ذَكَرَ ابْنُ الْأَثِيرِ فِي الْمَثَلِ السَّائِرِ أَنَّ ابْنَ سِنَانٍ قَالَ: إِيرَادُهُ هَذِهِ اللَّفْظَةَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ صَحِيحٌ إِلَّا أَنَّهُ مُوَافِقٌ لِمَا يُكْرَهُ ذِكْرُهُ لَا سِيَّمَا وَقَدْ أَضَافَهُ إِلَى مَنْ تَحْتَمِلُ إِضَافَتُهُ إِلَيْهِ وَهُمُ الْعُوَّادُ، وَلَوِ انْفَرَدَ لَكَانَ الْأَمْرُ سَهْلًا. قَالَ ابْنُ الْأَثِيرِ: قَدْ جَاءَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ فِي الْقُرْآنِ فَجَاءَتْ مَرْضِيَّةً وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ أَلَا تَرَى أَنَّهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ غَيْرُ مُضَافَةٍ إِلَى مَنْ تَقْبُحُ إضافتها إِلَيْهِ.
İbnü'l-Esîr el-Meselü's-sâir'de, İbn Sinân'ın şöyle dediğini nakletmiştir: Onun bu lafzı bu makamda getirmesi doğrudur; ancak bu lafız, zikri hoş karşılanmayan şeye benzemektedir; özellikle de onu kendisine izafe edilmesi muhtemel olan kimselere yani ziyaretçilere muzaf kılmıştır. Eğer tek başına kullanılsaydı durum kolay olurdu. İbnü'l-Esîr demiştir ki: Bu lafız Kur'an'da yer almış ve pek güzel gelmiştir; o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ } “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun.” Görmez misin ki bu ayette o lafız, kendisine izafe edilmesi çirkin düşecek bir kimseye muzaf kılınmamıştır.
[١٢٣، ١٢٥]
[123, 125]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٢٣ إِلَى ١٢٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 123-125]
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ
{ وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } (123) “Andolsun ki siz düşkün bir durumda iken Allah size Bedir'de yardım etmişti. O halde Allah'a karşı gelmekten sakının ki şükretmiş olasınız.” { إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ } (124) “Hani sen müminlere: 'Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?' diyordun.” { بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ
(١٢٥)
} (125) “Evet, sabreder ve sakınırsanız, onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir.”
إِذْ قَدْ كَانَتْ وَقْعَةُ أُحُدٍ لَمْ تَنْكَشِفْ عَنْ نَصْرِ الْمُسْلِمِينَ، عَقَّبَ اللَّهُ ذِكْرَهَا بِأَنْ ذَكَّرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى نَصْرَهُ إِيَّاهُمُ النَّصْرَ الَّذِي قَدَّرَهُ لَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ، وَهُوَ نَصْرٌ عَظِيمٌ إِذْ كَانَ نَصْرَ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ عَلَى جَيْشٍ كَثِيرٍ، ذِي عُدَدٍ وَافِرَةٍ، وَكَانَ قَتْلَى الْمُشْرِكِينَ يَوْمَئِذٍ سادة قُرَيْش، وأئمّة الشِّرْكِ، وَحَسْبُكَ بِأَبِي جَهْلِ بن هِشَامٍ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ أَيْ ضُعَفَاءُ.
Uhud Olayı Müslümanların zaferiyle neticelenmediği için Allah Teâlâ onun zikrinin peşinden, Bedir günü kendilerine takdir ettiği zaferi onlara hatırlatmıştır. Bu pek büyük bir zaferdi; zira teçhizatı tam, çok kalabalık bir orduya karşı az sayıdaki bir topluluğun zaferiydi. O gün müşriklerin maktulleri Kureyş'in ileri gelenleri ve şirkin önderleriydi; Ebû Cehil b. Hişâm örneği sana kâfidir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: { وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ } yani zayıf bir halde idiniz buyurmuştur.
وَالذُّلُّ ضِدُّ الْعِزِّ فَهُوَ الْوَهَنُ وَالضَّعْفُ. وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّ انْهِزَامَ يَوْمِ أُحُدٍ لَا يَفِلُّ حِدَّةَ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُمْ صَارُوا أَعِزَّةً. وَالْحَرْبُ سِجَالٌ.
ez-Zül (الذُّلُّ), izzetin zıddıdır; yani zayıflık ve dermansızlıktır. Bu ifadede, Uhud günündeki yenilginin Müslümanların gücünü kırmayacağına üstü kapalı bir işaret vardır; çünkü onlar artık aziz olmuşlardır. Savaş ise nöbetleşedir.
وَقَوْلُهُ: فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “O halde Allah'a karşı gelmekten sakının ki şükretmiş olasınız” buyruğu, { وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ } “Andolsun ki Allah size Bedir'de yardım etmişti” cümlesi ile
وَمُتَعَلِّقِ فِعْلِهَا أَعْنِي إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ. وَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ وَالْفَاءُ تَقَعُ فِي الْجُمْلَةِ الْمُعْتَرِضَةِ عَلَى الْأَصَحِّ، خِلَافًا لِمَنْ مَنَعَ ذَلِكَ مِنَ النَّحْوِيِّينَ.. فَإِنَّهُ لَمَّا ذَكَّرَهُمْ بِتِلْكَ الْمِنَّةِ الْعَظِيمَةِ ذَكَّرَهُمْ بِأَنَّهَا سَبَبٌ لِلشُّكْرِ فَأَمَرَهُمْ بِالشُّكْرِ بِمُلَازَمَةِ التَّقْوَى تَأَدُّبًا بِنِسْبَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ [إِبْرَاهِيم: ٧٠] .
onun fiilinin müteallakı olan yani { إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Hani sen müminlere diyordun” ifadesi arasında bir itirâzî (ara) cümledir. [Buradaki] fâ harfi tefrî' (sonuç bildirme) içindir; nahivcilerden buna engel olanların aksine, en doğru görüşe göre fâ harfi itirâzî cümlede bulunabilir. Zira Allah Teâlâ o büyük nimeti onlara hatırlatınca, bunun bir şükür sebebi olduğunu da hatırlatmış ve Allah Teâlâ'nın: { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } [İbrâhîm: 7] “Eğer şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım” buyruğunun gereğince bir edep olarak takvaya sarılmak suretiyle onlara şükretmeyi emretmiştir.
وَمِنَ الشُّكْرِ عَلَى ذَلِكَ النَّصْرِ أَنْ يَثْبُتُوا فِي قِتَالِ الْعَدُوِّ، وَامْتِثَالُ أَمْرِ النَّبِيءِ ﷺ، وَأَنْ لَا تَفُلَّ حِدَّتَهُمْ هَزِيمَةُ يَوْمِ أُحُدٍ.
O zafere şükretmenin bir gereği de düşmanla savaşta sebat göstermek, Peygamber'in ﷺ emrine uymak ve Uhud günündeki yenilginin onların azmini kırmamasıdır.
وَظَرْفُ إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ زَمَانِيٌّ وَهُوَ متعلّق «بنصركم» لِأَنَّ الْوَعْدَ بِنَصْرِهِ الْمَلَائِكَةَ وَالْمُؤْمِنِينَ كَانَ يَوْمَ بَدْرٍ لَا يَوْمَ أُحُدٍ. هَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ.
{ إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Hani sen müminlere diyordun” zaman zarfı { نَصَرَكُمُ } “size yardım etmişti” fiiline bağlıdır; çünkü meleklere ve müminlere yardım vaadi Uhud gününde değil, Bedir gününde gerçekleşmişti. Müfessirlerin çoğunluğunun görüşü budur.
وَخُصَّ هَذَا الْوَقْتُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ كَانَ وَقْتَ ظُهُورِ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ، وَهَذِهِ النِّعْمَةِ، فَكَانَ جَدِيرًا بِالتَّذْكِيرِ وَالِامْتِنَانِ.
Bu vaktin özellikle zikredilmesinin sebebi, bu mucizenin ve bu nimetin zuhur ettiği vakit olmasıdır; dolayısıyla hatırlatılmaya ve minnet edilmeye layıktı.
وَالْمَعْنَى: إِذْ تَعِدُ الْمُؤْمِنِينَ بِإِمْدَادِ اللَّهِ بِالْمَلَائِكَةِ، فَمَا كَانَ قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ لَهُمْ تِلْكَ الْمَقَالَةَ إِلَّا بِوَعْدٍ أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَيْهِ أَنْ يَقُولَهُ.
Anlamı şöyledir: Hani sen müminlere Allah'ın meleklerle yardım edeceğini vaat ediyordun; nitekim Peygamber'in ﷺ onlara bu sözü söylemesi, ancak Allah'ın bunu söylemesi için kendisine vahyettiği bir vaat iledir.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ تَقْرِيرِيٌّ، وَالتَّقْرِيرِيُّ يَكْثُرُ أَنْ يُورَدَ عَلَى النَّفْيِ، كَمَا قَدَّمْنَا بَيَانَهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٣] .
{ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ } “Size yetmez mi?” buyruğundaki istifham takrîrîdir (ikrar ettirme amaçlıdır). Takrîrî istifham, Bakara Suresi'nde yer alan: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } [243] “Yurtlarından çıkanları görmedin mi?” buyruğunda açıkladığımız üzere, çoğunlukla olumsuzluk üzerine gelir.
وَإِنَّمَا جِيءَ فِي النَّفْيِ بِحَرْفِ لَنْ الَّذِي يُفِيدُ تَأْكِيدَ النَّفْيِ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَوْمَ بَدْرٍ لِقِلَّتِهِمْ، وَضَعْفِهِمْ، مَعَ كَثْرَةِ عَدُوِّهِمْ، وَشَوْكَتِهِ، كَالْآيِسِينَ مِنْ كِفَايَةِ هَذَا الْمَدَدِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَأَوْقَعَ الِاسْتِفْهَامَ التَّقْرِيرِيَّ عَلَى ذَلِكَ لِيَكُونَ تَلْقِينًا لِمَنْ يُخَالِجُ نَفْسَهُ الْيَأْسُ مِنْ كِفَايَةِ ذَلِكَ الْعَدَدِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، بِأَنْ يُصَرِّحَ بِمَا فِي نَفْسِهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ لَازِمُهُ، وَهَذَا إِثْبَاتُ أَنَّ ذَلِكَ الْعَدَدَ كَافٍ.
Olumsuzlukta, olumsuzluğu pekiştiren [len] (لَنْ) harfinin getirilmesi; düşmanlarının çokluğu ve gücü karşısında kendi azlık ve zayıflıkları sebebiyle meleklerden gelen bu yardımın yetmeyeceği hususunda onların Bedir günü neredeyse ümitsizliğe kapıldıklarını hissettirmek içindir. Bu sebeple takrîrî istifham bu durum üzerine yöneltilmiştir ki bu sayıdaki meleğin yetmesi hususunda içine ümitsizlik düşen kimseye, içindekini açıkça söylemesi telkin edilmiş olsun. Bundan maksat ise onun gerekçesidir ve bu da o sayının yeterli olduğunun ispatıdır.
