْآيَةِ بِوَجْهٍ ظَاهِرٍ، وَقَدْ سَلَكَ الْعُلَمَاءُ مَسَالِكَ فِيهِ: وَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى تَأْوِيلِ الْأَوَّلِ، أَوْ تَأْوِيلِ الْبَيْتِ، أَوْ تَأْوِيلِ فِعْلِ وُضِعَ،
böyle olunca, yeryüzünde gerçekleşen ilk yapının İbrahim döneminde olması caiz değildir; zira İbrahim'den önce yapılaşmanın bulunduğu kavimler ve çağlar vardı. Bunların en meşhuru, Tufan'ın hemen ardından inşa edilen Babil Kulesi, Mısırlıların İbrahim döneminden önce inşa ettikleri ve Keldânîlerin İbrahim'in Mısır'a yolculuğundan önce kendi memleketlerinde inşa ettikleridir ki putlarının tapınağı da bunlardandır. Bütün bunlar, Mısır kralının kendisine hediye ettiği Hâcer henüz kendisine gelmeden önceydi. Nitekim Kur'an onlar hakkında: { قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ } [Sâffât: 97] “Onun için bir bina yapın da kendisini ateşe atın dediler” diye nakletmiştir. Bu durumda ayetin açık bir vecihle tevil edilmesi zorunlu hale gelmiştir. Âlimler bu konuda birtakım yollar tutmuşlardır ki bunlar; { الْأَوَّل } (ilk) lafzının teviline, { الْبَيْت } (ev) lafzının teviline yahut { وُضِعَ } fiilinin teviline,
أَوْ تَأْوِيلِ النَّاسِ، أَوْ تَأْوِيلِ نَظْمِ الْآيَةِ، وَالَّذِي أَرَاهُ فِي التَّأْوِيلِ أَنَّ الْقُرْآنَ كِتَابُ دِينٍ وَهُدًى، فَلَيْسَ غَرَضُ الْكَلَامِ فِيهِ ضَبْطَ أَوَائِلِ التَّارِيخِ، وَلَكِنْ أَوَائِلُ أَسْبَابِ الْهُدَى، فَالْأَوَّلِيَّةُ فِي الْآيَةِ عَلَى بَابِهَا، وَالْبَيْتُ كَذَلِكَ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ أَوَّلُ بَيْتِ عِبَادَةٍ حَقَّةٍ وُضِعَ لِإِعْلَانِ التَّوْحِيدِ، بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، وَبِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: وُضِعَ لِلنَّاسِ الْمُقْتَضِي أَنَّهُ مِنْ وَضْعِ وَاضِعٍ لِمَصْلَحَةِ النَّاسِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ بَيْتَ سُكْنَى لَقِيلَ وَضَعَهُ النَّاسُ، وَبِقَرِينَةِ مَجِيءِ الْحَالَيْنِ بَعْدُ وَهُمَا قَوْلُهُ: مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ. وَهَذَا تَأْوِيلٌ فِي مَعْنَى بَيْتٍ، وَإِذَا كَانَ أَوَّلَ بَيْتِ عِبَادَةٍ حَقٍّ، كَانَ أَوَّلَ مَعْهَدٍ لِلْهُدَى، فَكَانَ كلّ هدى مقتسبا مِنْهُ فَلَا مَحِيصَ لِكُلِّ قَوْمٍ كَانُوا عَلَى هُدًى مِنَ الِاعْتِرَافِ بِهِ وَبِفَضْلِهِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ اتِّبَاعَ الْمِلَّةِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى أُسُسِ مِلَّةِ بَانِيهِ، وَهَذَا المفاد من تَفْرِيع قَوْلِهِ: فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [الْبَقَرَة: ٩٥] .
yahut { النَّاس } (insanlar) lafzının teviline veya ayetin nazmının teviline dayanmaktadır. Tevilde benim kanaatim şudur: Kur'an bir din ve hidayet kitabıdır; dolayısıyla oradaki kelamın gayesi tarihin ilklerini tespit etmek değil, hidayet vesilelerinin ilklerini ortaya koymaktır. Buna göre ayetteki ilklik (evveliyet) zahiri üzeredir, 'ev' (el-beyt) kelimesi de öyledir. Anlam şudur: Makamın karinesiyle, insanların maslahatı için bir koyucu tarafından konulduğunu gerektiren { وُضِعَ لِلنَّاسِ } buyruğunun karinesiyle -çünkü oturma evi olsaydı 'insanlar onu kurdu' denirdi- ve sonrasında iki hâl olarak gelen { مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ } ifadelerinin karinesiyle; o, tevhidi ilan etmek üzere kurulmuş ilk hak ibadet evidir. Bu, 'ev' (el-beyt) lafzının manasına dair bir tevildir. Hak bir ibadetin ilk evi olunca, hidayetin ilk merkezi olmuştur; dolayısıyla her hidayet ondan iktibas edilmiştir. Hidayet üzere olan her kavmin onu ve faziletini ikrar etmekten başka çaresi yoktur. Bu da onu inşa edenin dininin temelleri üzerine bina edilen dine uymayı zorunlu kılar. { فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } [Âl-i İmrân: 95] buyruğundaki tefri'den anlaşılan da budur.
وَتَأَوَّلَ الْآيَةَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ،
Ayeti Ali b. Ebî Tâlib de tevil etmiş,
فَرَوَى عَنْهُ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ: أَهُوَ أَوَّلُ بَيْتٍ؟ قَالَ: «لَا، قَدْ كَانَ قَبْلَهُ بُيُوتٌ، وَلَكِنَّهُ أَوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ مُبَارَكًا وَهُدًى»
kendisine bir adamın: 'O ilk ev midir?' diye sorması üzerine şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Hayır, ondan önce de evler vardı; fakat o, insanlar için mübarek ve hidayet kaynağı olarak kurulan ilk evdir.”
فَجَعَلَ مُبَارَكًا وَهُدًى حَالَيْنِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي وُضِعَ لَا مِنِ اسْمِ الْمَوْصُولِ، وَهَذَا تَأْوِيلٌ فِي النَّظْمِ لَا يَنْسَاقُ إِلَيْهِ الذِّهْنُ إِلَّا عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ أَوَّلُ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ الْهُدَى كَمَا قُلْنَا، وَلَيْسَ مُرَادُهُ أَنَّ قَوْلَهُ:
Böylece o, 'mübarek' ve 'hüdâ' lafızlarını ism-i mevsulden değil, { وُضِعَ } içindeki zamirden hâl kılmıştır. Bu, nazımda bir tevildir ki, zihin buna ancak söylediğimiz gibi onun hidayet evlerinin ilki olduğu manasıyla yönelir. Yoksa onun muradı;
وُضِعَ هُوَ الْخَبَرُ لِتَعَيُّنِ أَنَّ الْخَبَرَ هُوَ قَوْلُهُ: لَلَّذِي بِبَكَّةَ بِدَلِيلِ دُخُولِ اللَّامِ عَلَيْهِ.
