وَقَالَ تَعَالَى وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ وَأَصْلُ الشُّكْر وَالْكفْر أيتعديا إِلَى وَاحِدٍ، وَيَكُونُ مَفْعُولُهُمَا النِّعْمَةَ كَمَا فِي الْبَيْتِ. وَقَدْ يُجْعَلُ مَفْعُولُهُمَا الْمُنْعِمُ عَلَى التَّوَسُّعِ فِي حَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ، لِأَنَّ الْأَصْلَ شَكَرْتُ لَهُ وَكَفَرْتُ لَهُ. قَالَ النَّابِغَةُ:
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ } “Bana şükredin ve nankörlük etmeyin.” Şükür ve küfür fiillerinin aslı bir mef'ûle geçişli olmalarıdır ve şiirde olduğu gibi mef'ûlleri nimet olur. Harf-i cerrin hazfedilmesindeki genişlik (tevessü') sebebiyle mef'ûlleri nimeti veren (mün'im) de kılınabilir; zira asıl olan "ona şükrettim" (şekertü lehû) ve "ona nankörlük ettim" (kefertü lehû) şeklindedir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
شَكَرْتُ لَكَ النُّعْمَى وَقَدْ جَمَعَ بَيْنَ الِاسْتِعْمَالَيْنِ قَوْلُهُ تَعَالَى وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ [الْبَقَرَة: ١٥٢] وَقد عدّي تَكْفُرُونِ هُنَا إِلَى مَفْعُولَيْنِ: أَحَدُهُمَا نَائِبُ الْفَاعِلِ، لِأَنَّ الْفِعْلَ ضُمِّنَ مَعْنَى الْحِرْمَانِ. وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ عَائِدٌ إِلَى خَيْرٍ بِتَأْوِيلِ خَيْرٍ بِجَزَاءِ فِعْلِ الْخَيْرِ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِخْدَامِ وَأُطْلِقَ الْكُفْرُ هُنَا عَلَى تَرْكِ جَزَاءِ فِعْلِ الْخَيْرِ، تَشْبِيهًا لِفِعْلِ الْخَيْرِ بِالنِّعْمَةِ. كَأَنَّ
«Sana nimeti(nden ötürü) şükrettim.» Yüce Allah'ın { وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ } [el-Bakara: 152] “Bana şükredin ve nankörlük etmeyin” buyruğu her iki kullanımı da bir araya getirmiştir. Burada [yükferûhu fiilinde] küfür iki mef'ûle geçirilmiştir: Bunlardan biri nâib-i fâildir; çünkü fiile mahrum bırakma anlamı tazmin edilmiştir. Mansub olan zamir ise istihdam yoluyla hayrın karşılığı teviliyle "hayır" kelimesine dönmektedir. Burada hayır ameli nimete benzetilerek, hayır amelinin karşılığını terk etmek "küfr" (inkâr/nankörlük) olarak adlandırılmıştır. Sanki...
فَاعِلَ الْخَيْرِ أَنْعَمَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى بِنِعْمَتِهِ مِثْلَ قَوْلِهِ إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً [التغابن: ١٧] فَحُذِفَ الْمُشَبَّهُ وَرُمِزَ إِلَيْهِ بِمَا هـ من لَوَازِم الْعُرْفِيَّةِ. وَهُوَ الْكُفْرُ، عَلَى أَنَّ فِي الْقَرِينَةِ اسْتِعَارَةً مُصَرِّحَةً مِثْلَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢٧] . وَقَدِ امْتَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِذْ جَعَلَ طَاعَتَنَا إِيَّاهُ كَنِعْمَةٍ عَلَيْهِ تَعَالَى، وَجَعَلَ ثَوَابَهَا شُكْرًا، وَتَرْكَ ثَوَابِهَا كُفْرًا فَنَفَاهُ. وَسَمَّى نَفْسَهُ الشَّكُورَ.
...tıpkı { إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } [et-Teğâbün: 17] “Eğer Allah'a güzel bir borç verirseniz...” buyruğunda olduğu gibi, hayır işleyen kimse Yüce Allah'a bir nimette bulunmuş gibidir. Böylece müşebbeh hazfedilmiş ve örfi gereklerinden olan "küfr" (nankörlük/inkâr) ile ona işaret edilmiştir; şu kadar var ki karinede { يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ } [el-Bakara: 27] “Allah'ın ahdini bozarlar” ayetinde olduğu gibi bir istiâre-i musarraha vardır. Allah Teâlâ, O'na olan itaatimizi Kendisine yönelik bir nimet gibi saymakla, bunun sevabını şükür, sevabını terk etmeyi de küfür (nankörlük) sayıp bunu [Kendisinden] nefyetmekle bize lütufta bulunmuştur ve Kendisini Şekûr (şükrü bolca karşılayan) olarak isimlendirmiştir.
وَقد عدّي الْكفْر أَن هُنَا إِلَى النِّعْمَةِ عَلَى أصل تعديته.
Küfür (nankörlük/inkâr) fiili burada, asıl geçişliliği üzere nimete geçişli kılınmıştır.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١١٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 116]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١٦)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١٦) } “İnkâr edenlerin ne malları ne de çocukları, Allah'a karşı onlara hiçbir fayda sağlayamaz. İşte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (116)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلِانْتِقَالِ إِلَى ذِكْرِ وَعِيدِ الْمُشْرِكِينَ بِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ وَعْدِ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ.
Kitap ehlinden iman edenlerin mükâfatının (vaadinin) zikredilmesi münasebetiyle müşriklerin tehdidini (vaîdini) zikretmeye geçiş yapan bir ibtidaî istinaftır.
وَإِنَّمَا عَطْفُ الْأَوْلَادِ هُنَا لِأَنَّ الْغَنَاءَ فِي مُتَعَارَفِ النَّاسِ يَكُونُ بِالْمَالِ وَالْوَلَدِ، فَالْمَالُ يَدْفَعُ بِهِ الْمَرْءُ عَنْ نَفْسِهِ فِي فِدَاءٍ أَوْ نَحْوِهِ، وَالْوَلَدُ يُدَافِعُونَ عَنْ أَبِيهِمْ بِالنَّصْرِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مِثْلِهِ فِي طَالِعَةِ هَذِهِ السُّورَةِ.
Burada çocukların [mala] atfedilmesinin sebebi, insanların örfünde fayda ve korumanın (gınâ) malla ve evlatla gerçekleşmesidir; zira insan fidye veya benzeri şeylerle malı sayesinde kendini savunur, evlatlar ise yardımlarıyla babalarını korurlar. Bunun bir benzerine dair açıklama bu surenin başında geçmişti.
وَكَرَّرَ حَرْفَ النَّفْيِ مَعَ الْمَعْطُوفِ فِي قَوْلِهِ وَلا أَوْلادُهُمْ لِتَأْكِيدِ عَدَمِ غَنَاءِ أَوْلَادِهِمْ عَنْهُمْ لِدَفْعِ تَوَهُّمِ مَا هُوَ مُتَعَارَفٌ مِنْ أَنَّ الْأَوْلَادَ لَا يَقْعُدُونَ عَنِ الذَّبِّ عَنْ آبَائِهِمْ.
{ وَلا أَوْلادُهُمْ } “Ne de çocukları” buyruğunda olumsuzluk edatının matuf ile birlikte tekrarlanması, çocukların babalarını savunmaktan geri durmayacağına dair bilinen örfün doğurabileceği vehmi bertaraf etmek amacıyla, çocuklarının kendilerine hiçbir fayda sağlayamayacağını tekit etmek içindir.
وَيَتَعَلَّقُ مِنَ اللَّهِ بِفِعْلِ لَنْ تُغْنِيَ عَلَى مَعْنَى (مِنَ) الِابْتِدَائِيَّةِ أَيْ غَنَاءٍ يَصْدُرُ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ بِالْعَفْوِ عَنْ كُفْرِهِمْ.
{ مِنَ اللَّهِ } “Allah'a karşı” ifadesi, ibtidâiyye (başlangıç) anlamındaki "min" (مِنْ) edatıyla { لَنْ تُغْنِيَ } fiiline müteallıktır; yani küfürlerinin bağışlanması suretiyle Allah tarafından gelecek bir fayda ve kurtuluş demektir.
وَانْتَصَبَ (شَيْئًا) عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِفِعْلِ لَنْ تُغْنِيَ أَيْ شَيْئًا مِنْ غَنَاءٍ. وَتَنْكِيرُ شَيْئًا لِلتَّقْلِيلِ.
{ شَيْئاً } kelimesi { لَنْ تُغْنِيَ } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak mansub olmuştur; yani "herhangi bir fayda" demektir. Şey'en kelimesinin nekire kılınması ise azlık/hiçlik (tazğîr/taklîl) bildirmek içindir.
وَجُمْلَةُ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ. وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ مَعْطُوفَةً، عَلَى خِلَافِ الْغَالِبِ فِي أَمْثَالِهَا أَنْ يَكُونَ بِدُونِ عَطْفٍ، لِقَصْدِ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مُنْصَبًّا عَلَيْهَا التَّأْكِيدُ بِحَرْفِ (إِنْ) فَيَكْمُلُ لَهَا مِنْ أَدِلَّةِ تَحْقِيقِ مَضْمُونِهَا خَمْسَةُ أَدِلَّة هِيَ: التّكيد ب إِنَّ، وَمَوْقِعُ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَالْإِخْبَارُ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ أَصْحَابُ النَّارِ، وَضَمِيرُ الْفَصْلِ، وَوصف خَالدُونَ.
{ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ } “İşte onlar cehennem ehlidirler” cümlesi, { لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } cümlesine matuftur. Benzerlerinde genellikle atıfsız gelmesi adet iken bu cümlenin matuf olarak getirilmesi, { إِنَّ } edatıyla yapılan tekidin bu cümlenin üzerine de yönelmesi maksadıyladır. Böylece cümlenin içeriğini kesinleştiren deliller beş taneye tamamlanmış olur: { إِنَّ } ile tekit, işaret isminin konumu, onların cehennem ehli olarak haber verilmesi, fasıl zamiri [hüm] ve { خَالِدُونَ } vasfı.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١١٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 117]
مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧)
{ مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧) } “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu, kendilerine zulmetmiş olan bir kavmin ekinine vurup onu mahveden kavurucu soğuk bir rüzgârın durumuna benzer. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlar. (117)”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ ... إِلَخْ يُثِيرُ سُؤَالَ سَائِلٍ عَنْ إِنْفَاقِهِمُ الْأَمْوَالَ فِي الْخَيْرِ مِنْ إِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ وَإِعْطَاءِ الدِّيَاتِ فِي الصُّلْحِ عَنِ الْقَتْلَى.