وَلِأَجْلِ كَوْنِ الِاسْتِفْهَامِ غَيْرَ حَقِيقِيٍّ كَانَ جَوَابُهُ مِنْ قِبَلِ السَّائِلِ بِقَوْلِهِ: بَلى لِأَنَّهُ مِمَّا لَا تَسَعُ الْمُمَارَاةُ فِيهِ كَمَا سَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٩] ، فَكَانَ (بَلَى) إِبْطَالًا لِلنَّفْيِ، وَإِثْبَاتًا لِكَوْنِ ذَلِكَ الْعَدَدِ كَافِيًا، وَهُوَ مِنْ تَمَامِ مَقَالَةِ النَّبِيءِ ﷺ لِلْمُؤْمِنِينَ.
İstifham hakiki olmadığı için, En'âm Suresi'nde gelecek olan Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } [19] “De ki: Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür? De ki: Allah benimle sizin aranızda şahittir” buyruğunda olduğu gibi, onun cevabı soran tarafından verilerek: { بَلى } “Evet” denilmiştir; zira bu, üzerinde tartışmaya yer olmayan bir husustur. Dolayısıyla { بَلَى } olumsuzluğu hükümsüz kılmış ve bu sayının yeterli olduğunu ispat etmiştir ki bu da Peygamber'in ﷺ müminlere söylediği sözün tamamlayıcısıdır.
وَقَدْ جَاءَ- فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٩]- عِنْدَ ذِكْرِهِ وَقْعَةَ بَدْرٍ أَنَّ اللَّهَ وَعَدَهُمْ بِمَدَدٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَدَدُهُ أَلْفٌ بِقَوْلِهِ: إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ
Enfâl Suresi'nde [9], Bedir Olayı zikredilirken Allah'ın onlara sayısı bin olan meleklerle yardım vaat ettiği şu buyrukla bildirilmiştir: { إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ
الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ
الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ } “Hani siz Rabbinizden yardım istiyordunuz; O da: 'Ben peş peşe gelen bin melekle size yardım edeceğim' diyerek duanızı kabul etmişti.”
وَذَكَرَ هُنَا أَنَّ اللَّهَ وَعَدَهُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ ثُمَّ صَيَّرَهُمْ إِلَى خَمْسَةِ آلَافٍ.
Burada ise Allah'ın onlara üç bin [melek] vaat ettiğini, sonra da onları beş bine çıkardığını zikretmiştir.
وَوَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ أَنَّ الله وعدهم بِثَلَاثَة آلَاف ثمّ صيّرهم إِلَى خَمْسَة آلَاف. وَوجه الْجمع بَين الْآيَتَيْنِ أنّ اللَّهَ وَعَدَهُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَأَطْمَعَهُمْ بِالزِّيَادَةِ بقوله: مُرْدِفِينَ [الْأَنْفَال: ٩] أَيْ مُرْدَفِينَ بِعَدَدٍ آخَرَ، وَدَلَّ كَلَامُهُ هُنَا عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا وَجِلِينَ مِنْ كَثْرَةِ عَدَدِ الْعَدُوِّ،
İki ayetin arasını uzlaştırma ciheti şöyledir: Allah onlara meleklerden bin tanesini vaat etmiş ve: { مُرْدِفِينَ } [Enfâl: 9] “peş peşe gelen”, yani arkasından başka bir sayı eklenen buyruğuyla onları artış beklentisine sokmuştur. Buradaki sözü ise düşmanın sayıca çokluğundan dolayı onların korku ve endişelerinin süregeldiğine delalet etmiştir.
فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيءُ ﷺ: «أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ»
Bunun üzerine Peygamber ﷺ onlara şöyle demiştir: «Rabbinizin indirilen üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?»
أَرَادَ اللَّهُ بِذَلِكَ زِيَادَةَ تَثْبِيتِهِمْ ثُمَّ زَادَهُمْ أَلْفَيْنِ إِنْ صَبَرُوا وَاتَّقَوْا. وَبِهَذَا الْوَجْهِ فَسَرَّ الْجُمْهُورُ، وَهُوَ الَّذِي يَقْتَضِيهِ السِّيَاقُ. وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ نَزَلُوا يَوْمَ بَدْرٍ لِنُصْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَشَاهَدَ بَعْضُ الصَّحَابَةِ طَائِفَةً مِنْهُمْ، وَبَعْضُهُمْ شَهِدَ آثَارَ قَتْلِهِمْ رِجَالًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ.
Allah bununla onların sebatını daha da artırmayı murat etmiş, ardından eğer sabreder ve sakınırlarsa iki bin daha artırmıştır. Cumhur da bu şekilde tefsir etmiştir ve bağlamın gerektirdiği de budur. Nitekim meleklerin Bedir günü müminlere yardım etmek üzere indiği, sahabeden bazılarının onlardan bir topluluğu gördüğü ve bazılarının da onların müşriklerden bazı adamları öldürmelerinin izlerine şahit olduğu sabit olmuştur.
وَوَصَفَ الْمَلَائِكَةَ بِـ (مُنْزَلِينَ) لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ يَنْزِلُونَ إِلَى الْأَرْضِ فِي مَوْقِعِ الْقِتَالِ عِنَايَةً بِالْمُسْلِمِينَ قَالَ تَعَالَى: مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ [الْحجر: ٨] .
Meleklerin { مُنْزَلِينَ } “indirilen” şeklinde nitelenmesi; Müslümanlara gösterilen ihtimam sebebiyle savaş meydanında yeryüzüne indiklerini belirtmek içindir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ } [Hicr: 8] “Biz melekleri ancak hak ile indiririz.”
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: مُنْزَلِينَ- بِسُكُونِ النُّونِ وَتَخْفِيف الزَّاي- وقرأه ابْن عَامر- بِفَتْح النّون وَتَشْديد الزَّايِ-. وَأَنْزَلَ وَنَزَّلَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.
Cumhur bu kelimeyi nun harfinin sükûnu ve ze harfinin şeddesiz oluşuyla [münzelîn] (مُنْزَلِينَ) şeklinde; İbn Âmir ise nun harfinin fethası ve ze harfinin şeddesiyle [münezzelîn] (مُنَزَّلِينَ) şeklinde okumuştur. Enzele (أَنْزَلَ) ve nezzele (نَزَّلَ) aynı anlamdadır.
فَالضَّمِيرَانِ: الْمَرْفُوعُ وَالْمَجْرُورُ، فِي قَوْلِهِ: وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ عَائِدَانِ إِلَى الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ جَرَى الْكَلَامُ عَلَيْهِمْ، كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ، وَعَلَى هَذَا حَمَلَهُ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ.
{ وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ } buyruğundaki merfû ve mecrûr iki zamir, zahir olan anlama göre, haklarında söz geçmiş olan meleklere dönmektedir. Bir grup müfessir de ayeti bu anlama hamletmiştir.
وَعَلَيْهِ فَمَوْقِعُ قَوْلِهِ: وَيَأْتُوكُمْ مَوْقِعُ وَعْدٍ، فَهُوَ الْمَعْنَى مَعْطُوفٌ عَلَى يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَكَانَ حَقُّهُ أَنْ يَرِدَ بَعْدَهُ، وَلَكِنَّهُ قُدِّمَ عَلَى الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، تَعْجِيلًا لِلطُّمَأْنِينَةِ إِلَى نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ، فَيَكُونُ تَقْدِيمُهُ مِنْ تَقْدِيمِ الْمَعْطُوفِ عَلَى الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَإِذَا جَازَ ذَلِكَ التَّقْدِيمُ فِي عَطْفِ الْمُفْرَدَاتِ كَمَا فِي قَوْلِ صَنَّانِ بْنِ عَبَّادٍ الْيَشْكُرِيِّ:
Buna göre { وَيَأْتُوكُمْ } ifadesinin konumu bir vaat konumudur; mana bakımından { يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ } ifadesine matuftur (bağlanmıştır) ve hakkı onun ardından gelmekti. Fakat müminlerin gönüllerine huzuru acele ulaştırmak gayesiyle matufun aleyhinden (bağlandığı ifadeden) öne geçirilmiştir. Dolayısıyla bunun öne alınması, matufun matufun aleyhe takdimi (bağlanan unsurun bağlandığı unsurun önüne geçmesi) kabilindendir. Şayet tekil kelimelerin atfında bu takdim caiz ise —nitekim Sannân b. Abbâd el-Yeşkurî'nin şu sözünde olduğu gibi—:
ثُمَّ اشْتَكَيْتُ لْأَشْكَانِي وَسَاكِنُهُ ... قَبْرٌ بِسِنْجَارَ أَوْ قَبْرٌ عَلَى قَهَدِ
«Sonra şikâyet ettim ki bana şikâyet edeni ve onun sakinini / Sincar'daki bir kabir yahut Kahed üzerindeki bir kabir dindirsin.»
قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ فِي شَرْحِ أَبْيَاتِ الْحَمَاسَةِ: قُدِّمَ الْمَعْطُوفُ عَلَى الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَحَسَّنَهُ شِدَّةُ الِاتِّصَالِ بَيْنَ الْفِعْلِ وَمَرْفُوعِهِ (أَيْ فَالْعَامِلُ وَهُوَ الْفِعْلُ آخِذٌ حَظَّهُ مِنَ التَّقْدِيمِ وَلَا الْتِفَاتَ لِكَوْنِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ مُؤَخَّرًا عَنِ الْمَعْطُوفِ) وَلَوْ قُلْتَ: ضَرَبْتُ وَزَيْدًا عَمْرًا كَانَ أَضْعَفَ، لِأَنَّ اتِّصَالَ الْمَفْعُولِ بِالْفِعْلِ لَيْسَ فِي قُوَّةِ اتِّصَالِ الْفَاعِلِ بِهِ، وَلَكِنْ لَوْ قُلْتَ:
İbn Cinnî, Şerhu Ebyâti'l-Hamâse'de şöyle demiştir: Matuf, matufun aleyhin önüne geçirilmiştir; fiil ile merfûsu (öznesi) arasındaki irtibatın kuvvetli oluşu da bunu güzelleştirmiştir (yani amil olan fiil takdimdeki yerini almıştır ve matufun aleyhin matuftan sonraya bırakılmasına itibar edilmez). Eğer: «ضَرَبْتُ وَزَيْدًا عَمْرًا» (Zeyd'i ve Amr'ı dövdüm) deseydin bu daha zayıf olurdu; çünkü mefulün (nesnenin) fiil ile irtibatı, failin (öznenin) onunla olan irtibatı kuvvetinde değildir. Fakat şöyle deseydin:
مَرَرْتُ وَزَيْدٌ بِعَمْرٍو، لَمْ يَجُزْ مِنْ جِهَةِ أَنَّكَ لَمْ تُقَدِّمِ الْعَامِلَ، وَهُوَ الْبَاءُ، عَلَى حَرْفِ الْعَطْفِ. وَمِنْ تَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ بِهِ قَوْلُ زَيْدٍ:
«مَرَرْتُ وَزَيْدٌ بِعَمْرٍو» (Ben ve Zeyd, Amr'a uğradık), bu caiz olmazdı; zira amil olan bâ (بِـ) harf-i cerini atıf harfinin önüne geçirmemiş olurdun. Mefulü bih'in (nesnenin) takdimine dair Zeyd'in şu sözü de bundandır:
جَمَعْتَ وَعَيْبًا غِيبَةً وَنَمِيمَةً ... ثَلَاثَ خِصَالٍ لَسْتَ عَنْهَا بِمُرْعَوِي
«Kendinden vazgeçmediğin üç hasleti; / Bir kusur olarak gıybeti ve dedikoduyu bir arada topladın.»