{ وُضِعَ } lafzının haber olması değildir; zira haberin { لَلَّذِي بِبَكَّةَ } ifadesi olduğu, üzerine lâm harfinin girmesi deliliyle kesindir.
وَعَنْ مُجَاهِدٍ قَالَتِ الْيَهُودُ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ أَفْضَلُ مِنَ الْكَعْبَةِ لِأَنَّهَا مُهَاجَرُ الْأَنْبِيَاءِ، وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: الْكَعْبَةُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، وَهَذَا تَأْوِيلٌ أَوَّلَ بِأَنَّهُ الْأَوَّلُ مِنْ شَيْئَيْنِ لَا مِنْ جِنْسِ الْبُيُوتِ كُلِّهَا.
Mücâhid'den nakledildiğine göre: Yahudiler, peygamberlerin hicret yurdu olduğu için Beytülmakdis'in Kâbe'den daha faziletli olduğunu söylediler; Müslümanlar ise Kâbe'nin [daha faziletli olduğunu] belirttiler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Bu, 'ilk' (evvel) lafzının bütün evler cinsinden değil, iki şeyden ilki olduğu şeklinde bir tevildir.
وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْأَوَّلِ الْأَشْرَفَ مَجَازًا.
'İlk' (el-evvel) ile mecazen en şereflisinin kastedildiği de söylenmiştir.
وَعِنْدِي أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ النَّاسِ الْمَعْهُودِينَ وَهُمْ أَهْلُ الْكُتُبِ أَعْنِي الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى وَالْمُسْلِمِينَ، وَكُلُّهُمْ يَعْتَرِفُ بِأَصَالَةِ دِينِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇، فَأَوَّلُ مَعْبَدٍ بِإِجْمَاعِهِمْ هُوَ الْكَعْبَةُ فَيَلْزَمُهُمُ الِاعْتِرَافُ بِأَنَّهُ أَفْضُلُ مِمَّا سِوَاهُ مِنْ بُيُوتِ عِبَادَتِهِمْ.
Bana göre; insanlardan (en-nâs) kastın, bilinen kimseler yani Ehl-i Kitap -ki onlar Yahudiler, Hristiyanlar ve Müslümanlardır- olması caizdir. Bunların hepsi İbrahim'in -aleyhisselâm- dininin asaletini itiraf etmektedir. İcma ile ilk mabet Kâbe olduğuna göre, diğer ibadet evlerinden daha faziletli olduğunu itiraf etmeleri kendilerine zorunlu hale gelir.
وَإِنَّمَا كَانَتِ الْأَوَّلِيَّةُ مُوجِبَةَ التَّفْضِيلِ لِأَنَّ مَوَاضِعَ الْعِبَادَةِ لَا تَتَفَاضَلُ مِنْ جِهَةِ الْعِبَادَةِ، إِذْ هِيَ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ، وَلَكِنَّهَا تَتَفَاضَلُ بِمَا يَحُفُّ بِذَلِكَ مِنْ طُولِ أَزْمَانِ التَّعَبُّدِ فِيهَا، وَبِنِسْبَتِهَا إِلَى بَانِيهَا، وَبِحُسْنِ الْمَقْصِدِ فِي ذَلِكَ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِي مَسْجِدِ قُبَاءٍ: لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ [التَّوْبَة: ١٠٨] .
İlk olmanın üstünlüğü gerektirmesinin sebebi şudur: İbadet yerleri bizatihi ibadet cihetiyle birbirine üstünlük arz etmezler, zira bu hususta eşittirler; ancak içlerinde ibadet edilen zamanların uzunluğu, inşa edene nispeti ve bundaki niyetin güzelliği gibi onları kuşatan unsurlarla birbirlerine üstün olurlar. Nitekim Yüce Allah Kuba Mescidi hakkında şöyle buyurmuştur: { لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ } [Tevbe: 108] “İlk günden takva üzerine kurulan mescit, içinde namaza durmana elbette daha layıktır.”
وَقَدْ جَمَعَتِ الْكَعْبَةُ جَمِيعَ هَذِهِ الْمَزَايَا فَكَانَتْ أَسْبَقَ بُيُوتِ الْعِبَادَةِ الْحَقِّ، وَهِيَ أَسْبَقُ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ بِتِسْعَةِ قُرُونٍ. فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ بَنَى الْكَعْبَةَ فِي حُدُودِ سَنَةِ ١٩٠٠ قَبْلَ الْمَسِيحِ وَسُلَيْمَانُ بَنَى بَيْتَ الْمَقْدِسِ سَنَةَ ١٠٠٠ قَبْلَ الْمَسِيحِ، وَالْكَعْبَةُ بَنَاهَا إِبْرَاهِيمُ بِيَدِهِ فَهِيَ مَبْنِيَّةٌ بِيَدِ رَسُولٍ. وَأَمَّا بَيْتُ الْمَقْدِسِ فَبَنَاهَا الْعَمَلَةُ لِسُلَيْمَانَ بِأَمْرِهِ.
Kâbe bütün bu meziyetleri kendisinde toplamış ve hak ibadet evlerinin en önceliklisi olmuştur; zira o, Beytülmakdis'ten dokuz asır daha öncedir. Çünkü İbrahim Kâbe'yi milattan önce yaklaşık 1900 yılında inşa etmiş, Süleyman ise Beytülmakdis'i milattan önce 1000 yılında inşa etmiştir. Kâbe'yi İbrahim bizzat kendi eliyle inşa etmiştir; dolayısıyla bir elçinin eliyle inşa edilmiştir. Beytülmakdis'i ise Süleyman'ın emriyle işçiler inşa etmiştir.
وَرُوِيَ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ- ﵁ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ: أَيُّ مَسْجِدٍ وُضِعَ أَوَّلَ؟ قَالَ:
Sahîh-i Müslim'de Ebû Zer'den -radıyallâhu anh- şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Resûlullah'a: 'İlk önce hangi mescit konuldu/kuruldu?' diye sordum. Şöyle buyurdu:
الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ، قُلْتُ: ثُمَّ أَيُّ؟ قَالَ: الْمَسْجِدُ الْأَقْصَى، قُلْتُ: كَمْ كَانَ بَيْنَهُمَا؟ قَالَ:
‘Mescid-i Haram’ dedi. ‘Sonra hangisi?’ dedim. ‘Mescid-i Aksâ’ dedi. ‘İkisi arasında ne kadar [zaman] vardı?’ dedim. Şöyle buyurdu:
أَرْبَعُونَ سَنَةً. فَاسْتَشْكَلَهُ الْعُلَمَاءُ بِأَنَّ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَسُلَيْمَانَ قُرُونًا فَكَيْفَ تَكُونُ أَرْبَعِينَ سَنَةً،
‘Kırk yıl.’ Âlimler, İbrahim ile Süleyman arasında asırlar bulunması sebebiyle bunun nasıl kırk yıl olabileceği hususunda müşkül yaşamışlar,
وَأَجَابَ بَعْضُهُمْ بِإِمْكَانِ أَنْ يَكُونَ إِبْرَاهِيمُ بَنَى مَسْجِدًا فِي مَوْضِعِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ ثُمَّ دُرِسَ فَجَدَّدَهُ سُلَيْمَان.
bazıları da İbrahim'in Beytülmakdis mevkiinde bir mescit inşa etmiş olması, ardından buranın silinip gitmesi ve Süleyman'ın onu yenilemiş olması ihtimaliyle cevap vermişlerdir.