Beyânî bir istinaftır; çünkü { لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ ... } “Onların malları hiçbir fayda sağlayamaz...” buyruğu, mazluma/muhtaca yardım etmek ve maktullerin sulhu için diyet ödemek gibi hayır yollarında mallarını harcamalarının durumu hakkında sorulabilecek bir soruyu akla getirmektedir.
ضَرَبَ لِأَعْمَالِهِمُ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْأَمْوَالِ مَثَلًا، فَشَبَّهَ هَيْئَةَ إِنْفَاقِهِمُ الْمُعْجِبِ ظَاهِرُهَا، الْمُخَيِّبِ آخِرُهَا، حِينَ يُحْبِطُهَا الْكُفْرُ، بِهَيْئَةِ زَرْعٍ أَصَابَتْهُ رِيحٌ بَارِدَةٌ فَأَهْلَكَتْهُ، تَشْبِيهُ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ. وَلَمَّا كَانَ التَّشْبِيهُ تَمْثِيلِيًّا لَمْ يَتَوَخَّ فِيهِ مُوَالَاةَ مَا شَبَّهَ بِهِ إِنْفَاقَهُمْ لِأَدَاةِ التَّمْثِيلِ، فَقِيلَ: كَمَثَلِ رِيحٍ، وَلَمْ يَقُلْ: كَمَثَلِ حَرْثِ قَوْمٍ.
Onların mallarla ilgili amellerine bir misal vermiş ve inkârın boşa çıkardığı, dışı hayranlık uyandırıcı fakat sonu hüsran olan harcama hallerini, dondurucu soğuk bir rüzgârın isabet edip helak ettiği bir ekinin haline benzetmiştir; bu, akılla kavrananın duyularla algılanana benzetilmesidir (teşbîhu'l-ma'kûli bi'l-mahsûs). Bu benzetme temsili bir teşbih olduğu için, harcamalarının benzetildiği şeyin teşbih edatının hemen ardına getirilmesi gözetilmemiş; bu yüzden "bir kavmin ekini gibi" denilmeyip { كَمَثَلِ رِيحٍ } “bir rüzgârın durumu gibi” denilmiştir.
وَالْكَلَامُ عَلَى الرِّيحِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] .
Rüzgâr (rîh) kelimesine dair açıklama, daha önce Bakara Suresi'nde { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } [el-Bakara: 164] “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılmasında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde...” ayetinde geçmişti.
وَالصِّرُّ: الْبَرْدُ الشَّدِيدُ الْمُمِيتُ لِكُلِّ زَرْعٍ أَوْ وَرَقٍ يَهُبُّ عَلَيْهِ فَيَتْرُكُهُ كَالْمُحْتَرِقِ، وَلَمْ يُعْرَفْ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِطْلَاقُ الصِّرِّ عَلَى الرِّيحِ الشَّدِيدِ الْبَرْدِ وَإِنَّمَا الصِّرُّ اسْمُ الْبَرْدِ. وَأَمَّا الصَّرْصَرُ فَهُوَ الرِّيحُ الشَّدِيدَةُ وَقَدْ تَكُونُ بَارِدَةً. وَمَعْنَى الْآيَةِ غَنِيٌّ عَنِ التَّأْوِيلِ، وَجَوَّزَ فِي «الْكَشَّافِ» أَنْ يَكُونَ الصِّرُّ هُنَا اسْمًا لِلرِّيحِ الْبَارِدَةِ وَجَعَلَهُ مُرَادِفَ الصَّرْصَرِ. وَقَدْ أَقَرَّهُ الْكَاتِبُونَ عَلَيْهِ وَلَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْإِطْلَاقَ فِي الْأَسَاسِ وَلَا ذَكَرَهُ الرَّاغِبُ.
Sırr (الصِّرُّ): Üzerine estiği her ekini veya yaprağı öldürüp yanmış gibi bırakan şiddetli soğuktur. Arap kelamında sırr kelimesinin şiddetli soğuk rüzgâr için kullanıldığı bilinmemektedir; sırr sadece soğuğun ismidir. Sarsar (الصَّرْصَرُ) ise şiddetli rüzgârdır ve bazen soğuk da olabilir. Ayetin anlamı tevile ihtiyaç duymayacak kadar açıktır. el-Keşşâf'ta buradaki sırr kelimesinin soğuk rüzgârın ismi olması caiz görülmüş ve sarsar ile eş anlamlı sayılmıştır. Müellifler de bunu onaylamıştır; ancak bu kullanım el-Esâs'ta zikredilmediği gibi er-Râgıb tarafından da zikredilmemiştir.
وَفِي قَوْله يها صِرٌّ
{ فِيها صِرٌّ } “İçinde kavurucu bir soğuk bulunan” buyruğunda...
إِفَادَةُ شِدَّةِ بِرْدِ هَذِهِ الرِّيحِ، حَتَّى كَأَنَّ جِنْسَ الصِّرِّ مَظْرُوفٌ فِيهَا، وَهِيَ تَحْمِلُهُ إِلَى الْحَرْثِ.
...bu rüzgârın soğuğunun şiddetini ifade etmek vardır; öyle ki sanki dondurucu soğuk cinsi onun içine konulmuş (zarf kılınmış) ve rüzgâr da onu ekine taşımaktadır.
وَالْحَرْثُ هُنَا مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ: أَيْ مَحْرُوثُ قَوْمٍ أَيْ أَرْضًا مَحْرُوثَةً وَالْمُرَادُ أَصَابَتْ زَرْعَ حَرْثٍ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مَعَانِي الْحَرْثِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَالْأَنْعامِ وَالْحَرْثِ [آل عمرَان: ١٤] فِي أَوَّلِ السُّورَةِ.
Buradaki hars (حَرْث) kelimesi mef‘ûl anlamında bir masdardır; yani bir topluluğun sürülmüş tarlası, sürülmüş arazi demektir. Kastedilen ise sürülmüş tarladaki ekine isabet etmesidir. Hars kelimesinin anlamlarına dair açıklama daha önce surenin başında { وَالْأَنْعامِ وَالْحَرْثِ } [Âl-i İmrân: 14] “...davar ve ekin...” buyruğunda geçmişti.
وَقَوْلُهُ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ
Onun { ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “kendilerine zulmetmiş olan” buyruğu ise...
إِدْمَاجٌ فِي خِلَالِ التَّمْثِيلِ يُكْسِبُ التَّمْثِيلَ تَفْظِيعًا وَتَشْوِيهًا وَلَيْسَ جُزْءًا مِنَ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا. وَقَدْ يَذْكُرُ الْبُلَغَاءُ مَعَ الْمُشَبَّهِ بِهِ صِفَاتٍ لَا يَقْصِدُونَ مِنْهَا غَيْرَ التَّحْسِينِ أَوِ التَّقْبِيحِ كَقَوْلِ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:
...temsilin arasına yerleştirilmiş bir idmâcdır (ara cümledir); temsile bir korkunçluk ve çirkinlik kazandırır, yoksa benzetilen heyetin bir parçası değildir. Beliğ söz ustaları, sadece güzelleştirme veya çirkinleştirme kastıyla benzetilenle (müşebbehün bih) birlikte birtakım sıfatlar zikredebilirler; nitekim Kâ‘b b. Züheyr şöyle demiştir:
شُجَّتْ بِذِي شَبَمٍ مِنْ مَاءِ مَحْنِيَةٍ ... صَافٍ بِأَبْطَحَ أَضْحَى وَهُوَ مَشْمُولُ
O, vadinin kıvrımından gelen soğuk bir suyla karıştırılmıştır... Düzlükte bulunan, sabah vakti kuzey rüzgârına maruz kalmış berrak bir suyla.
تَنْفِي الرِّيَاحُ الْقَذَى عَنْهُ وَأَفْرَطَهُ ... مِنْ صَوْبِ سَارِيَةٍ بَيْضٌ يَعَالِيلُ
Rüzgârlar üzerindeki çerçöpü savurur; gece bulutunun sağanağından kalan beyaz köpüklü sular onu doldurup taşırmıştır.
فَأَجْرَى عَلَى الْمَاءِ الَّذِي هُوَ جُزْءُ الْمُشَبَّهِ بِهِ صِفَاتٍ لَا أَثَرَ لَهَا فِي التَّشْبِيهِ.
Şair, benzetilenin bir parçası olan su hakkında, teşbihte hiçbir etkisi bulunmayan sıfatlar sıralamıştır.
وَالسَّامِعُونَ عَالِمُونَ بِأَنَّ عِقَابَ الْأَقْوَامِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ غَايَةٌ فِي الشِّدَّةِ، فَذَكَرَ وَصْفَهُمْ بِظُلْمِ أَنْفُسِهِمْ لِتَذْكِيرِ السَّامِعِينَ بِذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْمَوْعِظَةِ، وَجِيء بقوله ثَلُ مَا يُنْفِقُونَ
Dinleyenler, kendilerine zulmeden toplulukların cezasının son derece şiddetli olduğunu bilirler. Dolayısıyla bir öğüt kabilinden bunu dinleyenlere hatırlatmak için onların kendilerine zulmettikleri vasfı zikredilmiştir. { مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ } “Onların harcadıklarının durumu...” ifadesinin...
غَيْرُ مَعْطُوفٍ عَلَى مَا قَبْلَهُ لِأَنَّهُ كَالْبَيَانِ لِقَوْلِهِ لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ.
...öncesine atfedilmeden getirilmesi, { لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ } “Onların malları hiçbir fayda sağlayamaz” buyruğunun bir açıklaması mahiyetinde olmasındandır.
وَقَوْلُهُ مَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
{ مَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendilerine zulmediyorlar” buyruğundaki...
الضَّمَائِرُ فِيهِ عَائِدَةٌ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا. وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَظْلِمْهُمْ حِينَ لَمْ يَتَقَبَّلْ نَفَقَاتِهِمْ بَلْ هُمْ تَسَبَّبُوا فِي ذَلِكَ، إِذْ لَمْ يُؤْمِنُوا لِأَنَّ الْإِيمَانَ جَعَلَهُ اللَّهُ شَرْطًا فِي قَبُولِ الْأَعْمَالِ، فَلَمَّا أَعْلَمَهُمْ بِذَلِكَ وَأَنْذَرَهُمْ لَمْ يَكُنْ عِقَابُهُ بَعْدَ ذَلِكَ ظُلْمًا لَهُمْ، وَفِيهِ إِيذَانٌ بِأَنَّ الله لَا يُخَالف وَعْدَهُ مِنْ نَفْيِ الظُّلْمِ عَن نَفسه.