وَمِنْهُ قَوْلُ آخَرَ:
Bir başkasının şu sözü de bundandır:
لَعَنَ الْإِلَهُ وَزَوْجَهَا مَعَهَا ... هِنْدَ الْهُنُودِ طَوِيلَةَ الْفِعْلِ
«İlah, Hindlerin Hind'ine ve onunla birlikte kocasına lanet etsin, / O uzun boylu ve kötü amelli kadına.»
وَلَا يَجُوزُ وَعَيْبًا جَمَعْتَ غِيبَةً وَنَمِيمَةً. وَأَمَّا قَوْلُهُ:
«وَعَيْبًا جَمَعْتَ غِيبَةً وَنَمِيمَةً» denmesi ise caiz değildir. Şairin şu sözüne gelince:
عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ السَّلَامُ فَمِمَّا قَرُبَ مَأْخَذُهُ عَنْ سِيبَوَيْهِ، وَلَكِنَّ الْجَمَاعَةَ لَمْ تَتَلَقَّ هَذَا الْبَيْتَ إِلَّا عَلَى اعْتِقَادِ التَّقْدِيمِ فِيهِ، وَوَافَقَهُ الْمَرْزُوقِيُّ عَلَى ذَلِكَ، وَلَيْسَ فِي كَلَامِهِمَا أَنَّ تَقْدِيمَ الْمَعْطُوفِ فِي مِثْلِ مَا حَسُنَ تَقْدِيمُهُ فِيهِ خَاصٌّ بِالضَّرُورَةِ فِي الشِّعْرِ، فَلِذَلِكَ خَرَّجْنَا عَلَيْهِ هَذَا الْوَجْهَ فِي الْآيَةِ وَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ، عَلَى أَنَّ عَطْفَ الْجُمَلِ أَوْسَعُ مِنْ عَطْفِ الْمُفْرَدَاتِ لِأَنَّهُ عَطْفٌ صُورِيٌّ.
«عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ السَّلَامُ» (Allah'ın rahmeti ve selamı üzerine olsun) beyti Sîbeveyh'ten nakledilen yaklaşıma uygundur; fakat âlimler topluluğu bu beyti ancak onda bir takdim bulunduğu kabulüyle karşılamıştır. Merzûkî de bu hususta ona muvafakat etmiştir. Her ikisinin kelamında da, takdimi güzel olan bu gibi yerlerde matufun öne geçirilmesinin şiir zaruretine mahsus olduğuna dair bir hüküm yoktur. Bu sebeple ayetteki bu yönü, cümlelerin atfı kabilinden olarak bu kurala dayandırdık; kaldı ki cümlelerin atfı, lafzî/şeklî bir atıf olduğu için tekil kelimelerin atfından daha geniştir.
وَوَقَعَ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» - فِي حَرْفِ الْوَاوِ- أَنَّ تَقْدِيمَ مَعْطُوفِهَا عَلَى الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ ضَرُورَةٌ، وَسَبَقَهُ إِلَى ذَلِكَ ابْنُ السِّيدِ فِي شَرْحِ أَبْيَات الْجمل، والتفتازانيّ فِي شَرْحِ الْمِفْتَاحِ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُ الدَّمَامِينِيُّ فِي «تُحْفَةِ الْغَرِيبِ» .
Muğni'l-Lebîb'de —vav harfi bahsinde— vav ile bağlanan matufun matufun aleyhin önüne geçirilmesinin bir şiir zarureti olduğu yer almıştır. Demâmînî'nin Tuhfetü'l-Garîb'de naklettiği üzere, Şerhu Ebyâti'l-Cümel'de İbnü's-Sîd ve Şerhu'l-Miftâh'ta Teftâzânî de bu görüşte ondan önce davranmışlardır.
وَجَعَلَ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ ضَمِيرَيِ الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ: وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ عَائِدَيْنَ إِلَى طَائِفَةٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، بَلَغَ الْمُسْلِمِينَ أَنَّهُمْ سَيَمُدُّونَ جَيْشَ الْعَدُوِّ يَوْمَ بَدْرٍ، وَهُمْ كُرْزُ بْنُ جَابِرٍ الْمُحَارِبِيُّ، وَمَنْ مَعَهُ، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَخَافُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ الْآيَةَ، وَعَلَيْهِ دَرَجَ «الْكَشَّافُ» وَمُتَابِعُوهُ. فَيَكُونُ مُعَادُ الضَّمِيرَيْنِ غَيْرَ مَذْكُورٍ فِي الْكَلَامِ، وَلَكِنَّهُ مَعْلُومٌ لِلنَّاسِ الَّذِينَ حَضَرُوا يَوْمَ بَدْرٍ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ يَأْتُوكُمْ مَعْطُوفًا عَلَى الشَّرْطِ: أَيْ إِنْ صَبَرْتُمْ وَاتَّقَيْتُمْ وَأَتَاكُمْ كُرْزٌ وَأَصْحَابُهُ يُعَاوِنُونَ الْمُشْرِكِينَ عَلَيْكُمْ يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِأَكْثَرِ مِنْ أَلْفٍ وَمِنْ ثَلَاثَةِ آلَافٍ بِخَمْسَةِ آلَافٍ، قَالُوا فَبَلَغَتْ كُرْزًا وَأَصْحَابَهُ هَزِيمَةُ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ فَعَدَلَ عَنْ إِمْدَادِهِمْ فَلَمْ يُمِدَّهُمُ اللَّهُ بِالْمَلَائِكَةِ، أَيْ بِالْمَلَائِكَةِ الزَّائِدِينَ عَلَى الْأَلْفِ. وَقِيلَ: لَمْ يُمِدَّهُمْ بِمَلَائِكَةٍ أَصْلًا، وَالْآثَارُ تَشْهَدُ بِخِلَافِ ذَلِكَ.
Bir grup müfessir ise { وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ } buyruğundaki iki gaip zamirini, Bedir günü düşman ordusuna yardım edecekleri haberi Müslümanlara ulaşan müşrik bir topluluğa —ki bunlar Kürz b. Câbir el-Muhâribî ve beraberindekilerdir— döndürmüştür. Bu durum Müslümanlara ağır gelmiş ve korkmuşlardı; bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ } ayetini indirdi. el-Keşşâf ve ona uyanlar bu görüşü benimsemiştir. Bu durumda iki zamirin mercii kelamda zikredilmemiş olur; fakat Bedir günü hazır bulunan insanlarca malumdur. Bu takdirde { يَأْتُوكُمْ } şart cümlesine matuf olur; yani: Eğer sabreder, sakınırsanız ve Kürz ile arkadaşları size karşı müşriklere yardım etmek üzere gelirlerse, Rabbiniz size binden ve üç binden daha fazla olarak beş bin melekle yardım eder. Müfessirler dediler ki: Müşriklerin Bedir günündeki hezimeti Kürz ve arkadaşlarına ulaştı, bunun üzerine onlara yardım etmekten vazgeçtiler; böylece Allah da onlara meleklerle, yani binden fazla olan meleklerle yardım etmedi. Onlara hiçbir şekilde melekle yardım etmediği de söylenmiştir; ancak rivayetler bunun aksine şahitlik etmektedir.
وَذَهَبَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ الْأَوَّلِينَ: مِثْلُ مُجَاهِدٍ، وَعِكْرِمَةَ، وَالضَّحَّاكِ، وَالزُّهْرِيِّ: إِلَى أَنَّ الْقَوْلَ الْمَحْكِيَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ قَوْلٌ صَادِرٌ يَوْمَ أُحُدٍ، قَالُوا وَعَدَهُمُ اللَّهُ بِالْمَدَدِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى شَرْطِ أَنْ يَصْبِرُوا، فَلَمَّا لَمْ يَصْبِرُوا
Mücâhid, İkrime, Dahhâk ve Zührî gibi ilk müfessirlerden bazıları ise Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ } buyruğunda aktarılan sözün Uhud günü söylenen bir söz olduğu görüşüne varmışlardır. Onlar şöyle demiştir: Allah onlara sabretmeleri şartıyla meleklerle yardım vaat etmişti; fakat sabretmeyip
وَاسْتَبَقُوا إِلَى طَلَبِ الْغَنِيمَةِ لَمْ يُمْدِدْهُمُ اللَّهُ وَلَا بِمَلَكٍ وَاحِدٍ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَكُونُ إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ
ganimet elde etmek için yarışa giriştiklerinde Allah onlara tek bir melekle dahi yardım etmedi. Bu tefsire göre { إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ } ifadesi,
بَدَلًا مِنْ وَإِذْ غَدَوْتَ وَحِينَئِذٍ يَتَعَيَّنُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَيَأْتُوكُمْ مُقَدَّمَةً عَلَى الْمَعْطُوفَةِ هِيَ عَلَيْهَا، لِلْوَجْهِ الْمُتَقَدِّمِ مِنْ تَحْقِيقِ سُرْعَةِ النَّصْرِ، وَيَكُونُ الْقَوْلُ فِي إِعْرَابِ وَيَأْتُوكُمْ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا مِنَ الْوَجْهَيْنِ.
{ وَإِذْ غَدَوْتَ } buyruğundan bedel olur. Bu durumda zaferin çabukluğunu pekiştirme gayesiyle, yukarıda geçen gerekçeden ötürü { وَيَأْتُوكُمْ } cümlesinin matuf olduğu cümlenin önüne geçirilmiş olması zorunlu hale gelir ve { وَيَأْتُوكُمْ } ifadesinin irabındaki söz de az önce zikrettiğimiz iki vecih üzere olur.
وَمَعْنَى مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا الْمُبَادَرَةُ السَّرِيعَةُ، فَإِنَّ الْفَوْرَ الْمُبَادَرَةُ إِلَى الْفِعْلِ، وَإِضَافَةُ الْفَوْرِ إِلَى ضَمِيرِ الْآتِينَ لِإِفَادَةِ شِدَّةِ اخْتِصَاصِ الْفَوْرِ بِهِمْ، أَيْ شِدَّةِ اتِّصَافِهِمْ بِهِ حَتَّى صَارَ يُعْرَفُ بِأَنَّهُ فَوْرُهُمْ، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُهُمْ خَرَجَ من فوره. و (مِنْ) لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ.
{ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا } ifadesinin anlamı, hızlıca davranmaktır. Zira fevr (فَوْر), bir fiile hemen girişmektir. Fevr kelimesinin gelenlerin zamirine izafe edilmesi, fevrin onlara olan şiddetli aidiyetini, yani onunla o derece nitelenmiş olduklarını ve hatta onların fevri (ani çıkışı) olarak tanınır hale geldiğini ifade etmek içindir. «خَرَجَ مِنْ فَوْرِهِ» (hemen o an çıktı) sözleri de bu kabildendir. { مِنْ } harfi ise başlangıç bildirmek içindir.
وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ (هَذَا) إِلَى الْفَوْرِ تَنْزِيلًا لَهُ مَنْزِلَةَ الْمُشَاهَدِ الْقَرِيبِ، وَتِلْكَ كِنَايَة أَو استعادة لِكَوْنِهِ عَاجِلًا.
{ هَذَا } sözüyle yapılan işaret, o fevri gözle görülen yakın bir şey makamına indirmek içindir; bu da onun çarçabuk olmasından kinayedir yahut istiaredir.
ومُسَوِّمِينَ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ- بِفَتْحِ الْوَاوِ- عَلَى صِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ مِنْ سَوَّمَهُ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ، وَيَعْقُوبُ- بِكَسْرِ الْوَاوِ- بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ. وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ السُّومَةِ- بِضَمِّ السِّينِ- وَهِيَ الْعَلَامَةُ مَقْلُوبُ سِمَةٍ لِأَنَّ أَصْلَ سِمَةٍ وَسْمَةٌ. وَتُطْلَقُ السُّومَةُ عَلَى عَلَامَةٍ يَجْعَلُهَا الْبَطَلُ لِنَفْسِهِ فِي الْحَرْبِ مِنْ صُوفٍ أَوْ رِيشٍ مُلَوَّنٍ، يَجْعَلُهَا عَلَى رَأْسِهِ أَوْ عَلَى رَأْسِ فَرَسِهِ، يَرْمُزُ بِهَا إِلَى أَنَّهُ لَا يَتَّقِي أَنْ يَعْرِفَهُ أَعْدَاؤُهُ، فَيُسَدِّدُوا إِلَيْهِ سِهَامَهُمْ، أَوْ يَحْمِلُونَ عَلَيْهِ بِسُيُوفِهِمْ، فَهُوَ يَرْمُزُ بِهَا إِلَى أَنَّهُ وَاثِقٌ بِحِمَايَتِهِ نَفْسَهُ بِشَجَاعَتِهِ، وَصِدْقِ لِقَائِهِ، وَأَنَّهُ لَا يَعْبَأُ بِغَيْرِهِ مِنَ الْعَدُوِّ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ [آل عمرَان: ١٤] فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ. وَصِيغَةُ التَّفْعِيلِ وَالِاسْتِفْعَالِ تَكْثُرَانِ فِي اشْتِقَاقِ الْأَفْعَالِ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْجَامِدَةِ.
{ مُسَوِّمِينَ } kelimesini cumhur, sevvame (سَوَّمَ) fiilinin ism-i mef'ul kalıbı olarak vav harfinin fethasıyla [müsevvemîn] okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve Ya'kûb ise vav harfinin kesrasıyla ism-i fail kalıbında [müsevvimîn] okumuştur. Bu kelime sin harfinin dammesiyle alâmet anlamına gelen sûme (سُومَة) kelimesinden türemiştir; bu da sime (سِمَة) kelimesinin maklûbudur (harf yerleri değişmiş halidir), çünkü sime'nin aslı vasme (وَسْمَة)'dir. Sûme, bir yiğidin savaşta başına veya atının başına koyduğu renkli yün yahut tüyden yaptığı ve düşmanlarının kendisini tanıyıp kendisine ok fırlatmalarından veya kılıçlarıyla üzerine hücum etmelerinden çekinmediğine remiz kıldığı alâmete denir. O, bu işaretle cesaretine, cenk meydanındaki sebatına güvenerek kendisini koruduğuna ve düşmandan başkasına aldırış etmediğine remiz yapmaktadır. Bununla ilgili açıklama bu surenin başında Allah Teâlâ'nın: { وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ } [Âl-i İmrân: 14] “nişanlı atlar” buyruğunun tefsirinde geçmişti. Tef'îl ve istif'âl kalıpları, camid isimlerden fiil türetmede çokça kullanılır.
وَوَصْفُ الْمَلَائِكَةِ بِذَلِكَ كِنَايَةٌ عَلَى كَوْنِهِمْ شِدَادًا.
Meleklerin bu şekilde nitelenmesi, onların son derece çetin ve güçlü olduklarından kinayedir.
وَأَحْسَبُ أَنَّ الْأَعْدَادَ الْمَذْكُورَةَ هُنَا مُنَاسِبَةٌ لِجَيْشِ الْعَدُوِّ لِأَنَّ جَيْشَ الْعَدُوِّ يَوْمَ بَدْرٍ كَانَ أَلْفًا فَوَعَدَهُمُ اللَّهُ بِمَدَدِ أَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَلَمَّا خَشُوا أَنْ يَلْحَقَ بِالْعَدُوِّ مَدَدٌ مِنْ كُرْزٍ الْمُحَارِبِيِّ. وَعَدَهُمُ اللَّهُ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ أَيْ بِجَيْشٍ لَهُ قَلْبٌ.
Zannederim burada zikredilen sayılar düşman ordusuna münasiptir; zira Bedir günü düşman ordusu bin kişiydi, Allah da onlara meleklerden bin kişilik bir yardım vaat etti. Kürz el-Muhâribî'den düşmana bir yardım ulaşmasından endişe ettiklerinde Allah onlara üç bin [melek], yani bir kalbi (merkezi),
وَمَيْمَنَةٌ وَمَيْسَرَةٌ كُلُّ رُكْنٍ مِنْهَا أَلْفٌ، وَلَمَّا لَمْ تَنْقَشِعْ خَشْيَتُهُمْ مِنْ إِمْدَادِ الْمُشْرِكِينَ لِأَعْدَائِهِمْ وَعَدَهُمُ اللَّهُ بِخَمْسَةِ آلَافٍ، وَهُوَ جَيْشٌ عَظِيمٌ لَهُ قَلْبٌ وَمَيْمَنَةٌ وَمَيْسَرَةٌ وَمُقَدِّمَةٌ وَسَاقَةٌ، وَذَلِكَ هُوَ الْخَمِيسُ، وَهُوَ أَعْظَمُ تَرْكِيبًا وَجَعَلَ كُلَّ رُكْنٍ مِنْهُ مُسَاوِيًا لِجَيْشِ العدوّ كلّه.
sağ kanadı ve sol kanadı bulunan ve her bir kanadı bin olan bir ordu vaat etti. Müşriklerin düşmanlarına yardım sağlaması hususundaki endişeleri dağılmayınca Allah onlara beş bin vaat etti; bu ise kalbi, sağ kanadı, sol kanadı, öncüsü ve artçısı bulunan muazzam bir ordudur ki bu da hamîs (beşli nizamdaki ordu) adını alır. O teşkilatça en muazzam olanıdır ve Allah onun her bir kanadını düşman ordusunun tamamına denk kılmıştır.
[١٢٦- ١٢٨]
[126-128]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٢٦ إِلَى ١٢٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 126-128. Ayetler]
وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ (١٢٧) لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ (١٢٨)
{ وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ (١٢٧) لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ (١٢٨) } “Allah bunu (yardımı), sırf size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı. Zafer, ancak mutlak güç ve hikmet sahibi olan Allah'ın katındandır. (126) (Bunu), inkâr edenlerden bir kısmını helak etsin yahut onları perişan etsin de hüsrana uğramış olarak geri dönsünler diye [yaptı]. (127) [Ey Muhammed!] Bu işten sana hiçbir pay yoktur. [Allah] ya onların tevbelerini kabul eder yahut onları cezalandırır; çünkü onlar zalimlerdir. (128)”
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ [الْبَقَرَة: ١٢٣] وَالْمَعْنَى لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ حِينَ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ مَا وَعَدَكَ اللَّهُ بِهِ فِي حَالِ أَنَّ اللَّهَ مَا جَعَلَ ذَلِكَ الْوَعْدَ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ وَإِلَّا فَإِنَّهُ وَعَدَكُمُ النَّصْرَ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ [الْأَنْفَال: ٧٠] الْآيَةَ.
{ وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى } cümlesinin, { وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ } [Bakara: 123] buyruğundaki lafza-i celâlden hal konumunda olması caizdir. Manası şöyledir: Müminlere Allah'ın sana vaat ettiğini söylediğin vakit Allah, bu vaadi sırf size bir müjde kılmış olduğu halde, Bedir'de size kesinlikle yardım etmişti; yoksa O size, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ } [Enfâl: 7] ayetinde olduğu gibi mutlak zaferi vaat etmişti.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَطْفَ الْإِخْبَارِ عَلَى التَّذْكِيرِ وَالِامْتِنَانِ. وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِلتَّنْوِيهِ بِهَذِهِ الْعِنَايَةِ مِنَ اللَّهِ بِهِمْ، وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ.
Vav harfinin, haber vermeyi hatırlatmaya ve minnete bağlayan bir atıf için olması da caizdir. Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça getirilmesi, Allah'ın onlara yönelik bu ihtimamını yüceltmek içindir; hitap ise Peygamber'e ﷺ ve Müslümanlaradır.
وَضَمِيرُ النَّصْبِ فِي قَوْلِهِ: جَعَلَهُ عَائِدٌ إِلَى الْإِمْدَادِ الْمُسْتَفَادِ من يُمْدِدْكُمْ [آل عمرَان: ١٢٥] أَوْ إِلَى الْوَعْدِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا [آل عمرَان: ١٢٥] الْآيَةَ.
{ جَعَلَهُ } fiilindeki mansûb zamir, { يُمْدِدْكُمْ } [Âl-i İmrân: 125] ifadesinden anlaşılan yardım etmeye yahut { إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا } [Âl-i İmrân: 125] ayetinden anlaşılan vaade dönmektedir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ. وبُشْرى مَفْعُولٌ ثَانٍ لِ (جَعَلَهُ) أَيْ مَا جَعَلَ اللَّهُ الْإِمْدَادَ وَالْوَعْدَ بِهِ إِلَّا أَنَّهُ بُشْرَى، أَيْ جَعَلَهُ بُشْرَى، وَلَمْ يَجْعَلْهُ غَيْرَ ذَلِكَ.
İstisna müferrağdır (müstesna minh hazfedilmiştir). { بُشْرى } kelimesi { جَعَلَهُ } fiilinin ikinci mefulüdür; yani Allah bu yardımı ve vaadi ancak bir müjde kılmıştır, başka bir şey kılmamıştır.
وَ (لكم) متعلّق ب (بشرى) . وَفَائِدَةُ التَّصْرِيحِ بِهِ مَعَ ظُهُورِ أَنَّ الْبُشْرَى إِلَيْهِمْ هِيَ
{ لَكُمْ } ifadesi { بُشْرى } kelimesine müteallıktır (bağlıdır). Müjdenin onlara yönelik olduğu aşikâr iken bunun açıkça belirtilmesinin faydası;
الدَّلَالَةُ عَلَى تَكْرِمَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُمْ بِأَنْ بَشَّرَهُمْ بُشْرَى لِأَجْلِهِمْ كَمَا فِي التَّصْرِيحِ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ [الشَّرْح: ١] .
Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } [İnşirâh: 1] “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” buyruğunda bunun açıkça belirtilmesinde olduğu gibi, sırf onlar için bir müjde vermek suretiyle Allah Teâlâ'nın onlara gösterdiği ikrama delalet etmektir.