وَأَقُول: لَا شكّ أَنَّ بَيْتَ الْمَقْدِسِ مِنْ بِنَاءِ سُلَيْمَانَ كَمَا هُوَ نَصُّ كِتَابِ الْيَهُودِ، وَأَشَارَ إِلَيْهِ الْقُرْآنُ فِي قَوْلِهِ: يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ [سبأ: ١٣] الْآيَةَ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا مَرَّ بِبِلَادِ الشَّامِ وَوَعَدَهُ اللَّهُ أَنْ يُورِثَ تِلْكَ الْأَرْضَ نَسْلَهُ عَيَّنَ الله لَهُ الْوَضع الَّذِي سَيَكُونُ بِهِ أَكْبَرُ مَسْجِدٍ تَبْنِيهِ ذُرِّيَّتُهُ، فَأَقَامَ هُنَالِكَ مَسْجِدًا صَغِيرًا شُكْرًا لِلَّهِ تَعَالَى، وَجَعَلَهُ عَلَى الصَّخْرَةِ الْمَجْعُولَةِ مَذْبَحًا لِلْقُرْبَانِ. وَهِيَ الصَّخْرَةُ الَّتِي بَنَى سُلَيْمَانُ عَلَيْهَا الْمَسْجِدَ، فَلَمَّا كَانَ أَهْلُ ذَلِكَ الْبَلَدِ يَوْمَئِذٍ مُشْرِكِينَ دُثِرَ ذَلِكَ الْبِنَاءُ حَتَّى هَدَى اللَّهُ سُلَيْمَانَ إِلَى إِقَامَةِ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى عَلَيْهِ، وَهَذَا مِنَ الْعِلْمِ الَّذِي أَهْمَلَتْهُ كُتُبُ الْيَهُودِ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ بَنَى مَذَابِحَ فِي جِهَاتٍ مَرَّ عَلَيْهَا مِنْ أَرْضِ الْكَنْعَانِيِّينَ لِأَنَّ اللَّهَ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ يُعْطِي تِلْكَ الْأَرْضَ لِنَسْلِهِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ بَنَى أَيْضًا بِمَوْضِعِ مَسْجِدِ أُرْشَلِيمَ مَذْبَحًا.
Ben de derim ki: Yahudilerin kitabının açık metninde yer aldığı ve Kur'an'ın: { يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ } [Sebe': 13] “Ona dilediği gibi mabetler yaparlardı” ayetinde işaret ettiği üzere, Beytülmakdis'in Süleyman'ın inşası olduğunda şüphe yoktur. Zahir olan şudur ki; İbrahim Şam diyarına uğradığında ve Allah ona o toprakları soyuna miras bırakacağını vaat ettiğinde, Allah ona zürriyetinin inşa edeceği en büyük mescidin yer alacağı konumu belirlemişti. O da Yüce Allah'a şükran olarak orada küçük bir mescit kurdu ve onu kurban sunağı kılınan kaya üzerine yaptı. Bu kaya, Süleyman'ın üzerine mescidi inşa ettiği kayadır. O beldenin ahalisi o gün müşrik olduğundan, Allah Süleyman'ı onun üzerine Mescid-i Aksâ'yı ikame etmeye muvaffak kılıncaya kadar o yapı silinip gitti. Bu, Yahudi kitaplarının ihmal ettiği bilgilerdendir. Nitekim Tekvin Kitabı'nda, Allah'ın o toprakları soyuna vereceğini haber vermesi sebebiyle İbrahim'in Kenanlılar diyarında uğradığı yerlerde sunaklar inşa ettiği sabittir. Zahir olan odur ki o, Kudüs Mescidi'nin bulunduğu yerde de bir sunak yapmıştır.
ومُبارَكاً اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ بَارَكَ الشَّيْءَ إِذَا جَعَلَ لَهُ بَرَكَةً وَهِيَ زِيَادَةٌ فِي الْخَيْرِ. أَيْ جُعِلَتِ الْبَرَكَةُ فِيهِ بِجَعْلِ اللَّهِ تَعَالَى، إِذْ قَدَّرَ أَنْ يَكُونَ دَاخِلُهُ مُثَابًا وَمُحَصَّلًا عَلَى خَيْرٍ يَبْلُغُهُ عَلَى مَبْلَغِ نِيَّتِهِ، وَقَدَّرَ لِمُجَاوِرِيهِ وَسُكَّانِ بَلَدِهِ أَنْ يَكُونُوا بِبَرَكَةِ زِيَادَةِ الثَّوَابِ وَرَفَاهِيَةِ الْحَالِ، وَأَمَرَ بِجَعْلِ دَاخِلِهِ آمِنًا، وَقَدَّرَ ذَلِكَ بَيْنَ النَّاسِ فَكَانَ ذَلِكَ كُلُّهُ بَرَكَةً. وَسَيَأْتِي مَعْنَى الْبَرَكَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ فِي سُورَةِ
{ مُبارَكاً } (mübâreken) kelimesi, bir şeye bereket -ki o hayrın artmasıdır- kılındığında kullanılan 'bârake' (بَارَكَ) fiilinin ism-i mef'ûlüdür. Yani oraya giren kimsenin sevap kazanması ve niyetinin derecesine göre kendisine ulaşacak bir hayır elde etmesi takdir edilerek Yüce Allah'ın kılmasıyla bereket onda var edilmiştir. Komşularına ve beldesinin sakinlerine sevap fazlalığı ve refah bereketi takdir edilmiş, oraya girenin güvende olması emredilmiş ve bu durum insanlar arasında takdir edilmiştir; işte bütün bunlar berekettir. Bereketin anlamı,
الْأَنْعَامِ [٩٢] .
En'âm Suresi'ndeki: { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } [92] buyruğunun tefsirinde gelecektir.
وَوَصَفَهُ بِالْمَصْدَرِ فِي قَوْلِهِ: وَهُدىً مُبَالَغَةً لِأَنَّهُ سَبَبُ هُدَى.
{ وَهُدىً } buyruğunda onun masdar ile nitelenmesi mübalağa içindir; çünkü o hidayetin sebebidir.
