Binûn

3- Âl-i İmrân Suresi — 18. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ (١٠٨) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩)

İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez. (108) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır ve bütün işler Allah'a döndürülür. (109)

تَذْيِيلَاتٌ، وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ تِلْكَ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ السَّابِقَةِ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ كَمَا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ.

[Bunlar] fezlekelerdir (tezyîlât). Yüce Allah'ın: { تِلْكَ } “İşte bunlar” buyruğundaki işaret, { نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ } “Onları sana hak ile okuyoruz” buyruğunun gerektirdiği üzere bu surenin önceki bir grup Kur'an ayetinedir.

وَالتِّلَاوَةُ اسْمٌ لِحِكَايَةِ كَلَامٍ لِإِرَادَةِ تَبْلِيغِهِ بِلَفْظِهِ وَهِيَ كَالْقِرَاءَةِ إِلَّا أَنَّ الْقِرَاءَةَ تَخْتَصُّ بِحِكَايَةِ كَلَامٍ مَكْتُوبٍ فَيَتَّجِهُ أَنْ تَكُونَ الطَّائِفَةُ الْمَقْصُودَةُ بِالْإِشَارَةِ هِيَ الْآيَاتُ الْمَبْدُوءَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ [آل عمرَان: ٥٩] إِلَى هُنَا لِأَنَّ مَا قَبْلَهُ خُتِمَ بِتَذْيِيلٍ قَرِيبٍ مِنْ هَذَا التَّذْيِيلِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ [آل عمرَان:

Tilâvet, lafzıyla tebliğ edilmek istenen bir kelamın aktarılmasına verilen isimdir ve kıraat gibidir; şu kadar var ki kıraat, yazılı bir kelamın aktarılmasına mahsustur. Dolayısıyla işaretle kastedilen grubun, Yüce Allah'ın: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ } [Âl-i İmrân: 59] “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu Âdem'in durumu gibidir” buyruğuyla başlayıp buraya kadar gelen ayetler olması uygun düşmektedir; çünkü bundan öncesi bu tezyîle yakın bir tezyîl ile son bulmuştur ki o da Yüce Allah'ın: { ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ } [Âl-i İmrân:

٥٨] فَيَكُونُ كُلُّ تَذْيِيلٍ مُسْتَقِلًّا بِطَائِفَةِ الْجُمَلِ الَّتِي وَقَعَ هُوَ عَقِبَهَا.

58] “İşte bunu sana ayetlerden ve hikmet dolu Zikir'den okuyoruz” buyruğudur. Böylece her fezleke (tezyîl), hemen ardından geldiği cümleler topluluğuna müstakil olarak ait olur.

وَخُصَّتْ هَذِهِ الطَّائِفَةُ مِنَ الْقُرْآنِ بِالْإِشَارَةِ لِمَا فِيهَا مِنَ الدَّلَائِلِ الْمُثْبِتَةِ صِحَّةَ عَقِيدَةِ الْإِسْلَام، والمبطلة لدعازي الْفِرَقِ الثَّلَاثِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى

Kur'an'ın bu grubunun işaretle tahsis edilmesi; onda İslam akidesinin doğruluğunu ispatlayan ve Yahudiler, Hristiyanlar

وَالْمُشْرِكِينَ، مِثْلَ قَوْلِهِ إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ [آل عمرَان: ٥٩] وَقَوْلِهِ وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ [الْمَائِدَة: ٧٤] الْآيَةَ. وَقَوْلِهِ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ [آل عمرَان: ٦٦] الْآيَةَ. وَقَوْلِهِ إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ [آل عمرَان: ٦٨] الْآيَةَ. وَقَوْلِهِ مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ [آل عمرَان: ٧٩] الْآيَةَ. وَقَوْلِهِ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ [آل عمرَان: ٨١] الْآيَةَ. وَقَوْلِهِ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها [آل عمرَان: ٩٣] وَقَوْلِهِ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ

ve müşriklerden oluşan üç fırkanın iddialarını boşa çıkaran deliller bulunması sebebiyledir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ } [Âl-i İmrân: 59] “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu Âdem'in durumu gibidir” ayeti; { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ } [el-Mâide: 74] “Tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur” ayeti; { فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } [Âl-i İmrân: 66] “O halde hakkında bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıp duruyorsunuz?” ayeti; { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ } [Âl-i İmrân: 68] “Şüphesiz İbrahim'e insanların en yakını, ona tabi olanlardır” ayeti; { مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ } [Âl-i İmrân: 79] “Hiçbir beşer için Allah'ın kendisine Kitap'ı, hükmü ve peygamberliği vermesinden sonra... [böyle demesi] uygun olmaz” ayeti; { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } [Âl-i İmrân: 81] “Hani Allah peygamberlerin misakını almıştı” ayeti; { فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها } [Âl-i İmrân: 93] “Tevrat'ı getirin de onu okuyun” buyruğu ve: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ

لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً

لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de (Mekke'de) bulunan pek mübarek [evdir]”

[آل عمرَان: ٩٦] ، وَمَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ مِنْ أَمْثَالٍ وَمَوَاعِظَ وَشَوَاهِدَ.

[Âl-i İmrân: 96] ve bunların arasında geçen misaller, öğütler ve şahitler gibi.

وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِالْحَقِّ لِلْمُلَابَسَةِ، وَهِيَ مُلَابَسَةُ الْإِخْبَارِ لِلْمُخْبَرِ عَنْهُ، أَيْ لِمَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ وَالْوَاقِعِ، فَهَذِهِ الْآيَاتُ بَيَّنَتْ عَقَائِدَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَفَصَّلَتْ أَحْوَالَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Yüce Allah'ın: { بِالْحَقِّ } “Hak ile” buyruğundaki bâ harfi mülâbese (birliktelik/uygunluk) içindir; bu da haberin, haber verilen şeye yani işin hakikatine ve vakıaya uygunluğudur. Nitekim bu ayetler Ehl-i Kitab'ın akidelerini açıklamış ve onların dünya ile ahiretteki hallerini tafsilatıyla bildirmiştir.

وَمِنَ الْحَقِّ اسْتِحْقَاقُ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ لِمَا عُومِلَ بِهِ عَدْلًا من الله، وَلذَا قَالَ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ أَيْ لَا يُرِيدُ أَنْ يَظْلِمَ النَّاسَ وَلَوْ شَاءَ ذَلِكَ لِفَعَلَهُ، لَكِنَّهُ وَعَدَ بِأَنْ لَا يَظْلِمَ أَحَدًا فَحَقَّ وَعْدُهُ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ لِلْمُعْتَزِلَةِ عَلَى اسْتِحَالَةِ إِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى الظُّلْمَ إِذْ لَا خِلَافَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْمُعْتَزِلَةِ فِي انْتِفَاءِ وُقُوعِهِ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ فِي جَوَازِ ذَلِكَ وَاسْتِحَالَتِهِ.

Her iki grubun da Allah'ın adaleti gereği kendilerine yapılan muameleyi hak etmesi haktandır. Bundan dolayı Allah: { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ } “Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez” buyurmuştur; yani insanlara zulmetmeyi dilemez; şayet dileseydi bunu yapardı, fakat hiç kimseye zulmetmeyeceğini vadetmiş ve vaadi hak olmuştur. Ayette Mûtezile için Allah Teâlâ'nın zulmü irade etmesinin imkânsızlığına dair bir delil yoktur; zira zulmün vuku bulmayacağı konusunda bizimle Mûtezile arasında bir ihtilaf yoktur, ihtilaf ancak bunun caiz olması ile imkânsızlığı konusundadır.

وَجِيءَ بِالْمُسْنَدِ فِعْلًا لِإِفَادَةِ تَقْوَى الْحُكْمِ، وَهُوَ انْتِفَاءُ إِرَادَةِ ظُلْمِ الْعَالَمِينَ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَتَنْكِيرُ (ظُلْمًا) فِي سِيَاقِ النَّفْيِ يَدُلُّ عَلَى انْتِفَاءِ جِنْسِ الظُّلْمِ عَنْ أَنْ تَتَعَلَّقَ بِهِ إِرَادَةُ اللَّهِ، فَكُلُّ مَا يُعَدُّ ظُلْمًا فِي مَجَالِ الْعُقُولِ السَّلِيمَةِ مُنْتَفٍ أَنْ يَكُونَ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى.

Hükmün takviyesini ifade etmek üzere müsned fiil olarak getirilmiştir; bu da âlemlere zulmetme iradesinin Allah Teâlâ'dan nefyedilmesidir. Nefiy (olumsuzluk) bağlamında (ظُلْماً) kelimesinin nekire (belirsiz) gelmesi, Allah'ın iradesinin zulüm cinsine taalluk etmesinin nefyedildiğine delalet eder. Dolayısıyla selim akılların alanında zulüm sayılan her şeyin Allah Teâlâ'nın muradı olması nefyedilmiştir.

وَقَوْلُهُ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [الْبَقَرَة: ٢٨٤] عَطْفٌ عَلَى التَّذْيِيلِ: لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ لَهُ مَا فِي السَّمَوَات وَمَا فِي الْأَرْضِ فَهُوَ يُرِيدُ صَلَاحَ حَالِهِمْ، وَلَا حَاجَةَ لَهُ بِإِضْرَارِهِمْ إِلَّا لِلْجَزَاءِ عَلَى أَفْعَالِهِمْ. فَلَا يُرِيدُ ظُلْمَهُمْ، وَإِلَيْهِ تُرْجَعُ الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا فَلَا يَفُوتُهُ ثَوَابُ مُحْسِنٍ وَلَا جَزَاءُ مُسِيءٍ.

Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } [el-Bakara: 284] “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” buyruğu, fezlekeye (tezyîl) matuftur; çünkü göklerde ve yerde ne varsa O'na ait olduğuna göre O, onların durumunun salahını murad eder ve fiillerine karşılık ceza verme durumu müstesna, onlara zarar vermeye hiçbir ihtiyacı yoktur. Dolayısıyla onlara zulmetmeyi murad etmez ve bütün şeyler O'na döndürülür; öyle ki ne iyilik edenin mükâfatı ne de kötülük edenin cezası O'ndan kaçabilir.

وَتَكْرِيرُ اسْمِ الْجَلَالَةِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِي الْجُمَلِ الثَّلَاثِ الَّتِي بَعْدَ الْأَوْلَى

Lafza-i Celâl'in (Allah isminin), ilk cümleden sonraki üç cümlede

بِدُونِ إِضْمَارٍ لِلْقَصْدِ إِلَى أَنْ تَكُونَ كُلُّ جُمْلَةٍ مُسْتَقِلَّةَ الدَّلَالَةِ بِنَفْسِهَا، غَيْرَ مُتَوَقِّفَةٍ عَلَى غَيْرِهَا، حَتَّى تَصْلُحَ لِأَنْ يُتَمَثَّلَ بِهَا، وَتَسْتَحْضِرَهَا النُّفُوسُ وَتَحْفَظَهَا الْأَسْمَاعُ.

zamir kullanılmaksızın üç kez tekrar edilmesi; her bir cümlenin başkasına bağımlı olmaksızın kendi başına müstakil bir delalete sahip olması kastıyladır; ta ki darbımesel olarak kullanılmaya elverişli olsun, nefisler onu zihinde tutsun ve kulaklar ezberlesin.