وَالْبُشْرَى اسْمٌ لِمَصْدَرِ بَشَّرَ كَالرُّجْعَى، وَالْبُشْرَى خَبَرٌ بِحُصُولِ مَا فِيهِ نَفْعٌ وَمَسَرَّةٌ لِلْمُخْبَرِ بِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ لَمَّا وَعَدَهُمْ بِالنَّصْرِ أَيْقَنُوا بِهِ فَكَانَ فِي تَبْيِينِ سَبَبِهِ وَهُوَ الْإِمْدَادُ بِالْمَلَائِكَةِ طَمْأَنَةٌ لِنُفُوسِهِمْ لِأَنَّ النُّفُوسَ تَرْكَنُ إِلَى الصُّوَرِ الْمَأْلُوفَةِ.
Büşrâ (بُشْرَى), rüc'â (رُجْعَى) gibi beşşere (بَشَّرَ) fiilinin masdar ismidir. Büşrâ, kendisine haber verilen kimse için fayda ve sevinç ihtiva eden bir şeyin meydana geldiğini bildirmektir. Zira Allah onlara zaferi vaat edince buna kesin olarak inandılar; bunun sebebinin meleklerle yardım olduğunun açıklanmasında ise onların nefisleri için bir teskin ve yatışma vardı, çünkü nefisler alışılagelmiş sebeplere ve suretlere meyleder.
وَالطَّمْأَنَةُ وَالطُّمَأْنِينَةُ: السُّكُونُ وَعَدَمُ الِاضْطِرَابِ، وَاسْتُعِيرَتْ هُنَا لِيَقِينِ النَّفْسِ بِحُصُولِ الْأَمْرِ تَشْبِيهًا لِلْعِلْمِ الثَّابِتِ بِثَبَاتِ النَّفْسِ أَيْ عَدَمِ اضْطِرَابِهَا، وَتَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي- فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦٠]-.
Tam'anete (طَمْأَنَة) ve tuma'nîne (طُمَأْنِينَة); sükûnet ve sarsıntısızlık demektir. Burada nefsin bir işin gerçekleşeceğine dair kesin inancı için, sabit ilmin nefsin sebatına yani sarsıntısızlığına benzetilmesi suretiyle istiare edilmiştir. Bu kelime Bakara Suresi'nde [260]: { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “fakat kalbimin mutmain olması için” buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَعُطِفَ وَلِتَطْمَئِنَّ عَلَى بُشْرى فَكَانَ دَاخِلًا فِي حَيِّزِ الِاسْتِثْنَاءِ فَيَكُونُ اسْتِثْنَاءً مِنْ عِلَلٍ، أَيْ مَا جَعَلَهُ اللَّهُ لِأَجْلِ شَيْءٍ إِلَّا لِأَجْلِ أَنْ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ.
{ وَلِتَطْمَئِنَّ } ifadesi { بُشْرى } üzerine atfedilmiştir ve istisna alanına dâhil olmuştur. Dolayısıyla illetlerden (gerekçelerden) yapılmış bir istisna olur; yani: Allah bunu, sırf kalpleriniz onunla yatışsın diye yapmış, başka bir sebeple yapmamıştır.
وَجُمْلَةُ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَذْيِيلٌ أَيْ كُلُّ نَصْرٍ هُوَ مِنْ اللَّهِ لَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَإِجْرَاءُ وَصْفَيِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ هُنَا لِأَنَّهُمَا أَوْلَى بِالذِّكْرِ فِي هَذَا الْمَقَامِ، لِأَنَّ الْعَزِيزَ يَنْصُرُ مَنْ يُرِيدُ نَصْرَهُ، وَالْحَكِيمُ يَعْلَمُ مَنْ يَسْتَحِقُّ نَصْرَهُ وَكَيْفَ يُعْطَاهُ.
{ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } cümlesi tezyîldir (hükmü pekiştiren genel bir fezlekedir); yani her zafer meleklerden değil, sadece Allah'tandır. Burada el-Azîz ve el-Hakîm vasıflarının zikredilmesi, bu makamda anılmaya en layık vasıflar olmalarındandır; zira Azîz olan, yardım etmek istediğine yardım eder, Hakîm olan ise kime yardım edilmeye layık olduğunu ve yardımın ona nasıl verileceğini bilir.
وَقَوْلُهُ: لِيَقْطَعَ طَرَفاً متعلّق ب (النّصر) بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ عِلَّةٌ لِبَعْضِ أَحْوَالِ النَّصْرِ، أَيْ لِيَقْطَعَ يَوْمَ بَدْرٍ طَرَفًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ.
{ لِيَقْطَعَ طَرَفاً } buyruğu, zaferin bazı durumlarının bir illeti olması bakımından { النّصر } lafzına bağlıdır; yani Bedir günü müşriklerden bir tarafı kesip yok etsin diye [yardım etmiştir].
وَالطَّرَفُ- بِالتَّحْرِيكِ- يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى النَّاحِيَةِ، وَيُخَصُّ بِالنَّاحِيَةِ الَّتِي هِيَ مُنْتَهَى الْمَكَانِ، قَالَ أَبُو تَمَّامٍ:
Harekeli olan taraf (طَرَف) kelimesinin yön/taraf anlamında olması caizdir ve bu, mekânın en uç noktası olan cihete tahsis edilir. Ebû Temmâm şöyle demiştir:
كَانَتْ هِيَ الْوَسَطَ الْمَحْمِيَّ فَاتَّصَلَتْ ... بِهَا الْحَوَادِثُ حَتَّى أَصْبَحَتْ طَرَفَا
«O korunmuş bir merkez idi; derken hadiseler ona peş peşe geldi de nihayet uç bir taraf haline geldi.»
فَيَكُونُ اسْتِعَارَةً لِطَائِفَةٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها [الرَّعْد: ٤١] وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْجُزْءِ الْمُتَطَرِّفِ مِنَ الْجَسَدِ
Bu durumda Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } [Ra'd: 41] “Görmediler mi ki biz yeryüzüne gelip onu uçlarından eksiltiyoruz” buyruğunda olduğu gibi müşriklerden bir topluluk için istiare olur. Kelimenin bedenin uç uzuvları
كَالْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ وَالرَّأْسِ فَيَكُونُ مُسْتَعَارًا هُنَا لِأَشْرَافِ الْمُشْرِكِينَ، أَيْ لِيَقْطَعَ مِنْ جِسْمِ الشِّرْكِ أَهَمَّ أَعْضَائِهِ، أَيْ لِيَسْتَأْصِلَ صَنَادِيدَ الَّذِينَ كَفَرُوا. وَتَنْكِيرُ (طَرَفًا) لِلتَّفْخِيمِ، وَيُقَالُ: هُوَ مِنْ أَطْرَافِ الْعَرَبِ، أَيْ مِنْ أَشْرَافِهَا وَأَهْلِ بُيُوتَاتِهَا.
olan iki el, iki ayak ve baş anlamında olması da caizdir. Bu takdirde burada müşriklerin ileri gelenleri için ödünç alınmış (istiare yapılmış) olur; yani şirk bedeninden en mühim uzuvlarını kesip atmak, inkâr edenlerin elebaşlarını kökünden kazımak için demektir. { طَرَفًا } kelimesinin nekire (belirsiz) gelmesi tazim (büyütme/önem bildirme) içindir. Nitekim: «هُوَ مِنْ أَطْرَافِ الْعَرَبِ» (O, Arapların etrafındandır) denir ki bu, Arapların eşrafından ve köklü hanedan mensuplarından demektir.
وَمَعْنَى أَوْ يَكْبِتَهُمْ يُصِيبَهُمْ بِغَمٍّ وَكَمَدٍ، وَأَصْلُ كَبَتَ كَبَدَ بِالدَّالِ إِذَا أَصَابَهُ فِي كَبِدِهِ. كَقَوْلِهِمْ: صُدِرَ إِذَا أُصِيبَ فِي صَدْرِهِ، وَكُلِيَ إِذَا أُصِيبَ فِي كُلْيَتِهِ، وَمُتِنَ إِذَا أُصِيبَ فِي مَتْنِهِ، وَرُئِيَ إِذَا أُصِيبَ فِي رِئَتِهِ، فَأُبْدِلَتِ الدَّالُ تَاءً وَقَدْ تُبْدَلُ التَّاءُ دَالًا كَقَوْلِهِمْ: سَبَدَ رَأْسَهُ وَسَبَتَهُ أَيْ حَلَقَهُ. وَالْعَرَبُ تَتَخَيَّلُ الْغَمَّ وَالْحُزْنَ مَقَرُّهُ الْكَبِدُ، وَالْغَضَبَ مَقَرُّهُ الصَّدْرُ وَأَعْضَاءُ التَّنَفُّسِ. قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ يَمْدَحُ سَيْفَ الدَّوْلَةِ حِينَ سَفَرِهِ عَنْ أَنْطَاكِيَةَ:
{ أَوْ يَكْبِتَهُمْ } ifadesinin manası, onlara keder ve kahır isabet ettirmesidir. Kebete (كَبَتَ) kelimesinin aslı, bir kimse karaciğerinden vurulduğunda söylenen dâl harfiyle kebede (كَبَدَ) fiilidir. Nitekim göğsünden vurulana «صُدِرَ», böbreğinden vurulana «كُلِيَ», sırtından vurulana «مُتِنَ», akciğerinden vurulana «رُئِيَ» denildiği gibi burada da dâl harfi tâ harfine dönüştürülmüştür. Bazen tâ harfi de dâl harfine dönüştürülür; nitekim başını tıraş ettiğinde: «سَبَدَ رَأْسَهُ وَسَبَتَهُ» demeleri bundandır. Araplar keder ve hüznün karargâhının karaciğer, öfkenin karargâhının ise göğüs ve solunum organları olduğunu tasavvur ederler. Ebû't-Tayyib, Antakya'dan ayrılışı esnasında Seyfüddevle'yi överken şöyle demiştir:
لِأَكْبِتَ حَاسِدًا وَأُرِي عَدُوًّا ... كَأَنَّهُمَا وَدَاعُكَ وَالرَّحِيلُ
«Kıskanç olanı kahredeyim ve düşmana göstereyim diye; / Sanki seninle vedalaşmak ve yola çıkmak o ikisiymiş gibi.»
وَقَدِ اسْتَقْرَى أَحْوَالَ الْهَزِيمَةِ فَإِنَّ فَرِيقًا قُتِلُوا فَقُطِعَ بِهِمْ طَرَفٌ مِنَ الْكَافِرِينَ، وَفَرِيقًا كُبِتُوا وَانْقَلَبُوا خَائِبِينَ، وَفَرِيقًا مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِالْإِسْلَامِ، فَأَسْلَمُوا، وَفَرِيقًا عُذِّبُوا بِالْمَوْتِ عَلَى الْكُفْرِ بَعْدَ ذَلِكَ، أَوْ عُذِّبُوا فِي الدُّنْيَا بِالذُّلِّ، وَالصَّغَارِ، وَالْأَسْرِ، وَالْمَنِّ عَلَيْهِمْ يَوْمَ الْفَتْحِ، بَعْدَ أَخْذِ بَلَدِهِمْ وَ «أَوْ» بَيْنَ هَذِهِ الْأَفْعَالِ لِلتَّقْسِيمِ.