وَجُعِلَ هُدًى لِلْعَالَمِينَ كُلِّهِمْ: لِأَنَّ شُهْرَتَهُ وَتَسَامُعَ النَّاسِ بِهِ، يَحْمِلُهُمْ عَلَى التَّسَاؤُلِ عَنْ سَبَبِ وَضْعِهِ، وَأَنَّهُ لِتَوْحِيدِ اللَّهِ، وَتَطْهِيرِ النُّفُوسِ مِنْ خُبْثِ الشِّرْكِ فَيَهْتَدِي بِذَلِكَ الْمُهْتَدِي، وَيَرْعَوِي الْمُتَشَكِّكُ.
Bütün âlemler için bir hidayet kılınmıştır; zira onun şöhreti ve insanların onu birbirlerinden işitmesi, onları onun kuruluş sebebi ve bunun Allah'ı birlemek ve nefisleri şirkin pisliğinden arındırmak için olduğu hakkında sorgulamaya sevk eder. Böylece hidayete erecek olan hidayete erer, şüphe içinde olan da vazgeçip geri döner.
وَمِنْ بَرَكَةِ ذَاتِهِ أَنَّ حِجَارَتَهُ وَضَعَتْهَا عِنْدَ بِنَائِهِ يَدُ إِبْرَاهِيمَ، وَيَدُ إِسْمَاعِيلَ، ثُمَّ يَدُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَلَا سِيَّمَا الْحَجَرُ الْأَسْوَدُ. وَانْتَصَبَ مُبارَكاً وَهُدىً عَلَى الْحَالِ مِنَ الْخَبَرِ، وَهُوَ اسْمُ الْمَوْصُولِ.
Bizatihi kendisinin bereketlerindendir ki, inşa edilirken taşlarını İbrahim'in eli, İsmail'in eli ve ardından -bilhassa Hacerülesved'i- Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eli koymuştur. { مُبارَكاً } ve { هُدىً } lafızları, haberden -ki o ism-i mevsuldür- hâl olarak nasb edilmiştir.
وَجُمْلَةُ فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ اسْتِئْنَافُ ثَنَاءٍ عَلَى هَذَا الْبَيْتِ بِمَا حَفَّ بِهِ مِنَ الْمَنَاقِبِ وَالْمَزَايَا فَغُيِّرَ الْأُسْلُوبُ لِلِاهْتِمَامِ وَلِذَلِكَ لَمْ تُجْعَلِ الْجُمْلَةُ حَالًا، فَتُعْطَفُ عَلَى الْحَالَيْنِ قَبْلَهَا، لِأَنَّ مُبَارَكًا وَهُدًى وَصْفَانِ ذَاتِيَّانِ لَهُ، وَحَالَانِ مُقَارِنَانِ، وَالْآيَاتُ عَوَارِضُ عَرَضَتْ فِي أَوْقَاتٍ مُتَفَاوِتَةٍ، أَوْ هِيَ حَالٌ ثَالِثَةٌ وَلَمْ تُعْطَفْ بِالْوَاوِ لِأَنَّهَا جُمْلَةٌ وَمَا قَبْلَهَا مُفْرِدَانِ وَلِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْوَاوَ فِيهَا وَاوُ الْحَالِ، فَتَكُونُ فِي صُورَتِهَا جَارِيَةً عَلَى غَيْرِ صُورَةِ الْأَفْصَحِ فِي مِثْلِهَا مِنْ عَدَمِ الِاقْتِرَانِ بِالْوَاوِ، عَلَى مَا حَقَّقَهُ الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ، فَلَوْ قُرِنَتْ بِوَاوِ الْعَطْفِ لَالْتُبِسَتْ بِوَاوِ الْحَالِ، فَكُرِهَتْ فِي السَّمْعِ، فَيَكُونُ هَذَا مِنَ الْقَطْعِ لِدَفْعِ اللَّبْسِ، أَوْ نَقُولُ هِيَ حَالٌ وَلَمْ تُعْطَفْ عَلَى الْأَحْوَالِ الْأُخْرَى لِأَنَّهَا جُمْلَةٌ، فَاسْتَغْنَتْ بِالضَّمِيرِ عَنْ رَابِطِ الْعَطْفِ.
{ فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ } cümlesi, onu kuşatan menkıbe ve meziyetlerle bu Beyt'e yönelik yeni bir övgü başlangıcıdır (istînâf). Önem verme sebebiyle üslup değiştirilmiştir; bundan dolayı cümle hâl kılınıp önceki iki hâle atfedilmemiştir. Çünkü 'mübarek' ve 'hüdâ' onun zatî iki vasfı ve mukarin (ayrılmaz) iki hâlidir; deliller (âyât) ise farklı vakitlerde ortaya çıkan arızî durumlardır. Yahut bu üçüncü bir hâldir; ancak cümle olduğu ve öncesindekiler de tekil (müfred) lafızlar olduğu için vâv ile atfedilmemiştir. Ayrıca buradaki vâv'ın hâl vâv'ı olduğu zannedilmesin ve Şeyh Abdülkâhir'in tahkik ettiği üzere bu tür yerlerde vâv ile birleşmemekten ibaret olan en fasih sûretin dışında kalmasın diyedir. Şayet atıf vâv'ı ile bağlansaydı hâl vâv'ı ile karışır ve işitişte hoş karşılanmazdı; dolayısıyla bu, karışıklığı gidermek için yapılan bir kat' (bağı kesme) türüdür. Yahut deriz ki: O bir hâldir; fakat cümle olduğu için diğer hâllere atfedilmemiş, zamir sayesinde atıf bağına ihtiyaç duymamıştır.
وَوَصْفُ الْآيَاتِ بِبَيِّنَاتٍ لِظُهُورِهَا فِي عِلْمِ الْمُخَاطَبِينَ. وَجِمَاعُ هَذِهِ
Ayetlerin 'apaçık deliller' (beyyinât) olarak nitelenmesi, muhatapların bilgisinde açıkça bilinmelerinden dolayıdır. Bu
الْآيَاتِ هِيَ مَا يَسَرَّهُ اللَّهُ لِسُكَّانِ الْحَرَمِ وَزَائِرِيهِ مِنْ طُرُقِ الْخَيْرِ، وَمَا دَفَعَ عَنْهُمْ مِنَ الْأَضْرَارِ، عَلَى حَالَةٍ اتَّفَقَ عَلَيْهَا سَائِرُ الْعَرَبِ، وَقَمَعُوا بِهَا أَنْفُسَهُمْ وَشَهَوَاتِهِمْ، مَعَ تَكَالُبِهِمْ عَلَى إِرْضَاءِ نُفُوسِهِمْ.
delillerin özü; bütün Arapların üzerinde ittifak ettiği, nefislerini tatmin etme konusundaki azgınlıklarına rağmen kendilerini ve arzularını onunla bastırdıkları bir hal üzere, Allah'ın Harem sakinleri ve ziyaretçileri için kolaylaştırdığı hayır yolları ve onlardan defettiği zararlardır.