[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١١٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 110]

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (١١٠)

Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten sakındırır ve Allah'a iman edersiniz. Eğer Ehl-i Kitap da iman etseydi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. İçlerinden iman edenler vardır, fakat çoğunluğu yoldan çıkmış fâsıklardır. (110)

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ.

{ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten sakındırır ve Allah'a iman edersiniz.”

يَتَنَزَّلُ هَذَا مَنْزِلَةَ التَّعْلِيلِ لِأَمْرِهِمْ بِالدَّعْوَةِ إِلَى الْخَيْرِ، وَمَا بَعْدَهُ فَإِنَّ قَوْلَهُ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ كُنْتُم، فَهُوَ موذن بِتَعْلِيلِ كَوْنِهِمْ خَيْرَ أُمَّةٍ فَيَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ أَنَّ مَا كَانَ فِيهِ خَيْرِيَّتُهُمْ يَجْدُرُ أَنْ يُفْرَضَ عَلَيْهِمْ، إِنْ لَمْ يَكُنْ مَفْرُوضًا مِنْ قَبْلُ، وَأَنْ يُؤَكَّدَ عَلَيْهِمْ

Bu, onlara hayra davet etmenin ve sonrasının emredilmesinin gerekçesi (ta'lîl) mesabesindedir; zira Yüce Allah'ın: { تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “İyiliği emredersiniz” buyruğu, { كُنْتُمْ } kelimesindeki zamirden hâldir; dolayısıyla bu, onların en hayırlı ümmet oluşlarının gerekçesini bildirmektedir. Buna bağlı olarak, hayırlı oluşlarının vesilesi olan şeyin –şayet daha önceden farz kılınmamış idiyse– kendilerine farz kılınması ve –şayet daha önceden farz kılınmış idiyse–

فَرْضُهُ، إِنْ كَانَ قَدْ فُرِضَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلُ.

farz oluşunun kendilerine tekit edilmesi uygun düşmektedir.

وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ كُنْتُمْ إِمَّا لِأَصْحَابِ الرَّسُولِ ﷺ وَنُقِلَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ عُمَرُ: هَذِهِ لِأَوَّلِنَا وَلَا تَكُونُ لِآخِرِنَا. وَإِضَافَةُ خَيْرَ إِلَى أُمَّةٍ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ: أَيْ كُنْتُمْ أُمَّةً خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ، فَالْمُرَادُ بِالْأُمَّةِ الْجَمَاعَةُ، وَأَهْلُ الْعَصْرِ النَّبَوِيِّ، مِثْلُ الْقَرْنِ، وَهُوَ إِطْلَاقٌ مَشْهُورٌ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ [يُوسُف: ٤٥] أَيْ بَعْدَ مُدَّةٍ طَوِيلَةٍ كَمُدَّةِ عَصْرٍ كَامِلٍ. وَلَا شَكَّ أَنَّ الصَّحَابَةَ كَانُوا أَفْضَلَ الْقُرُونِ الَّتِي ظَهَرَتْ فِي الْعَالَمِ، لِأَنَّ رَسُولَهُمْ أَفْضَلُ الرُّسُلِ، وَلِأَنَّ الْهَدْيَ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ لَا يُمَاثِلُهُ هَدْيُ أَصْحَابِ الرُّسُلِ الَّذِينَ مَضَوْا، فَإِنْ أَخَذْتَ الْأُمَّةَ بِاعْتِبَارِ الرَّسُولِ فِيهَا فَالصَّحَابَةُ أَفْضَلُ أُمَّةٍ مِنَ الْأُمَمِ مَعَ رَسُولِهَا،

{ كُنْتُمْ } “Siz idiniz / sizsiniz” buyruğundaki hitap ya Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] ashabınadır; bu Ömer b. el-Hattâb ve İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. Ömer: «Bu [ayet] bizim öncülerimiz içindir, sonrakilerimiz için geçerli değildir» demiştir. { خَيْرَ } kelimesinin { أُمَّةٍ } kelimesine izafeti, sıfatın mevsufa izafetidir; yani: «Siz insanlar için çıkarılmış en hayırlı bir ümmet idiniz» demektir. Buradaki ümmetten kasıt, asr-ı saadet topluluğu ve ehlidir; tıpkı karn (nesil/asır) gibi olup bu meşhur bir kullanımdır. Yüce Allah'ın: { وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } [Yûsuf: 45] “Ve bir ümmet (uzun bir süre) sonra hatırladı” buyruğu da bu kabildendir; yani tam bir asır müddeti gibi uzun bir süreden sonra demektir. Şüphe yok ki sahabe, dünyada ortaya çıkan nesillerin en faziletlisiydi; çünkü peygamberleri peygamberlerin en faziletlisidir ve üzerinde bulundukları hidayetin bir benzeri, geçmiş peygamberlerin ashabının hidayetinde bulunmamaktadır. Eğer ümmeti, içlerindeki peygamberle birlikte ele alırsan, sahabe peygamberiyle birlikteki ümmetlerin en faziletlisidir;

قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنِي»

nitekim Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Nesillerin en hayırlısı benim neslimdir» buyurmuştur.

. وَالْفضل ثَابت للجموع عَلَى الْمَجْمُوعِ، وَإِنْ أُخِذَتِ الْأُمَّةُ مَنْ عَدَا الرَّسُولَ، فَكَذَلِكَ الصَّحَابَةُ أَفْضَلُ الْأُمَمِ الَّتِي مَضَتْ بِدُونِ رُسُلِهَا، وَهَذَا تَفْضِيلٌ لِلْهُدَى الَّذِي اهْتَدَوْا بِهِ، وَهُوَ هُدَى رَسُولِهِمْ مُحَمَّدٍ ﷺ وَشَرِيعَتِهِ.

Üstünlük ise topluluğun tamamı için sabittir. Şayet ümmet Peygamber hariç tutularak ele alınırsa, sahabe yine peygamberleri haricindeki geçmiş ümmetlerin en faziletlisidir. Bu, onların kendisiyle hidayet buldukları rehberliğe yönelik bir üstün kılmadır ki o da peygamberleri Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] rehberliği ve şeriatıdır.

وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ بِضَمِيرِ كُنْتُمْ لِلْمُسْلِمِينَ كُلِّهِمْ فِي كُلِّ جِيلٍ ظَهَرُوا

Ya da { كُنْتُمْ } “Sizsiniz” zamiriyle yapılan hitabın ortaya çıktıkları her nesildeki bütün Müslümanlara yönelik olmasıdır.

فِيهِ، وَمَعْنَى تَفْضِيلِهِمْ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ مَعَ كَوْنِهِ مِنْ فُرُوضِ الْكِفَايَاتِ لَا تَقُومُ بِهِ جَمِيعُ أَفْرَادِ الْأُمَّةِ لَا يَخْلُو مُسْلِمٌ مِنَ الْقِيَامِ بِمَا يَسْتَطِيعُ الْقِيَامَ بِهِ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ، عَلَى حَسْبِ مَبْلَغِ الْعِلْمِ وَمُنْتَهَى الْقُدْرَةِ، فَمِنَ التَّغْيِيرِ عَلَى الْأَهْلِ وَالْوَلَدِ، إِلَى التَّغْيِيرِ عَلَى جَمِيعِ أَهْلِ الْبَلَدِ، أَوْ لِأَنَّ وُجُودَ طَوَائِفِ الْقَائِمِينَ بِهَذَا الْأَمْرِ فِي مَجْمُوعِ الْأُمَّةِ أَوْجَبُ فَضِيلَةٍ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ، لِكَوْنِ هَذِهِ الطَّوَائِفِ مِنْهَا كَمَا كَانَتِ الْقَبِيلَةُ تفتخر بِمَحَامِد طوائقها، وَفِي هَذَا ضَمَانٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَنْقَطِعُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Onların iyiliği emretmekle üstün kılınmasının anlamı –iyiliği emretmek farz-ı kifayelerden olup ümmetin bütün fertleri tarafından yerine getirilmiyor olsa bile– hiçbir Müslümanın, ilminin ulaştığı ve gücünün yettiği son noktaya göre bu emirden yerine getirebileceği şeyleri yapmaktan geri durmamasıdır; bu da aile ve çocuk üzerindeki [münkeri] değiştirmekten başlayıp bütün belde halkı üzerindekini değiştirmeye kadar varır. Yahut bu emri yerine getiren zümrelerin ümmetin bütünü içinde bulunması, bu zümrelerin o ümmetten olması hasebiyle bütün ümmet için bir fazilet gerektirmiştir; nitekim kabilenin kendi içindeki zümrelerin övgüye değer vasıflarıyla övünmesi de böyledir. Bunda Allah Teâlâ'dan, [iyiliği emretme vazifesinin] Allah Teâlâ'nın dilemesiyle Müslümanlardan asla kesintiye uğramayacağına dair bir teminat vardır.

وَفِعْلُ (كَانَ) يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ مَا يُسْنَدُ إِلَيْهِ فِي زَمَنٍ مَضَى، دُونَ دَلَالَةٍ عَلَى اسْتِمْرَارٍ، وَلَا عَلَى انْقِطَاعٍ، قَالَ تَعَالَى وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً [النِّسَاء: ٩٦] أَيْ وَمَا زَالَ، فَمَعْنَى كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ وُجِدْتُمْ عَلَى حَالَةِ الْأَخْيَرِيَّةِ عَلَى جَمِيعِ الْأُمَمِ، أَيْ حَصَلَتْ لَكُمْ هَذِهِ الْأَخْيَرِيَّةُ بِحُصُولِ أَسْبَابِهَا وَوَسَائِلِهَا، لأنّهم اتَّصَفُوا بِالْإِيمَانِ، وَالدَّعْوَةِ لِلْإِسْلَامِ، وَإِقَامَتِهِ عَلَى وَجهه، والذبّ عَنهُ النُّقْصَانِ وَالْإِضَاعَةِ لِتَحَقُّقِ أَنَّهُمْ لَمَّا جُعِلَ ذَلِكَ مِنْ وَاجِبِهِمْ، وَقَدْ قَامَ كُلٌّ بِمَا اسْتَطَاعَ، فَقَدْ تَحَقَّقَ مِنْهُمُ الْقِيَامُ بِهِ، أَوْ قَدْ ظَهَرَ مِنْهُمُ الْعَزْمُ عَلَى امْتِثَالِهِ، كُلَّمَا سَنَحَ سَانِحٌ يَقْتَضِيهِ، فَقَدْ تَحَقَّقَ أَنَّهُمْ خَيْرُ أُمَّةٍ عَلَى الْإِجْمَالِ فَأَخْبَرَ عَنْهُمْ بِذَلِكَ. هَذَا إِذا بنينَا عَلَى كَوْنِ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ آنِفًا وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ

{ كَانَ } fiili, ne devamlılığa ne de kesintiye delalet etmeksizin, kendisine isnat edilen şeyin geçmiş bir zamanda var olduğuna delalet eder. Nitekim Allah Teâlâ: { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } [en-Nisâ: 96] “Ve Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edici olandır (daima öyledir)” buyurmuştur; yani daima böyledir demektir. Dolayısıyla { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } buyruğunun anlamı: «Bütün ümmetlere karşı en hayırlı olma durumunda bulundunuz; yani sebepleri ve vesileleri gerçekleştiği için bu en hayırlı oluş sizin için hasıl oldu» demektir. Çünkü onlar imanla, İslam'a davetle, onu hakkıyla ikame etmekle, eksilme ve zayi olmaktan onu korumakla nitelenmişlerdir; zira bu durum onların üzerine vacip kılındığında her biri gücü yettiğince bunu yerine getirdiğinden, bunu yapmaları tahakkuk etmiş yahut bunu gerektiren bir durum her ortaya çıktığında ona uyma azimleri kendilerinden zuhur etmiştir. Böylece onların toptan en hayırlı ümmet oldukları tahakkuk etmiş ve kendileri hakkında bu durum haber verilmiştir. Bu, az önce geçen: { وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ }

وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ

[ve] kötülükten sakındırırlar

[آل عمرَان: ١٠٤] وَمَا بَعْدَهُ مِنَ النَّهْيِ فِي قَوْلِهِ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا [آل عمرَان: ١٠٥] الْآيَةَ، لَمْ يَكُنْ حَاصِلًا عِنْدَهُمْ مِنْ قَبْلُ.

[Âl-i İmrân: 104] “Sizden hayra çağıran, iyiliği emreden ve kötülükten sakındıran bir topluluk bulunsun” buyruğundaki emrin ve bunun ardından gelen: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا } [Âl-i İmrân: 105] “Fırkalara bölünenler gibi olmayın” buyruğundaki nehyin daha önce kendilerinde gerçekleşmemiş olduğu esasına dayandığımız takdirdedir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ مَوْصُوفِينَ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ فِيمَا مَضَى تَفْعَلُونَهَا إِمَّا مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِكُمْ، حِرْصًا عَلَى إِقَامَةِ الدِّينِ وَاسْتِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا مِنَ اللَّهِ فِي مُصَادَفَتِكُمْ لِمَرْضَاتِهِ وَمُرَادِهِ، وَإِمَّا بِوُجُوبٍ سَابِقٍ حَاصِلٍ مِنْ آيَاتٍ أُخْرَى مِثْلَ قَوْلِهِ:

Mananın şöyle olması da caizdir: «Geçmişte bu sıfatlarla nitelenmiş en hayırlı ümmet idiniz; bu sıfatları ya dini ikame etmeye olan hırsınız, [onu] güzel görmeniz ve O'nun rızasına ve muradına muvafakat hususunda Allah'ın bir tevfiki sebebiyle kendiliğinizden yapıyordunuz ya da şu ayet gibi diğer ayetlerden hasıl olan önceki bir vücubiyet sebebiyle yapıyordunuz:

وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ [الْعَصْر: ٣] وَحِينَئِذٍ فَلَمَّا أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْجَزْمِ، أَثْنَى عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا تَارِكِيهِ مِنْ قَبْلُ، وَهَذَا إِذَا بَنَيْنَا عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ فِي قَوْلِهِ وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ [آل عمرَان: ١٠٤] تَأْكِيدًا لِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَهُ، وَإِعْلَامٌ بِأَنَّهُ وَاجِبٌ، أَوْ بِتَأْكِيدِ وُجُوبِهِ عَلَى الْوُجُوهِ الَّتِي قَدَّمْتُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ.

{ وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ } [el-Asr: 3] “Ve birbirlerine hakkı tavsiye edenler...”». Bu durumda [Allah], bunu kendilerine kesin bir surette emrettiğinde, daha önce de onu terk etmediklerini belirterek onları övmüştür. Bu da { وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ } [Âl-i İmrân: 104] buyruğundaki emrin, onların yapmakta oldukları şeyi pekiştirmek ve onun vacip olduğunu bildirmek yahut { وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ } buyruğu açıklanırken daha önce sunduğum vecihler üzere vücubiyetini tekit etmek için olduğu esasına dayandığımız takdirdedir.

وَمِنَ الْحَيْرَةِ الْتِجَاءُ جَمْعٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى جَعْلِ الْإِخْبَارِ عَنِ الْمُخَاطَبِينَ بِكَوْنِهِمْ فِيمَا مَضَى مِنَ الزَّمَانِ أُمَّةٍ بِمَعْنَى كَوْنِهِمْ كَذَلِكَ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَقَدَرِهِ أَوْ ثُبُوتِ هَذَا الْكَوْنِ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَوْ جَعْلِ كَانَ بِمَعْنَى صَارَ.

Müfessirlerden bir topluluğun, muhatapların geçmiş zamanda bir ümmet olduklarının haber verilmesini, onların Allah Teâlâ'nın ilminde ve takdirinde böyle olmaları yahut bu oluşun Levh-i Mahfuz'da sabit bulunması manasına hamletmeleri veya { كَانَ } fiilini { صَارَ } (oldu) manasında kılmaları bir çıkmazdan ve şaşkınlıktan kaynaklanmaktadır.

وَالْمُرَادُ بِأُمَّةٍ عُمُومُ الْأُمَمِ كُلِّهَا عَلَى مَا هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي إِضَافَةِ أَفْعَلِ التَّفْضِيلِ إِلَى النَّكِرَةِ أَنْ تَكُونَ لِلْجِنْسِ فَتُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ.

{ أُمَّةٍ } kelimesinden kasıt, ism-i tafdilin nekireye izafe edilmesinde bilindiği üzere cins ifade edip istiğrak (bütün fertleri kapsama) bildirmesi kuralına göre bütün ümmetlerin genelliğidir.

وَقَوْلُهُ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ الْإِخْرَاجُ مَجَازٌ فِي الْإِيجَادِ وَالْإِظْهَارِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ [طه: ٨٨] أَيْ أَظْهَرَ بِصَوْغِهِ عِجْلًا جَسَدًا.

{ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “İnsanlar için çıkarılmış” buyruğuna gelince; ihraç (çıkarma), tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ } [Tâhâ: 88] “Böylece onlara böğürmesi olan bir buzağı heykeli çıkardı” buyruğunda olduğu gibi var etme ve ortaya çıkarma anlamında mecazdır; yani onu şekillendirerek ceset bir buzağı olarak ortaya çıkardı demektir.

وَالْمَعْنَى: كُنْتُمْ خَيْرَ الْأُمَمِ الَّتِي وُجِدَتْ فِي عَالَمِ الدُّنْيَا. وَفَاعِلُ أُخْرِجَتْ مَعْلُومٌ وَهُوَ اللَّهُ مُوجِدُ الْأُمَمِ، وَالسَّائِقُ إِلَيْهَا مَا بِهِ تَفَاضُلُهَا. وَالْمُرَادُ بِالنَّاسِ جَمِيعُ الْبَشَرِ مِنْ أَوَّلِ الْخَلِيقَةِ.

Manası şudur: «Dünya aleminde var olmuş ümmetlerin en hayırlısısınız.» { أُخْرِجَتْ } fiilinin faili malumdur ki o da ümmetleri var eden ve onları birbirine üstün kılan şeyleri onlara sevk eden Allah'tır. { النَّاسِ } “İnsanlar” ifadesinden kasıt ise yaratılışın başlangıcından itibaren bütün insanlardır.

وَجُمْلَةُ: تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ حَالٌ فِي مَعْنَى التَّعْلِيلِ إِذْ مَدْلُولُهَا لَيْسَ مِنَ الْكَيْفِيَّاتِ الْمَحْسُوسَةِ حَتَّى تَحْكِيَ الْخَيْرِيَّةَ فِي حَالِ مُقَارَنَتِهَا لَهَا، بَلْ هِيَ مِنَ الْأَعْمَالِ النَّفْسِيَّةِ الصَّالِحَةِ لِلتَّعْلِيلِ لَا لِلتَّوْصِيفِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِئْنَافًا لِبَيَانِ كَوْنِهِمْ خَيْرَ أُمَّةٍ. وَالْمَعْرُوفُ وَالْمُنْكَرُ تَقَدَّمَ بَيَانُهُمَا قَرِيبًا.

{ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “İyiliği emredersiniz” cümlesi ta'lil (gerekçe bildirme) anlamında bir hâldir; zira onun ifade ettiği anlam, hayırlı oluşla eşzamanlılığını tasvir edecek somut/hissedilir niteliklerden değildir; aksine tavsif için değil ta'lil için elverişli olan kalbî/manevi amellerdendir. Onların en hayırlı ümmet olduğunu açıklayan yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesi olması da caizdir. Maruf (iyilik) ve münkerin (kötülük) açıklaması az önce geçmişti.

وَإِنَّمَا قَدَّمَ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ عَلَى قَوْلِهِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ لِأَنَّهُمَا الْأَهَمُّ فِي هَذَا الْمَقَامِ الْمَسُوقِ لِلتَّنْوِيهِ بِفَضِيلَةِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ الْحَاصِلَةِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ

{ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “İyiliği emreder, kötülükten sakındırırsınız” ifadesinin { وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Ve Allah'a inanırsınız” buyruğundan önce zikredilmesi; Allah Teâlâ'nın: { وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ }

عَنِ الْمُنْكَرِ

kötülükten [sakındırırlar]

[آل عمرَان: ١٠٤] وَالِاهْتِمَامُ الَّذِي هُوَ سَبَبُ التَّقْدِيمِ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ مَقَامَاتِ الْكَلَامِ وَلَا يُنْظَرُ فِيهِ إِلَى مَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ لِأَنَّ إِيمَانَهُمْ ثَابِتٌ مُحَقَّقٌ مِنْ قَبْلُ.

[Âl-i İmrân: 104] “Sizden hayra çağıran, iyiliği emreden ve kötülükten sakındıran bir topluluk bulunsun” buyruğundan hasıl olan, emr-i bi'l-maruf ve nehy-i ani'l-münkerin faziletine dikkat çekmek için sevk edilen bu makamda en önemli olanın bunlar olmasından dolayıdır. Takdimin (öne almanın) sebebi olan ihtimam (önemseme), sözün makamlarına göre farklılık gösterir ve onda meselenin hakikatindeki [kronolojik] duruma bakılmaz; zira onların imanı zaten daha önceden sabit ve muhakkaktır.

وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ فِي عِدَادِ الْأَحْوَالِ الَّتِي اسْتَحَقُّوا بِهَا التَّفْضِيلَ عَلَى الْأُمَمِ، لِأَنَّ لِكُلٍّ مِنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ الْمُوجِبَةِ لِلْأَفْضَلِيَّةِ أَثَرًا فِي التَّفْضِيلِ عَلَى

Allah'a imanın, ümmetlere karşı üstünlüğü hak ettikleri durumlar arasında zikredilmesi ise üstünlüğü gerektiren bu durumların her birinin

بَعْضِ الْفِرَقِ، فَالْإِيمَانُ قُصِدَ بِهِ التَّفْضِيلُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذين كَانُوا يفتخروم بِأَنَّهُمْ أَهْلُ حَرَمِ اللَّهِ وَسَدَنَةُ بَيْتِهِ وَقَدْ رَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ صَرِيحًا فِي قَوْلِهِ: أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ [التَّوْبَة: ١٩] وَذِكْرُ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، قُصِدَ بِهِ التَّفْضِيلُ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ، الَّذِينَ أَضَاعُوا ذَلِكَ بَيْنَهُمْ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِيهِمْ كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ [الْمَائِدَة: ٧٩] .

bazı fırkalara karşı üstün kılmada bir etkisinin bulunmasındandır. İman ile Allah'ın harem ehl-i ve Beyt'in hizmetkârları olduklarıyla övünen müşriklere karşı üstünlük kastedilmiştir; nitekim Allah Teâlâ şu buyruğunda bunu açıkça reddetmiştir: { أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ } [et-Tevbe: 19] “Hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haram'ı imar etmeyi, Allah'a ve ahiret gününe iman eden ve Allah yolunda cihat eden kimse gibi mi kıldınız? Allah katında eşit olmazlar.” Emr-i bi'l-maruf ve nehy-i ani'l-münkerin zikredilmesiyle ise bunu kendi aralarında zayi eden Ehl-i Kitap'a karşı üstünlük kastedilmiştir; nitekim Allah Teâlâ onlar hakkında: { كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ } [el-Mâide: 79] “Onlar yaptıkları hiçbir kötülükten birbirlerini sakındırmazlardı” buyurmuştur.

فَإِنْ قُلْتَ إِذَا كَانَ وَجْهُ التَّفْضِيلِ عَلَى الْأُمَمِ هُوَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْإِيمَانُ بِاللَّهِ، فَقَدْ شَارَكَنَا فِي هَذِهِ الْفَضِيلَةِ بَعْضُ الْجَمَاعَاتِ مِنْ صَالِحِي الْأُمَمِ الَّذِينَ قَبْلَنَا، لِأَنَّهُمْ آمَنُوا بِاللَّهِ عَلَى حَسْبِ شَرَائِعِهِمْ، وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ، لَتَعَذَّرَ أَنْ يَتْرُكَ الْأُمَمُ بِالْمَعْرُوفِ لِأَنَّ الْغَيْرَةَ عَلَى الدِّينِ أَمْرٌ مُرْتَكِزٌ فِي نُفُوسِ الصَّادِقِينَ مِنْ أَتْبَاعِهِ.

Şayet: «Ümmetlere karşı üstün kılınmanın gerekçesi marufu emretmek, münkerden sakındırmak ve Allah'a iman etmek ise bizden önceki ümmetlerin salihlerinden bazı topluluklar da bu fazilete ortak olmuşlardır; zira onlar da kendi şeriatlarına göre Allah'a iman etmiş, marufu emretmiş ve münkerden sakındırmışlardır; ümmetlerin marufu terk etmesi imkansızdır, çünkü dine karşı gayret göstermek onun samimi bağlılarının nefislerinde kökleşmiş bir husustur» dersen;

قُلْتُ: لَمْ يَثْبُتْ أَنَّ صَالِحِي الْأُمَمِ كَانُوا يَلْتَزِمُونَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ إِمَّا لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ وَاجِبًا عَلَيْهِمْ، أَوْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَوَسَّعُونَ فِي حِلِّ التَّقِيَّةِ، وَهَذَا هَارُونُ فِي زَمَنِ مُوسَى عَبَدَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ الْعِجْلَ بِمَرْأًى مِنْهُ وَمَسْمَعٍ فَلَمْ يُغَيِّرْ عَلَيْهِمْ، وَقَدْ حَكَى اللَّهُ مُحَاوَرَةَ مُوسَى مَعَهُ بِقَوْلِهِ قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي قالَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي [طه: ٩٢- ٩٤] وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ [آل عمرَان: ١١٣، ١١٤] الْآيَةَ فَتِلْكَ فِئَةٌ قَلِيلَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ هُمُ الَّذِينَ دَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ مِثْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، وَقَدْ كَانُوا فِئَةً قَلِيلَةً بَيْنَ قَوْمِهِمْ فَلَمْ يَكُونُوا جَمْهَرَةَ الْأُمَّةِ.

Derim ki: Geçmiş ümmetlerin salihlerinin marufu emretme ve münkerden sakındırma vazifesine bağlı kaldıkları sabit olmamıştır; ya bu onlara farz kılınmadığı için ya da takiyyenin cevazı konusunda genişlik tanıdıkları içindir. İşte Musa dönemindeki Harun: İsrailoğulları onun gözü önünde ve kulağının işiteceği mesafede buzağıya tapmışlar da o, onların bu durumunu değiştirmemiştir. Nitekim Allah Teâlâ Musa'nın onunla olan konuşmasını şöyle aktarmıştır: { قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي قالَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } [Tâhâ: 92-94] “(Musa) dedi ki: 'Ey Harun! Onların saptıklarını gördüğün zaman bana uymana ne engel oldu? Emrime karşı mı geldin?' (Harun) dedi ki: 'Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma! Doğrusu ben senin: İsrailoğulları arasında ayrılık çıkardın, sözüme bakmadın demenden korktum.'” Allah Teâlâ'nın: { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } [Âl-i İmrân: 113-114] “Ehl-i Kitap'tan dosdoğru bir topluluk vardır; gece vakitlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar. Allah'a ve ahiret gününe inanırlar, iyiliği emreder ve kötülükten sakındırırlar...” ayetine gelince; onlar Ehl-i Kitap'tan Abdullah b. Selâm gibi İslam'a giren az bir fırkadır. Onlar kendi kavimleri içinde az bir topluluk idiler ve ümmetin çoğunluğunu oluşturmuyorlardı.

وَقَدْ شَاعَ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ الِاسْتِدْلَالُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى حُجِّيَّةِ الْإِجْمَاعِ وَعِصْمَتِهِ مِنَ الْخَطَأِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ التَّعْرِيفَ فِي الْمَعْرُوفِ وَالْمُنْكَرِ لِلِاسْتِغْرَاقِ، فَإِذَا أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى حُكْمٍ، لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ مَا أَجْمَعُوا عَلَيْهِ مُنْكَرًا، وَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ مَعْرُوفًا، لِأَنَّ الطَّائِفَةَ الْمَأْمُورَةَ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فِي

Alimler arasında, maruf ve münker kelimelerindeki harf-i tarifin istiğrak (bütün fertleri kapsama) için olduğu esasına dayanarak bu ayetle icmânın delil oluşuna ve onun hatadan korunmuşluğuna (ismetine) delil getirmek yaygınlaşmıştır. Şöyle ki: Ümmet bir hüküm üzerinde icmâ ettiği zaman, üzerinde icmâ ettikleri şeyin münker olması caiz olamaz, bilakis maruf olması zorunlu olur; çünkü iyiliği emretmek ve kötülükten sakındırmakla emrolunan topluluk onların

ضَمْنِهِمْ، وَلَا يَجُوزُ سُكُوتُهَا مُنْكَرٍ يَقَعُ، وَلَا عَنْ مَعْرُوفٍ يُتْرَكُ، وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ إِنْ كَانَ عَلَى حُجِّيَّةِ الْإِجْمَاعِ بِمَعْنَى الشَّرْعِ الْمُتَوَاتِرِ الْمَعْلُومِ مِنَ

içindedir. Onların meydana gelen bir münkere yahut terk edilen bir marufa sessiz kalmaları caiz değildir. Bu istidlal, şayet dinden zaruretle bilinen mütevatir şeriat anlamındaki icmânın hüccet oluşuna dair ise

الدِّينِ بِالضَّرُورَةِ فَهُوَ اسْتِدْلَالٌ صَحِيحٌ لِأَنَّ الْمَعْرُوفَ وَالْمُنْكَرَ فِي هَذَا النَّوْعِ بَدِيهِيٌّ ضَرُورِيٌّ، وَإِنْ كَانَ اسْتِدْلَالًا عَلَى حُجِّيَّةِ الْإِجْمَاعَاتِ الْمُنْعَقِدَةِ عَنِ اجْتِهَادٍ، وَهُوَ الَّذِي يَقْصِدُهُ الْمُسْتَدِلُّونَ بِالْآيَةِ، فَاسْتِدْلَالُهُمْ بِهَا عَلَيْهِ سُفُسْطَائِيٌّ لِأَنَّ الْمُنْكَرَ لَا يُعْتَبَرُ مُنْكَرًا إِلَّا بَعْدَ إِثْبَاتِ حُكْمِهِ شَرْعًا، وَطَرِيقُ إِثْبَاتِ حُكْمِهِ الْإِجْمَاعُ، فَلَوْ أَجْمَعُوا عَلَى مُنْكَرٍ عِنْدَ اللَّهِ خَطَأً مِنْهُمْ لَمَا كَانَ مُنْكَرًا حَتَّى يَنْهَى عَنْهُ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ لِأَنَّ اجْتِهَادَهُمْ هُوَ غَايَةُ وُسْعِهِمْ.

sahih bir istidlaldir; çünkü bu türde maruf ve münker apaçık ve zorunludur. Ancak ayetle delil getirenlerin kastettiği gibi ictihaddan doğan icmâların hüccet oluşuna dair bir istidlal ise onların bu ayetle buna delil getirmeleri mugalatadan (safsatadan) ibarettir. Çünkü bir münker, ancak hükmü şer'an sabit olduktan sonra münker kabul edilir; onun hükmünün sabit olma yolu ise icmâdır. Şayet onlar kendi hatalarından ötürü Allah katında münker olan bir husus üzerinde icmâ etselerdi, içlerinden bir fırka ondan sakındırıncaya kadar o münker olmazdı; çünkü onların ictihadı güçlerinin yettiği son noktadır.

وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ.

{ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } “Ehl-i Kitap da iman etseydi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. İçlerinden inananlar da vardır; fakat çokları yoldan çıkmış fasıklardır.”

عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ لِأَنَّ ذَلِكَ التَّفْضِيلَ قَدْ غَمَرَ أَهْلَ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَغَيْرِهِمْ فَنَبَّهَهُمْ هَذَا الْعَطْفُ إِلَى إِمْكَانِ تَحْصِيلِهِمْ عَلَى هَذَا الْفَضْلِ، مَعَ مَا فِيهِ مِنَ التَّعْرِيضِ بِهِمْ بِأَنَّهُمْ مُتَرَدِّدُونَ فِي أَتْبَاعِ الْإِسْلَامِ، فَقَدْ كَانَ مُخَيْرِيقُ مُتَرَدِّدًا زَمَانًا ثُمَّ أَسْلَمَ، وَكَذَلِكَ وَفْدُ نَجْرَانَ تَرَدَّدُوا فِي أَمْرِ الْإِسْلَامِ.

{ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” buyruğuna atfedilmiştir. Çünkü bu üstün kılma, Yahudiler ve diğerleri gibi Ehl-i Kitap'ı da kuşatmıştır; dolayısıyla bu atıf, İslam'a tabi olma hususunda tereddüt içinde olduklarına dair üstü kapalı bir eleştiriyi de barındırmakla birlikte, bu fazileti elde etmelerinin mümkün olduğuna dikkatlerini çekmiştir. Nitekim Muhayrîk bir süre tereddüt etmiş, sonra Müslüman olmuştur; aynı şekilde Necran heyeti de İslam konusunda tereddüt göstermiştir.

وَأَهْلُ الْكِتَابِ يَشْمَلُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، لَكِنَّ الْمَقْصُودَ الْأَوَّلَ هُنَا هُمُ الْيَهُودُ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُخْتَلِطِينَ بِالْمُسْلِمِينَ فِي الْمَدِينَةِ، وَكَانَ النَّبِيءُ ﷺ دَعَاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَقَصَدَ بَيْتَ مِدْرَاسِهِمْ، وَلِأَنَّهُمْ قَدْ أَسْلَمَ مِنْهُمْ نَفَرٌ قَلِيلٌ

Ehl-i Kitap ifadesi Yahudileri ve Hristiyanları kapsar; fakat buradaki birincil kasıt Yahudilerdir. Çünkü onlar Medine'de Müslümanlarla iç içeydiler, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] onları İslam'a davet etmiş ve onların Beyt-i Midras'ına (dershanelerine) gitmişti; ayrıca onlardan az sayıda bir topluluk Müslüman olmuştu.

وَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «لَوْ آمَنَ بِي عَشَرَةٌ مِنَ الْيَهُودِ لَآمَنَ بِي الْيَهُودُ كُلُّهُمْ»

Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Eğer Yahudilerden on kişi bana iman etseydi, Yahudilerin hepsi bana iman ederdi» buyurmuştur.

. وَلَمْ يُذْكَرْ مُتَعَلِّقُ (آمَنَ) هُنَا لِأَنَّ الْمُرَادَ لَوِ اتَّصَفُوا بِالْإِيمَانِ الَّذِي هُوَ لَقَبٌ لِدِينِ الْإِسْلَامِ وَهُوَ الَّذِي مِنْهُ أُطْلِقَتْ صِلَةُ الَّذِينَ

Burada { آمَنَ } (iman etti) fiilinin müteallakı (tümleci/nesnesi) zikredilmemiştir; çünkü kasıt: İslam dininin unvanı olan ve Müslümanlar için kullanılan

آمَنُوا عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَصَارَ كَالْعَلَمِ بِالْغَلَبَةِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِمْ أَسْلَمَ، وَصَبَأَ، وَأَشْرَكَ، وَأَلْحَدَ، دُونَ ذِكْرِ مُتَعَلِّقَاتِ لَهَاتِهِ الْأَفْعَالِ لِأَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ اتَّصَفَّ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الَّتِي صَارَتْ أَعْلَامًا عَلَى أَدْيَانٍ مَعْرُوفَةٍ، فَالْفِعْلُ نُزِّلَ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، وَأَظْهَرُ مِنْهُ: تَهَوَّدَ، وتنصّر، وَتَزَنْدَقَ، وَتَحَنَّفَ، وَالْقَرِينَةُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى ظَاهِرَةٌ وَهِيَ جَعْلُ إِيمَانِ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي شَرْطِ الِامْتِنَاعِ، مَعَ أَنَّ إِيمَانَهُمْ بِاللَّهِ مَعْرُوفٌ لَا يُنْكِرُهُ أَحَدٌ. وَوَقَعَ فِي «الْكَشَّافِ» أَنَّ الْمُرَادَ: لَوْ آمَنُوا الْإِيمَانَ الْكَامِلَ، وَهُوَ تَكَلُّفٌ ظَاهِرٌ، وَلَيْسَ الْمَقَامُ مَقَامَهُ.

{ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” sılasının kendisinden türetilip baskın kullanım sebebiyle özel isim gibi olduğu iman vasfı ile nitelenmeleridir. Bu, tıpkı bu fiillerin müteallakları zikredilmeksizin; «Müslüman oldu, Sâbiî oldu, şirk koştu, mülhid oldu» denmesi gibidir; zira maksat bilinen dinlerin özel isimleri haline gelen bu vasıflarla nitelenmiş olmaktır. Dolayısıyla [geçişli] fiil, lazım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmiştir; bundan daha açık olanları ise «Yahudileşti, Hristiyanlaştı, zındıklaştı, Hanîf oldu» ifadeleridir. Bu manaya yönelik karine gayet açıktır; o da Ehl-i Kitap'ın Allah'a imanı herkesçe bilinen ve hiç kimsenin inkar etmediği bir husus olmasına rağmen, onların imanının imtina (gerçekleşmeme) şartı kılınmış olmasıdır. el-Keşşâf'ta kastın: «Eğer kâmil manada iman etselerdi» şeklinde olduğu belirtilmiştir ki bu açık bir zorlamadır ve makam da bunun makamı değildir.

وَأَجْمَلُ وَجْهَ كَوْنِ الْإِيمَانِ خَيْرًا لَهُمْ لِتَذْهَبَ نُفُوسُهُمْ كُلَّ مَذْهَبٍ فِي الرَّجَاءِ وَالْإِشْفَاقِ. وَلَمَّا أَخْبَرَ عَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ بِامْتِنَاعِ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ بِمُقْتَضَى جَعْلِ إِيمَانِهِمْ فِي حَيِّزِ شَرْطِ (لَوِ) الِامْتِنَاعِيَّةِ، تَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ مَنْ بَقِيَ بِوَصْفِ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَهُوَ وَصْفٌ لَا يُبْقِي وَصْفَهُمْ بِهِ بَعْدَ أَنْ يَتَدَيَّنُوا بِالْإِسْلَامِ، وَكَانَ قَدْ يُتَوَهَّمُ أَنَّ وَصْفَ أَهْلِ الْكِتَابِ يَشْمَلُ مَنْ كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَلَوْ دَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ، وَجِيءَ بِالِاحْتِرَاسِ بِقَوْلِهِ: مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ أَيْ مِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِالنَّبِيءِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَصَدَقَ عَلَيْهِ لَقَبُ الْمُؤْمِنِ، مِثْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ

Nefislerinin ümit ve korku hususunda her türlü ihtimale yönelmesi için imanın onlar hakkında nasıl hayır olacağı mücmel bırakılmıştır. Ehl-i Kitap'ın imanı, imtina bildiren { لَوْ } şart edatının kapsamına alınması gereğince onların imandan yoksun oldukları haber verilince, kastın Ehl-i Kitap vasfı üzerinde kalanlar olduğu kesinleşmiştir. Bu öyle bir vasıftır ki İslam dinini benimsedikten sonra onlar hakkında bu niteleme baki kalmaz. Oysa Ehl-i Kitap nitelemesinin, İslam'a girmiş olsa bile daha önce onlardan olan kimseyi de kapsadığı zannı doğabilirdi. İşte { مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } “İçlerinden inananlar da vardır; fakat çokları yoldan çıkmış fasıklardır” buyruğuyla bir ihtiras (yanlış anlamayı önleme) getirilmiştir; yani onlardan Peygamber Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] iman edip mümin unvanını hak eden kimseler de vardır; tıpkı Abdullah b.

سَلَامٍ، وَكَانَ اسْمُهُ حُصَيْنًا وَهُوَ مِنْ بَنِي قينقاع، وأخيه، وعمصته خَالِدَةَ، وَسَعْيَةَ أَوْ سِنْعَةَ بْنِ غَرِيضِ بْنِ عَادِيًّا التَّيْمَاوَيِّ، وَهُوَ ابْنُ أَخِي السَّمَوْأَلِ بْنِ عَادِيًّا، وَثَعْلَبَةَ بْنِ سَعْيَةَ، وَأَسَدِ بْنِ سَعْيَةَ الْقُرَظِيِّ، وَأَسَدِ بْنِ عُبَيْدٍ الْقُرَظِيِّ، وَمُخَيْرِيقٍ مِنْ بَنِي النَّضِيرِ أَوْ مِنْ بَنِي قينقاع، وَمثل أصمحة النَّجَاشِيِّ، فَإِنَّهُ آمَنَ بِقَلْبِهِ وَعَوَّضَ عَنْ إِظْهَارِهِ أَعْمَالَ الْإِسْلَامِ نَصْرَهُ لِلْمُسْلِمِينَ، وَحِمَايَتَهُ لَهُمْ بِبَلَدِهِ، حَتَّى ظَهَرَ دِينُ اللَّهِ، فَقَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ ذَلِكَ، وَلِذَلِكَ أَخْبَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْهُ بِأَنَّهُ كَانَ مُؤْمِنًا وَصَلَّى عَلَيْهِ حِينَ أَوْحَى إِلَيْهِ بِمَوْتِهِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فَرِيقٌ مُتَّقٍ فِي دِينِهِ، فَهُوَ قَرِيبٌ مِنِ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَهَؤُلَاءِ مِثْلُ مَنْ بَقِيَ مُتَرَدِّدًا فِي الْإِيمَانِ مِنْ دُونِ أَنْ يَتَعَرَّضَ لِأَذَى الْمُسْلِمِينَ، مِثْلُ النَّصَارَى مِنْ نَجْرَانَ وَنَصَارَى الْحَبَشَةِ، وَمِثْلُ مُخَيْرِيقٍ الْيَهُودِيِّ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ، عَلَى الْخِلَافِ فِي إِسْلَامِهِ، فَإِنَّهُ أَوْصَى بِمَالِهِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَالْمُرَادُ بِإِيمَانِهِمْ

Selâm –ki adı Husayn idi ve Kaynukaoğullarındandır–, erkek kardeşi, halası Hâlide, Teymâlı Adiyyâ b. Garîz'in oğlu Sa'ye veya Sin'e –ki Semev'el b. Adiyyâ'nın kardeşinin oğludur–, Sa'ye b. Sa'lebe, Kurayzalı Esed b. Sa'ye, Kurayzalı Esed b. Ubeyd, Nadîroğullarından veya Kaynukaoğullarından Muhayrîk ve Necâşî Ashame gibi. Nitekim o kalbiyle iman etmiş, İslam amellerini açıkça göstermenin yerine Allah'ın dini üstün gelinceye kadar kendi ülkesinde Müslümanlara yardım etmiş ve onları korumuştur; Allah da bunu ondan kabul etmiştir. Bu sebepledir ki Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] onun mümin olduğunu haber vermiş ve vefatı kendisine vahyedildiğinde onun [gıyabi cenaze] namazını kılmıştır. Mananın şöyle olması da muhtemeldir: Ehl-i Kitap'tan dininde takva sahibi bir zümre vardır ki bunlar Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] iman etmeye yakındır; bunlar, Necran Hristiyanları ve Habeşistan Hristiyanları gibi, Müslümanlara eziyet vermeksizin iman hususunda tereddütte kalan kimseler ile Müslüman oluşundaki ihtilaf bir yana, malını Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] vasiyet eden Yahudi Muhayrîk'in Müslüman olmadan önceki durumu gibidir. Dolayısıyla onların imanından kasıt,

صِدْقُ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَبِدِينِهِمْ. وَفَرِيقٌ مِنْهُمْ فَاسِقٌ عَنْ دِينِهِ، مُحَرِّفٌ لَهُ، مِنَاوٍ لِأَهْلِ الْخَيْرِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ مِثْلُ الَّذِينَ سَمُّوا الشَّاةَ لِرَسُولِ اللَّهِ يَوْمَ خَيْبَرٍ، وَالَّذِينَ حَاوَلُوا أَنْ يَرْمُوا عَلَيْهِ صَخْرَة.

Allah'a ve kendi dinlerine olan samimi imandır. Onlardan bir zümre ise kendi dininden çıkmış fasık, onu tahrif eden ve hayır ehline düşmanlık besleyen kimselerdir; nitekim Allah Teâlâ: { وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ } “Ve insanlardan adaleti emredenleri öldürürler” buyurmuştur; tıpkı Hayber gününde Resûlullah için koyunu zehirleyenler ve üzerine kaya yuvarlamaya teşebbüs edenler gibi.

[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١١١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 111]

لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١١١)

{ لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١١١) } “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler. Sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar; sonra kendilerine yardım da edilmez. (111)”

اسْتِئْنَافٌ نَشَأَ عَنْ قَوْلِهِ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ [آل عمرَان: ١١٠] لِأَنَّ الْإِخْبَارَ عَنْ أَكْثَرِهِمْ بِأَنَّهُمْ غَيْرُ مُؤْمِنِينَ يُؤْذِنُ بِمُعَادَاتِهِمْ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُوقِعَ فِي نُفُوسِ الْمُسْلِمِينَ خَشْيَةً مِنْ بَأْسِهِمْ، وَهَذَا يَخْتَصُّ بِالْيَهُودِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا مُنْتَشِرِينَ حِيَالَ الْمَدِينَةِ فِي خَيْبَرَ، وَالنَّضِيرِ، وَقَيْنُقَاعَ، وَقُرَيْظَةَ، وَكَانُوا أَهْلَ مَكْرٍ، وَقُوَّةٍ، وَمَالٍ، عدّة، وَالْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ فِي قِلَّةٍ فَطَمْأَنَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُمْ لَا يَخْشَوْنَ بَأْسَ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَلَا يَخْشَوْنَ ضُرَّهُمْ، لَكِنْ أَذَاهُمْ.

{ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } [Âl-i İmrân: 110] “Çokları yoldan çıkmış fasıklardır” buyruğundan doğan yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesidir. Çünkü onların çoğunun mümin olmadığının bildirilmesi, müminlere düşmanlık besleyeceklerini ihsas ettirir; bu durum ise Müslümanların kalplerine onların gücünden ötürü bir korku düşürebilir. Bu durum bilhassa Yahudilere mahsustur; zira onlar Hayber'de, Nadîr'de, Kaynukâ'da ve Kurayza'da Medine çevresine yayılmış durumdaydılar; hile, kuvvet, mal ve teçhizat sahibiydiler; o günlerde ise Müslümanlar azınlıktaydı. İşte Allah, Ehl-i Kitap'ın şiddetinden ve zararından korkmamaları, [en fazla] ancak eziyet verebilecekleri hususunda Müslümanları teskin etmiştir.

أَمَّا النَّصَارَى فَلَا مُلَابَسَةَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى يَخْشَوْهُمْ. وَالْأَذَى هُوَ الْأَلَمُ الْخَفِيفُ وَهُوَ لَا يَبْلُغُ حَدَّ الضُّرِّ الَّذِي هُوَ الْأَلَمُ، وَقَدْ قِيلَ: هُوَ الضُّرُّ بِالْقَوْلِ، فَيَكُونُ كَقَوْلِ إِسْحَاقِ بْنِ خَلَفٍ:

Hristiyanlara gelince, kendilerinden korkulacak derecede onlarla Müslümanlar arasında bir temas bulunmamaktaydı. Eza ise acı veren zararın sınırına ulaşmayan hafif acıdır. Onun sözle verilen zarar olduğu da söylenmiştir; bu durumda İshak b. Halef'in şu sözündeki gibi olur:

أَخْشَى فَظَاظَةَ عَمٍّ أَوْ جَفَاءَ أَخٍ ... وَكُنْتُ أُبْقِي عَلَيْهَا مِنْ أَذَى الْكَلِمِ

«Korkarım bir amcanın kabalığından veya bir kardeşin cefasından... / Oysa ben onu sözlerin ezasından korurdum.»

وَمَعْنَى يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ يَفِرُّونَ مُنْهَزِمِينَ.

{ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ } “Arkalarını dönüp kaçarlar” ifadesinin manası, hezimete uğrayarak kaçarlar demektir.

وَقَوْلُهُ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ احْتِرَاسٌ أَيْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ تَوْلِيَةَ مُنْهَزِمِينَ لَا تَوْلِيَةَ مُتَحَرِّفِينَ لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزِينَ إِلَى فِئَةٍ، أَوْ مُتَأَمِّلِينَ فِي الْأَمْرِ. وَفِي الْعُدُولِ عَنْ جَعْلِهِ مَعْطُوفًا عَلَى جُمْلَةِ الْجَوَابِ إِلَى جَعْلِهِ مَعْطُوفًا عَلَى جُمْلَتَيِ الشَّرْطِ وَجَزَائِهِ مَعًا، إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ هَذَا دَيْدَنُهُمْ وَهَجِيرَاهُمْ. لَوْ قَاتَلُوكُمْ، وَكَذَلِكَ فِي قِتَالِهِمْ غَيْرَكُمْ.

{ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “Sonra kendilerine yardım da edilmez” buyruğu bir ihtirastır; yani arkalarını dönüp kaçmaları, savaşa yeniden girişmek için bir manevra yahut başka bir birliğe katılmak veya durumu yeniden değerlendirmek maksadıyla geri çekilme değil, hezimete uğrayanların kaçışı şeklindedir. Bunun cevap cümlesine matuf kılınmasından yüz çevrilip şart ve ceza cümlelerinin her ikisine birden matuf kılınmasında, sizinle savaştıkları takdirde ve başkalarıyla yaptıkları savaşlarda da bunun onların değişmez adeti ve alışkanlığı olduğuna bir işaret vardır.

وَ (ثُمَّ) لِتَرْتِيبِ الْأَخْبَارِ دَالَّةٌ عَلَى تَرَاخِي الرُّتْبَةِ. وَمَعْنَى تَرَاخِي الرُّتْبَةِ كَوْنُ رُتْبَةِ مَعْطُوفِهَا أَعْظَمَ مِنْ رُتْبَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ فِي الْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ. وَهُوَ غَيْرُ التَّرَاخِي الْمَجَازِيِّ، لِأَنَّ التَّرَاخِي الْمَجَازِيَّ أَنْ يُشَبَّهَ مَا لَيْسَ بِمُتَأَخِّرٍ عَنِ الْمَعْطُوفِ بِالْمُتَأَخِّرِ عَنْهُ.

{ ثُمَّ } (sonra) edatı haberlerin sıralanması içindir ve mertebenin terahisine (rütbece sonralığa/üstünlüğe) delalet eder. Rütbenin terahisinin anlamı, matufun rütbesinin, sözün sevk edildiği gaye bakımından matufun aleyhin rütbesinden daha büyük olmasıdır. Bu mecazi terahiden farklıdır; çünkü mecazi terahi, matuftan sonra gelmeyen bir şeyin ondan sonra geliyormuş gibi benzetilmesidir.

وَهَذَا كُلُّهُ وَعِيدٌ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ سَيُقَاتِلُونَ الْمُسْلِمِينَ، وَأَنَّهُمْ يَنْهَزِمُونَ، وَإِغْرَاءٌ لِلْمُسْلِمِينَ بِقِتَالِهِمْ.

Bütün bunlar, Müslümanlarla savaşacaklarına ve hezimete uğrayacaklarına dair onlar için bir tehdit, Müslümanlar için ise onlarla savaşmaya yönelik bir teşviktir.

[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١١٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 112]

ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢)

{ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢) } “Allah'ın ipine ve insanların ipine (ahdine) sığınanlar müstesna, nerede bulunurlarsa bulunsunlar onlara alçaklık damgası vurulmuştur; Allah'ın gazabına uğramışlar ve üzerlerine miskinlik (yoksulluk) damgası vurulmuştur. Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkar etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmalarından ötürüdür. (112)”

ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ.

{ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ } “Allah'ın ipine ve insanların ipine (ahdine) sığınanlar müstesna, nerede bulunurlarsa bulunsunlar onlara alçaklık damgası vurulmuştur; Allah'ın gazabına uğramışlar ve üzerlerine miskinlik (yoksulluk) damgası vurulmuştur.”

يَعُودُ ضَمِيرُ (عَلَيْهِمْ) إِلَى وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ [آل عمرَان: ١١٠] وَهُوَ خَاصٌّ بِالْيَهُودِ لَا مَحَالَةَ، وَهُوَ كَالْبَيَانِ لِقَوْلِهِ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ.

{ عَلَيْهِمْ } “Onlara” zamiri { وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } [Âl-i İmrân: 110] buyruğuna dönmektedir ve kaçınılmaz olarak Yahudilere mahsustur; bu durum adeta { ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “Sonra kendilerine yardım da edilmez” buyruğunun bir açıklaması gibidir.

وَالْجُمْلَةُ بَيَانِيَّةٌ لِذِكْرِ حَالٍ شَدِيدٍ مِنْ شَقَائِهِمْ فِي الدُّنْيَا.

Cümle, onların dünyadaki bedbahtlıklarından şiddetli bir durumu zikretmek üzere gelen beyâniyye cümlesidir.

وَمَعْنَى ضَرْبِ الذِّلَّةِ اتِّصَالُهَا بِهِمْ وَإِحَاطَتُهَا، فَفِيهِ اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ وَتَبَعِيَّةٌ شُبِّهَتِ الذِّلَّةُ، وَهِيَ أَمر مَعْقُول، بَقِيَّة أَوْ خَيْمَةٍ شَمِلَتْهُمْ وَشُبِّهَ اتِّصَالُهَا وَثَبَاتُهَا بِضَرْبِ الْقُبَّةِ وَشَدِّ أَطْنَابِهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي الْبَقَرَةِ.

Zilletin vurulmasının (darb edilmesinin) manası, zilletin onlara bitişmesi ve onları kuşatmasıdır. Bunda istiâre-i mekniyye ve tebeiyye vardır; zira akılla kavranan manevi bir durum olan zillet, onları kuşatan bir kubbeye veya çadıra benzetilmiş, onun bitişmesi ve sabitliği de kubbenin kurulmasına ve çadır iplerinin gerilmesine benzetilmiştir. Bunun benzeri daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.

وثُقِفُوا فِي الْأَصْلِ أُخِذُوا فِي الْحَرْبِ فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ [الْأَنْفَال: ٥٧] وَهَذِهِ الْمَادَّةُ تَدُلُّ عَلَى تَمَكُّنٍ مِنْ أَخْذِ الشَّيْءِ، وَتَصَرُّفٍ فِيهِ بِشِدَّةٍ، وَمِنْهَا سُمِّيَ الْأَسْرُ ثِقَافًا، وَالثِّقَافُ آلَةٌ كَالْكَلُّوبِ تُكْسَرُ بِهِ أَنَابِيبُ قَنَا الرِّمَاحِ. قَالَ النَّابِغَة:

{ ثُقِفُوا } kelimesi aslen savaşta yakalanıp ele geçirilmek demektir; nitekim { فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ } [el-Enfâl: 57] “Eğer onları savaşta yakalarsan...” ayetinde bu manadadır. Bu kök, bir şeyi sımsıkı yakalamaya ve onda şiddetle tasarrufta bulunmaya delalet eder. Esarete 'sikâf' denilmesi de bundandır; 'sikâf' ayrıca kargıların eğriliklerini düzeltmekte kullanılan kerpeten benzeri bir alettir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:

عضّ الشّقاف عَلَى صُمِّ الْأَنَابِيبِ وَالْمَعْنَى هُنَا: أَيْنَمَا عُثِرَ عَلَيْهِمْ، أَوْ أَيْنَمَا وُجِدُوا، أَيْ هُمْ لَا يُوجَدُونَ إِلَّا مَحْكُومِينَ،

«Sert kargı boruları üzerinde kerpetenin ısırması gibi.» Buradaki mana ise: «Nerede rastlanırlarsa yahut nerede bulunurlarsa» demektir; yani onlar ancak hüküm altına alınmış ve boyunduruk altında bulunurlar.

شَبَّهَ حَالَ مُلَاقَاتِهِمْ فِي غَيْرِ الْحَرْبِ بِحَالِ أَخْذِ الْأَسِيرِ لِشِدَّةِ ذُلِّهِمْ.

Zilletlerinin şiddetinden ötürü, savaş dışındaki hallerde onlarla karşılaşılmasını esirin yakalanması haline benzetmiştir.

وَقَوْلُهُ إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ الْحَبَلُ مُسْتَعَارٌ لِلْعَهْدِ، وَتَقَدَّمَ مَا يَتَعَلَّقُ بِذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥٦] وَعَهْدُ اللَّهِ ذِمَّتُهُ، وَعَهْدُ النَّاسِ حِلْفُهُمْ، وَنَصْرُهُمْ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ الْأَحْوَالِ وَهِيَ أَحْوَالٌ دَلَّتْ عَلَيْهَا الْبَاءُ الَّتِي لِلْمُصَاحَبَةِ. وَالتَّقْدِيرُ: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ مُتَلَبِّسِينَ بِكُلِّ حَالٍ إِلَّا مُتَلَبِّسِينَ بِعَهْدٍ مِنَ اللَّهِ وَعَهْدٍ مِنَ النَّاسِ، فَالتَّقْدِيرُ: فَذَهَبُوا بِذِلَّةٍ إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ.

{ إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ } “Allah'ın ipine ve insanların ipine (ahdine) sığınanlar müstesna” buyruğunda geçen "ip" (habl) kelimesi, ahit için istiare yoluyla kullanılmıştır. Bununla ilgili husus daha önce Bakara Suresi'nde { فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى } [el-Bakara: 256] “Şüphesiz sağlam bir kulpa yapışmıştır” buyruğunda geçmişti. Allah'ın ahdi O'nun zimmeti (himayesi), insanların ahdi ise onların ittifakı ve yardımıdır. İstisna, genel hallerden yapılmıştır; bu hallere ise musahabet (beraberlik) ifade eden "bâ" (بِ) harf-i cerri delalet etmektedir. Takdiri şöyledir: Onlar, Allah'tan bir ahde ve insanlardan bir ahde bürünmüş olanlar müstesna, her türlü hale bürünmüş oldukları halde üzerlerine zillet vurulmuştur. Buna göre takdir: "Allah'ın ipi müstesna, bir zilletle gittiler" şeklindedir.

وَالْمَعْنَى لَا يَسْلَمُونَ مِنَ الذِّلَّةِ إِلَّا إِذَا تَلَبَّسُوا بِعَهْدٍ مِنَ اللَّهِ، أَيْ ذِمَّةِ الْإِسْلَامِ، أَوْ إِذَا اسْتَنْصَرُوا بِقَبَائِلَ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ، وَأَمَّا هُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ فَلَا نَصْرَ لَهُمْ. وَهَذَا مِنْ دَلَائِلِ النُّبُوَّةِ فَإِنَّ الْيَهُودَ كَانُوا أعزّة بيشرب وَخَيْبَرَ وَالنَّضِيرِ وَقُرَيْظَةَ، فَأَصْبَحُوا أَذِلَّةً، وَعَمَّتْهُمُ الْمَذَلَّةُ فِي سَائِرِ أقطار الدُّنْيَا.

Mana şudur: Onlar ancak Allah'tan bir ahde, yani İslam'ın zimmetine (güvencesine) girdiklerinde yahut çetin güç sahibi kabilelerden yardım istediklerinde zilletten kurtulurlar; kendilerine gelince, bizzat kendileri için bir zafer/yardım yoktur. Bu da peygamberliğin delillerindendir; zira Yahudiler Yesrib'de, Hayber'de, [Beni] Nadir ve [Beni] Kureyza'da izzetli ve güçlü idiler; sonra zelil hale geldiler ve zillet dünyanın diğer tüm bölgelerinde onları kuşattı.

وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ أَيْ رَجَعُوا وَهُوَ مَجَازٌ لِمَعْنَى صَارُوا إِذْ لَا رُجُوعَ هُنَا.

{ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'ın gazabına uğradılar” yani döndüler demektir; bu, "oldular/döndüler" manasında bir mecazdır, zira burada [gerçek anlamda] bir dönüş söz konusu değildir.

وَالْمَسْكَنَةُ الْفَقْرُ الشَّدِيدُ مُشْتَقَّةٌ مِنِ اسْمِ الْمِسْكِينِ وَهُوَ الْفَقِيرُ، وَلَعَلَّ اشْتِقَاقَهُ مِنَ السُّكُونِ وَهُوَ سُكُونٌ خَيَالِيٌّ أُطْلِقَ عَلَى قِلَّةِ الْحِيلَةِ فِي الْعَيْشِ. وَالْمُرَادُ بِضَرْبِ الْمَسْكَنَةِ عَلَيْهِمْ تقديرها لَهُم وَهَذَا إِخْبَارٌ بِمُغَيَّبٍ لِأَنَّ الْيَهُودَ الْمُخْبِرَ عَنْهُمْ قَدْ أَصَابَهُمُ الْفَقْرُ حِينَ أُخِذَتْ مَنَازِلُهُمْ فِي خَيْبَرَ وَالنَّضِيرِ وَقَيْنُقَاعَ وَقُرَيْظَةَ، ثُمَّ بِإِجْلَائِهِمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي زمن عمر.

Miskinlik (el-meskene) şiddetli fakirliktir; fakir anlamına gelen "miskin" isminden türemiştir. Muhtemelen bu kelime sükûnetten (hareketsizlikten) türemiştir ki bu, geçim konusundaki çaresizlik için kullanılan mecazi/tahayyüli bir sükûnettir. Üzerlerine miskinliğin vurulmasından maksat, bunun onlar için takdir edilmesidir. Bu da gayba dair bir haberdir; zira kendilerinden haber verilen Yahudiler Hayber, Nadir, Kaynuka ve Kureyza'daki yurtları ellerinden alındığında ve ardından Hz. Ömer zamanında sürgün edildiklerinde fakirliğe düçar olmuşlardır.

مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ.

{ مِنْ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ } “...insanların ipine (ahdine) sığınanlar müstesna. Allah'ın gazabına uğradılar ve üzerlerine miskinlik damgası vuruldu. Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmelerindendir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmalarından ötürüdür.”

الْإِشَارَةُ إِلَى ضَرْبِ الذِّلَّةِ الْمَأْخُوذِ مِنْ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ. وَمَعْنَى يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ [آل عمرَان: ٢١] أَوَائِلَ هَذِهِ السُّورَةِ.

[Ayetin başındaki] işaret, { ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ } “Onlara zillet damgası vurulmuştur” ifadesinden anlaşılan zilletin vurulması durumunadır. { يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ } “Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlar ve peygamberleri öldürüyorlardı” ifadesinin anlamı, bu surenin başlarında yer alan { إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 21] “Şüphesiz Allah'ın ayetlerini inkâr edenler...” ayetinde geçmişti.

وَقَوْلُهُ: ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى كُفْرِهِمْ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ، فَالْبَاءُ سَبَبُ السَّبَبِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً ثَانِيَةً إِلَى ضَرْبِ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ فَيَكُونُ سَبَبًا ثَانِيًا. (وَمَا) مَصْدَرِيَّةٌ أَيْ بِسَبَبِ عِصْيَانِهِمْ وَاعْتِدَائِهِمْ، وَهَذَا نَشْرٌ عَلَى تَرْتِيبِ اللَّفِّ فَكُفْرُهُمْ بِالْآيَاتِ سَبَبُهُ الْعِصْيَانُ، وَقَتْلُهُمُ الْأَنْبِيَاءَ سَببه الاعتداء.

{ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ } “Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmalarından ötürüdür” buyruğunun, onların inkârlarına ve peygamberleri haksız yere öldürmelerine işaret olması muhtemeldir; bu durumda "bâ" (بِ) sebebin sebebini bildirir. Zillet ve miskinliğin vurulmasına yönelik ikinci bir işaret olması da muhtemeldir ki bu takdirde ikinci bir sebep olur. (Mâ) mastariyyedir; yani isyanları ve haddi aşmaları sebebiyle demektir. Bu, leff ü neşr tertibi üzeredir; zira ayetleri inkâr etmelerinin sebebi isyan, peygamberleri öldürmelerinin sebebi ise haddi aşmaktır.

[١١٣، ١١٤]

[113, 114]

[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١١٣ إِلَى ١١٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler: 113-114]

لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤)

{ لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) } “Onların hepsi bir değildir. Kitap ehlinden dosdoğru (ibadete duran) bir topluluk vardır ki, gece vakitlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar. (113) Onlar Allah'a ve ahiret gününe inanırlar, iyiliği emreder, kötülükten sakındırırlar ve hayır işlerinde yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir. (114)”

اسْتِئْنَافٌ قُصِدَ بِهِ إِنْصَافُ طَائِفَةٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، بَعْدَ الْحُكْمِ عَلَى مُعْظَمِهِمْ بِصِيغَةٍ تَعُمُّهُمْ، تَأْكِيدًا لِمَا أَفَادَهُ قَوْلُهُ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ [آل عمرَان: ١١٠] فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ لَيْسُوا لِأَهْلِ الْكِتَابِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ آنِفًا، وَهُمُ الْيَهُودُ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَتَنَزَّلُ مِنَ الَّتِي بَعْدَهَا منزلَة التَّمْهِيد.

{ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } [Âl-i İmrân: 110] “İçlerinden inananlar da vardır, fakat çoğunluğu yoldan çıkmış fasıklardır” buyruğunun ifade ettiği manayı pekiştirmek amacıyla, onların çoğunluğu hakkında genel bir lafızla hüküm verildikten sonra Ehl-i Kitap'tan bir topluluğa hakkını teslim etmeyi amaçlayan bir istinaftır. { لَيْسُوا } “Değillerdir” ifadesindeki zamir, az önce kendilerinden bahsedilen Ehl-i Kitap'a, yani Yahudilere racidir. Bu cümle, kendisinden sonra gelen cümlenin bir nevi hazırlığı/mukaddimesi konumundadır.

و (سَوَاء) اسْمٌ بِمَعْنَى الْمُمَاثِلِ وَأَصْلُهُ مَصْدَرٌ مُشْتَقٌّ مِنَ التَّسْوِيَةِ.

Sevâ' (سَوَاء), benzer/eşit anlamına gelen bir isim olup aslı tesviye (eşitleme) kökünden türemiş bir mastardır.

وَجُمْلَةُ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ إِلَخْ ... مُبَيِّنَةٌ لِإِبْهَامِ لَيْسُوا سَواءً وَالْإِظْهَارُ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِلِاهْتِمَامِ بهؤلاء الْأمة، فلأمّة هُنَا بِمَعْنَى الْفَرِيقِ.

{ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ } “Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır...” cümlesi, { لَيْسُوا سَواءً } “Bir değillerdir” ifadesindeki kapalılığı açıklığa kavuşturmaktadır. Zamir yerine açık ismin kullanılması (ızhâr fî makâmi'l-idmâr), bu topluluğa verilen önemden ötürüdür. Buradaki ümmet (أمة) ise fırka/topluluk manasındadır.

وَإِطْلَاقُ أَهْلِ الْكِتَابِ عَلَيْهِمْ مَجَازٌ بِاعْتِبَارِ مَا كَانَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ [النِّسَاء: ٢] لِأَنَّهُمْ صَارُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ.

Onlara Ehl-i Kitap denilmesi, tıpkı Yüce Allah'ın { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } [en-Nisâ: 2] “Yetimlere mallarını verin” buyruğunda olduğu gibi geçmişteki durumları dikkate alınarak yapılmış bir mecazdır (itibâr-ı mâ kân); çünkü onlar artık Müslüman olmuşlardır.

وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ: مِنْهُمْ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ إِلَى قَوْلِهِ مِنْ أَهْلِ الْكتاب: ليَكُون ذَا الثَّنَاءُ شَامِلًا لِصَالِحِي الْيَهُودِ، وَصَالِحِي النَّصَارَى، فَلَا يُخْتَصُّ بِصَالِحِي الْيَهُودِ، فَإِنَّ صَالِحِي الْيَهُودِ قَبْلَ بَعْثَةِ عِيسَى كَانُوا مُتَمَسِّكِينَ بِدِينِهِمْ، مُسْتَقِيمِينَ عَلَيْهِ، وَمِنْهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِعِيسَى وَاتَّبَعُوهُ، وَكَذَلِكَ صَالِحُو النَّصَارَى قَبْلَ

"Onlardan dosdoğru bir topluluk vardır" (minhüm ümmetün kâimetün) denilmeyip { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Kitap ehlinden” denilmesine yönelinmesi, bu övgünün sadece Yahudilerin salihlerine mahsus kalmayıp hem Yahudilerin hem de Hristiyanların salihlerini kapsaması içindir. Nitekim İsa'nın gönderilmesinden önce Yahudilerin salihleri dinlerine sımsıkı bağlı ve onun üzerinde dosdoğru idiler; onlardan İsa'ya iman edip ona tabi olanlar da vardı. Aynı şekilde Hristiyanların salihleri de...

بَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانُوا مُسْتَقِيمِينَ عَلَى شَرِيعَةِ عِيسَى وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ أَهْلُ تَهَجُّدٍ فِي الْأَدْيِرَةِ وَالصَّوَامِعِ وَقَدْ صَارُوا مُسْلِمِينَ بَعْدَ الْبَعْثَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ.

...Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinden önce İsa'nın şeriatı üzere dosdoğru idiler; onların birçoğu manastırlarda ve ibadethanelerde gece ibadeti (teheccüd) ehlindendi ve Hz. Muhammed'in peygamberliğinden sonra da Müslüman olmuşlardı.

وَالْأُمَّةُ: الطَّائِفَةُ وَالْجَمَاعَةُ.

Ümmet: Fırka ve topluluk demektir.

وَمَعْنَى قَائِمَةٌ أَنَّهُ تَمْثِيلٌ لِلْعَمَلِ بِدِينِهَا عَلَى الْوَجْهِ الْحَقِّ، كَمَا يُقَالُ: سُوقٌ قَائِمَةٌ وَشَرِيعَةٌ قَائِمَةٌ.

{ قائِمَةٌ } ifadesinin manası; tıpkı "kurulu/canlı pazar" (sûkun kâimetün) ve "yürürlükte olan şeriat" (şerîatün kâimetün) denildiği gibi, dinleri ile hak üzere amel etmelerini anlatan temsili bir ifadedir.

وَالْآنَاءُ أَصْلُهُ أَأْنَاءُ بِهَمْزَتَيْنِ بِوَزْنِ أَفْعَالٍ، وَهُوَ جَمْعُ إِنًى- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَفَتْحِ النُّونِ مَقْصُورًا- وَيُقَالُ أَنَى- بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ- قَالَ تَعَالَى: غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ [الْأَحْزَاب: ٥٣] أَيْ مُنْتَظَرِينَ وَقْتَهُ.

Ânâ' (الْآنَاءُ) kelimesinin aslı, ef'âl (أَفْعَال) vezninde iki hemze ile "e'nâ" (أَأْنَاءُ) şeklindedir. Bu kelime, -hemzenin kesresi ve nûn harfinin fethasıyla maksur olarak okunan- inen (إِنًى) kelimesinin çoğuludur; ayrıca hemzenin fethasıyla enâ (أَنَى) da denir. Nitekim Yüce Allah: { غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } [el-Ahzâb: 53] “...onun vaktini gözetmeksizin...” yani vaktini beklemeksizin buyurmuştur.

وَجُمْلَةُ وَهُمْ يَسْجُدُونَ حَالٌ، أَيْ يَتَهَجَّدُونَ فِي اللَّيْلِ بِتِلَاوَةِ كِتَابِهِمْ، فَقُيِّدَتْ تِلَاوَتُهُمُ الْكِتَابَ بِحَالَةِ سُجُودِهِمْ. وَهَذَا الْأُسْلُوبُ أَبْلَغُ وَأَبْيَنُ مِنْ أَنْ يُقَالَ: يَتَهَجَّدُونَ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى صُورَةِ فِعْلِهِمْ.

{ وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “Secdeye kapanarak” cümlesi haldir; yani geceleyin kitaplarını tilavet ederek teheccüd kılarlar demektir. Böylece onların kitabı okumaları, secde halleriyle kayıtlanmıştır. Bu üslup, onların fiilinin bizzat icra ediliş biçimini gösterdiği için "teheccüd kılarlar" denilmesinden daha beliğ ve daha açıktır.

وَمَعْنَى يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ يُسَارِعُونَ إِلَيْهَا أَيْ يَرْغَبُونَ فِي الِاسْتِكْثَارِ مِنْهَا.

{ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “Hayır işlerinde yarışırlar” ifadesinin manası; o hayırlara doğru koşarlar, yani o hayırları çoğaltmaya rağbet gösterirler demektir.

وَالْمُسَارَعَةُ مُسْتَعَارَةٌ لِلِاسْتِكْثَارِ مِنَ الْفِعْلِ، وَالْمُبَادَرَةُ إِلَيْهِ، تَشْبِيهًا لِلِاسْتِكْثَارِ وَالِاعْتِنَاءِ بِالسَّيْرِ السَّرِيعِ لِبُلُوغِ الْمَطْلُوبِ. وَفِي لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ، وَهِيَ تَخْيِيلِيَّةٌ تُؤْذِنُ بِتَشْبِيهِ الْخَيْرَاتِ بِطَرِيقٍ يَسِيرُ فِيهِ السَّائِرُونَ، وَلِهَؤُلَاءِ مَزِيَّةُ السُّرْعَةِ فِي قَطْعِهِ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ مَجْمُوعَ الْمُرَكَّبِ مِنْ قَوْلِهِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ تَمْثِيلًا لِحَالِ مُبَادَرَتِهِمْ وَحِرْصِهِمْ عَلَى فِعْلِ الْخَيْرَاتِ بِحَالِ السَّائِرِ الرَّاغِبِ فِي الْبُلُوغِ إِلَى قَصْدِهِ يُسْرِعُ فِي سَيْرِهِ. وَسَيَأْتِي نَظِيرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١٧٦] .

Müsâraat (yarışma/koşma) kelimesi, bir ameli çoğaltmak ve ona önceden davranmak anlamında istiare edilmiştir; zira ameli çoğaltıp ona özen göstermek, arzu edilene ulaşmak için hızlı yürümeye benzetilmiştir. "Fî" (فِي) harf-i cerri ise mecazi zarfiyet içindir ve hayırların, yolcuların içinde yürüdüğü bir yola benzetildiğini bildiren tahyîlî bir kullanımdır; bu kimseler ise o yolu katetmede sürat üstünlüğüne sahiptir. Dilersen { وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } terkibinin bütününü, onların hayırları işlemeye can atma ve hırslarını, hedefine ulaşmak isteyip de yürüyüşünü hızlandıran bir yolcunun haline benzeten bir temsil (temsîlî istiare) kılabilirsin. Bunun bir benzeri Mâide Suresi'nde Yüce Allah'ın { لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } [el-Mâide: 41] buyruğunda gelecektir.

وَالْإِشَارَةُ بِأُولَئِكَ إِلَى الْأُمَّةِ الْقَائِمَةِ الْمَوْصُوفَةِ بِتِلْكَ الْأَوْصَافِ. وَمَوْقِعُ اسْمِ الْإِشَارَةِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا الْوَصْفَ الْمَذْكُورَ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ بِسَبَبِ مَا سَبَقَ اسْمَ الْإِشَارَةِ من الْأَوْصَاف.

{ أُولئِكَ } “İşte onlar” ile yapılan işaret, bu vasıflarla nitelenen dosdoğru topluluğadır. İşaret isminin buradaki konumu, işaret isminden önce geçen nitelikler sebebiyle, işaret isminden sonra zikredilen vasfı hak ettiklerine dikkat çekmektir.

[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١١٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 115]

وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ

{ وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } “Onların yapacağı hiçbir hayır karşılıksız bırakılmayacaktır (inkâr edilmeyecektir). Allah takva sahiplerini hakkıyla bilendir.”

(١١٥)

(١١٥) } “Onların yapacağı hiçbir hayır karşılıksız bırakılmayacaktır (inkâr edilmeyecektir). Allah takva sahiplerini hakkıyla bilendir. (115)”

تَذْيِيلٌ لِلْجُمَلِ الْمُفْتَتَحَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ [آل عمرَان: ١١٣] إِلَى قَوْلِهِ مِنَ الصَّالِحِينَ [آل عمرَان: ١١٤] وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: تَفْعَلُوا- بِالْفَوْقِيَّةِ- فَهُوَ وَعْدٌ لِلْحَاضِرِينَ، وَيُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّ الصَّالِحِينَ السَّابِقِينَ مِثْلُهُمْ، بِقَرِينَةِ مَقَامِ الِامْتِنَانِ، وَوُقُوعِهُ عَقِبَ ذِكْرِهِمْ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ وَيَفْعَلُوا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْتِفَاتًا لِخِطَابِ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ، وَخَلَفٌ- بِيَاءِ الْغَيْبَةِ- عَائِدًا إِلَى أُمَّةٌ قَائِمَةٌ.

Yüce Allah'ın { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ } [Âl-i İmrân: 113] buyruğundan { مِنَ الصَّالِحِينَ } [Âl-i İmrân: 114] buyruğuna kadar olan cümleler için bir fezlekedir (tezyîl). Cumhur, üstten iki noktalı te ile { تَفْعَلُوا } şeklinde okumuştur; bu durumda [hitap edilen] hazır kimselere bir vaattir. Minnet makamının karinesiyle ve onların zikrinin hemen ardından gelmesi sebebiyle, önceki salihlerin de onlar gibi olduğu buradan anlaşılır; adeta "Sizin ve onların yapacağı her hayır..." denilmiş gibidir. Bunun Ehl-i Kitap'a yönelik bir iltifat (hitap) olması da caizdir. Hamza, Kisâî, Hafs ve Halef ise gaib ya'sı ile [yef'alû şeklinde] okumuşlardır ki bu { أُمَّةٌ قائِمَةٌ } ifadesine racidir.

وَالْكُفْرُ: ضِدُّ الشُّكْرِ أَيْ هُوَ إِنْكَارُ وُصُولِ النِّعْمَةِ الْوَاصِلَةِ. قَالَ عَنْتَرَةُ:

Küfür (el-küfr), şükrün zıddıdır; yani ulaşan nimetin varlığını inkâr etmektir (nankörlüktür). Antere şöyle demiştir:

نُبِّئْتُ عَمْرًا غَيْرَ شَاكِرِ نِعْمَتِي ... وَالْكَفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنَفْسِ الْمُنْعِمِ

«Amr'ın nimetimi şükranla karşılamadığını haber aldım / Oysa nankörlük, nimet verenin nefsine pek ağır ve çirkin gelir.»