Nitekim hezimetin durumlarını bir bir ele alıp saymıştır: Bir kısmı öldürülmüş ve böylece kâfirlerden bir taraf kesilip yok edilmiştir; bir kısmı kahrından perişan olup hüsrana uğramış olarak geri dönmüştür; bir kısmına Allah İslam'ı lütfetmiş ve onlar Müslüman olmuşlardır; bir kısmı da bundan sonra küfür üzere ölümle azap edilmiş yahut memleketleri alındıktan sonra fetih günü zillet, hakaret, esaret ve başa kakılmakla dünyada azap görmüşlerdir. Bu fiiller arasındaki { أَوْ } taksim (kısımlara ayırma) içindir.
وَهَذَا الْقَطْعُ وَالْكَبْتُ قَدْ مَضَيَا يَوْمَ بَدْرٍ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ بِنَحْوِ سَنَتَيْنِ، فَالتَّعْبِيرُ عَنْهُمَا بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِقَصْدِ اسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ فِي ذَلِكَ النَّصْرِ الْمُبِينِ الْعَزِيزِ النَّظِيرِ.
Bu kesip yok etme ve perişan etme, bu ayetin inmesinden yaklaşık iki yıl önce Bedir günü gerçekleşip geçmiştir. Bunların muzari (geniş/şimdiki zaman) kipiyle ifade edilmesi, eşi benzeri az bulunan o apaçık zaferdeki harikulade durumu canlandırma kastına matuftur.
وَجُمْلَةُ لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ، وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ،
{ لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } cümlesi, birbiri üzerine matuf cümleler arasında yer alan bir ara cümledir (itiraziyyedir) ve hitap Peygamber'edir ﷺ.
فَيَجُوزُ أَنْ تُحْمَلَ عَلَى صَرِيحِ لَفْظِهَا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى نَفْيُ أَنْ يكون للنّبيء، أَي لِقِتَالِهِ الْكُفَّارَ بِجَيْشِهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، تَأْثِيرٌ فِي حُصُولِ النَّصْرِ يَوْمَ بَدْرٍ، فَإِنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا فِي قِلَّةٍ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ مِنْ جَوَانِبِ الْقِتَالِ، أَيْ فَالنَّصْرُ حَصَلَ بِمَحْضِ فَضْلِ اللَّهِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَهَذَا مِنْ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى [الْأَنْفَال:
Dolayısıyla bu ifadenin lafzının zahirine hamledilmesi caizdir; buna göre mana, Bedir günü zaferin elde edilmesinde Peygamber'in -yani Müslümanlardan oluşan ordusuyla kâfirlerle savaşmasının- hiçbir tesiri olmadığını nefyetmektir (reddetmektir). Zira Müslümanlar, savaşın her alanında sayıca ve imkânca azlık içindeydiler. Yani zafer, Allah'ın Müslümanlara sırf bir lütfu olarak gerçekleşmiştir. Bu da O'nun şu buyruğunun manasındandır: { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Onları siz öldürmediniz, fakat onları Allah öldürdü. Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı” [el-Enfâl:
١٧] .
17].
وَلَفْظُ (الْأَمْرِ) مِنْ قَوْلِهِ: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَعْنَاهُ الشَّأْنُ، وَ (الْ) فِيهِ لِلْعَهْدِ، أَيْ مِنَ الشَّأْنِ الَّذِي عَرَفْتُمُوهُ وَهُوَ النَّصْرُ.
{ لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “Bu işten sana hiçbir pay yoktur” buyruğundaki el-Emr (الْأَمْرِ) lafzının manası durum/meseledir. Baştaki «el-» (الْ) takısı ise ahd (bilineni ifade) içindir; yani bildiğiniz durumdan, o da zaferdir.
وَيَجُوزُ أَنْ تُحْمَلَ الْجُمْلَةُ عَلَى أَنَّهَا كِنَايَةٌ عَنْ صَرْفِ النَّبِيءِ- ﵊ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِشَأْنِ مَا صَنَعَ اللَّهُ بِالَّذِينَ كَفَرُوا، مِنْ قَطْعِ طَرَفِهِمْ، وَكَبْتِهِمْ أَوْ تَوْبَةٍ عَلَيْهِمْ، أَوْ تَعْذِيبٍ لَهُم: أَي فَذَلِك مَوْكُولٌ إِلَيْنَا نُحَقِّقُهُ مَتَى أَرَدْنَا، وَيَتَخَلَّفُ مَتَى أَرَدْنَا عَلَى حَسْبِ مَا تَقْتَضِيهِ حِكْمَتُنَا، وَذَلِكَ كَالِاعْتِذَارِ عَنْ تَخَلُّفِ نَصْرِ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ.
Bu cümlenin, Peygamber'in -aleyhisselâm- Allah'ın inkâr edenlere yapacağı şeylerle -onların bir kısmını kesip yok etmesi, onları perişan etmesi, tövbelerini kabul etmesi yahut onlara azap etmesi ile- meşgul olmaktan vazgeçirilmesine kinaye olması da caizdir: Yani bu iş bize bırakılmıştır; hikmetimizin gerektirdiği doğrultuda dilediğimiz zaman onu gerçekleştirir, dilediğimiz zaman da geri bırakırız. Bu ise Uhud günü Müslümanların zaferinin gecikmesinin bir nevi gerekçesi gibidir.
فَلَفْظُ (الْأَمْرِ) بِمَعْنَى شَأْنِ الْمُشْرِكِينَ. وَالتَّعْرِيفُ فِيهِ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ لَيْسَ لَكَ مِنْ أَمْرِهِمُ اهْتِمَامٌ. وَهَذَا تَذْكِيرٌ بِمَا كَانَ لِلنَّبِيءِ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ مِنْ تَخَوُّفِ ظُهُورِ الْمُشْرِكِينَ عَلَيْهِ، وَإِلْحَاحِهِ فِي الدُّعَاءِ بِالنَّصْرِ. وَلَعَلَّ النَّبِيءَ ﷺ كَانَ يودّ استيصال جَمِيعِ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ حَيْثُ وَجَدَ مُقْتَضَى ذَلِكَ وَهُوَ نُزُولُ الْمَلَائِكَةِ لِإِهْلَاكِهِمْ، فَذَكَّرَهُ اللَّهُ بِذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يُقَدِّرِ اسْتِيصَالَهُمْ جَمِيعًا بَلْ جَعَلَ الِانْتِقَامَ مِنْهُمْ أَلْوَانًا فَانْتَقَمَ مِنْ طَائِفَةٍ بِقَطْعِ طَرَفٍ مِنْهُمْ، وَمِنْ بَقِيَّتِهِمْ بِالْكَبْتِ، وَهُوَ الْحُزْنُ عَلَى قَتْلَاهُمْ، وَذَهَابُ رُؤَسَائِهِمْ، وَاخْتِلَالُ أُمُورِهِمْ، وَاسْتَبْقَى طَائِفَةً لِيَتُوبَ عَلَيْهِمْ وَيَهْدِيَهُمْ، فَيَكُونُوا قُوَّةً لِلْمُسْلِمِينَ فَيُؤْمِنُوا بَعْدَ ذَلِكَ، وَهُمْ مَنْ آمَنَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ قَبْلَ الْفَتْحِ، وَيَوْمَ الْفَتْحِ: مِثْلُ أَبِي سُفْيَانَ، وَالْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ أَخِي أَبِي جَهْلٍ، وَعِكْرِمَةَ بْنِ أَبِي جَهْلٍ، وَصَفْوَانِ بْنِ أُمَيَّةَ، وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ، وَعَذَّبَ طَائِفَةً عَذَابَ الدُّنْيَا بِالْأَسْرِ، أَوْ بِالْقَتْلِ: مِثْلَ ابْنِ خَطَلٍ، وَالنَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ، فَلِذَلِكَ قِيلَ لَهُ:
Bu durumda el-Emr (الْأَمْرِ) lafzı müşriklerin durumu manasındadır. Baştaki belirlilik takısı ise muzafun ileyhin (tamlayanın) yerine geçmiştir; yani onlarla ilgili meselede senin bir tasan/yetkin yoktur. Bu, Bedir günü Peygamber'in ﷺ müşriklerin kendisine üstün gelmesinden duyduğu endişenin ve zafer için ısrarla dua etmesinin hatırlatılmasıdır. Belki de Peygamber ﷺ, bunun gerektiricisi olan meleklerin onları helak etmek üzere inmesini gördüğünde Bedir günü bütün müşriklerin kökünün kazınmasını arzu etmişti; bunun üzerine Allah ona hepsinin kökünün kazınmasını takdir etmediğini, bilakis onlardan intikam almayı çeşit çeşit kıldığını hatırlattı: Bir gruptan bir kısmını kesip yok ederek intikam aldı; geride kalanlardan ise öldürülenlerine duydukları hüzün, reislerinin yok olması ve işlerinin bozulması demek olan keder ve perişanlıkla intikam aldı; bir grubu da tövbelerini kabul etmek ve onlara hidayet vermek için hayatta bıraktı ki Müslümanlar için bir güç olsunlar ve daha sonra iman etsinler. Bunlar da fetih öncesinde ve fetih günü iman eden Mekkelilerdir: Ebû Süfyân, Ebû Cehil'in kardeşi Hâris b. Hişâm, İkrime b. Ebî Cehil, Safvân b. Ümeyye ve Hâlid b. Velîd gibi. Bir gruba ise esaretle yahut öldürülmekle dünyada azap etti: İbn Hatal ve Nadr b. Hâris gibi. İşte bu yüzden ona şöyle denildi:
«لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ» . وَوُضِعَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ لِيَظْهَرَ أَنَّ الْمُرَادَ من الْأَمر هُوَ الْأَمْرِ الدَّائِرِ بَيْنَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الْأَرْبَعَةِ مِنْ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ، أَيْ لَيْسَ لَكَ مِنْ أَمْرِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الْأَرْبَعَةِ شَيْءٌ وَلَكِنَّهُ مَوْكُولٌ إِلَى اللَّهِ، هُوَ أَعْلَمُ بِمَا سَيَصِيرُونَ إِلَيْهِ وَجَعَلَ هَذِهِ الْجُمْلَةَ قَبْلَ قَوْلِهِ: أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ اسْتِئْنَاسٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ، إِذْ قَدَّمَ مَا يَدُلُّ عَلَى الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ لِأَجْلِهِ، ثُمَّ أَرْدَفَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْعَفْوِ عَنْهُمْ، ثُمَّ
«لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ» (Bu işten sana hiçbir pay yoktur). Bu cümle, matuf (birbirine bağlanan) ifadelerin arasına yerleştirilmiştir ki "el-Emr"den maksadın müşriklerin hallerinden bu dört hal arasında dönüp dolaşan durum olduğu açıkça ortaya çıksın; yani bu dört halin idaresinden sana hiçbir pay yoktur, bilakis bu Allah'a bırakılmıştır; onların neye dönüşeceğini en iyi O bilir. Bu cümlenin { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “yahut tövbelerini kabul etsin” buyruğundan önce getirilmesi ise Peygamber ﷺ için bir tesellidir; zira önce onun hatırı için onlardan intikam alınacağına delalet eden kısmı öne almış, ardından onları affetmeye delalet eden ifadeyi getirmiş, sonra da
أَرْدَفَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى عِقَابِهِمْ، فَفِي بَعْضِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ إِرْضَاءٌ لَهُ مِنْ جَانِبِ الِانْتِصَارِ لَهُ، وَفِي بَعْضِهَا إِرْضَاءٌ لَهُ مِنْ جَانِبِ تَطْوِيعِهِمْ لَهُ. وَلِأَجْلِ هَذَا الْمَقْصِدِ عَادَ الْكَلَامُ إِلَى بَقِيَّةِ عُقُوبَاتِ الْمُشْرِكِينَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
onların cezalandırılmasına delalet eden ifadeyi eklemiştir. Nitekim bu hallerin bazısında ona yardım edilip zafer kazandırılması yönünden onu hoşnut etme, bazısında da onları ona boyun eğdirip itaate sokma yönünden onu hoşnut etme vardır. İşte bu maksattan ötürü söz, Yüce Allah'ın şu buyruğuyla müşriklerin diğer cezalarına geri dönmüştür:
أَوْ يُعَذِّبَهُمْ.
{ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ } “yahut onlara azap etsin”.
وَلِكَوْنِ التَّذْكِيرِ بِيَوْمِ بَدْرٍ وَقَعَ فِي خِلَالِ الْإِشَارَةِ إِلَى وَقْعَةِ أُحُدٍ، كَأَنَّ فِي هَذَا التَّقْسِيمِ إِيمَاءً إِلَى مَا يَصْلُحُ بَيَانًا لِحِكْمَةِ الْهَزِيمَةِ اللَّاحِقَةِ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ، إِذْ كَانَ فِي اسْتِبْقَاءِ كَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، لَمْ يُصِبْهُمُ الْقَتْلُ يَوْمَئِذٍ، ادِّخَارُ فَرِيقٍ عَظِيمٍ مِنْهُمْ لِلْإِسْلَامِ فِيمَا بَعْدُ، بَعْدَ أَنْ حَصَلَ رُعْبُهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِوَقْعَةِ بَدْرٍ، وَإِنْ حَسَبُوا لِلْمُسْلِمِينَ أَيَّ حِسَابٍ بِمَا شَاهَدُوهُ مِنْ شَجَاعَتِهِمْ يَوْمَ أُحُدٍ، وَإِنْ لَمْ يَنْتَصِرُوا. وَلَا يَسْتَقِيمُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مُتَعَلِّقًا بِأَحْوَالِ يَوْمِ أُحُدٍ: لِأَنَّ سِيَاقَ الْكَلَامِ يَنْبُو عَنْهُ، وَحَالُ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ أُحُدٍ لَا يُنَاسِبُهُ قَوْلُهُ: لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى قَوْلِهِ: خائِبِينَ.
Bedir gününün hatırlatılması Uhud Gazvesi'ne işaret edilirken vuku bulduğu için, sanki bu taksimde Uhud günü Müslümanların başına gelen yenilginin hikmetini açıklamaya elverişli bir ima bulunmaktadır; zira o gün öldürülmeyip hayatta bırakılan birçok müşriğin içinde, Bedir Gazvesi sebebiyle Müslümanlardan duydukları korku yerleştikten ve galip gelmeseler bile Uhud günü Müslümanların cesaretinden gördükleri karşısında onlara büyük bir pay biçtikten sonra, ileride İslam'a girecek büyük bir grubun saklanması hikmeti vardı. { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “Bu işten sana hiçbir pay yoktur” buyruğunun Uhud gününün halleriyle ilgili olması ise doğru olmaz; zira sözün akışı buna elvermez ve Uhud günü müşriklerin durumu, { لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerden bir kısmını kessin [diye]” buyruğundan { خائِبِينَ } “hüsrana uğramış olarak” buyruğuna kadar olan kısımla bağdaşmaz.
وَوَقَعَ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ شُجَّ وَجْهُهُ، وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ يَوْمَ أُحُدٍ، وَجَاءَ الْمُسْلِمُونَ يَمْسَحُونَ الدَّمَ عَنْ وَجْهِ نَبِيِّهِمْ، فَقَالَ النَّبِيءُ- ﵇: «كَيْفَ يُفْلِحُ قَوْمٌ فَعَلُوا هَذَا بِنَبِيِّهِمْ وَهُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ»
Sahîh-i Müslim'de Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Uhud günü Peygamber'in ﷺ yüzü yaralanmış ve ön dişi kırılmıştı; Müslümanlar peygamberlerinin yüzündeki kanı silmeye gelmişlerdi de Peygamber -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştu: «كَيْفَ يُفْلِحُ قَوْمٌ فَعَلُوا هَذَا بِنَبِيِّهِمْ وَهُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ» (Kendilerini Rablerine davet edip dururken peygamberlerine bunu yapan bir kavim nasıl felaha erer?).
أَيْ فِي حَالِ أَنَّهُ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْخَيْرِ عِنْدَ رَبِّهِمْ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، وَمَعْنَاهُ: لَا تَسْتَبْعِدْ فَلَاحَهُمْ. وَلَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَهُ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُتَأَوِّلٌ عَلَى إِرَادَةِ:: فَذُكِّرَ النَّبِيءُ ﷺ بِهَذِهِ الْآيَةِ، لِظُهُورِ أَنَّ مَا ذَكَرُوهُ غَيْرُ صَالِحٍ لِأَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِأَنَّ النَّبِيءَ تَعَجَّبَ مِنْ فَلَاحِهِمْ أَوِ اسْتَبْعَدَهُ، وَلَمْ يَدَّعِ لِنَفْسِهِ شَيْئًا، أَوْ عَمَلًا، حَتَّى يُقَالَ: «لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ» .
Yani kendisi onları Rableri katındaki hayra davet etmekte iken bunu yapmışlardır. Bunun üzerine bu ayet inmiştir ve anlamı: Onların felaha ermesini uzak görme [demektir]. Şüphe yok ki «bunun üzerine bu ayet indi» sözü, «bunun üzerine Peygamber'e ﷺ bu ayet hatırlatıldı» manasına tevil edilir. Zira naklettikleri bu olayın nüzul sebebi olmaya elverişli olmadığı açıktır; çünkü Peygamber onların felaha ermesine şaşmış veya bunu uzak görmüştür, yoksa kendisine «لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ» (Bu işten sana hiçbir pay yoktur) denilmesini gerektirecek bir hak veya bir fiil iddiasında bulunmamıştır.
وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ: أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ دَعَا عَلَى أَرْبَعَةٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَسَمَّى أُنَاسًا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لِنَهْيِهِ عَنْ ذَلِكَ، ثُمَّ أَسْلَمُوا
Tirmizî'nin rivayetine göre Peygamber ﷺ müşriklerden dört kişiye beddua etmiş ve bazı kimselerin isimlerini vermişti; bunun üzerine onu bundan nehyetmek için bu ayet indi, sonra da onlar Müslüman oldular.
. وَقِيلَ:
Şöyle de denilmiştir:
إِنَّهُ هَمَّ بِالدُّعَاءِ، أَوِ اسْتَأْذَنَ اللَّهَ أَنْ يَدْعُوَ عَلَيْهِمْ بِالِاسْتِيصَالِ، فَنُهِيَ. وَيَرُدُّ هَذِهِ الْوُجُوهَ مَا
O, beddua etmeye niyetlenmiş yahut köklerinin kazınması için beddua etmek üzere Allah'tan izin istemiş, fakat nehyedilmiştir. Bu ihtimalleri ise şu reddetmektedir:
فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ: كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى رَسُولِ الله ﷺ يَحْكِي نبيئا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ضَرَبَهُ قَوْمُهُ، وَهُوَ يَمْسَحُ الدَّمَ عَنْ وَجْهِهِ، وَهُوَ يَقُولُ: رَبِّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يعلمُونَ
Sahîh-i Müslim'de İbn Mes'ûd'dan rivayet edilen şu hadistir: «Resûlullah'ı ﷺ peygamberlerden bir peygamberi anlatırken görür gibiyim; kavmi onu dövmüş, o da yüzündeki kanı silerken şöyle diyordu: “Rabbim, kavmimi bağışla, çünkü onlar bilmiyorlar.”»
. و
Ayrıca
ورد أَنَّهُ لَمَّا شُجَّ وَجْهُهُ يَوْمَ أُحُدٍ قَالَ لَهُ أَصْحَابُهُ: لَوْ دَعَوْتَ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ:
Uhud günü yüzü yaralandığında ashabının kendisine: «Onlara beddua etsen ya!» dedikleri, onun da şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir:
إِنِّي لَمْ أُبْعَثْ لَعَّانًا، وَلَكِنِّي بُعِثْتُ دَاعِيًا وَرَحْمَةً، اللَّهُمَّ اهْدِ قَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
«Ben lanet edici olarak gönderilmedim, bilakis davetçi ve bir rahmet olarak gönderildim. Allahım! Kavmime hidayet ver, çünkü onlar bilmiyorlar.»
. وَمَا ثَبَتَ مِنْ خُلُقِهِ ﷺ: أَنَّهُ كَانَ لَا يَنْتَقِمُ لِنَفْسِهِ.
Ayrıca onun ﷺ ahlakına dair sabit olan bir husus da şahsı için intikam almadığıdır.
وَأَغْرَبَ جَمَاعَةٌ فَقَالُوا نَزَلَ قَوْلُهُ: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ نَسْخًا لِمَا كَانَ يَدْعُو بِهِ النَّبِيءُ ﷺ فِي قُنُوتِهِ عَلَى رِعْلٍ، وَذَكْوَانَ، وَعُصَيَّةَ، وَلِحْيَانَ، الَّذِينَ قَتَلُوا أَصْحَابَ بِئْرِ مَعُونَةَ، وَسَنَدُهُمْ فِي ذَلِكَ مَا وَقَعَ فِي «الْبُخَارِيِّ» أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَمْ يَزَلْ يَدْعُو عَلَيْهِمْ، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا كَلَامٌ ضَعِيفٌ كُلُّهُ وَلَيْسَ هَذَا مِنْ مَوَاضِعِ النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ. وَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ تَكُونَ نَزَلَتْ لِنَسْخِ ذَلِكَ وَهِيَ مُتَوَسِّطَةٌ بَيْنَ
Bir topluluk ise çok uzak bir görüş ileri sürerek { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “Bu işten sana hiçbir pay yoktur” buyruğunun, Peygamber'in ﷺ Bi'r-i Maûne ashabını katleden Ri'l, Zekvân, Usayye ve Lihyân aleyhine kunut duasında yaptığı bedduaları neshetmek (hükmünü kaldırmak) üzere indiğini söylemişlerdir. Bu konudaki dayanakları ise el-Buhârî'de yer alan, Peygamber'in ﷺ Allah: { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } buyruğunu indirinceye kadar onlara beddua etmeye devam ettiği rivayetidir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bu sözün tamamı zayıftır ve burası nâsih ile mensûhun (hükmü kaldıran ve kaldırılanın) yerlerinden değildir. Hem bu ayet,
عِلَلِ النَّصْرِ الْوَاقِعِ يَوْمَ بَدْرٍ. وَتَفْسِيرُ مَا وَقَعَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ:
Bedir günü gerçekleşen zaferin gerekçeleri arasında yer almışken bunu neshetmek için inmiş olması nasıl sahih olabilir?» Sahîh-i Buhârî'de Ebû Hüreyre hadisinden geçen rivayetin tefsiri ise şöyledir:
أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ تَرَكَ الدُّعَاءَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَة أخذا بكامل الْأَدَبِ، لِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَعْلَمَهُ فِي هَذَا بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ بِمَا فِيهِ نَفْعُ الْإِسْلَامِ، وَنِقْمَةُ الْكُفْرِ، تَرَكَ الدُّعَاءَ عَلَيْهِمْ إِذْ لَعَلَّهُمْ أَنْ يُسْلِمُوا. وَإِذْ جَعَلْنَا دُعَاءَهُ ﷺ عَلَى قَبَائِلَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِي الْقُنُوتِ شَرْعًا تَقَرَّرَ بِالِاجْتِهَادِ فِي مَوْضِعِ الْإِبَاحَةِ لِأَنَّ أَصْلَ الدُّعَاءِ عَلَى الْعَدُّوِ مُبَاحٌ، فَتَرْكُهُ لِذَلِكَ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، مِنْ قَبِيلِ النَّسْخِ بِالْقِيَاسِ، نَسَخَتْ حُكْمَ الْإِبَاحَةِ الَّتِي هِيَ اسْتِوَاءُ الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ بِإِثْبَاتِ حُكْمِ أَوْلَوِيَّةِ الْفِعْلِ.
Peygamber ﷺ bu ayetin inmesinden sonra edebin en kâmil derecesini takınarak müşriklere beddua etmeyi bırakmıştır; çünkü Allah bu ayette İslam'ın faydasına ve küfrün cezalandırılmasına neyin uygun olduğunu Allah'ın en iyi bildiğine delalet eden hususları kendisine bildirince, belki Müslüman olurlar ümidiyle onlara beddua etmeyi terk etmiştir. Peygamber'in ﷺ kunutta müşrik kabilelere beddua etmesini mubahlık dairesinde ictihadla sabit olmuş bir şer'î hüküm sayarsak -çünkü düşmana beddua etmenin aslı mubahtır-, bu ayet indikten sonra bunu terk etmesi, kıyas yoluyla nesh kabilinden olup yapma ile terk etmenin eşitliği demek olan mubahlık hükmünü, [terkin/affın] evleviyet hükmünü sabit kılarak neshetmiştir.
وَمِنْهُمْ مَنْ أَبْعَدَ الْمَرْمَى، وَزَعَمَ أَنَّ قَوْلَهُ: أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ مَنْصُوبٌ بِأَنْ مُضْمَرَةٍ وُجُوبًا، وَأَنَّ (أَوْ) بِمَعْنَى حَتَّى: أَيْ لَيْسَ لَكَ مِنْ أَمْرِ إِيمَانِهِمْ شَيْءٌ حَتَّى يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، أَيْ لَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا إِذَا تَابَ عَلَيْهِمْ، وَهَلْ يَجْهَلُ هَذَا أَحَدٌ حَتَّى يَحْتَاجَ إِلَى بَيَانِهِ، عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ وَقَعَتْ بَيْنَ عِلَلِ النَّصْرِ، فَكَيْفَ يشتّت الْكَلَام، وتنتثر الْمُتَعَاطِفَاتُ.
Onlardan bazıları ise hedeften çok uzaklaşarak { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } ifadesinin vücûben gizli bir "en" (أَنْ) ile mensup olduğunu ve "ev" (أَوْ) edatının «hattâ» (حَتَّى - -e kadar) manasında olduğunu iddia etmişlerdir; yani: «Allah onların tövbesini kabul edinceye kadar onların iman etmesi hususunda senin hiçbir yetkin yoktur, yani Allah onların tövbesini kabul etmedikçe iman etmezler» demektir. Oysa bunu açıklamaya ihtiyaç duyulacak kadar bilmeyen kimse var mıdır? Kaldı ki bu cümle zaferin illetleri arasında yer almıştır; söz nasıl bu şekilde darmadağın edilir ve birbiri üzerine matuf ifadeler birbirinden koparılır!
وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ الْأَمْرِ أَوْ عَلَى قَوْلِهِ شَيْءٌ، مِنْ عَطْفِ الْفِعْلِ عَلَى اسْمٍ خَالِصٍ بِإِضْمَارِ أَنْ عَلَى سَبِيلِ الْجَوَازِ، أَيْ لَيْسَ لَكَ مِنْ أَمْرِهِمْ أَوْ تَوْبَتِهِمْ شَيْءٌ، أَوْ لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ تَوْبَةٌ عَلَيْهِمْ.
Bazıları da «cevâzen gizli bir en (أَنْ) takdiriyle fiilin hâlis isme atfedilmesi» kuralı gereğince { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } ifadesini { الْأَمْرِ } veya { شَيْءٌ } lafzına matuf kılmışlardır; yani «onların işinden veya onların tövbesinden sana hiçbir şey yoktur» yahut «bu işten veya onlara yapılacak tövbeden sana hiçbir pay yoktur» demektir.
فَإِنْ قُلْتَ: هَلَّا جَمَعَ الْعُقُوبَاتِ مُتَوَالِيَةً: فَقَالَ لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ، أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ، أَوْ يُعَذِّبَهُمْ، قُلْتُ: رُوعِيَ قَضَاءُ حَقِّ جَمْعِ النَّظِيرِ أَوَّلًا، وَجَمْعِ الضِّدَّيْنِ ثَانِيًا، بِجَمْعِ الْقَطْعِ وَالْكَبْتِ، ثُمَّ جَمْعِ التَّوْبَةِ وَالْعَذَابِ، عَلَى نَحْوِ مَا أَجَابَ بِهِ أَبُو الطَّيِّبِ عَن نقد من نَقْدِ قَوْلِهِ فِي سَيْفِ الدَّوْلَةِ:
Eğer: «Cezaları peş peşe bir arada zikredip: { لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ } dese olmaz mıydı?» dersen, derim ki: Ebû't-Tayyib'in, Seyfüddevle hakkındaki şu beytine yöneltilen tenkide verdiği cevap tarzında olduğu gibi, önce benzerlerin bir araya getirilmesi (cem'u'n-nazîr), sonra da iki zıddın bir araya getirilmesi (cem'u'd-dıddeyn) hakkı gözetilmiştir; şöyle ki önce [birbirine benzer olan] kesip yok etme ile kahrı perişan etme, sonra da [birbirine zıt olan] tövbe ile azap bir araya getirilmiştir:
وَقَفْتَ وَمَا فِي الْمَوْتِ شَكٌّ لِوَاقِفٍ ... كَأَنَّكَ فِي جَفْنِ الرَّدَى وَهْوَ نَائِمُ
«Ölümden duran kimse için hiçbir şüphe yokken sen durdun; / Sanki sen ecelin göz kapağındaydın da o uyuyordu.»
تَمُرُّ بِكَ الْأَبْطَالُ كَلْمَى حَزِينَةً ... وَوَجْهُكَ وَضَّاحٌ وَثَغْرُكَ بَاسِمُ
«Kahramanlar yaralı ve kederli halde senin yanından geçer; / Senin ise yüzün apaydınlık, dudağın tebessüm etmektedir.»
إِذْ قَدَّمَ مِنْ صِفَتَيْهِ تَشْبِيهَهُ بِكَوْنِهِ فِي جَفْنِ الرَّدَى لِمُنَاسَبَةِ الْمَوْتِ، وَأَخَّرَ الْحَالَ وَهِيَ وَوَجْهُكَ وَضَّاحٌ لِمُضَادَّةِ قَوْلِهِ كَلْمَى حَزِينَةً، فِي قِصَّةٍ مَذْكُورَةٍ فِي كُتُبِ الْأَدَبِ.
Zira edebiyat kitaplarında anlatılan kıssada olduğu gibi, ölümle münasebetinden ötürü onun iki sıfatından ecelin göz kapağında olma benzetmesini öne almış, «yaralı ve kederli» sözünün zıddı olduğu için de «senin ise yüzün apaydınlık» hâl cümlesini sonraya bırakmıştır.
وَاللَّامُ الْجَارَّةُ لَامُ الْمِلْكِ، وَكَافُ الْخِطَابِ لِمُعَيَّنٍ، وَهُوَ الرَّسُولُ- ﵊.
Cer harfi olan lâm (لِ) mülkiyet lâmıdır; hitap kâfı (كَ) ise muayyen birine, yani Resûl'e -aleyhisselâm- aittir.
وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَجْرِي مَجْرَى الْمَثَلِ إِذْ رُكِّبَتْ تَرْكِيبًا وَجِيزًا مَحْذُوفًا مِنْهُ بَعْضُ الْكَلِمَاتِ، وَلَمْ أَظْفَرْ، فِيمَا حَفِظْتُ مِنْ غَيْرِ الْقُرْآنِ، بِأَنَّهَا كَانَتْ مُسْتَعْمَلَةً عِنْدَ الْعَرَبِ، فَلَعَلَّهَا مِنْ
Bu cümle, bazı kelimeleri hazfedilmiş veciz bir terkip olarak kurulduğu için darbımesel mesabesindedir. Kur'an dışından ezberimde kalanlar arasında bunun Araplar tarafından kullanıldığına rastlamadım; dolayısıyla bu ifade belki de
مُبْتَكَرَاتِ الْقُرْآنِ، وَقَرِيبٌ مِنْهَا قَوْلُهُ: وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ [الممتحنة: ٤] وَسَيَجِيءُ قَرِيبٌ مِنْهَا فِي قَوْلِهِ الْآتِي: يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ [آل عمرَان: ١٥٤] ويَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا [آل عمرَان: ١٥٤] فَإِنْ كَانَتْ حِكَايَةُ قَوْلِهِمْ بِلَفْظِهِ، فَقَدْ دَلَّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ مُسْتَعْمَلَةٌ عِنْدَ الْعَرَبِ، وَإِنْ كَانَ حِكَايَةً بِالْمَعْنَى فَلَا.
Kur'an'ın özgün ifadelerindendir (mübtekerâtındandır). O'nun şu buyruğu da buna yakındır: { وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'tan sana gelecek hiçbir şeyi savmaya gücüm yetmez” [el-Mümtehine: 4]. İleride gelecek olan şu buyruklarda da buna benzer bir kullanım gelecektir: { يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } “«Bu işten bize bir pay var mı?» diyorlar” [Âl-i İmrân: 154] ve { يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا } “«Eğer bu işten bize bir pay olsaydı, burada öldürülmezdik» diyorlar” [Âl-i İmrân: 154]. Şayet onların sözü lafzıyla aktarılmışsa, bu kelimenin Araplar arasında kullanıldığına delalet eder; şayet mana ile aktarılmışsa öyle değildir.
وَقَوْلُهُ: فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ بِالْعُقُوبَةِ أَجْدَرُ، وَأَنَّ التَّوْبَةَ عَلَيْهِمْ إِنْ وَقَعَتْ فَضْلٌ مِنَ الله تَعَالَى.
{ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ } “çünkü onlar zalimlerin ta kendileridir” buyruğu, onların cezalandırılmaya daha layık olduklarına ve şayet tövbeleri kabul edilirse bunun Yüce Allah'tan bir lütuf olduğuna işarettir.