وَأَعْظَمُهَا الْأَمْنُ، الَّذِي وُطِّنَ عَلَيْهِ نُفُوسُ جَمِيعِ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَعَ عَدَمِ تَدَيُّنِهِمْ، فَكَانَ الرَّجُلُ يُلَاقِي قَاتِلَ أَبِيهِ فِي الْحَرَمِ فَلَا يَنَالُهُ بِسُوءٍ، وَتَوَاضُعُ مِثْلِ هَذَا بَيْنَ مُخْتَلِفِ الْقَبَائِلِ، ذَاتِ اخْتِلَافِ الْأَنْسَابِ وَالْعَوَائِدِ وَالْأَدْيَانِ، آيَةٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَقَرَ ذَلِكَ فِي نُفُوسِهِمْ.
Bunların en büyüğü; dindarlıklarının bulunmamasına rağmen Câhiliye döneminde bütün Arapların nefislerinin kabullendiği güvendir (emniyettir). Öyle ki kişi Harem'de babasının katiliyle karşılaşır da ona hiçbir kötülük yapmazdı. Soyları, âdetleri ve dinleri farklı muhtelif kabileler arasında böylesi bir uzlaşının bulunması, Yüce Allah'ın bunu onların nefislerine yerleştirdiğine dair açık bir delildir.
وَكَذَلِكَ تَأْمِينُ وَحْشِهِ مَعَ افْتِتَانِ الْعَرَبِ بِحُبِّ الصَّيْدِ. وَمِنْهَا مَا شَاعَ بَيْنَ الْعَرَبِ مَنْ قَصْمِ كُلِّ مَنْ رَامَهُ بِسُوءٍ، وَمَا انْصِرَافُ الْأَحْبَاشِ عَنْهُ بَعْدَ امْتِلَاكِهِمْ جَمِيعَ الْيَمَنِ وَتِهَامَةَ إِلَّا آيَةٌ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ فِيهِ. وَمِنْهَا انْبِثَاقُ الْمَاءِ فِيهِ لِإِسْمَاعِيلَ حِينَ إِشْرَافِهِ عَلَى الْهَلَاكِ. وَافْتِدَاءُ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ حِينَ أَرَادَ أَبُوهُ إِبْرَاهِيمُ- ﵇ قُرْبَانَهُ. وَمِنْهَا مَا شَاعَ بَيْنَ الْعَرَبِ
Aynı şekilde, Arapların av tutkusuna düşkün olmalarına rağmen oradaki vahşi hayvanların güvende kılınması da [bu delillerdendir]. Yine onlardan biri, ona kötülük kasteden herkesin helak edildiğine dair Araplar arasında yaygın olan [inançtır]; nitekim Habeşlilerin bütün Yemen ve Tihâme'yi ele geçirdikten sonra oradan geri püskürtülmeleri, Allah'ın oradaki ayetlerinden (delillerinden) başka bir şey değildir. Yine helak olmak üzereyken İsmail için orada suyun fışkırması ve babası İbrahim -aleyhisselâm- onu kurban etmek istediğinde Yüce Allah'ın büyük bir kurbanlıkla onu feda edip kurtarması da bunlardandır. Yine Araplar arasında yaygın olan ve
وَتَوَارَثُوا خَبَرَهُ أَبًا عَنْ جَدٍّ مِنْ نُزُولِ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ مِنَ السَّمَاءِ عَلَى أَبِي قَبِيسٍ بِمَرْأَى إِبْرَاهِيمَ، وَلَعَلَّهُ حَجَرٌ كَوْكَبِيٌّ. وَمِنْهَا تَيْسِيرُ الرِّزْقِ لِسَاكِنِيهِ مَعَ قُحُولَةِ أَرْضِهِ، وَمُلُوحَةِ مَائِهِ.
İbrahim'in gözü önünde Hacer-i Esved'in gökten Ebû Kubeys dağına indiğine dair babadan dedeye miras kalan haberleri de bunlardandır; nitekim o, belki de bir göktaşıdır (meteordur). Yine arazisinin çoraklığına ve suyunun tuzluluğuna rağmen orada yaşayanlar için rızkın kolaylaştırılması da bunlardandır.
وَقَوْلُهُ: مَقامُ إِبْراهِيمَ أَصْلُ الْمَقَامِ أَنَّهُ مَفْعَلٌ مِنَ الْقِيَامِ، وَالْقِيَامُ يُطْلَقُ عَلَى الْمَعْنَى الشَّائِعِ وَهُوَ ضِدُّ الْقُعُودِ، وَيُطْلَقُ عَلَى خُصُوصِ الْقِيَامِ لِلصَّلَاةِ وَالدُّعَاءِ، فَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فَرَفْعُ مَقَامٍ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِضَمِيرٍ مَحْذُوفٍ يَعُودُ عَلَى لَلَّذِي بِبَكَّةَ، أَيْ هُوَ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ، أَيِ الْبَيْتُ الَّذِي بِبَكَّةٍ. وَحَذْفُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ هُنَا جَاءَ عَلَى الْحَذْفِ الَّذِي سَمَّاهُ عُلَمَاءُ الْمَعَانِي، التَّابِعِينَ لِاصْطِلَاحِ السَّكَّاكِيِّ، بِالْحَذْفِ لِلِاسْتِعْمَالِ الْجَارِي عَلَى تَرْكِهِ، وَذَلِكَ فِي الرَّفْعِ عَلَى الْمَدْحِ، أَوِ الذَّمِّ، أَوِ التَّرَحُّمِ، بَعْدَ أَنْ يَجْرِيَ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ مِنَ الْأَوْصَافِ قَبْلَ ذَلِكَ مَا يُبَيِّنُ الْمُرَادَ مِنْهُ كَقَوْلِ أَبِي الطَّمْحَانِ الْقَيْنِيِّ:
Yüce Allah'ın: { مَقامُ إِبْراهِيمَ } “İbrahim’in makamı” sözüne gelince; makam kelimesinin aslı, kıyâm (kalkmak/durmak) fiilinden 'mef'al' veznindedir. Kıyâm ise hem oturmanın zıddı olan yaygın manada hem de özel olarak namaz ve dua için kıyama durmak anlamında kullanılır. İkinci veche göre 'makām' kelimesinin merfû oluşu, { لَلَّذِي بِبَكَّةَ } ifadesine dönen mahzuf bir zamirin haberi (yüklemi) olması sebebiyledir; yani 'O, İbrahim'in makamıdır', yani 'Bekke'deki evdir' demektir. Burada müsnedün ileyhin (öznenin) hazfedilmesi, Sekkâkî'nin ıstılahına uyan meânî âlimlerinin 'terki üzere cereyan eden kullanım sebebiyle hazif' dedikleri kabilindendir. Bu da, kendisinden kastedileni açıklayan vasıfların daha önce müsnedün ileyhe verilmesinden sonra, övgü, yergi veya acıma amacıyla yapılan ref' durumunda gerçekleşir; nitekim Ebü't-Tamahân el-Kaynî'nin şu sözünde olduğu gibi:
فَإِنَّ بَنِي لَأْمِ بْنِ عَمْرٍو أَرُومَةٌ ... سَمَتْ فَوْقَ صَعْبٍ لَا تُنَالُ مَرَاقِبُهُ
Şüphesiz Le'm b. Amr oğulları öyle bir köktür ki, zirvelerine ulaşılamayan sarp bir tepenin üstüne yükselmiştir.