...zamirler, inkâr edenlere racidir. Anlamı şudur: Allah onların harcamalarını kabul etmemekle onlara zulmetmiş değildir; bilakis iman etmeyerek buna kendileri sebep olmuşlardır. Zira Allah imanı amellerin kabulü için bir şart kılmıştır. Onlara bunu bildirip kendilerini uyardıktan sonra, bundan dolayı cezalandırması onlara bir zulüm olmaz. Bunda, Allah'ın kendisinden zulmü nefyetme vaadinden asla dönmeyeceğine dair bir bildirim de vardır.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١١٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 118]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin; onlar size bozgunculuk etmekten geri durmazlar, sıkıntıya düşmenizi arzu ederler. Gerçekten kin ve nefretleri ağızlarından dökülmüştür; göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür. Eğer akıl erdiriyorsanız, ayetleri size açıklamış bulunuyoruz.” (118)
الْآنَ إِذْ كَشَفَ اللَّهُ دَخَائِلَ مَنْ حَوْلَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، أَتَمَّ كَشْفٍ، جَاءَ مَوْقِعُ التَّحْذِيرِ مِنْ فَرِيقٍ مِنْهُمْ، وَالتَّحْذِيرُ مِنَ الِاغْتِرَارِ بِهِمْ، وَالنَّهْيُ عَنِ الْإِلْقَاءِ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ، وَهَؤُلَاءِ هُمُ الْمُنَافِقُونَ، لِلْإِخْبَارِ عَنْهُمِِْ
Artık Allah, Müslümanların etrafındaki Ehl-i Kitap'ın iç yüzünü en kâmil şekilde açığa çıkardığına göre, onlardan bir zümreye karşı uyarıda bulunmanın, onlara aldanmaktan sakındırmanın ve onlara sevgi beslemeyi yasaklamanın yeri gelmiştir. Bunlar münafıklardır; çünkü onlar hakkında...
بِقَوْلِهِ: وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا [آل عمرَان:
{ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا } [Âl-i İmrân:
١١٩] إِلَخْ ... وَأَكْثَرُهُمْ مِنَ الْيَهُودِ، دُونَ الَّذِينَ كَانُوا مُشْرِكِينَ مِنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ. وَهَذَا مَوْقِعُ الِاسْتِنْتَاجِ فِي صِنَاعَةِ الْخَطَابَةِ بَعْدَ ذِكْرِ التَّمْهِيدَاتِ وَالْإِقْنَاعَاتِ. وَحَقُّهُ الِاسْتِئْنَافُ الِابْتِدَائِيُّ كَمَا هُنَا.
119] “Sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler...” buyruğuyla haber verilmektedir. Bunların çoğu Evs ve Hazrec'in müşriklerinden olanlar değil, Yahudilerdendir. Bu, hitabet sanatında mukaddimeler ve ikna edici deliller zikredildikten sonra netice çıkarma makamıdır. Bunun hakkı ise burada olduğu gibi ibtidâî isti'nâftır.
وَالْبِطَانَةُ- بِكَسْرِ الْبَاءِ- فِي الْأَصْلِ دَاخِلُ الثَّوْبِ، وَجَمْعُهَا بَطَائِنُ، وَفِي الْقُرْآنِ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ [الرَّحْمَن: ٥٤] وَظَاهِرُ الثَّوْبِ يُسَمَّى الظِّهَارَةُ- بِكَسْرِ الظَّاءِ-. وَالْبِطَانَةُ أَيْضًا الثَّوْبُ الَّذِي يُجْعَلُ تَحْتَ ثَوْبٍ آخَرَ، وَيُسَمَّى الشِّعَارَ، وَمَا فَوْقَهُ الدِّثَارَ، وَفِي الْحَدِيثِ: «الْأَنْصَارُ شِعَارٌ وَالنَّاسُ دِثَارٌ» ثُمَّ أُطْلِقَتِ الثِّيَابِ فِي شِدَّةِ الْقُرْبِ مِنْ صَاحِبِهَا.
Bitâne (الْبِطَانَةُ) -bâ harfinin kesresiyle- aslen elbisenin astarı/iç kısmıdır; çoğulu betâin (بَطَائِنُ) gelir. Kur'an'da { بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ } [er-Rahmân: 54] “Astarları kalın ipektendir” şeklinde geçmektedir. Elbisenin dış yüzüne ise zıhâre (الظِّهَارَةُ) -zâ harfinin kesresiyle- denir. Bitâne aynı zamanda başka bir elbisenin altına giyilen giysidir ve buna şiâr (الشِّعَارَ), onun üstündekine ise disâr (الدِّثَارَ) denir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Ensâr iç çamaşırı (şiâr), diğer insanlar ise üst giysisi (disâr) gibidir.» Daha sonra bu kelime, bir kimseye olan aşırı yakınlığı ifade etmek için giysilere mecazen isim olarak verilmiştir.
وَمَعْنَى اتِّخَاذِهِمْ بِطَانَةً أَنهم كَانُوا يحالفونهم وَيَوَدُّونَهُمْ مِنْ قَبْلِ الْإِسْلَامِ فَلَمَّا أَسْلَمَ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الْأَنْصَارِ بَقِيَتِ الْمَوَدَّةُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَنْ كَانُوا أَحْلَافَهُمْ مِنَ الْيَهُودِ، ثُمَّ كَانَ مِنَ الْيَهُودِ مَنْ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ، وَمِنْهُمْ مَنْ بَقِيَ عَلَى دِينِهِ.
Onları sırdaş edinmenin (ittihâz-ı bitâne) anlamı şudur: Müslümanlar İslam'dan önce onlarla antlaşma yapar ve onları severlerdi. Ensâr'dan iman edenler iman edince, kendileriyle Yahudilerden olan müttefikleri arasındaki dostluk devam etti. Sonra o Yahudilerden bir kısmı Müslüman görünürken, bir kısmı da kendi dininde kaldı.
وَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِكُمْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مِنْ) فِيهِ زَائِدَةٌ وَ (دُونَ) اسْمُ مَكَانٍ بِمَعْنَى حَوْلَكُمْ، وَهُوَ الِاحْتِمَالُ الْأَظْهَرُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي نَظِيرِهِ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا
{ مِنْ دُونِكُمْ } “kendinizden başkasını” buyruğunda [min] (مِنْ) edatının zâid olması ve [dûn] (دُونَ) kelimesinin "etrafınızdakiler/çevrenizdekiler" anlamında bir mekân ismi olması caizdir ki en belirgin ihtimal budur; nitekim bunun benzeri olan şu ayette de böyledir: { وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا }
رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً
{ رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً } “...Resûlü'nden ve müminlerden başkasını sırdaş [edinmeyenler]...”
[التَّوْبَة: ١٦] وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مِنْ) لِلتَّبْعِيضِ وَ (دُونَ) بِمَعْنَى غَيْرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَمِنَّا دُونَ ذلِكَ [الْفَتْح: ٢٧] مِنْ غَيْرِ أَهْلِ مِلَّتِكُمْ، وَقَدْ عَلِمَ السَّامِعُونَ أَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنِ اتِّخَاذِهِمْ بِطَانَةً هُمُ الَّذِينَ كَانُوا يُمَوِّهُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُمْ مِنْهُمْ، وَدَخَائِلُهُمْ تَقْتَضِي التَّحْذِيرَ مِنِ اسْتِبْطَانِهِمْ.
[et-Tevbe: 16] “...Allah'tan, Resûlü'nden ve müminlerden başkasını sırdaş edinmeyenler...” Yine [min] (مِنْ) edatının teb'îd (kısım bildirme) için olması ve [dûn] (دُونَ) kelimesinin de { وَمِنَّا دُونَ ذلِكَ } [el-Cin: 11] ayetinde olduğu gibi "başka" manasına gelmesi caizdir; yani "kendi milletinizden/dindaşlarınızdan başkası" demektir. Dinleyenler bilmektedir ki, sırdaş edinilmesi yasaklanan kimseler, kendilerinin de onlardan olduğunu söyleyerek müminleri aldatan ve iç dünyaları kendilerinden uzak durulmasını gerektiren kimselerdir.
وَجُمْلَةُ: لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا صِفَةٌ لِبِطَانَةٍ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، وَهَذَا الْوَصْفُ لَيْسَ مِنَ الْأَوْصَافِ الظَّاهِرَةِ الَّتِي تُفِيدُ تَخْصِيصَ النَّكِرَةِ عَمَّا شَارَكَهَا، لَكِنَّهُ يَظْهَرُ بِظُهُورِ آثَارِهِ لِلْمُتَوَسِّمِينَ. فَنَهَى اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ عَنِ اتِّخَاذِ بِطَانَةٍ هَذَا شَأْنُهَا وَسَمْتُهَا، وَوَكَلَهُمْ إِلَى تَوَسُّمِ الْأَحْوَالِ وَالْأَعْمَالِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ وَقَوْلُهُ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ جُمْلَتَيْنِ فِي مَحَلِّ الْوَصْفِ أَيْضًا عَلَى طَرِيقَةِ تَرْكِ عطف الصِّفَات، ويومىء إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ
{ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً } “Onlar size bozgunculuk etmekten geri durmazlar” cümlesi, birinci veche göre [bitâne] (بِطَانَةً) kelimesinin sıfatıdır. Bu vasıf, belirsiz bir ismi ortaklarından ayıran zâhirî sıfatlardan değildir; fakat feraset sahipleri için eserlerinin ortaya çıkmasıyla belirginleşir. Allah Müslümanları, hali ve tavrı bu olan kimseleri sırdaş edinmekten nehyetmiş ve onları durumları ve amelleri ferasetle sezip değerlendirmeye havale etmiştir. { وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ } “Sıkıntıya düşmenizi arzu ederler” ve { قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ } “Kin ve nefretleri açığa çıkmıştır” cümleleri de sıfatların birbirine atfedilmemesi yoluyla yine sıfat konumundadır. { قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } “Eğer akıl erdiriyorsanız, ayetleri size açıklamış bulunuyoruz” buyruğu da buna işaret etmektedir.
أَيْ: قَدْ بَيَّنَّا لَكُمْ عَلَامَاتِ عَدَاوَتِهِمْ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ فَتَتَوَسَّمُونَ تِلْكَ الصِّفَاتِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ وَعَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي يُجْعَلُ مِنْ دُونِكُمْ وَصْفًا، وَتَكُونُ الْجُمَلُ بَعْدَهُ مُسْتَأْنَفَاتٍ وَاقِعَةً مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِلنَّهْيِ عَنِ اتِّخَاذِ بِطَانَةٍ مِنْ غَيْرِ أهل ملّتنا، وهذ الْخِلَالُ ثَابِتَةٌ لَهُمْ فَهِيَ صَالِحَةٌ لِلتَّوْصِيفِ، وَلِتَعْلِيلِ النَّهْيِ، ذَلِكَ لِأَنَّ الْعَدَاوَةَ النَّاشِئَةَ عَنِ اخْتِلَافِ الدِّينِ عَدَاوَةٌ مُتَأَصِّلَةٌ لَا سِيَّمَا عَدَاوَةُ قَوْمٍ يَرَوْنَ هَذَا الدِّينَ قَدْ أَبْطَلَ دِينَهُمْ، وَأَزَالَ حُظُوظَهُمْ. كَمَا سَنُبَيِّنُهُ.
Yani: Eğer aklediyor ve o sıfatları ferasetle seziyorsanız, onların düşmanlık alametlerini bu vasıflarla size açıkladık; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } “Şüphesiz bunda feraset sahipleri için ibretler vardır.” İkinci ihtimale göre ise { مِنْ دُونِكُمْ } bir sıfat yapılır ve ondan sonraki cümleler, kendi milletimizden/dinimizden olmayanları sırdaş edinme yasağının gerekçesi konumunda olan müste'nef cümleler olur. Bu hasletler onlarda sabit olduğu için hem sıfat olmaya hem de yasağın gerekçesi olmaya elverişlidir. Çünkü din ayrılığından doğan düşmanlık köklü bir düşmanlıktır; hele hele bu dinin kendi dinlerini geçersiz kıldığını ve menfaatlerini yok ettiğini gören bir topluluğun düşmanlığı daha da böyledir. Bunu açıklayacağız.
وَمَعْنَى لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا لَا يقصّرون فِي حبالكم، وَالْأَلْوُ التَّقْصِيرُ وَالتَّرْكُ، وَفِعْلُهُ أَلَا يَأْلُو، وَقَدْ يَتَوَسَّعُونَ فِي هَذَا الْفِعْلِ فَيُعَدِّي إِلَى مَفْعُولَيْنِ، لِأَنَّهُمْ ضَمَّنُوهُ مَعْنَى الْمَنْعِ فِيمَا يَرْغَبُ فِيهِ الْمَفْعُولُ، فَقَالُوا لَا آلُوكَ جَهْدًا، كَمَا قَالُوا لَا أَدَّخِرُكَ نُصْحًا، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ شَاعَ ذَلِكَ الِاسْتِعْمَالُ حَتَّى صَارَ التَّضْمِينُ مَنْسِيًّا، فَلِذَلِكَ تَعَدَّى إِلَى مَا يَدُلُّ عَلَى الشَّرِّ كَمَا يُعَدَّى إِلَى مَا يَدُلُّ عَلَى الْخَيْرِ، فَقَالَ هُنَا: لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا أَيْ لَا يُقَصِّرُونَ فِي خَبَالِكُمْ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ لَا يَمْنَعُونَكُمْ، لِأَنَّ الْخَبَالَ لَا يُرْغَبُ فِيهِ وَلَا يُسْأَلُ.
{ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً } ifadesinin anlamı, sizin fesadınızda kusur etmezler demektir. el-Elv (الْأَلْوُ), kusur etmek ve terk etmektir; fiili elâ ye'lû (أَلَا يَأْلُو) şeklinde gelir. Bazen bu fiilde genişletmeye gidilerek iki mef'ûle geçişli kılınır; çünkü bu fiile, mef'ûlün arzu ettiği şeyde men etme/alıkoyma manasını tazmin etmişlerdir. Nitekim «Sana gayret göstermekten geri durmam (لا آلُوكَ جَهْدًا)» demişlerdir; tıpkı «Senden nasihati esirgemem (لَا أَدَّخِرُكَ نُصْحًا)» dedikleri gibi. Görünen o ki bu kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki tazmin unutulmuş ve bu yüzden hayra delalet eden şeylere geçişli kılındığı gibi şerre delalet eden şeylere de geçişli kılınmıştır. İşte burada { لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً } yani "sizin fesadınızda kusur etmezler" denmiştir; yoksa murat "sizi men etmezler" demek değildir, zira fesat (habâl) arzu edilen veya istenen bir şey değildir.
وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ اسْتُعْمِلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ بِالْبِطَانَةِ، لِأَنَّ شَأْنَ الْبِطَانَةِ أَنْ يَسْعَوْا إِلَى مَا فِيهِ خَيْرُ مَنِ اسْتَبْطَنَهُمْ، فَلَمَّا كَانَ هَؤُلَاءِ بِضِدِّ ذَلِكَ عَبَّرَ عَنْ سَعْيِهِمْ بِالضُّرِّ، بِالْفِعْلِ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُسْتَعْمَلَ فِي السَّعْيِ بِالْخَيرِ.
Bu ayette, sırdaş edinilen kimselerle alay etme (tehekküm) yoluyla kullanılmış olması da muhtemeldir; çünkü sırdaşın şiarı, kendisini sırdaş edinenin hayrına olan şey için çaba göstermektir. Bunlar ise bunun tam tersi bir durumda olduklarından, onların zarar verme çabası, aslen hayır için çaba göstermede kullanılan bir fiille ifade edilmiştir.
والخبال اختلال الْأَمْرِ وَفَسَادُهُ، وَمِنْهُ سُمِّيَ فَسَادُ الْعَقْلِ خَبَالًا، وَفَسَادُ الْأَعْضَاءِ.
Habâl (الخبال), işin bozulması ve fesada uğramasıdır. Aklın bozulmasına ve uzuvların sakatlanmasına da bu sebeple habâl denilmiştir.
وَقَوْلُهُ وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ الْوُدُّ: الْمَحَبَّةُ، وَالْعَنَتُ: التَّعَبُ الشَّدِيدُ، أَيْ رَغِبُوا فِيمَا يعنتكم و (مَا) هُنَا مَصْدَرِيَّةٌ، غَيْرُ زَمَانِيَّةٍ، فَفِعْلُ عَنِتُّمْ لَمَّا صَارَ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ زَالَتْ
{ وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ } “Sıkıntıya düşmenizi arzu ederler” buyruğunda vüd (الْوُدُّ), sevgi; anet (الْعَنَتُ) ise şiddetli zahmet ve meşakkattir; yani sizi sıkıntıya sokacak şeyi arzu ederler. Buradaki [mâ] (مَا), zamansal olmayan masdariyyedir. Dolayısıyla { عَنِتُّمْ } fiili masdar anlamına bürününce...
دَلَالَتُهُ عَلَى الْمُضِيِّ.
...geçmiş zaman bildirme delaleti ortadan kalkmıştır.
وَمَعْنَى قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ ظَهَرَتْ مِنْ فَلَتَاتِ أَقْوَالِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى:
{ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } “Kin ve nefretleri ağızlarından dökülmüştür” ifadesinin manası; ağızlarından kaçırdıkları sözlerden açığa çıkmıştır demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ فَعَبَّرَ بِالْبَغْضَاءِ عَنْ دَلَائِلِهَا.
{ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } “Sen onları konuşma tarzlarından mutlaka tanırsın.” Burada düşmanlığın delilleri, bağdâ (kin/düşmanlık) lafzıyla ifade edilmiştir.
وَجُمْلَةُ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ حَالِيَّةٌ.
{ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ } “Göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür” cümlesi hal cümlesidir.
(وَالْآيَاتُ) فِي قَوْلِهِ: قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ بِمَعْنَى دَلَائِلِ سُوءِ نَوَايَا هَذِهِ الْبِطَانَةِ كَمَا قَالَ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ [الْحجر: ٧٥] وَلَمْ يَزَلِ الْقُرْآنُ يُرَبِّي هَذِهِ الْأُمَّةَ عَلَى إِعْمَالِ الْفِكْرِ، وَالِاسْتِدْلَالِ، وَتَعَرُّفِ الْمُسَبَّبَاتِ مِنْ أَسْبَابِهَا فِي سَائِرِ أَحْوَالِهَا: فِي التَّشْرِيعِ، وَالْمُعَامَلَةِ لِيُنْشِئَهَا أُمَّةَ عِلْمٍ وَفِطْنَةٍ.
{ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ } “Ayetleri size açıklamış bulunuyoruz” buyruğundaki ayetler (الْآيَاتُ), bu sırdaşların kötü niyetlerinin delilleri anlamındadır; nitekim { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } [el-Hicr: 75] “Şüphesiz bunda feraset sahipleri için deliller/ibretler vardır” buyrulmuştur. Kur'an bu ümmeti; onu ilim ve feraset sahibi bir ümmet kılmak gayesiyle teşri ve muamelat gibi her türlü halinde aklı işletme, delil getirme ve sebeplerden sonuçları tanıma terbiyesiyle yetiştirmeye devam etmiştir.
وَلِكَوْنِ هَذِهِ الْآيَاتِ آيَاتِ فِرَاسَةٍ وَتَوَسُّمٍ، قَالَ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ وَلَمْ يَقُلْ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَوْ تَفْقَهُونَ، لِأَنَّ الْعَقْلَ أَعَمُّ مِنَ الْعِلْمِ وَالْفِقْهِ.
Bu ayetler firaset ve sezgi ayetleri olduğu için, «eğer bilirseniz» veya «eğer fıkhederseniz» dememiş, { إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } “Eğer akıl erdiriyorsanız” buyurmuştur; çünkü akıl, ilim ve fıkıhtan daha geneldir.
وَجُمْلَةُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ مُسْتَأْنَفَةٌ.
{ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ } “Ayetleri size açıklamış bulunuyoruz” cümlesi müste'nefedir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١١٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 119]
هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١١٩)
{ هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler. Siz kitabın tamamına inanırsınız; sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: 'Öfkenizden geberin!' Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (119)
هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ.
{ هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ } “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler.”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، قُصِدَ مِنْهُ الْمُقَابَلَةُ بَيْنَ خُلُقِ الْفَرِيقَيْنِ، فَالْمُؤْمِنُونَ يُحِبُّونَ أَهْلَ الْكِتَابِ، وَأَهْلُ الْكِتَابِ يُبْغِضُونَهُمْ، وَكُلُّ إِنَاءٍ بِمَا فِيهِ يَرْشَحُ، وَالشَّأْنُ أَنَّ الْمَحَبَّةَ تَجْلِبُ الْمَحَبَّةَ إِلَّا إِذَا اخْتَلَفَتِ الْمَقَاصِدُ وَالْأَخْلَاقُ.
İbtidâî bir isti'nâftır; bununla iki tarafın ahlakı arasında bir mukayese yapılması amaçlanmıştır: Müminler Ehl-i Kitap'ı severken Ehl-i Kitap onlara buğzetmektedir. Her kap içindekini sızdırır. Asıl olan sevginin sevgiyi doğurmasıdır; ancak maksatlar ve ahlaklar farklı olduğunda durum değişir.
وَتَرْكِيبُ هَا أَنْتُمْ أُولَاءِ ونظائره مثل هأنا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى- فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨٥]-: ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ. وَلَمَّا كَانَ التَّعْجِيبُ فِي الْآيَةِ مِنْ مَجْمُوع الْحَالين قيل: هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ فَالْعَجَبُ مِنْ مَحَبَّةِ الْمُؤْمِنِينَ إِيَّاهُمْ فِي حَالِ بُغْضِهِمُ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَا يُذْكَرُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ جُمْلَةٌ فِي هَذَا التَّرْكِيبِ إِلَّا وَالْقَصْدُ التَّعَجُّبُ مِنْ مَضْمُونِ تِلْكَ الْجُمْلَةِ.
{ هَا أَنْتُمْ أُولَاءِ } terkibi ve bunun [he-ene] (هأنا) gibi benzerleri, daha önce Bakara Suresi'nde [85] { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Sonra siz öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyorsunuz” buyruğunda geçmişti. Ayetteki şaşkınlık uyandırma iki halin toplamından kaynaklandığı için { هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ } denilmiştir; zira hayret verici olan, onların müminlere buğzetmesi durumunda müminlerin onları sevmesidir. Bu terkipte işaret isminden sonra ancak o cümlenin içeriğinden hayret duyulması kastedildiğinde bir cümle zikredilir.
وَجُمْلَةُ وَلا يُحِبُّونَكُمْ جُمْلَةُ حَالٍ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي قَوْلِهِ: تُحِبُّونَهُمْ لِأَنَّ محلّ التّعجيب هُوَ مَجْمُوعُ الْحَالَيْنِ.
{ وَلا يُحِبُّونَكُمْ } cümlesi, { تُحِبُّونَهُمْ } ifadesindeki merfû zamirden hal cümlesidir; çünkü şaşkınlık yeri iki durumun toplamıdır.
وَلَيْسَ فِي هَذَا التَّعْجِيبِ شَيْءٌ مِنَ التَّغْلِيطِ، وَلَكِنَّهُ مُجَرَّدُ إِيقَاظٍ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ:
Bu şaşkınlık bildirmede hiçbir şekilde kusur bulma yoktur; bu yalnızca bir uyandırmadır. Bu sebeple hemen ardından şöyle buyurmuştur:
وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ فَإِنَّهُ كَالْعُذْرِ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي اسْتِبْطَانِهِمْ
{ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ } “Ve siz kitabın tamamına inanırsınız.” Bu ifade, iman etmelerinin ardından müminlerin...
أَهْلَ الْكِتَابِ بَعْدَ إِيمَانِ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَمَّا آمَنُوا بِجَمِيعِ رُسُلِ اللَّهِ وَكُتُبِهِمْ كَانُوا يَنْسُبُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَى هُدًى ذَهَبَ زَمَانُهُ، وَأَدْخَلُوا فِيهِ التَّحْرِيفَ بِخِلَافِ أَهْلِ الْكِتَابِ إِذْ يَرْمُقُونَ الْمُسْلِمِينَ بِعَيْنِ الِازْدِرَاءِ وَالضَّلَالَةِ وَاتِّبَاعِ مَا لَيْسَ بِحَقٍّ. وَهَذَانَ النَّظَرَانِ، مِنَّا وَمِنْهُمْ، هُمَا أَصْلُ تَسَامُحِ الْمُسْلِمِينَ مَعَ قُوَّتِهِمْ، وَتَصَلُّبِ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ مَعَ ضَعْفِهِمْ.
...Ehl-i Kitap'ı sırdaş edinmelerine dair bir mazeret gibidir. Çünkü müminler, Allah'ın bütün peygamberlerine ve kitaplarına iman ettiklerinde, Ehl-i Kitap'ı zamanı geçmiş ve içine tahrifat sokulmuş bir hidayete nispet ediyorlardı; Ehl-i Kitap ise Müslümanlara küçümseme, dalalet ve hak olmayana uyma gözüyle bakıyordu. Bizden ve onlardan kaynaklanan bu iki bakış açısı, Müslümanların güçlü olmalarına rağmen müsamahakâr olmalarının, iki kitap ehlinin ise zayıf olmalarına rağmen katı tutumlu olmalarının asıl kaynağıdır.
وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ.
{ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ } “Siz kitabın tamamına inanırsınız; sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: 'Öfkenizden geberin!'”
جُمْلَةُ وَتُؤْمِنُونَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى تُحِبُّونَهُمْ كَمَا أَنَّ جُمْلَةَ وَإِذا لَقُوكُمْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَكُلُّهَا أَحْوَالٌ مُوَزَّعَةٌ عَلَى ضَمَائِرِ الْخِطَابِ وَضَمَائِرِ الْغَيْبَةِ.
{ وَتُؤْمِنُونَ } cümlesi { تُحِبُّونَهُمْ } ifadesine atfedilmiştir; nitekim { وَإِذا لَقُوكُمْ } cümlesi de { وَلا يُحِبُّونَكُمْ } ifadesine atfedilmiştir. Bunların tümü muhatap zamirlerine ve gaib zamirlerine dağıtılmış hallerdir.
والتعريف فِي بِالْكِتابِ لِلْجِنْسِ وَأُكِّدَ بِصِيغَةِ الْمُفْرَدِ مُرَاعَاةً لِلَفْظِهِ، وَأَرَادَ بِهَذَا جَمَاعَةً مِنْ مُنَافِقِي الْيَهُودِ أَشْهَرُهُمْ زَيْدُ بْنُ الصِّتِيتِ الْقَيْنُقَاعِيُّ.
{ بِالْكِتابِ } kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif) cins içindir ve lafzı gözetilerek tekil lafızla tekit edilmiştir. Bununla Yahudi münafıklarından bir topluluk kastedilmiştir ki en meşhurları Zeyd b. el-Lusayt el-Kaynukâî'dir.
وَالْعَضُّ: شَدُّ الشَّيْءِ بِالْأَسْنَانِ. وَعَضُّ الْأَنَامِلِ كِنَايَةٌ عَنْ شِدَّةِ الْغَيْظِ وَالتَّحَسُّرِ. وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَضَّ أَنَامِلَ مَحْسُوسًا، وَلَكِنْ كُنِّيَ بِهِ عَنْ لَازَمِهِ فِي الْمُتَعَارَفِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا اضْطَرَبَ بَاطِنُهُ مِنَ الِانْفِعَالِ صَدَرَتْ عَنْهُ أَفْعَالٌ تُنَاسِبُ ذَلِكَ الْإِنْفِعَالَ، فَقَدْ تَكُونُ مُعِينَةً عَلَى دَفْعِ انْفِعَالِهِ كَقَتْلِ عَدُوِّهِ، وَفِي ضِدِّهِ تَقْبِيلُ مَنْ يُحِبُّهُ، وَقَدْ تَكُونُ قَاصِرَةً عَلَيْهِ يَشْفِي بِهَا بَعْضَ انْفِعَالِهِ، كَتَخَبُّطِ الصَّبِيِّ فِي الْأَرْضِ إِذَا غَضِبَ، وَضَرْبِ الرَّجُلِ نَفْسَهُ مِنَ الْغَضَبِ، وَعَضِّهِ أَصَابِعَهُ مِنَ الْغَيْظِ، وَقَرْعِهِ سِنَّهُ مِنَ النَّدَمِ، وَضَرْبِ الْكَفِّ بِالْكَفِّ مِنَ التَّحَسُّرِ، وَمِنْ ذَلِكَ التَّأَوُّهُ وَالصِّيَاحُ وَنَحْوُهَا، وَهِيَ ضُرُوبٌ مِنْ عَلَامَاتِ الْجَزَعِ، وَبَعْضُهَا جِبِلِّيٌّ كَالصِّيَاحِ، وَبَعْضُهَا عَادِيٌّ يُتَعَارَفُهُ النَّاسُ وَيَكْثُرُ بَيْنَهُمْ، فَيَصِيرُونَ يَفْعَلُونَهُ بِدُونِ تَأَمُّلٍ، وَقَالَ الْحَارِثُ بْنُ ظَالِمٍ الْمُرِّيُّ:
el-Add (الْعَضُّ), bir şeyi dişlerle sıkmaktır. Parmak ısırma (addü'l-enâmil) ise şiddetli öfke ve hasretten kinayedir. Fiilen hissedilen bir parmak ısırma olmasa bile, örfte onun ayrılmaz bir sonucu (lâzımı) olan şeyden kinaye yapılmıştır. Çünkü insan iç dünyasında bir heyecan ve infialle sarsıldığında, o infiale uygun davranışlar sergiler; bu davranışlar bazen düşmanını öldürmek gibi o infiali defetmeye yardımcı olur, bunun zıddı olarak sevdiğini öpmek gibidir. Bazen de öfkelendiğinde çocuğun yerde tepinmesi, adamın öfkeden kendine vurması, hıncından parmaklarını ısırması, pişmanlıktan dişini gıcırdatması, hasretten elini eline vurması gibi sadece kendisiyle sınırlı kalıp infialini bir nebze yatıştırır. Ah çekmek, feryat etmek ve benzeri şeyler de bu kabildendir ki bunlar telaş ve feryadın çeşitli alametleridir. Bunların bir kısmı feryat etmek gibi fıtrîdir; bir kısmı ise insanların örf haline getirdiği ve aralarında yaygınlaşan, dolayısıyla düşünmeksizin yaptıkları alışılagelmiş davranışlardır. el-Hâris b. Zâlim el-Mürrî şöyle demiştir:
فَأَقْبَلَ أَقْوَامٌ لِئَامٌ أَذِلَّةٌ ... يَعَضُّونَ من غيظ رُؤُوس الْأَبَاهِمِ
Aşağılık, zelil bir kavim çıkageldi... Öfkeden başparmaklarının uçlarını ısırıyorlar.
وَقَوْلُهُ: عَلَيْكُمُ عَلَى فِيهِ لِلتَّعْلِيلِ، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ ضَمِيرُ الْمُسْلِمِينَ، وَهُوَ مِنْ تَعْلِيقِ الْحُكْمِ بِالذَّاتِ بِتَقْدِيرِ حَالَةٍ مُعَيَّنَةٍ، أَيْ عَلَى الْتِئَامِكُمْ وَزَوَالِ الْبَغْضَاءِ، كَمَا فَعَلَ شَاسُ بْنُ قَيْسٍ الْيَهُودِيُّ فَنَزَلَ فِيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ [آل عمرَان: ١٠٠] ، وَنَظِيرُ هَذَا التَّعْلِيقِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
{ عَلَيْكُمُ } buyruğundaki [alâ] (عَلَى) edatı gerekçe (ta'lîl) bildirmektedir; mecrûr zamir ise Müslümanların zamiridir. Bu, belirli bir durum takdir edilerek hükmün zata bağlanması kabilindendir; yani sizin birleşmeniz ve aranızdaki düşmanlığın kalkması sebebiyle [öfkeden parmaklarını ısırırlar]. Nitekim Yahudi Şâs b. Kays böyle yapmış, bunun üzerine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu inmiştir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ } [Âl-i İmrân: 100] “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirler haline getirirler.” Bu tür bağlamanın bir benzeri de şairin şu sözüdür:
لِتَقْرَعِنَّ عَلَى السِّنِّ مِنْ نَدَمٍ ... إِذَا تَذَكَّرْتِ يَوْمًا بَعْضَ أَخْلَاقِي
Bir gün ahlâkımın bir kısmını hatırladığında... pişmanlıktan mutlaka dişini gıcırdatacaksın.
ومِنَ الْغَيْظِ (مِنْ) لِلتَّعْلِيلِ. وَالْغَيْظُ: غَضَبٌ شَدِيدٌ يُلَازِمُهُ إِرَادَةُ الِانْتِقَامِ.
{ مِنَ الْغَيْظِ } ifadesindeki [min] (مِنْ) edatı gerekçe (ta'lîl) bildirmektedir. Gayz (الْغَيْظ) ise intikam alma isteğinin eşlik ettiği şiddetli öfkedir.
وَقَوْلُهُ: قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ كَلَامٌ لَمْ يُقْصَدْ بِهِ مُخَاطَبُونَ مُعَيَّنُونَ لِأَنَّهُ دُعَاءٌ عَلَى الَّذِينَ يَعَضُّونَ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ، وَهُمْ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ إِذَا خَلَوْا، فَلَا يُتَصَوَّرُ مُشَافَهَتُهُمْ بِالدُّعَاءِ عَلَى التَّعْيِينِ وَلَكِنَّهُ كَلَامٌ قُصِدَ إِسْمَاعُهُ لِكُلِّ مَنْ يَعْلَمُ مِنْ نَفْسِهِ الِاتِّصَافَ بِالْغَيْظِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ الْخِطَابِ الَّذِي يُقْصَدُ بِهِ عُمُومُ كُلِّ مُخَاطَبٍ نَحْوَ: وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ [السَّجْدَة: ١٢] .
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ } “De ki: Öfkenizden geberin!” buyruğuyla belirli muhataplar kastedilmemiştir; çünkü bu, öfkeden parmaklarını ısıranlara yönelik bir bedduadır. Onlar bu davranışı baş başa kaldıklarında yapmaktadırlar. Dolayısıyla onlara bizzat yüz yüze hitap edilerek beddua edilmesi düşünülemez; bilakis bu, Müslümanlara karşı içinde öfke taşıdığını bilen herkese işittirilmesi amaçlanan bir sözdür. Bu da hitap edilen herkesi genel olarak içine alması hedeflenen şu ayetteki hitaba yakındır: { وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ } [es-Secde: 12] “O suçluların... başlarını öne eğeceklerini bir görsen!”
وَالدُّعَاءُ عَلَيْهِمْ بِالْمَوْتِ بِالْغَيْظِ صَرِيحُهُ طَلَبُ مَوْتِهِمْ بِسَبَبِ غَيْظِهِمْ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ مُلَازَمَةِ الْغَيْظِ لَهُمْ طُولَ حَيَاتِهِمْ إِنْ طَالَتْ أَوْ قَصُرَتْ، وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ دَوَامِ سَبَبِ غَيْظِهِمْ، وَهُوَ حُسْنُ حَالِ الْمُسْلِمِينَ، وَانْتِظَامُ أَمْرِهِمْ، وَازْدِيَادُ خَيْرِهِمْ، وَفِي هَذَا الدُّعَاءِ عَلَيْهِمْ بِلُزُومِ أَلَمِ الْغَيْظِ لَهُمْ، وَبِتَعْجِيلِ مَوْتِهِمْ بِهِ، وَكُلٌّ مِنَ الْمَعْنَيَيْنِ الْمُكَنِّي بِهِمَا مُرَادٌ هُنَا، وَالتَّكَنِّي بِالْغَيْظِ وَبِالْحَسَدِ عَنْ كَمَالِ الْمُغِيظِ مِنْهُ الْمَحْسُودِ مَشْهُورٌ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: فُلَانٌ مُحَسَّدٌ، أَيْ هُوَ فِي حَالَةِ نِعْمَةٍ وَكَمَالٍ.
Onların öfkeden ölmeleri için beddua edilmesinin açık anlamı, öfkeleri sebebiyle ölmelerini istemektir. Bu da ömürleri ister uzun ister kısa olsun, öfkenin hayatları boyunca onların yakasını bırakmamasından kinayedir. Bu ise öfkelerinin sebebinin sürekliliğinden kinayedir; o sebep de Müslümanların durumunun iyi olması, işlerinin düzene girmesi ve hayırlarının artmasıdır. Bu bedduada hem öfke acısının onlara musallat olması hem de bu yüzden ölümlerinin çabuklaşması anlamı vardır ki kinaye yoluyla kastedilen bu iki anlamın her ikisi de burada murattır. Öfke ve haset ile öfke duyulan/kıskanılan kimsenin yetkinliğinden kinaye yapılması [Arapçada] meşhurdur; nitekim Araplar: “Falanca kişi haset edilendir (kıskanılandır)” derler ki bu, onun nimet ve yetkinlik içinde olduğu anlamına gelir.
إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ.
{ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”
تَذْيِيلٌ لِقَوْلِهِ: عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ وَمَا بَيْنَهَا كَالِاعْتِرَاضِ أَيْ أَنَّ اللَّهَ مُطَّلِعٌ عَلَيْهِمْ وَهُوَ مُطْلِعُكَ عَلَى دَخَائِلِهِمْ.
[Bu cümle,] { عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ } “Öfkeden size karşı parmaklarını ısırırlar” buyruğunun tezyîlidir (tamamlayıcısıdır); aradaki kısım ise itirâzî (ara) cümle gibidir. Yani Allah onların her hâlinden haberdardır ve onların iç dünyalarını sana bildirmektedir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٢٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 120]
إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠)
{ إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } (120) “Size bir iyilik dokunursa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelirse buna sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar veremez. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır.”
إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها.
{ إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها } “Size bir iyilik dokunursa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelirse buna sevinirler.”
زَادَ اللَّهُ كَشْفًا لِمَا فِي صُدُورِهِمْ بِقَوْلِهِ: إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ أَيْ تُصِبْكُمْ حَسَنَةٌ وَالْمَسُّ الْإِصَابَةُ، وَلَا يَخْتَصُّ أَحَدُهُمَا بِالْخَيْرِ وَالْآخَرُ بِالشَّرِّ، فَالتَّعْبِيرُ بِأَحَدِهِمَا فِي جَانِبِ الْحَسَنَةِ، وَبِالْآخَرِ فِي جَانِبِ السَّيِّئَةِ، تَفَنُّنٌ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْله تَعَالَى: كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٧٥] .
Allah Teâlâ, { إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ } “Size bir iyilik dokunursa bu onları üzer” buyruğuyla onların içlerinde gizledikleri şeyleri daha da açığa çıkarmıştır; yani size bir iyilik isabet ederse [üzülürler]. el-Mess (الْمَسُّ), isabet etmek demektir. Bu iki kelimeden (mess ve isabet) biri hayra, diğeri şerre has kılınmış değildir; dolayısıyla iyilik tarafında birinin, kötülük tarafında diğerinin kullanılması üslup zenginliğidir (tefennün). Bu durum, Bakara Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ } [275] “Şeytan çarpmış kimsenin kalktığı gibi” buyruğunda geçmişti.
وَالْحَسَنَةُ وَالسَّيِّئَةُ هُنَا الْحَادِثَةُ أَوِ الْحَالَةُ الَّتِي تَحْسُنُ عِنْدَ صَاحِبِهَا أَوْ تَسُوءُ وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِمَا هُنَا الِاصْطِلَاحَ الشَّرْعِيَّ.
Buradaki hasene ve seyyie, sahibine iyi veya kötü gelen olay ya da durumdur; buradaki murat fıkhî/şer'î terim anlamları değildir.
وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ.
{ وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar veremez. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır.”
أَرْشَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى كَيْفِيَّةِ تَلَقِّي أَذَى الْعَدُوِّ: بِأَنْ يَتَلَقَّوْهُ بِالصَّبْرِ وَالْحَذَرِ، وَعَبَّرَ عَنِ الْحَذَرِ بِالِاتِّقَاءِ أَيِ اتِّقَاءَ كَيْدِهِمْ وَخِدَاعِهِمْ، وَقَوْلِهِ لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً أَيْ بِذَلِكَ يَنْتَفِي الضُّرُّ كُلُّهُ لِأَنَّهُ أَثْبَتَ فِي أَوَّلِ الْآيَاتِ أَنَّهُمْ لَا يَضُرُّونَ الْمُؤْمِنِينَ إِلَّا أَذًى، فَالْأَذَى ضُرٌّ خَفِيفٌ، فَلَمَّا انْتَفَى الضُّرُّ الْأَعْظَمُ الَّذِي يُحْتَاجُ فِي دَفْعِهِ إِلَى شَدِيدِ مقاومة من الْقِتَال وَحِرَاسَةٍ وَإِنْفَاقٍ، كَانَ انْتِفَاءُ مَا بَقِيَ مِنَ الضُّرِّ هَيِّنًا، وَذَلِكَ بِالصَّبْرِ عَلَى الْأَذَى، وَقِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ بِهِ، مَعَ الْحَذَرِ مِنْهُمْ أَنْ يَتَوَسَّلُوا بِذَلِكَ الْأَذَى إِلَى مَا يُوصِلُ ضُرًّا عَظِيمًا.
Allah Teâlâ, düşmanın eziyetini nasıl karşılayacakları konusunda müminlere yol göstermiştir: Onu sabır ve sakınma ile karşılamalıdırlar. Sakınmayı ittika (sakınma/korunma) kelimesiyle ifade etmiştir; yani onların tuzak ve hilelerinden sakınmak. { لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً } “onların tuzakları size hiçbir zarar veremez” buyruğu ise bununla her türlü zararın ortadan kalkacağını ifade eder. Çünkü ayetlerin başında onların müminlere eziyetten başka bir zarar veremeyeceklerini belirtmişti; eziyet ise hafif bir zarardır. Defedilmesi için savaş, nöbet ve harcama gibi çetin bir direnişe ihtiyaç duyulan büyük zarar bertaraf olunca, geriye kalan zararın bertaraf edilmesi de kolay olur. Bu da eziyete sabretmek, ona pek aldırış etmemek ve bu eziyeti büyük bir zarara ulaştıracak bir araca dönüştürmelerinden sakınmakla gerçekleşir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «لَا أَحَدَ أَصْبَرُ عَلَى أَذًى يَسْمَعُهُ مِنَ اللَّهِ يَدْعُونَ لَهُ نِدًّا وَهُوَ يَرْزُقُهُمْ» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “İşittiği eziyete Allah'tan daha sabırlı hiç kimse yoktur; O'na ortak koşarlar, O ise onları rızıklandırır.”
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ: لَا يَضُرُّكُمْ- بِكَسْرِ الضَّادِ وَسُكُونِ الرَّاءِ- مِنْ ضَارَهُ يَضِيرُهُ بِمَعْنَى أَضَرَّهُ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَعَاصِمٌ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَخَلَفٌ- بِضَمِّ الضَّادِ
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb; { لَا يَضُرُّكُمْ } ifadesini, zarar verdi anlamına gelen dâra-yedîru (ضَارَهُ يَضِيرُهُ) fiilinden dâd harfinin kesresi ve râ'nın sükûnuyla [lâ yedirküm şeklinde] okumuşlardır. İbn Âmir, Hamza, Âsım, Kisâî, Ebû Ca'fer ve Halef ise dâd harfinin dammesiyle
وَضَمِّ الرَّاءِ مُشَدَّدَةً- مِنْ ضَرَّهُ يَضُرُّهُ، وَالضَّمَّةُ ضَمَّةُ إِتْبَاعٍ لِحَرَكَةِ الْعَيْنِ عِنْدَ الْإِدْغَامِ لِلتَّخَلُّصِ مِنِ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ: سُكُونِ الْجَزْمِ وَسُكُونِ الْإِدْغَامِ، وَيَجُوزُ فِي مِثْلِهِ مِنَ الْمَضْمُومِ الْعَيْنِ فِي الْمُضَارِعِ ثَلَاثَةُ وُجُوهٍ فِي الْعَرَبِيَّةِ: الضَّمُّ لِإِتْبَاعِ حَرَكَةِ الْعَيْنِ، وَالْفَتْحُ لِخِفَّتِهِ، وَالْكَسْرُ لِأَنَّهُ الْأَصْلُ فِي التَّخَلُّصِ مِنِ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَلَمْ يُقْرَأْ إِلَّا بِالضَّمِّ فِي الْمُتَوَاتر.
ve darra-yedurru (ضَرَّهُ يَضُرُّهُ) fiilinden şeddeli râ harfinin dammesiyle [lâ yedurruküm şeklinde] okumuşlardır. Bu damme, iki sâkinin yani cezm sükûnu ile idğam sükûnunun bir araya gelmesinden kurtulmak amacıyla idğam esnasında aynü'l-fiilin harekesine uyum sağlama (ittibâ') dammesidir. Muzâri fiilde aynü'l-fiili dammeli olan bu gibi durumlarda Arap dilinde üç vecih caizdir: Aynü'l-fiilin harekesine uyum sağlamak için damme, hafifliği sebebiyle fetha ve iki sâkinin bir araya gelmesinden kurtulmada asıl kural olduğu için kesre. Mütevâtir kıraatlerde ise sadece damme ile okunmuştur.
[١٢١، ١٢٢]
[121, 122]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٢١ إِلَى ١٢٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 121-122]
وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١) إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢)
{ وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } (121) { إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } (122) “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Hani sizden iki grup yılgınlık gösterip bozulmaya yeltenmişti; oysa Allah onların yardımcısıydı. Müminler yalnızca Allah'a tevekkül etsinler.”
وُجُودُ حَرْفِ الْعَطْفِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ غَدَوْتَ مَانِعٌ مِنْ تَعْلِيقِ الظَّرْفِ بِبَعْضِ الْأَفْعَالِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِثْلُ وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ [آل عمرَان: ١١٨] وَمِثْلُ يَفْرَحُوا بِها [آل عمرَان: ١٢٠] وَعَلَيْهِ فَهُوَ آتٍ كَمَا أَتَتْ نَظَائِرُهُ فِي أَوَائِلِ الْآيِ وَالْقِصَصِ الْقُرْآنِيَّةِ، وَهُوَ مِنْ عَطْفِ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ وَقِصَّةٍ عَلَى وَذَلِكَ انْتِقَالٌ اقْتِضَابِيٌّ فَالتَّقْدِيرُ: وَاذْكُرْ إِذْ غَدَوْتَ. وَلَا يَأْتِي فِي هَذَا تَعَلُّقُ الظَّرْفِ بِفِعْلٍ مِمَّا بَعْدَهُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: تُبَوِّئُ لَا يَسْتَقِيمُ أَنْ يَكُونَ مَبْدَأَ الْغَرَضِ، وَقَوْلُهُ:
{ وَإِذْ غَدَوْتَ } buyruğundaki atıf harfinin bulunması, bu zarfın { وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ } [Âl-i İmrân: 118] “sıkıntıya düşmenizi arzu ederler” ve { يَفْرَحُوا بِها } [Âl-i İmrân: 120] “buna sevinirler” gibi daha önceki bazı fiillere bağlanmasına engeldir. Buna göre bu zarf, Kur'an kıssalarının ve ayetlerinin başlarındaki benzerleri gibi gelmiştir; bu da cümlenin cümleye, kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilindendir ve bu bir iktizâbî geçiştir. Takdiri ise şöyledir: “Sabahleyin çıktığın vakti de hatırla.” Bu durumda zarfın kendisinden sonraki bir fiile bağlanması da geçerli olmaz; çünkü { تُبَوِّئُ } fiilinin maksadın başlangıcı olması uygun düşmez. Allah Teâlâ'nın:
هَمَّتْ لَا يَصْلُحُ لِتَعْلِيقِ إِذْ غَدَوْتَ لِأَنَّهُ مَدْخُولُ (إِذْ) أُخْرَى.
{ هَمَّتْ } buyruğu ise { إِذْ غَدَوْتَ } ifadesinin bağlanmasına elverişli değildir; çünkü o başka bir (iz/إِذْ) zarfının dâhil olduğu fiildir.
وَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِ هَذِهِ الْوَقْعَةِ عَقِبَ مَا تَقَدَّمَ أَنَّهَا مِنْ أَوْضَحِ مَظَاهِرِ كَيْدِ الْمُخَالِفِينَ فِي الدِّينِ، الْمُنَافِقين، وَلَمَّا كَانَ شَأْن الْمُنَافِقين من الْيَهُود وَأَهْلِ يَثْرِبَ وَاحِدًا، وَدَخِيلَتُهُمَا
Bu olayın önceki anlatılanların hemen ardından zikredilmesinin münasebeti; bu olayın, dinde muhalif olanların yani münafıkların hile ve tuzaklarının en bariz tezahürlerinden biri olmasıdır. Yahudilerden ve Yesrib ahalisinden olan münafıkların durumu tek ve iç dünyaları
سَوَاءً، وَكَانُوا يَعْمَلُونَ عَلَى مَا تُدَبِّرُهُ الْيَهُودُ، جَمَعَ اللَّهُ مَكَائِدَ الْفَرِيقَيْنِ بِذِكْرِ غَزْوَةِ أُحُدٍ، وَكَانَ نُزُولُ هَذِهِ السُّورَةِ عَقِبَ غَزْوَةِ أُحُدٍ كَمَا تَقَدَّمَ. فَهَذِهِ الْآيَاتُ تُشِيرُ إِلَى وَقْعَةِ أُحُدٍ الْكَائِنَةِ فِي شَوَّالٍ سَنَةَ ثَلَاثٍ مِنَ الْهِجْرَةِ حِينَ نَزَلَ مُشْرِكُو مَكَّةَ وَمَنْ مَعَهُمْ مِنْ أَحْلَافِهِمْ سَفْحَ جَبَلِ أُحُدٍ، حَوْلَ الْمَدِينَةِ، لِأَخْذِ الثَّأْرِ بِمَا نَالَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ مِنَ الْهَزِيمَةِ، فَاسْتَشَارَ
aynı olduğu, ayrıca Yahudilerin planladığı şeyler doğrultusunda hareket ettikleri için Allah, Uhud Gazvesi'ni zikrederek iki grubun tuzaklarını bir arada zikretmiştir. Nitekim daha önce geçtiği üzere bu surenin inişi Uhud Gazvesi'nin akabindedir. Bu ayetler, hicretin üçüncü yılı Şevval ayında meydana gelen Uhud Olayı'na işaret etmektedir. O vakit Mekke müşrikleri ve onlarla beraber olan müttefikleri, Bedir günü uğradıkları hezimetin intikamını almak için Medine civarındaki Uhud Dağı'nın eteğine inmişlerdi. Bunun üzerine
رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَصْحَابَهُ فِيمَا يَفْعَلُونَ وَفِيهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ ابْنُ سَلُولَ رَأْسُ الْمُنَافِقِينَ، فَأَشَارَ جُمْهُورُهُمْ بِالتَّحَصُّنِ بِالْمَدِينَةِ حَتَّى إِذَا دَخَلَ عَلَيْهِمُ الْمُشْرِكُونَ الْمَدِينَةَ قَاتَلُوهُمْ فِي الدِّيَارِ والحصون فغلبوهم، وَإِن رَجَعُوا رَجَعُوا خَائِبِينَ، وَأَشَارَ فَرِيقٌ بِالْخُرُوجِ وَرَغِبُوا فِي الْجِهَادِ وَأَلَحُّوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَخَذَ النَّبِيءُ ﷺ بِرَأْيِ الْمُشِيرِينَ بِالْخُرُوجِ، وَلَبِسَ لَأْمَتَهُ، ثُمَّ عَرَضَ لِلْمُسْلِمِينَ تَرَدُّدٌ فِي الْخُرُوجِ فَرَاجَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ
Resûlullah ﷺ, aralarında münafıkların reisi Abdullah b. Übey b. Selûl'ün de bulunduğu ashabıyla ne yapacakları hususunda istişare etti. Ashabın çoğunluğu, Medine'de kalarak savunma savaşı yapmayı, böylece müşrikler Medine'ye girdiklerinde evlerde ve hisarlarda onlarla savaşıp onları mağlup etmeyi, geri dönerlerse de eli boş dönmelerini teklif etti. Bir grup ise Medine dışına çıkmayı teklif ederek cihada can attı ve Resûlullah'a ﷺ bu konuda ısrarcı oldu. Bunun üzerine Peygamber ﷺ Medine dışına çıkmayı teklif edenlerin görüşünü benimsedi ve zırhını giydi. Daha sonra Müslümanlarda Medine dışına çıkma konusunda bir tereddüt meydana geldi ve Resûlullah'a ﷺ tekrar başvurdular.
فَقَالَ: «لَا يَنْبَغِي لِنَبِيءٍ أَنْ يَلْبَسَ لَأْمَتَهُ فَيَضَعَهَا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ عَدُوِّهِ»
Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Bir peygambere zırhını giydikten sonra, Allah kendisi ile düşmanı arasında hükmedinceye kadar onu çıkarmak yakışmaz.”
. وَخَرَجَ بِالْمُسْلِمِينَ إِلَى جَبَلِ أُحُدٍ وَكَانَ الْجَبَلُ وَرَاءَهُمْ، وَصَفَّهُمْ لِلْحَرْبِ، وَانْكَشَفَتِ الْحَرْبُ عَنْ هَزِيمَةٍ خَفِيفَةٍ لَحِقَتِ الْمُسْلِمِينَ بِسَبَبِ مَكِيدَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ ابْنُ سَلُولَ رَأس الْمُنَافِقين، إِذا انْخَزَلَ هُوَ وَثُلُثُ الْجَيْشِ، وَكَانَ عَدَدُ جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ سَبْعَمِائَةٍ، وَعَدَدُ جَيْشِ أَهْلِ مَكَّةَ ثَلَاثَةَ آلَافٍ، وَهَمَّتْ بَنُو سَلَمَةَ وَبَنُو حَارِثَةَ من الْمُسلمين بالانخذال، ثُمَّ عَصَمَهُمُ اللَّهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما أَيْ نَاصِرُهُمَا عَلَى ذَلِكَ الْهَمِّ الشَّيْطَانِيِّ، الَّذِي لَوْ صَارَ عَزْمًا لَكَانَ سَبَبَ شَقَائِهِمَا، فَلِعِنَايَةِ اللَّهِ بِهِمَا بَرَّأَهُمَا اللَّهُ مِنْ فِعْلِ مَا هَمَّتَا بِهِ، وَفِي «الْبُخَارِيِّ» عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: «نَحْنُ الطَّائِفَتَانِ بَنُو حَارِثَةَ وَبَنُو سَلَمَةَ وَفِينَا نَزَلَتْ إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَمَا يَسُرُّنِي أَنَّهَا لَمْ تَنْزِلْ وَاللَّهُ يَقُولُ: وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَانْكَشَفَتِ الْوَاقِعَةُ عَنْ مَرْجُوحِيَّةِ الْمُسْلِمِينَ إِذْ قُتِلَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ، وَقُتِلَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ نَيِّفٌ وَعِشْرُونَ وَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَوْمَئِذٍ: «اعْلُ هُبْلُ يَوْمٌ بِيَوْمِ بَدْرٍ وَالْحَرْبُ سِجَالٌ» وَقُتِلَ حَمْزَةُ- ﵁ وَمَثَّلَتْ بِهِ هِنْدُ بِنْتُ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ، زَوْجُ أَبِي سُفْيَانَ، إِذْ بَقَرَتْ عَنْ بَطْنِهِ وَقَطَعَتْ قِطْعَةً مِنْ كَبِدِهِ لِتَأْكُلَهَا لِإِحْنَةٍ كَانَتْ فِي قَلْبِهَا عَلَيْهِ إِذْ قَتَلَ أَبَاهَا عُتْبَةَ يَوْمَ بَدْرٍ، ثُمَّ أَسْلَمَتْ بَعْدُ وَحَسُنَ إِسْلَامُهَا. وَشُجَّ وَجْهُ النَّبِيءِ ﷺ يَوْمَئِذٍ وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ. وَالْغُدُوُّ: الْخُرُوجُ فِي وَقْتِ الْغَدَاةِ.
Müslümanlarla birlikte Uhud Dağı'na doğru çıktı, dağ arkalarında kalacak şekilde onları savaş düzenine soktu. Savaş, münafıkların reisi Abdullah b. Übey b. Selûl'ün kurduğu tuzak sebebiyle Müslümanların hafif bir yenilgiye uğramasıyla neticelendi; zira o, ordunun üçte biriyle geri çekilip ayrılmıştı. Müslüman ordusunun sayısı yedi yüz, Mekkelilerin ordusunun sayısı ise üç bin idi. Müslümanlardan Benî Selime ve Benî Hârise kabileleri de geri çekilmeye niyetlenmiş, sonra Allah onları bundan korumuştu. İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna işaret etmektedir: { إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما } “Hani sizden iki grup yılgınlık gösterip bozulmaya yeltenmişti; oysa Allah onların yardımcısıydı.” Yani şayet azme dönüşseydi onların helakine sebep olacak olan o şeytanî niyete karşı Allah onların yardımcısı olmuştu. Allah'ın onlara olan lütfundan ötürü, niyetlendikleri o şeyi yapmaktan onları koruyup beri kılmıştır. Buhârî'de Câbir b. Abdullah'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Biz o iki grubuz: Benî Hârise ve Benî Selime. Hakkımızda { إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا } inmiştir. Allah { وَاللَّهُ وَلِيُّهُما } 'Allah onların yardımcısıydı' buyurduğu için bu ayetin inmemiş olması beni sevindirmezdi.” Olay, Müslümanların aleyhine sonuçlanmış; onlardan yetmiş kişi şehit olmuş, müşriklerden ise yirmiyi aşkın kişi öldürülmüştü. Ebû Süfyân o gün: “Yücel ey Hübel! [Bu] gün, Bedir gününe karşılıktır; savaş nöbetleşedir!” demiştir. Hamza radıyallâhu anh şehit edilmiş; Ebû Süfyân'ın eşi Hind bint Utbe b. Rebîa, Bedir günü babası Utbe'yi öldürdüğü için kalbinde taşıdığı kinden ötürü Hamza'nın karnını yarıp ciğerinden bir parça keserek yemek suretiyle ona müsle yapmıştır (cesedine zarar vermiştir); daha sonra kendisi Müslüman olmuş ve güzel bir Müslüman olmuştur. O gün Peygamber'in ﷺ yüzü yaralanmış ve alt ön dişi kırılmıştır. el-Guduvv (الْغُدُوُّ): Sabah vaktinde çıkmaktır.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ أَهْلِكَ ابْتِدَائِيَّةٌ.
{ مِنْ أَهْلِكَ } buyruğundaki [min] (مِنْ) harf-i cerri ibtidâiyye (başlangıç bildiren)dir.
وَالْأَهْلُ: الزَّوْجُ. وَالْكَلَامُ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ فِعْلُ غَدَوْتَ أَيْ مِنْ بَيْتِ أَهْلِكَ وَهُوَ بَيْتُ عَائِشَةَ- ﵂.
Ehl, zevcedir. Cümlede, { غَدَوْتَ } fiilinin delalet ettiği gizli bir muzaf takdir edilmiştir; yani “ailenin evinden” ki o da Âişe'nin radıyallâhu anhâ evidir.
وتُبَوِّئُ تَجْعَلُ مَبَاءً أَيْ مَكَانَ بَوْءٍ.
{ تُبَوِّئُ } fiili, mekân kılmak yani yerleşilecek yer edinmek demektir.
وَالْبَوْءُ: الرُّجُوعُ، وَهُوَ هُنَا الْمَقَرُّ لِأَنَّهُ يَبُوءُ إِلَيْهِ صَاحِبُهُ. وَانْتَصَبَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ أَوَّلُ لِ (تُبَوِّئُ) ، ومقاعد مَفْعُولٌ ثَانٍ إِجْرَاء لفعل تبوّىء مَجْرَى تُعْطِي. وَالْمَقَاعِدُ جَمْعُ مَقْعَدٍ. وَهُوَ مَكَانُ الْقُعُودِ أَيِ الْجُلُوسِ عَلَى الْأَرْضِ، وَالْقُعُودُ ضِدُّ الْوُقُوفِ وَالْقِيَامِ، وَإِضَافَةُ مقاعد لاسم لِلْقِتالِ قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّهُ أَطْلَقَ عَلَى الْمَوَاضِعِ اللَّائِقَةِ بِالْقِتَالِ الَّتِي يَثْبُتُ فِيهَا الْجَيْشُ وَلَا يَنْتَقِلُ عَنْهَا لِأَنَّهَا لَائِقَةٌ بِحَرَكَاتِهِ، فَأَطْلَقَ الْمَقَاعِدَ هُنَا عَلَى مَوَاضِعِ الْقَرَارِ كِنَايَةً، أَوْ مَجَازًا مُرْسَلًا بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ، وَشَاعَ ذَلِكَ فِي الْكَلَامِ حَتَّى سَاوَى الْمَقَرَّ وَالْمَكَانَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ [الْقَمَر: ٥٥] .
el-Bev' (الْبَوْءُ), dönmektir; burada ise karargâhtır, çünkü sahibi oraya döner. { الْمُؤْمِنِينَ } kelimesi { تُبَوِّئُ } fiilinin birinci mef'ûlü, { مَقاعِدَ } kelimesi ise { تُبَوِّئُ } fiilinin “vermek” (tu'tî) fiili gibi amel ettirilmesi sebebiyle ikinci mef'ûlü olarak mansub kılınmıştır. Mekâid (الْمَقَاعِدُ), mak'ad (مَقْعَد) kelimesinin çoğuludur; o da oturma yeri yani yere oturulan yerdir. Oturmak (kuûd), ayakta durmanın ve kıyamın zıddıdır. Mekâid kelimesinin { لِلْقِتالِ } ismine muzaf kılınması, savaş için uygun olan, ordunun sabit kalıp oradan ayrılmadığı yerlere ıtlak olunduğuna bir karinedir; zira buralar ordunun hareketlerine uygundur. Böylece mak'ad kelimesi burada kinaye veya mutlaklık alakasıyla mecâz-ı mürsel olarak sabit karargâh yerlerine ıtlak olunmuştur. Bu kullanım dilde o kadar yaygınlaşmıştır ki nihayetinde karargâh ve mekân ile eş anlamlı hale gelmiştir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ } [el-Kamer: 55] “Doğruluk meclisinde/makamında.”
وَاعْلَمْ أَنَّ كَلِمَةَ مَقَاعِدَ جَرَى فِيهَا عَلَى الشَّرِيفِ الرَّضِيِّ نَقْدٌ إِذْ قَالَ فِي رِثَاءِ أبي إِسْحَاق الصابىء:
Bilesin ki { مَقاعِدَ } kelimesi hususunda Şerîf er-Radî eleştirilmiştir; zira o, Ebû İshak es-Sâbî için yazdığı mersiyede şöyle demiştir:
أَعْزِزْ عَلَيَّ بِأَنْ أَرَاكَ وَقَدْ خَلَا ... عَنْ جَانِبَيْكَ مَقَاعِدُ الْعُوَّادِ
İki yanındaki hasta ziyaretçilerinin oturacağı yerlerin boş kalmış olduğunu görmek bana ne kadar da ağır geliyor!