نُجُومُ سَمَاءٍ كُلَّمَا انْقَضَّ كَوْكَبٌ ... بَدَا كَوْكَبٌ تَأْوِي إِلَيْهِ كَوَاكِبُهُ
Gökyüzünün yıldızlarıdır onlar; ne zaman bir yıldız kaysa, diğer yıldızların sığındığı bir başka yıldız doğar.
هَذَا هُوَ الْوَجْهُ فِي مَوْقِعِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَقامُ إِبْراهِيمَ.
Yüce Allah'ın: { مَقامُ إِبْراهِيمَ } “İbrahim’in makamı” ifadesinin [cümledeki] konumu açısından yönü budur.
وَقَدْ عَبَّرَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ بِأَنَّهُ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ أَيْ مَحَلُّ قِيَامِهِ لِلصَّلَاةِ وَالطَّوَافِ قَالَ تَعَالَى: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى [الْبَقَرَة: ١٢٥] وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ:
Mescid-i Harâm'dan 'İbrahim'in makamı' yani onun namaz ve tavaf için kıyama durduğu yer olarak da bahsedilmiştir. Yüce Allah: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “Siz de İbrahim’in makamından kendinize bir namaz yeri edinin” [Bakara: 125] buyurmuştur. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl'in şu sözü de buna delalet eder:
عُذْتُ بِمَا عَاذَ بِهِ إِبْرَاهِمْ ... مُسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةِ وَهُوَ قَائِمْ
Kâbe'ye yönelmiş ayakta dururken İbrahim'in sığındığı şeye sığındım.
وَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الْمُرَادُ الْحَجَرَ الَّذِي فِيهِ أَثَرُ قَدَمَيْ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ فِي الصَّخْرَةِ الَّتِي ارْتَقَى عَلَيْهَا لِيَرْفَعَ جُدْرَانَ الْكَعْبَةِ، وَبِذَلِكَ فَسَّرَ الزَّجَّاجُ وَتَبِعَهُ عَلَى ذَلِكَ الزَّمَخْشَرِيُّ، وَأَجَابَ الزَّمَخْشَرِيُّ عَمَّا يُعْتَرَضُ بِهِ مِنْ لُزُومِ تَبْيِينِ الْجَمْعِ بِالْمُفْرَدِ بِأَنَّ هَذَا الْمُفْرَدَ فِي قُوَّةِ جَمَاعَةٍ مِنَ الْآيَاتِ لِأَنَّ أَثَرَ الْقَدَمِ فِي الصَّخْرَةِ آيَةٌ، وَغَوْصَهُ فِيهَا إِلَى الْكَعْبَيْنِ آيَةٌ وَإِلَانَةَ بَعْضِ الصَّخْرِ دُونَ بَعْضٍ آيَةٌ، وَأَنَا أَقُولُ: إِنَّهُ آيَاتٌ لِدَلَالَتِهِ عَلَى نُبُوَّةِ إِبْرَاهِيمَ بِمُعْجِزَةٍ لَهُ وَعَلَى عِلْمِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ، وَإِنَّ بَقَاءَ ذَلِكَ الْأَثَرِ مَعَ تَلَاشِي آثَارٍ كَثِيرَةٍ فِي طِيلَةِ الْقُرُونِ آيَةٌ أَيْضًا.
Birinci veche göre ise kastedilen, Kâbe'nin duvarlarını yükseltmek için üzerine çıktığı kayada İbrahim'in -aleyhisselâm- iki ayağının izi bulunan taştır. Zeccâc böyle tefsir etmiş ve Zemahşerî de bu konuda ona uymuştur. Zemahşerî, çoğulun tekille açıklanmasının gerekmesi şeklinde yapılabilecek bir itiraza; bu tekilin birden çok delil gücünde olduğu, zira kaya üzerinde ayak izinin bulunmasının bir delil, topuklara kadar taşa batmasının bir delil ve taşın bir kısmının yumuşatılıp diğer kısmının yumuşatılmamasının da bir delil olduğu şeklinde cevap vermiştir. Ben ise derim ki: O, İbrahim'in peygamberliğine ona ait bir mucize ile delalet etmesi ve Allah'ın ilmine ve kudretine delil olması bakımından ayetlerdir (birçok delildir); ayrıca asırlar boyunca pek çok iz yok olup gitmişken bu izin baki kalması da başlı başına bir delildir.
وَقَوْلُهُ: وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً عَطْفٌ عَلَى مَزَايَا الْبَيْتِ وَفَضَائِلِهِ مِنَ الْأَمْنِ فِيهِ عَلَى الْعُمُومِ، وَامْتِنَانٌ بِمَا تَقَرَّرَ فِي مَاضِي الْعُصُورِ، فَهُوَ خَبَرٌ لَفْظًا مُسْتَعْمَلٌ فِي الِامْتِنَانِ، فَإِنَّ الْأَمْنَ فِيهِ قَدْ تَقَرَّرَ وَاطَّرَدَ، وَهَذَا الِامْتِنَانُ كَمَا امْتَنَّ اللَّهُ عَلَى النَّاسِ بِأَنَّهُ خَلَقَ لَهُمْ أَسْمَاعًا
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” sözü; Beyt'in meziyetlerine, genel anlamda oradaki güvenlik faziletine bir atıf ve geçmiş çağlarda yerleşmiş olan durumla bir minnettir (lütuf hatırlatmasıdır). Dolayısıyla bu, lafız olarak haber olup minnet bildirmek için kullanılmıştır; zira oradaki güvenlik yerleşmiş ve süreklilik kazanmıştır. Bu minnet, tıpkı Allah'ın insanlara işitme duyuları
وَأَبْصَارًا فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يُنْقَضُ بِمَنْ وُلِدَ أَكْمَهَ أَوْ عَرَضَ لَهُ مَا أَزَالَ بَعْضَ ذَلِكَ.
ve gözler yaratmış olmasını lütuf olarak hatırlatması gibidir; zira bu lütuf, anadan doğma kör olan veya başına bunların bir kısmını gideren bir durum gelen kimseyle bozulmaz (hükmünü yitirmez).
قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هَذَا خَبَرٌ عَمَّا كَانَ وَلَيْسَ فِيهِ إِثْبَاتُ حُكْمٍ وَإِنَّمَا هُوَ تَنْبِيهٌ عَلَى آيَاتٍ وَنِعَمٍ مُتَعَدِّدَاتٍ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ كَانَ صَرَفَ الْقُلُوبَ عَنِ الْقَصْدِ إِلَى مُعَارَضَتِهِ، وَصَرَفَ الْأَيْدِي عَنْ إِذَايَتِهِ. وَرُوِيَ هَذَا عَنِ الْحَسَنِ. وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ خَبَرًا فَهُوَ خَبَرٌ عَمَّا مَضَى قَبْلَ مَجِيءِ شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ حِينَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَازِعٌ فَلَا يَنْتَقِضُ بِمَا وَقَعَ فِيهِ مِنِ اخْتِلَالِ الْأَمْنِ فِي الْقِتَالِ بَيْنَ الْحَجَّاجِ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَفِي فِتْنَةِ الْقَرَامِطَةِ. وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ أَوَّلَ هَذِه السُّورَة [آل عمرَان: ٧] .
İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Bu, vuku bulmuş bir duruma dair bir haberdir, bir hüküm ispatı içermez. Sadece Yüce Allah'ın kalpleri ona karşı çıkma kastından çevirdiğine ve elleri ona eziyet vermekten alıkoyduğuna dair birtakım ayet ve nimetlere dikkat çekmektir.' Bu görüş Hasan[-ı Basrî]'den de rivayet edilmiştir. Eğer bu bir haberse, Câhiliye döneminde onları engelleyecek bir otorite yokken, İslâm şeriatı gelmeden önce geçmişte olanlara dair bir haberdir; dolayısıyla Haccâc ile İbnü'z-Zübeyr arasındaki savaşta ve Karmatîler fitnesinde orada meydana gelen asayiş bozulmasıyla nakzedilmez (geçersiz kılınmaz). Biz bunu, bu surenin başındaki: { وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ } “diğerleri de müteşâbih olanlardır” [Âl-i İmrân: 7] ayetinin tefsirinde zikretmiştik.
وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ حَمَلَ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً أَنَّهُ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْأَمْرِ بِتَأْمِينِ دَاخِلِهِ مِنْ أَنْ يُصَابَ بِأَذًى، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٍ، وَطَاوُسٍ، وَالشَّعْبِيِّ.
Âlimlerden bazıları ise Yüce Allah'ın: { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” buyruğunu, oraya girenin herhangi bir eziyete uğramaktan emin kılınması (güvene alınması) emri anlamında kullanılan bir haber olarak yorumlamışlardır; bu görüş İbn Abbâs, İbn Ömer, Saîd b. Cübeyr, Atâ, Tâvûs ve Şa'bî'den rivayet edilmiştir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الصَّائِرُونَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي مَحْمَلِ الْعَمَلِ بِهَذَا الْأَمْرِ فَقَالَ جَمَاعَةٌ:
Bu anlama yönelenler, bu emirle amel edilmesinin mahiyeti konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir:
هَذَا حُكْمٌ نُسِخَ يَعْنُونَ نَسَخَتْهُ الْأَدِلَّةُ الَّتِي دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْحَرَمَ لَا يُعِيذُ عَاصِيًا. رَوَى الْبُخَارِيُّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْكَعْبِيِّ، أنّه قَالَ لعَمْرو بْنِ سَعِيدٍ وَهُوَ يَبْعَثُ الْبُعُوثَ إِلَى مَكَّةَ- أَيْ لِحَرْبِ ابْنِ الزُّبَيْرِ-: ائْذَنْ لِي أَيُّهَا الْأَمِيرُ أُحَدِّثْكَ قَوْلًا قَامَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ الْغَدَ مِنْ يَوْمِ الْفَتْحِ، سَمِعَتْهُ أُذُنَايَ وَوَعَاهُ قَلْبِي وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنَايَ حِينَ تَكَلَّمَ بِهِ: إِنَّهُ حَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: «إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ لَا يحلّ لامرىء يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ بِهَا دَمًا، وَلَا يُعْضَدَ بِهَا شَجَرَةٌ. فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ لِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ فِيهَا فَقُولُوا لَهُ:
Bu, mensuh bir hükümdür; yani Harem'in hiçbir âsiye sığınak olmayacağını gösteren delillerin neshettiği bir hükümdür. Buhârî, Ebû Şüreyh el-Kâ'bî'den rivayet etmiştir ki o, Mekke'ye ordular gönderirken -yani İbnü'z-Zübeyr ile savaşmak için- Amr b. Saîd'e şöyle demiştir: 'Ey Emîr! İzin ver de sana, Fetih gününün ertesinde Resûlullah'ın ayağa kalkıp söylediği, o konuşurken kulaklarımın işittiği, kalbimin kavradığı ve gözlerimin gördüğü bir sözü anlatayım: O, Allah'a hamd ve senâda bulundu, sonra şöyle buyurdu: «Mekke'yi insanlar değil, bizzat Allah haram (dokunulmaz) kılmıştır. Allah'a ve ahiret gününe inanan hiçbir kimse için orada kan dökmek ve ağacını kesmek helal olmaz. Eğer bir kimse Resûlullah'ın orada savaşmasını gerekçe göstererek ruhsat çıkarırsa ona şöyle deyin:
إِنَّ اللَّهَ أَذِنَ لِرَسُولِهِ وَلَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي فِيهَا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ وَقَدْ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالْأَمْسِ وَلِيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ» . قَالَ: فَقَالَ لِي عَمْرٌو: أَنَا أَعْلَمُ بِذَلِكَ مِنْكَ يَا أَبَا شُرَيْحٍ إِنَّ الْحَرَمَ لَا يُعِيذُ عَاصِيًا وَلَا فَارًّا بِدَمٍ وَلَا فَارًّا بِخَرْبَةٍ (الْخَرْبَةُ- بِفَتْحِ الْخَاءِ وَسُكُونِ الرَّاءِ- الْجِنَايَةُ وَالْبَلِيَّةُ الَّتِي تَكُونُ عَلَى النَّاسِ) وَبِمَا ثَبَتَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ أَمَرَ بِأَنْ يُقْتَلَ ابْنُ خَطَلٍ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ يَوْمَ الْفَتْحِ.
«Şüphesiz Allah, Resûlü'ne izin vermiştir fakat size izin vermemiştir. Bana da orada sadece gündüzün bir saatinde izin verilmiştir. Bugün onun hürmeti (dokunulmazlığı), dünkü hürmeti gibi geri dönmüştür. Burada bulunanlar, bulunmayanlara tebliğ etsin (ulaştırsın).» [Ebû Şüreyh] dedi ki: Bunun üzerine Amr bana şöyle dedi: 'Ey Ebû Şüreyh! Ben bunu senden daha iyi bilirim. Şüphesiz Harem; ne bir âsiye, ne kan döküp kaçana, ne de harbe (hıyânet/cinayet suçu) işleyip kaçana sığınak olur.' (Harbe [خَرْبَة], hâ harfinin fethi ve râ'nın sükûnu ile, insanlara yönelik cinayet ve musibettir.) Ayrıca Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem), fetih günü İbn Hatal'ın Kâbe'nin örtülerine sarılmış vaziyetteyken öldürülmesini emrettiği de sabittir.
وَقَدْ قَالَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ: إِنَّ مَنْ أَصَابَ جِنَايَةً فِي الْحَرَمِ أَوْ خَارِجَهُ ثُمَّ عَاذَ بِالْحَرَمِ يُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ فِي الْحَرَمِ وَيُقَادُ مِنْهُ.
Mâlik ve Şâfiî şöyle demişlerdir: İster Harem'de ister Harem'in dışında bir suç işleyip sonra Harem'e sığınsın, o kimseye Harem'de had cezası uygulanır ve kısas yapılır.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُ الْأَرْبَعَةُ: لَا يُقْتَصُّ فِي الْحَرَمِ مِنَ اللَّاجِئِ إِلَيْهِ من خَارجه مَا دَامَ فِيهِ ولكنّه لَا يُبَايَعُ وَلَا يُؤَاكَلُ وَلَا يُجَالَسُ إِلَى أَنْ يَخْرُجَ مِنَ الْحَرَمِ. وَيَرْوُونَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَمَنْ ذَكَرْنَاهُ مَعَهُمَا آنِفًا.
Ebû Hanîfe ve dört talebesi ise şöyle demişlerdir: Dışarıdan Harem'e sığınan kimseden, orada kaldığı müddetçe Harem'de kısas alınmaz; ancak Harem'den çıkıncaya kadar kendisiyle alışveriş yapılmaz, birlikte yemek yenmez ve bir arada oturulmaz. Onlar bunu İbn Abbâs'tan, İbn Ömer'den ve az önce onlarla birlikte zikrettiğimiz kimselerden rivayet ederler.
وَفِي أَحْكَامِ ابْنِ الْفَرَسِ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ قَالَ: «مَنْ كَانَ خَائِفًا مِنَ الِاحْتِيَالِ عَلَيْهِ فَلَيْسَ بِآمِنٍ وَلَا تَجُوزُ إِذَايَتُهُ بِالِامْتِنَاعِ مِنْ مُكَالَمَتِهِ» .
İbnü'l-Feres'in Ahkâm'ında nakledildiğine göre Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: «Kendisine hile yapılmasından korkan kimse güvende değildir ve onunla konuşmaktan kaçınarak ona eziyet etmek caiz olmaz.»
وَقَالَ فَرِيقٌ: هُوَ حُكْمٌ مُحْكَمٌ غَيْرُ مَنْسُوخٍ، فَقَالَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ: قَوْلُهُ: وَمَنْ دَخَلَهُ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ أَتَى مَا يُوجِبُ الْعُقُوبَةَ خَارِجَ الْحَرَمِ فَإِذَا جَنَى فِي الْحَرَمِ أُقِيدَ مِنْهُ، وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ مِنْهُمْ، وَلَعَلَّ مُسْتَنَدَهُمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ [الْبَقَرَة: ١٩٤] أَوِ اسْتَنَدُوا إِلَى أَدِلَّةٍ مِنَ الْقِيَاسِ، وَقَالَ شُذُوذٌ: لَا يُقَامُ الْحَدُّ فِي الْحَرَمِ، وَلَوْ كَانَ الْجَانِي جَنَى فِي الْحَرَمِ وَهَؤُلَاءِ طَرَدُوا دَلِيلَهُمْ.
Bir grup da şöyle demiştir: O, mensuh olmayan muhkem bir hükümdür. Onlardan bir kesim: { وَمَنْ دَخَلَهُ } “Oraya giren” sözünden, kişinin cezayı gerektiren fiili Harem dışında işlediğinin anlaşıldığını, dolayısıyla suçu Harem'de işlemişse kendisinden kısas alınacağını söylemiştir; cumhurun görüşü de budur. Muhtemelen dayanakları Yüce Allah'ın: { وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } “Hürmetler (dokunulmazlıklar) karşılıklıdır” [Bakara: 194] buyruğudur veya kıyasa dayalı delillere dayanmışlardır. Şâz bir kesim ise, fail suçu Harem'de işlemiş olsa bile Harem'de had uygulanmayacağını söylemiştir; bunlar delillerini genelleştirmişlerdir.
وَقَدْ أَلْمَمْنَا بِذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ [الْبَقَرَة: ١٩١] .
Biz bu meseleye Yüce Allah'ın: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } “Onlar sizinle orada savaşmadıkça, siz de Mescid-i Harâm'ın yanında onlarla savaşmayın” [Bakara: 191] buyruğunun tefsirinde değinmiştik.
وَقَدْ جَعَلَ الزَّجَّاجُ جُمْلَةَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً آيَةً ثَانِيَةً مِنَ الْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ فَهِيَ بَيَانٌ لِ (آيَاتٌ) ، وَتَبِعَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ، وَقَالَ: يَجُوزُ أَنْ يُطْلَقَ لَفْظُ الْجَمْعِ عَلَى الْمُثَنَّى كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Zeccâc, { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” cümlesini apaçık delillerden ikinci delil kılmış olup bu cümle { آيَاتٌ } kelimesinin açıklamasıdır. Zemahşerî de ona uymuş ve şöyle demiştir: Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi, çoğul lafzının ikil (tesniye) için kullanılması caizdir:
فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيم: ٤] . وَإِنَّمَا جَازَ بَيَانُ الْمُفْرَدِ بِجُمْلَةٍ لِأَنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ فِي مَعْنَى الْمُفْرَدِ إِذِ التَّقْدِيرُ: مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَأَمْنُ مَنْ دَخَلَهُ. وَلَمْ يَنْظُرْ ذَلِكَ بِمَا اسْتُعْمِلَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ حَتَّى يُقَرِّبَ هَذَا الْوَجْهُ. وَعِنْدِي فِي نَظِيره قَول الْحَرْث بْنِ حِلِّزَةَ:
{ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } “Çünkü ikinizin de kalpleri kaymıştı” [Tahrîm: 4]. Müfredin cümle ile açıklanmasının caiz oluşu, bu cümlenin müfred anlamında olması sebebiyledir; zira takdir: 'İbrahim'in makamı ve oraya girenin emniyetidir' şeklindedir. [Zemahşerî] bu vechi yakınlaştırmak (güçlendirmek) için Arap kelamındaki kullanımlarla örneklendirmemiştir. Bana göre bunun benzeri Hâris b. Hillize'nin şu sözüdür:
مَنْ لَنَا عِنْدَهُ مِنَ الْخَيْرِ آيَا ... تٌ ثَلَاثٌ فِي كُلِّهِنَّ الْقَضَاءُ
Katında bizim için hepsi de birer hüküm olan üç güzel delil bulunan kim vardır?
آيَةٌ شَارِقُ الشَّقِيقَةِ إِذْ جَا ... ءَتْ مَعَدٌّ لِكُلِّ حَيٍّ لِوَاءُ
Birinci delil, Maad kabilesinin her boyunun bir sancağı olarak Şakîka'nın doğusundan geldiği gündür.
ثُمَّ قَالَ:
Sonra şöyle demiştir: