[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٢٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 129]
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ
{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. O, dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
(١٢٩)
(129)
تَذْيِيلٌ لِقَوْلِهِ: أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ مُشِيرٌ إِلَى أَنَّ هَذَيْنِ الْحَالين على التَّوْزِيع بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ، وَلَمَّا كَانَ مَظِنَّةَ التَّطَلُّعِ لِمَعْرِفَةِ تَخْصِيصِ فَرِيقٍ دُونَ فَرِيقٍ، أَوْ تَعْمِيمِ الْعَذَابِ، ذَيَّلَهُ بِالْحِوَالَةِ عَلَى إِجْمَالِ حَضْرَةِ الْإِطْلَاقِ الْإِلَهِيَّةِ، لِأَنَّ أَسْرَارَ تَخْصِيصِ كُلِّ أَحَدٍ بِمَا يُعَيَّنُ لَهُ، أَسْرَارٌ خَفِيَّةٌ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لما خلق لَهُ.
{ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ } “yahut tövbelerini kabul etsin yahut onlara azap etsin” buyruğu için bir tezyil (tamamlayıcı pekiştirme) olup bu iki halin müşrikler arasında paylaştırıldığına işaret etmektedir. Bir grubun diğerinden ayrı tutulmasının gerekçesini yahut azabın genelleştirilmesini öğrenme beklentisi doğabileceği için, bunu ilahî mutlak iradenin icmaline havale ederek tezyil yapmıştır; zira herkese tayin edilen şeyin tahsis edilmesindeki sırlar, Yüce Allah'tan başkasının bilemeyeceği gizli sırlardır ve herkes ne için yaratılmışsa ona muvaffak kılınır.
[١٣٠- ١٣٢]
[130-132]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٣٠ إِلَى ١٣٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 130-132]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢) } “Ey iman edenler! Kat kat katlanmış olarak faiz yemeyin ve Allah'tan korkun ki kurtuluşa eresiniz. (130) Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının. (131) Allah'a ve Resûl'e itaat edin ki merhamet olunasınız. (132)”
لَوْلَا أَنَّ الْكَلَامَ عَلَى يَوْمِ أُحُدٍ لَمْ يَكْمُلْ، إِذْ هُوَ سَيُعَادُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ إِلَى قَوْلِهِ: يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ ... [آل عمرَان: ١٧١] الْآيَةَ لَقُلْنَا إِنَّ قَوْلَهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا اقْتِضَابُ تَشْرِيعٍ، وَلَكِنَّهُ مُتَعَيِّنٌ لِأَنْ نَعْتَبِرَهُ اسْتِطْرَادًا فِي خِلَالِ الْحَدِيثِ عَنْ يَوْمِ أُحُدٍ، ثُمَّ لَمْ يَظْهَرْ وَجْهُ الْمُنَاسِبَةِ فِي وُقُوعِهِ فِي هَذَا الْأَثْنَاءِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَا أَحْفَظُ سَبَبًا فِي ذَلِكَ مَرْوِيًّا. وَقَالَ الْفَخْرُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ:
Şayet Uhud günü hakkındaki söz henüz tamamlanmamış olmasaydı -ki Yüce Allah'ın: { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } buyruğundan { يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 171] ayetine kadar olan yerde buna tekrar dönülecektir- { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا } buyruğunun teşriî bir geçiş (iktıdâb-ı teşrî') olduğunu söylerdik; fakat bunu Uhud gününden bahsedilirken araya giren bir istıtrâd (ara söz) olarak kabul etmemiz zorunludur. Bununla birlikte, onun bu esnada yer almasının münasebet yönü açıkça belli olmamıştır. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bu konuda rivayet edilmiş bir sebep hatırlamıyorum.» Fahreddin [er-Râzî] ise şöyle demiştir: «İnsanlardan bir kısmı şöyle demiştir:
لَمَّا أَرْشَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى الْأَصْلَحِ لَهُمْ فِي أَمْرِ الدِّينِ وَالْجِهَادِ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِمَا يَدْخُلُ فِي الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا فَلَا تَعَلُّقَ لَهَا بِمَا قَبْلَهَا.
Allah müminleri din ve cihad hususunda kendileri için en uygun olana irşad edince, bunun peşinden emir ve nehiy kapsamına giren hususları getirip: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا } “Ey iman edenler! Faiz yemeyin” buyurdu. Dolayısıyla bunun öncesiyle bir irtibatı yoktur.»
وَقَالَ الْقَفَّالُ: لَمَّا أَنْفَقَ الْمُشْرِكُونَ عَلَى جُيُوشِهِمْ أَمْوَالًا جَمَعُوهَا مِنَ الرِّبَا، خِيفَ أَنْ يَدْعُوَ ذَلِكَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى الْإِقْدَامِ عَلَى الرِّبَا. وَهَذِهِ مُنَاسَبَةٌ مُسْتَبْعَدَةٌ. وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ وَعِيدَ الْكُفَّارِ عَقَّبَهُ بِبَيَانِ أَنَّ الْوَعِيدَ لَا يَخُصُّهُمْ بَلْ يَتَنَاوَلُ الْعُصَاةَ، وَذَكَرَ أَحَدَ صُوَرِ
Kaffâl ise şöyle demiştir: «Müşrikler ordularına faizden topladıkları malları harcadıklarında, bu durumun Müslümanları da faize kalkışmaya sevk etmesinden endişe edildi.» Ancak bu, uzak bir münasebettir. İbn Arafe ise şöyle demiştir: «Allah kâfirlerin tehdidini zikredince, hemen ardından bu tehdidin sadece onlara mahsus olmayıp günahkârları da kapsadığını beyan etmiş ve isyanın suretlerinden birini zikretmiştir
الْعِصْيَانِ وَهِيَ أَكْلُ الرِّبَا. وَهُوَ فِي ضَعْفِ مَا قبله، وَعِنْدِي بادىء ذِي بَدْءٍ أَنْ لَا حَاجَةَ إِلَى اطِّرَادِ الْمُنَاسَبَةِ، فَإِنَّ مُدَّةَ نُزُولِ السُّورَةِ قَابِلَةٌ، لِأَنْ تَحْدُثَ فِي خِلَالِهَا حَوَادِثُ يَنْزِلُ فِيهَا قُرْآنٌ فَيَكُونُ مِنْ جُمْلَةِ تِلْكَ
ki o da faiz yemektir.» Bu da bir öncekinin zayıflığındadır. Bana göre ise ilk etapta [her ayette] münasebet arama zorunluluğuna gerek yoktur; zira surenin iniş süreci, aralarda Kur'an indirilecek olayların meydana gelmesine ve indirilen bu ayetlerin de o surenin
السُّورَةِ، كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ الثَّامِنَةِ، فَتَكُونُ هَاتِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ عَقِبَ مَا نَزَلَ قَبْلَهَا فَكُتِبَتْ هُنَا وَلَا تَكُونُ بَيْنَهُمَا مُنَاسَبَةٌ إِذْ هُوَ مُلْحَقٌ إِلْحَاقًا بِالْكَلَامِ.
arasına girmesine müsaittir; nitekim bunu sekizinci mukaddimede açıkladık. Dolayısıyla bu ayet kendisinden önce inenin hemen ardından inmiş ve buraya yazılmıştır; sözün arasına sonradan eklenmiş bir parça olduğu için de ikisi arasında [doğrudan bir konu] münasebeti bulunmayabilir.
وَيَتَّجِهُ أَنْ يَسْأَلَ سَائِلٌ عَنْ وَجْهِ إِعَادَةِ النَّهْيِ عَنِ الرِّبَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ بَعْدَ مَا سَبَقَ مِنْ آيَاتِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ- بِمَا هُوَ أَوْفَى مِمَّا فِي هَذِهِ السُّورَةِ، فَالْجَوَابُ: أَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ- سُورَةِ الْبَقَرَةِ- فَكَانَتْ هَذِهِ تَمْهِيدًا لِتِلْكَ، وَلَمْ يَكُنِ النَّهْيُ فِيهَا بَالِغًا مَا فِي- سُورَةِ الْبَقَرَةِ- وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ آيَةَ الْبَقَرَةِ نَزَلَتْ بَعْدَ أَنْ حَرَّمَ اللَّهُ الرِّبَا وَأَنَّ ثَقِيفًا قَالُوا:
Bir kimsenin, Bakara Suresi'ndeki ayetlerin bu suredekinden daha kapsamlı olarak geçmesinden sonra bu surede faiz yasağının tekrarlanmasının sebebini sorması muhtemeldir. Cevap şudur: Zahir olan odur ki bu ayet Bakara Suresi'ndeki ayetten önce inmiştir; dolayısıyla bu ayet ona bir hazırlık olmuş ve buradaki yasaklama Bakara Suresi'ndeki dereceye ulaşmamıştı. Nitekim Bakara ayetinin, Allah faizi haram kıldıktan ve Sakîf kabilesinin:
كَيْفَ نُنْهَى عَنِ الرِّبَا، وَهُوَ مِثْلُ الْبَيْعِ، وَيَكُونُ وَصْفُ الرِّبَا بِ أَضْعافاً مُضاعَفَةً نَهْيًا عَنِ الرِّبَا الْفَاحِشِ وَسَكَتَ عَمَّا دُونَ ذَلِكَ مِمَّا لَا يَبْلُغُ مَبْلَغَ الْأَضْعَافِ، ثُمَّ نَزَلَتِ الْآيَةُ الَّتِي فِي- سُورَةِ الْبَقَرَةِ- وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ دَايَنَ بَعْضًا بِالْمُرَابَاةِ عَقِبَ غَزْوَةِ أُحُدٍ فَنَزَلَ تَحْرِيمُ الرِّبَا فِي مُدَّةِ نُزُولِ قِصَّةِ تِلْكَ الْغَزْوَةِ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مَعْنَى أَكْلِ الرِّبَا، وَعَلَى مَعْنَى الرِّبَا، وَوَجْهُ تَحْرِيمِهِ،- فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ-.
«Alışveriş gibi olduğu halde faizden nasıl nehyediliyoruz?» demelerinden sonra indiği rivayet edilmiştir. Faiz { أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “kat kat katlanmış” şeklinde nitelendirilerek fahiş faiz yasaklanmış, kat kat olma derecesine ulaşmayan daha az miktarlar hakkında ise sükût edilmişti; daha sonra Bakara Suresi'ndeki ayet indi. Uhud Gazvesi'nin akabinde bazı Müslümanların birbirlerine faizle borç vermiş olması ve dolayısıyla faizin haram kılınmasının o gazve kıssasının iniş sürecinde gerçekleşmiş olması da muhtemeldir. Faiz yemenin manası, faizin ne olduğu ve haram kılınış hikmeti hakkında gereken açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: أَضْعافاً مُضاعَفَةً حَال من الرِّبَوا وَالْأَضْعَافُ جَمْعُ ضِعْفٍ- بِكَسْرِ الضَّادِ- وَهُوَ معادل الشَّيْء فِي الْمِقْدَارِ إِذَا كَانَ الشَّيْءُ وَمُمَاثِلُهُ مُتَلَازِمَيْنِ، لَا تَقُولُ: عِنْدِي ضِعْفُ دِرْهَمِكَ، إِذْ لَيْسَ الْأَصْلُ عِنْدَكَ، بَلْ يَحْسُنُ أَنْ تَقُولَ: عِنْدِي دِرْهَمَانِ، وَإِنَّمَا تَقُولُ: عِنْدِي دِرْهَمٌ وَضِعْفُهُ، إِذَا كَانَ أَصْلُ الدِّرْهَمِ عِنْدَكَ، وَتَقُولُ: لَكَ دِرْهَمٌ وَضِعْفُهُ، إِذَا فَعَلْتَ كَذَا.
{ أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “kat kat katlanmış olarak” buyruğu er-Ribâ (الرِّبَوا) kelimesinin hâlidir. el-Ed'âf (الْأَضْعَافُ), dâd harfinin kesresiyle dı'f (ضِعْف) kelimesinin çoğuludur; bu da bir şey ile benzeri birbiriyle mülazım (birlikte) olduğu takdirde o şeyin miktardaki dengidir. Asıl dirhem senin yanında yokken: «عِنْدِي ضِعْفُ دِرْهَمِكَ» (Yanımda senin dirheminin katı var) demezsin, bilakis «عِنْدِي دِرْهَمَانِ» (Yanımda iki dirhem var) demen uygun olur. Ancak asıl dirhem senin yanında olduğu zaman: «عِنْدِي دِرْهَمٌ وَضِعْفُهُ» (Yanımda bir dirhem ve bir katı var) dersin. Yine: «Şunu yaparsan sana bir dirhem ve bir katı verilecektir» dersin.
وَالضِّعْفُ يُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ إِذَا كَانَ غَيْرَ مُعَرَّفٍ بِأَلْ نَحْوَ ضِعْفِهِ، فَإِذَا أُرِيدَ الْجَمْعُ جِيءَ بِهِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ كَمَا هُنَا، وَإِذَا عُرِّفَ الضِّعْفُ بِأَلْ صَحَّ اعْتِبَارُ الْعَهْدِ وَاعْتِبَارُ الْجِنْسِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا [سبأ: ٣٧] فَإِنَّ الْجَزَاءَ أَضْعَافٌ، كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ.
Dı'f (kat) kelimesi, «dı'fuhû» (onun katı) örneğinde olduğu gibi elif-lâm takısı almadığında tekil için kullanılır; çoğul kastedildiğinde ise buradaki gibi çoğul kalıbıyla getirilir. Dı'f kelimesi elif-lâm ile belirlilik kazandığında ise ahd (bilinen) veya cins manası geçerli olur; nitekim Yüce Allah'ın: { فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا } “İşte onlara yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır” [Sebe: 37] buyruğunda böyledir; zira hadiste de geçtiği üzere «yedi yüz kata kadar» mükâfat kat kat olacaktır.
وَقَوْلُهُ: مُضاعَفَةً صِفَةٌ لِلْأَضْعَافِ أَيْ هِيَ أَضْعَافٌ يَدْخُلُهَا التَّضْعِيفُ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا دَايَنُوا أَحَدًا إِلَى أَجَلٍ دَايَنُوهُ بِزِيَادَةٍ، وَمَتَى أَعْسَرَ عِنْدَ الْأَجَلِ أَوْ رَامَ التَّأْخِيرَ زَادَ مِثْلَ تِلْكَ الزِّيَادَةِ، فَيَصِيرُ الضِّعْفُ ضِعْفًا، وَيَزِيدُ، وَهَكَذَا، فَيَصْدُقُ
{ مُضاعَفَةً } “katlanmış olarak” buyruğu «el-ed'âf» kelimesinin sıfatıdır; yani katlanmanın dâhil olduğu katlardır. Şöyle ki onlar bir kimseye vadeli borç verdiklerinde bir fazlalıkla verirlerdi; vade geldiğinde borçlu ödemede zorlanır veya erteleme isterse o fazlalık kadar daha artırırlardı; böylece kat bir kat daha olur, daha da artar ve bu şekilde sürüp giderdi. Dolayısıyla [bu durum faiz için tam anlamıyla] gerçekleşirdi
بِصُورَةِ أَنْ يجْعَلُوا الدَّيْنَ مُضَاعَفًا بِمِثْلِهِ إِلَى الْأَجَلِ، وَإِذَا ازْدَادَ أَجَلًا ثَانِيًا زَادَ مِثْلَ جَمِيعِ ذَلِكَ، فَالْأَضْعَافُ مِنْ أَوَّلِ التَّدَايُنِ لِلْأَجَلِ الْأَوَّلِ، وَمُضَاعَفَتُهَا فِي الْآجَالِ الْمُوَالِيَةِ، وَيَصْدُقُ بِأَنْ يُدَايِنُوا بِمُرَابَاةٍ دُونَ مِقْدَارِ الدَّيْنِ ثُمَّ تَزِيدُ بِزِيَادَةِ الْآجَالِ، حَتَّى يَصِيرَ الدَّيْنُ أَضْعَافًا، وَتَصِيرَ الْأَضْعَافُ أَضْعَافًا،
[Bu durum], borcu vadeye kadar bir misliyle katlanmış kılmaları ve ikinci bir vade eklendiğinde bütün bunların misli kadar artırmaları suretiyle gerçekleşir; dolayısıyla ilk borçlanmadan itibaren ilk vade için katlar meydana gelir, birbirini takip eden vadelerde ise bunların katlanması söz konusudur. Yine borç miktarı kadar olmayan bir faizle borç verip ardından vadelerin artmasıyla borcun kat kat hale gelmesi ve bu katların da katbekat artması suretiyle de gerçekleşir.
فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَالْحَالُ وَارِدَةٌ لِحِكَايَةِ الْوَاقِعِ فَلَا تُفِيدُ مَفْهُومًا: لِأَنَّ شَرْطَ اسْتِفَادَةِ الْمَفْهُومِ مِنَ الْقُيُودِ أَنْ لَا يَكُونَ الْقَيْدُ الْمَلْفُوظُ بِهِ جَرَى لِحِكَايَةِ الْوَاقِعِ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَالْحَالُ وَارِدَةٌ لقصد التشنيع وإراءة هَذِهِ الْعَاقِبَةِ الْفَاسِدَةِ. وَإِذْ قَدْ كَانَ غَالِبُ الْمَدِينِينَ تَسْتَمِرُّ حَاجَتُهُمْ آجَالًا طَوِيلَةً، كَانَ الْوُقُوعُ فِي هَذِهِ الْعَاقِبَةِ مُطَّرِدًا، وَحِينَئِذٍ فَالْحَالُ لَا تُفِيدُ مَفْهُومًا كَذَلِكَ إِذْ لَيْسَ الْقَصْدُ مِنْهَا التَّقْيِيدُ بَلِ التَّشْنِيعُ، فَلَا يَقْتَصِرُ التَّحْرِيمُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الرِّبَا الْبَالِغِ أَضْعَافًا كَثِيرَةً، حَتَّى يَقُولَ قَائِلٌ: إِذَا كَانَ الرِّبَا أَقَلَّ مِنْ ضِعْفِ رَأْسِ الْمَالِ فَلَيْسَ بِمُحَرَّمٍ. فَلَيْسَ هَذَا الْحَالُ هُوَ مَصَبَّ النَّهْيِ عَنْ أَكْلِ الرِّبَا حَتَّى يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ أَنَّهُ إِنْ كَانَ دُونَ الضَّعْفِ لَمْ يَكُنْ حَرَامًا. وَيَظْهَرُ أَنَّهَا أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي تَحْرِيمِ الرِّبَا، وَجَاءَتْ بَعْدَهَا آيَةُ الْبَقَرَةِ، لِأَنَّ صِيغَةَ هَذِهِ الْآيَةِ تُنَاسِبُ ابْتِدَاءَ التَّشْرِيعِ، وَصِيغَةُ آيَةِ الْبَقَرَةِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُكْمَ قَدْ تَقَرَّرَ، وَلِذَلِكَ ذَكَرَ فِي تِلْكَ الْآيَةِ عَذَابَ الْمُسْتَمِرِّ عَلَى أَكْلِ الرِّبَا. وَذَكَرَ غُرُورَ مَنْ ظَنَّ الرِّبَا مِثْلَ الْبَيْعِ، وَقِيلَ فِيهَا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ مَا سَلَفَ [الْبَقَرَة: ٢٧٥] الْآيَةَ، كَمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا، فَمَفْهُومُ الْقَيْدِ مُعَطَّلٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ.
Eğer birincisi ise, hâl vâkıayı hikâye etmek için gelmiştir ve bir mefhum (zıt anlam) ifade etmez; çünkü kayıtlardan mefhum çıkarılmasının şartı, telaffuz edilen kaydın vâkıayı hikâye etmek üzere gelmemiş olmasıdır. Şayet ikincisi ise, hâl kınama ve bu bozuk akıbeti gösterme kastıyla gelmiştir. Borçluların çoğunun ihtiyacı uzun vadeler boyu devam ettiğinden bu akıbete düşülmesi kaçınılmaz oluyordu. Bu durumda hâl yine mefhum ifade etmez; zira ondan maksat kayıtlamak değil, kınamaktır. Dolayısıyla bu ayetteki haram kılma, sadece katbekat olan faizle sınırlı kalmaz; öyle ki bir kimse: «Faiz, anaparanın bir katından az olduğunda haram değildir» diyemez. Bu hâl, faiz yeme yasağının asıl odak noktası değildir ki bir kimse bir kattan az olduğunda haram olmadığı vehmine kapılsın. Bu ayetin faizin haram kılınması hususunda inen ilk ayet olduğu ve Bakara ayetinin bundan sonra geldiği anlaşılmaktadır; zira bu ayetin sîgası teşriin başlangıcına uygundur, Bakara ayetinin sîgası ise hükmün artık yerleştiğine delalet etmektedir. Bundan dolayı o ayette faiz yemeye devam edenin azabı zikredilmiş, faizin alışveriş gibi olduğunu sananın aldanışı belirtilmiş ve orada: { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ مَا سَلَفَ } “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de [faizden] vazgeçerse, geçmiş olan kendisinindir” [Bakara: 275] ayeti zikredilmiştir; nitekim bunu az önce ifade etmiştik. Dolayısıyla kaydın mefhumu her halükarda geçersizdir.
وَحِكْمَةُ تَحْرِيمِ الرِّبَا هِيَ قَصْدُ الشَّرِيعَةِ حَمْلَ الْأُمَّةِ عَلَى مُوَاسَاةِ غَنِيِّهَا مُحْتَاجِهَا احْتِيَاجًا عَارِضًا مُوَقَّتًا بِالْقَرْضِ، فَهُوَ مَرْتَبَةٌ دُونَ الصَّدَقَةِ، وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ الْمُوَاسَاةِ إِلَّا أَنَّ الْمُوَاسَاةَ مِنْهَا فَرْضٌ كَالزَّكَاةِ، وَمِنْهَا نَدْبٌ كَالصَّدَقَةِ وَالسَّلَفِ، فَإِنِ انْتَدَبَ لَهَا الْمُكَلَّفُ حَرُمَ عَلَيْهِ طَلَبُ عِوَضٍ عَنْهَا، وَكَذَلِكَ الْمَعْرُوفُ كُلُّهُ، وَذَلِكَ أَن الْعَادة الْمَاضِيَةَ فِي الْأُمَمِ، وَخَاصَّةً الْعَرَبَ، أَنَّ الْمَرْءَ لَا يَتَدَايَنُ إِلَّا لِضَرُورَةِ حَيَاتِهِ، فَلِذَلِكَ كَانَ حَقُّ الْأُمَّةِ مُوَاسَاتَهُ.
Faizin haram kılınmasındaki hikmet, şeriatın, ümmetin zenginini geçici ve arızi bir ihtiyaç içinde olan muhtacına borç vererek yardımlaşmaya yöneltme gayesidir. Bu, sadakanın altındaki bir mertebedir ve bir tür yardımlaşmadır (muvâsât). Ancak yardımlaşmanın zekât gibi farz olanı da vardır, sadaka ve karz-ı hasen (borç verme) gibi mendup olanı da vardır. Mükellef buna yöneldiğinde, bunun karşılığında bir bedel talep etmesi haram olur; iyiliğin (maruf) her türlüsü de böyledir. Zira geçmiş milletlerde ve özellikle Araplarda adet, kişinin ancak hayatî bir zaruret sebebiyle borçlanması şeklindeydi; bu sebeple ümmetin görevi ona yardım etmekti.
وَالْمُوَاسَاةُ يَظْهَرُ أَنَّهَا فَرْضُ كِفَايَةٍ عَلَى الْقَادِرِينَ عَلَيْهَا، فَهُوَ غَيْرُ الَّذِي جَاءَ يُرِيدُ الْمُعَامَلَةَ لِلرِّبْحِ كَالْمُتَبَايِعِينَ
Yardımlaşmanın gücü yetenler üzerine farz-ı kifâye olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla bu [borç isteyen muhtaç], alım-satım yapanlar gibi kâr amacıyla muamele yapmak isteyen kimseden farklıdır
وَالْمُتَقَارِضَيْنِ: لِلْفَرْقِ الْوَاضِحِ فِي الْعُرْفِ بَيْنَ التَّعَامُلِ وَبَيْنَ التَّدَايُنِ إِلَّا أَنَّ الشَّرْعَ ميّز هاته الواهي بَعْضَهَا عَنْ بَعْضٍ بِحَقَائِقِهَا الذَّاتِيَّةِ، لَا بِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْمُتَعَاقِدِينَ، فَلِذَلِكَ لَمْ يَسْمَحْ لِصَاحِبِ الْمَالِ فِي اسْتِثْمَارِهِ بِطَرِيقَةِ الرِّبَا فِي السَّلَفِ، وَلَو كَانَ المستسلف غَيْرَ مُحْتَاجٍ، بَلْ كَانَ طَالِبَ سَعَةٍ وَإِثْرَاءٍ بِتَحْرِيكِ المَال الّذي يتسلّفه فِي وُجُوهِ الرِّبْحِ وَالتِّجَارَةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَسُمِحَ لِصَاحِبِ الْمَالِ فِي اسْتِثْمَارِهِ بِطَرِيقَةِ الشَّرِكَةِ وَالتِّجَارَةِ وَدَيْنِ السَّلَمِ، وَلَوْ كَانَ الرِّبْحُ فِي ذَلِكَ أَكْثَرَ مِنْ مِقْدَارِ الرِّبَا تَفْرِقَةً بَيْنَ الْمَوَاهِي الشَّرْعِيَّةِ.
ve borçlaşan iki taraftan da farklıdır; zira örfte ticarî muamele ile borçlanma arasında açık bir fark vardır. Ancak şeriat bu mahiyetleri akit yapanların hallerinin farklılığına göre değil, kendi zâtî hakikatlerine göre birbirinden ayırt etmiştir. Bu sebeple mal sahibinin borç verme (selef) işleminde faiz yoluyla parasını değerlendirmesine izin vermemiştir; borç alan kişi muhtaç olmayıp bilakis aldığı borç parayı kâr yollarında, ticarette ve benzeri alanlarda işleterek genişlik ve zenginlik peşinde olsa bile [hüküm değişmez]. Şer'î mahiyetleri birbirinden ayırmak gayesiyle mal sahibine ortaklık, ticaret ve selem borcu yöntemiyle parasını değerlendirmesine —buradaki kâr faiz miktarından daha fazla olsa dahi— izin vermiştir.
وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مَقْصِدُ الشَّرِيعَةِ مِنْ تَحْرِيمِ الرِّبَا الْبُعْدَ بِالْمُسْلِمِينَ عَنِ الْكَسَلِ فِي استثمار المَال، وإلجاؤهم إِلَى التَّشَارُكِ والتعاون فِي شؤون الدُّنْيَا، فَيَكُونُ تَحْرِيمُ الرِّبَا، وَلَوْ كَانَ قَلِيلًا، مَعَ تَجْوِيزِ الرِّبْحِ مِنَ التِّجَارَةِ وَالشَّرِكَاتِ، وَلَوْ كَانَ كَثِيرًا تَحْقِيقًا لِهَذَا
Şeriatın faizi haram kılmaktaki maksadının, Müslümanları malı yatırıma dönüştürmede tembellikten uzaklaştırmak ve onları dünya işlerinde ortaklığa ve yardımlaşmaya sevk etmek olması da mümkündür. Dolayısıyla az da olsa faizin haram kılınması, çok da olsa ticaret ve ortaklıklardan elde edilen kârın caiz görülmesi bu
الْمَقْصِدِ.
maksadı gerçekleştirmeye yöneliktir.
وَلَقَدْ قَضَى الْمُسْلِمُونَ قُرُونًا طَوِيلَةً لَمْ يَرَوْا أَنْفُسَهُمْ فِيهَا مُحْتَاجِينَ إِلَى التَّعَامُلِ بِالرِّبَا، وَلَمْ تَكُنْ ثَرْوَتُهُمْ أَيَّامَئِذٍ قَاصِرَةً عَنْ ثَرْوَةِ بَقِيَّةِ الْأُمَمِ فِي الْعَالَمِ، أَزْمَانَ كَانَتْ سيادة الْعَالم بيدهم، أَوْ أَزْمَانَ كَانُوا مستقلّين بإدارة شؤونهم، فَلَمَّا صَارَتْ سِيَادَةُ الْعَالَمِ بِيَدِ أُمَمٍ غَيْرِ إِسْلَامِيَّةٍ، وَارْتَبَطَ الْمُسْلِمُونَ بِغَيْرِهِمْ فِي التِّجَارَةِ وَالْمُعَامَلَةِ، وَانْتَظَمَتْ سُوقُ الثَّرْوَةِ الْعَالَمِيَّةِ عَلَى قَوَاعِدِ الْقَوَانِينِ الَّتِي لَا تَتَحَاشَى الْمُرَابَاةَ فِي الْمُعَامَلَاتِ، وَلَا تَعْرِفُ أَسَالِيبَ مُوَاسَاةِ الْمُسْلِمِينَ، دُهِشَ الْمُسْلِمُونَ، وَهُمُ الْيَوْمَ يَتَسَاءَلُونَ، وَتَحْرِيمُ الرِّبَا فِي الْآيَةِ صَرِيحٌ، وَلَيْسَ لِمَا حَرَّمَهُ اللَّهُ مُبِيحٌ. وَلَا مُخَلِّصَ من هَذَا الْمضيق إِلَّا أَنْ تَجْعَلَ الدُّوَلُ الْإِسْلَامِيَّةُ قَوَانِينَ مَالِيَّةً تُبْنَى عَلَى أُصُولِ الشَّرِيعَةِ فِي الْمَصَارِفِ، وَالْبُيُوعِ، وَعُقُودِ الْمُعَامَلَاتِ المركبة من رُؤُوس الْأَمْوَالِ وَعَمَلِ الْعُمَّالِ. وَحَوَالَاتِ الدُّيُونِ وَمُقَاصَّتِهَا وَبَيْعِهَا. وَهَذَا يَقْضِي بِإِعْمَالِ أَنْظَارِ عُلَمَاءِ الشَّرِيعَةِ وَالتَّدَارُسِ بَيْنَهُمْ فِي مَجْمَعٍ يَحْوِي طَائِفَةً مِنْ كُلِّ فُرْقَةٍ كَمَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى.
Müslümanlar uzun asırlar boyunca faizle işlem yapmaya kendilerini muhtaç görmeden yaşamışlardır; dünya hakimiyetinin kendi ellerinde olduğu veya kendi işlerini yönetmede bağımsız oldukları o dönemlerde servetleri dünyadaki diğer milletlerin servetinden geri kalmamıştı. Ancak dünya hakimiyeti gayrimüslim milletlerin eline geçip Müslümanlar ticarette ve muamelelerde başkalarına bağımlı hale geldiğinde ve küresel servet piyasası muamelelerde faizden kaçınmayan ve Müslümanların yardımlaşma usullerini tanımayan kanunların kuralları üzerine kurulduğunda Müslümanlar şaşkına döndüler; bugün de hâlâ sormaktadırlar. Oysa ayette faizin haram kılınışı açıktır ve Allah'ın haram kıldığını helal kılacak hiçbir şey yoktur. Bu darlıktan kurtuluş ise ancak İslam devletlerinin bankalarda, alım satımlarda, sermaye ve iş gücünden oluşan mürekkep muamele akitlerinde, borç havalelerinde, takas ve borç satışında şeriatın esaslarına dayanan mali kanunlar vazetmesiyle mümkündür. Bu da Yüce Allah'ın emrettiği gibi her gruptan bir topluluğu barındıran bir mecliste şeriat âlimlerinin görüşlerini işletmelerini ve aralarında müzakere etmelerini gerektirir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الرِّبَا وَالْبُيُوعِ الرِّبَوِيَّةِ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ الْآيَاتِ الْخَمْسَ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ
Faiz ve faizli alım satımlara dair açıklamalar, Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ } “Faiz yiyenler ancak şeytan çarpmış kimsenin kalktığı gibi kalkarlar” buyruğunun tefsirinde, Bakara Suresi'ndeki beş ayet açıklanırken geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ تَحْذِيرٌ وَتَنْفِيرٌ مِنَ النَّارِ وَمَا يُوقِعُ فِيهَا، بِأَنَّهَا مَعْدُودَةٌ لِلْكَافِرِينَ وَإِعْدَادُهَا لِلْكَافِرِينَ. عَدْلٌ مِنَ الله تَعَالَى وَحِكْمَة لأنّ ترتّب الْأَشْيَاءِ عَلَى أَمْثَالِهَا مِنْ أَكْبَرِ مَظَاهِرِ الْحِكْمَةِ، وَمَنْ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَخْلُوقَاتِهِ، فَقَدِ اسْتَحَقُّوا الْحِرْمَانَ مِنْ رَحَمَاتِهِ، وَالْمُسْلِمُونَ لَا يَرْضَوْنَ بِمُشَارَكَةِ الْكَافِرِينَ لِأَنَّ الْإِسْلَامَ الْحَقَّ يُوجِبُ كَرَاهِيَةَ مَا يَنْشَأُ عَنِ الْكُفْرِ. وَذَاكَ تَعْرِيضٌ وَاضِحٌ فِي الْوَعِيدِ عَلَى أَخْذِ الرِّبَا.
{ وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının” buyruğu, ateşe ve oraya düşürecek şeylere karşı bir uyarı ve nefret ettirmedir; zira ateş kâfirler için hazırlanmıştır. Ateşin kâfirler için hazırlanmış olması Yüce Allah'tan bir adalet ve hikmettir; çünkü şeylerin benzerlerine terettüp etmesi hikmetin en büyük tezahürlerindendir. Yaratılmışları Allah'a ortak koşanlar, O'nun rahmetlerinden mahrum kalmayı hak etmişlerdir. Müslümanlar ise kâfirlere ortak olmaya razı olmazlar; zira hakiki İslam, küfürden doğan şeylerden nefret etmeyi gerektirir. Bu da faiz almaya dair açık bir tehdit tarizidir.
وَمُقَابِلُ هَذَا التَّنْفِيرِ التَّرْغِيبُ الْآتِي فِي قَوْلِهِ: وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ [آل عمرَان: ١٣٣] ، وَالتَّقْوَى أَعْلَى دَرَجَاتِ الْإِيمَانِ.
Bu nefret ettirmenin karşılığı, { وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } “Genişliği gökler ve yer kadar olan, takva sahipleri için hazırlanmış cennete [koşun]” [Âl-i İmrân: 133] buyruğunda gelecek olan teşviktir; takva ise imanın en yüksek derecesidir.
وَتَعْرِيفُ النَّارِ بِهَذِهِ الصِّلَةِ يُشْعِرُ بِأَنَّهُ قَدْ شَاعَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ هَذَا الْوَصْفُ لِلنَّارِ بِمَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ [التَّحْرِيم: ٦] ، وَقَوْلِهِ: وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ [الشُّعَرَاء: ٩١] الْآيَةَ.
Ateşin bu sıla cümlesiyle nitelenmesi, Kur'an'da yer alan Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun” [Tahrîm: 6] ve { وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ } “Cehennem de azgınlara açıkça gösterilir” [Şuarâ: 91] gibi ayetler sebebiyle ateşin bu vasfının Müslümanlar arasında yaygınlaştığını hissettirmektedir.
[١٣٣، ١٣٤]
[133, 134]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٣٣ إِلَى ١٣٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayetler 133-134]
وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤)
{ وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve takva sahipleri için hazırlanmış, genişliği gökler ve yer kadar olan cennete koşun! (133) Onlar ki bollukta da darlıkta da infak ederler, öfkelerini yutarlar ve insanları affederler. Allah da iyilik edenleri sever. (134)”
وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ.
{ وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği gökler ve yer kadar olan cennete koşun”
قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ سارِعُوا دُونَ وَاوِ عَطْفٍ.
Nâfi‘, İbn Âmir ve Ebû Ca‘fer { سارِعُوا } kelimesini atıf vâvı olmaksızın okumuşlardır.
تَتَنَزَّلُ جُمْلَةُ سارِعُوا.. مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ، أَوْ بَدَلَ الِاشْتِمَالِ، لِجُمْلَةِ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لِأَنَّ طَاعَةَ اللَّهِ وَالرَّسُولِ مُسَارَعَةٌ إِلَى الْمَغْفِرَةِ وَالْجَنَّةِ فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ. وَلِكَوْنِ الْأَمْرِ بِالْمُسَارَعَةِ إِلَى الْمَغْفِرَة والجنّة يؤول إِلَى الْأَمْرِ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ جَازَ عَطْفُ الْجُمْلَة على الْجُمْلَةِ الْأَمْرِ بِالطَّاعَةِ، فَلِذَلِكَ قَرَأَ بَقِيَّةُ الْعَشَرَةِ وَسارِعُوا. بِالْعَطْفِ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يُنْبِئُنَا بِأَنَّهُ يجوز الْفَصْل والوصل فِي بَعْضِ الْجُمَلِ بِاعْتِبَارَيْنِ.
{ سارِعُوا.. } cümlesi, { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ } cümlesinin beyanı veya bedel-i iştimali konumundadır; çünkü Allah'a ve Resul'e itaat, mağfirete ve cennete koşmaktır, bu yüzden fasl edilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Mağfirete ve cennete koşma emrinin salih ameller emrine raci olması sebebiyle bu cümlenin itaati emreden cümleye atfedilmesi caiz olmuştur; bundan dolayı on kıraat imamının geri kalanı atıfla { وَسارِعُوا } şeklinde okumuştur. Bu ayette, bazı cümlelerde iki ayrı mülahazayla hem faslın hem de vaslın caiz olabileceğini bize haber veren bir husus vardır.
وَالسُّرْعَةُ الْمُشْتَقُّ مِنْهَا سَارِعُوا مَجَازٌ فِي الْحِرْصِ وَالْمُنَافَسَةِ وَالْفَوْرِ إِلَى عَمَلِ الطَّاعَاتِ الَّتِي هِيَ سَبَبُ الْمَغْفِرَةِ وَالْجَنَّةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ السُّرْعَةُ حَقِيقَةً، وَهِيَ سُرْعَةُ الْخُرُوجِ إِلَى الْجِهَاد عِنْد النفير كَقَوْلِهِ
{ سَارِعُوا } kelimesinin türediği sürat (hız), mağfiret ve cennetin sebebi olan taatleri yapmaya hırs göstermek, yarışmak ve derhal yönelmek hakkında mecazdır. Süratin hakiki anlamında olması da caizdir ki bu da nefîr (genel seferberlik çağrısı) anında cihada çıkış süratidir; nitekim
فِي الْحَدِيثِ: «وَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا».
hadiste şöyle buyrulmuştur: «Cihada çağrıldığınız zaman hemen koşun.».
وَالْمُسَارَعَةُ، عَلَى التَّقَادِيرِ كُلِّهَا تَتَعَلَّقُ بِأَسْبَابِ الْمَغْفِرَةِ وَأَسْبَابِ دُخُولِ الْجَنَّةِ، فَتَعْلِيقُهَا بِذَاتِ الْمَغْفِرَةِ وَالْجَنَّةِ مِنْ تَعْلِيقِ الْأَحْكَامِ بِالذَّوَاتِ عَلَى إِرَادَةِ أَحْوَالِهَا عِنْدَ ظُهُورِ عَدَمِ الْفَائِدَةِ فِي التَّعَلُّقِ بِالذَّاتِ.
Koşmak (müsâraat), bütün ihtimallere göre mağfiretin sebeplerine ve cennete giriş sebeplerine taalluk eder. Dolayısıyla bunun doğrudan mağfiret ve cennetin zâtına bağlanması, zâta taallukta fayda bulunmadığı anlaşıldığında hükümlerin hallerin murat edilmesi kastedilerek zâtlara bağlanması kabilindendir.
وَجِيءَ بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ، مُجَرَّدَةً عَنِ مَعْنَى حُصُولِ الْفِعْلِ مِنْ جَانِبَيْنِ، قَصْدَ الْمُبَالِغَةِ فِي طَلَبِ الْإِسْرَاعِ، وَالْعَرَبُ تَأْتِي بِمَا يَدُلُّ فِي الْوَضْعِ عَلَى تَكَرُّرِ الْفِعْلِ وَهُمْ يُرِيدُونَ التَّأْكِيدَ وَالْمُبَالَغَةَ دُونَ التَّكْرِيرِ، وَنَظِيرُهُ التَّثْنِيَةُ فِي قَوْلِهِمْ: لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ [الْملك: ٤] .
Mufâale kalıbı, iki taraflı meydana gelme manasından soyutlanarak, acele etmeyi talep etmede mübalağa kastıyla getirilmiştir. Araplar, asıl vaz'ında fiilin tekrarlanmasına delalet eden lafızları getirirler fakat bununla tekrarlamayı değil, pekiştirme ve mübalağayı kastederler. Bunun benzeri, Arapların «lebbeyk ve sa'deyk» sözlerindeki ve Yüce Allah'ın: { ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } “Sonra gözünü tekrar tekrar çevir de bak” [Mülk: 4] buyruğundaki tesniyedir (ikil kalıptır).
وَتَنْكِيرُ (مَغْفِرَةٍ) وَوَصْلُهَا بِقَوْلِهِ: مِنْ رَبِّكُمْ مَعَ تأتّي الْإِضَافَةِ بِأَنْ يُقَالَ إِلَى مَغْفِرَةِ رَبِّكُمْ، لِقَصْدِ الدَّلَالَةِ عَلَى التَّعْظِيمِ، وَوَصْفِ الْجَنَّةِ بِأَنَّ عَرْضَهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، بِدَلِيلِ التَّصْرِيحِ بِحَرْفِ التَّشْبِيهِ فِي نَظِيرَتِهَا فِي آيَةِ سُورَةِ الْحَدِيدِ.
«Mağfiret» kelimesinin nekra kılınması ve «ilâ mağfireti Rabbikum» (Rabbinizin mağfiretine) şeklinde tamlama yapılması mümkün iken { مِنْ رَبِّكُمْ } buyruğuna bağlanması tazime delalet etmesi kastiyladır. Cennetin genişliğinin gökler ve yer kadar olduğu şeklinde nitelenmesi ise teşbih-i beliğ yoluyladır; nitekim Hadîd Suresi'ndeki benzeri ayette teşbih harfinin açıkça zikredilmesi buna delildir.
وَالْعَرْضُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ يُطْلَقُ عَلَى مَا يُقَابِلُ الطُّولَ، وَلَيْسَ هُوَ الْمُرَادُ هُنَا، وَيُطْلَقُ عَلَى الِاتِّسَاعِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْعَرِيضَ هُوَ الْوَاسِعُ فِي الْعُرْفِ بِخِلَافِ الطَّوِيلِ غَيْرِ الْعَرِيضِ فَهُوَ ضَيِّقٌ، وَهَذَا كَقَوْلِ الْعُدَيْلِ:
Arap kelamında ard (genişlik/en), tûlün (boyun) zıttı için kullanılır ki burada kastedilen bu değildir; ayrıca genişlik/büyüklük anlamında da kullanılır. Çünkü enli (arîd) olan şey örfte geniştir; ensiz uzun şeyin aksine, zira o dardır. Bu, Udeyl'in şu sözü gibidir:
وَدُونَ يَدِ الْحَجَّاجِ مِنْ أَنْ تَنَالَنِي ... بِسَاطٌ بِأَيْدِي النَّاعِجَاتِ عَرِيضُ
Haccâc'ın elinin bana ulaşmasını engelleyen, / Süratli develerin ayakları altında [uzanan] geniş bir çöldür.
وَذِكْرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَارٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْعَرَبِ فِي تَمْثِيلِ شِدَّةِ الِاتِّسَاعِ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ حَقِيقَةَ عَرْضِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لِيُوَافِقَ قَوْلَ الْجُمْهُورِ مِنْ عُلَمَائِنَا بِأَنَّ الْجَنَّةَ مَخْلُوقَةٌ الْآنَ، وَأَنَّهَا فِي السَّمَاءِ، وَقِيلَ: هُوَ عَرْضُهَا حَقِيقَةً، وَهِيَ مَخْلُوقَةٌ الْآنَ لَكِنَّهَا أَكْبَرُ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَهِيَ فَوْقَ السَّمَاوَاتِ تَحْتَ الْعَرْشِ، وَقَدْ
Göklerin ve yerin zikredilmesi, aşırı genişliği tasvir etmede Arapların üslubuna uygundur. Âlimlerimizin cumhurunun cennetin şu anda yaratılmış olduğu ve semada bulunduğu yönündeki görüşüne uygun düşmesi için burada göklerin ve yerin hakiki eni kastedilmemiştir. Bir görüşe göre ise bu gerçekten onun genişliğidir; cennet şu anda yaratılmıştır fakat göklerden daha büyüktür ve göklerin üstünde, Arş'ın altındadır. Nitekim
رُوِيَ: الْعَرْشُ سَقْفُ الْجَنَّةِ
«Arş, cennetin tavanıdır» diye rivayet edilmiştir
. وَأَمَّا مَنْ قَالَ: إِنَّ الْجَنَّةَ لَمْ تُخْلَقِ الْآنَ وَسَتُخْلَقُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَهُوَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ وَبَعْضِ أَهْلِ السُّنَّةِ مِنْهُمْ مُنْذِرُ بْنُ سَعِيدٍ الْبَلُّوطِيُّ الْأَنْدَلُسِيُّ الظَّاهِرِيُّ، فَيَجُوزُ عِنْدَهُمْ أَنْ تَكُونَ كَعَرْضِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بِأَنْ تُخْلَقَ فِي سَعَةِ الْفَضَاءِ الَّذِي كَانَ يَمْلَؤُهُ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أَوْ فِي سَعَةِ فَضَاءٍ أَعْظَمَ مِنْ ذَلِكَ. وَأَدِلَّةُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ ظَاهِرَةٌ فِي أَنَّ الْجَنَّةَ مَخْلُوقَةٌ، وَفِي حَدِيثِ رُؤْيَا رَآهَا النَّبِيءُ ﷺ، وَهُوَ الْحَدِيثُ الطَّوِيلُ الَّذِيِِ
. Cennetin şu an yaratılmadığını, kıyamet günü yaratılacağını söyleyenlere gelince —ki bu Mutezile'nin ve aralarında Münzir b. Saîd el-Ballûtî el-Endelüsî ez-Zâhirî'nin de bulunduğu Ehl-i Sünnet'ten bazılarının görüşüdür— onlara göre cennetin, göklerin ve yerin doldurduğu boşluğun genişliğinde veya bundan daha büyük bir boşluğun genişliğinde yaratılması suretiyle göklerin ve yerin genişliği kadar olması caizdir. Kitap ve Sünnet'in delilleri ise cennetin yaratılmış olduğu hususunda açıktır. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in gördüğü bir rüyaya dair uzun hadiste
فِيهِ
yer alan
قَوْلُهُ: «إنّ جِبْرِيل وميكاييل قَالَا لَهُ:
şu sözü [buna delildir]: «Cebrail ve Mikail ona şöyle dediler:
ارْفَعْ رَأْسَكَ، فَرَفَعَ فَإِذَا فَوْقَهُ مِثْلُ السَّحَابِ، قَالَا: هَذَا مَنْزِلُكَ، قَالَ: فَقُلْتُ: دَعَانِي أَدْخُلْ مَنْزِلِي، قَالَا: إِنَّهُ بَقِيَ لَكَ عُمُرٌ لَمْ تَسْتَكْمِلْهُ فَلَوِ اسْتَكْمَلْتَ أَتَيْتَ مَنْزِلَكَ» .
'Başını kaldır.' Başını kaldırdı, bir de baktı ki üstünde bulut gibi bir şey var. 'İşte burası senin konağındır' dediler. [Hz. Peygamber] dedi ki: 'Bırakın beni, konağıma gireyim' dedim. Dediler ki: 'Şüphesiz senin henüz tamamlamadığın bir ömrün kaldı; şayet onu tamamlasaydın konağına gelirdin.'»
أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) .
{ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) } “[O cennet] bollukta da darlıkta da infak eden, öfkelerini yutan ve insanları affeden takva sahipleri için hazırlanmıştır. Allah da iyilik edenleri sever (134).”
أَعْقَبَ وَصْفَ الْجَنَّةِ بِذِكْرِ أَهْلِهَا لِأَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يزِيد التّنويه بِهِ، وَلَمْ يَزَلِ الْعُقَلَاءُ يَتَخَيَّرُونَ حُسْنَ الْجِوَارِ كَمَا قَالَ أَبُو تَمَّامٍ:
Cennetin nitelenmesinin ardından ehlinin zikredilmesi, cennetin şanını daha da yücelten bir husustur; akıl sahipleri de öteden beri iyi komşuyu seçip durmuşlardır; nitekim Ebû Temmâm şöyle demiştir:
مَنْ مَبْلَغٌ أَفَنَاءَ يَعْرُبَ كُلِّهَا ... أَنِّي بَنَيْتُ الْجَارَ قَبْلَ الْمَنْزِلِ
Bütün Ya'rub kabilelerine kim haber verecek / Evi yapmadan önce komşuyu inşa ettiğimi?
وَجُمْلَةُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ ذِكْرَ الْجَنَّةِ عَقِبَ ذِكْرِ النَّارِ الْمَوْصُوفَةِ بِأَنَّهَا أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ يُثِيرُ فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ أَنْ يَتَعَرَّفُوا مَنِ الَّذِينَ أُعِدَّتْ لَهُمْ: فَإِنْ أُرِيدَ بِالْمُتَّقِينَ أَكْمَلُ مَا يَتَحَقَّقُ فِيهِ التَّقْوَى، فَإِعْدَادُهَا لَهُمْ لِأَنَّهُمْ أَهْلُهَا- فَضْلًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى- الَّذِينَ لَا يَلِجُونَ النَّارَ أَصْلًا- عَدْلًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى- فَيَكُونُ مُقَابِلَ قَوْلِهِ: وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ [آل عمرَان: ١٣١] ، وَيَكُونُ عُصَاةُ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ التَّائِبِينَ قَدْ أَخَذُوا بحظّ من الدَّارَيْنِ، لِمُشَابِهَةِ حَالِهِمْ حَالَ الْفَرِيقَيْنِ عَدْلًا مِنَ اللَّهِ وَفَضْلًا، وَبِمِقْدَارِ الِاقْتِرَابِ مِنْ أَحَدِهِمَا يَكُونُ الْأَخْذُ بِنَصِيبٍ مِنْهُ، وَأُرِيدَ الْمُتَّقُونَ فِي الْجُمْلَةِ فَالْإِعْدَادُ لَهُمْ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُمْ مُقَدَّرُونَ مِنْ أَهْلِهَا فِي الْعَاقِبَةِ.
{ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } cümlesi istînâf-ı beyânîdir; çünkü kâfirler için hazırlandığı vasfedilen cehennemin zikredilmesinin hemen ardından cennetin zikredilmesi, dinleyenlerin zihninde onun kimler için hazırlandığını öğrenme merakı uyandırır: Eğer müttakilerden takvanın kendisinde en kâmil manada gerçekleştiği kimseler kastedilmişse, cennetin onlar için hazırlanması —Allah Teâlâ'dan bir lütuf olarak— onların cennet ehli olmaları ve —Allah Teâlâ'dan bir adalet olarak— ateşe hiç girmeyecek olmaları sebebiyledir; böylece bu, { وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının” [Âl-i İmrân: 131] buyruğunun tam karşılığı olur. Tövbe etmemiş günahkâr müminler ise, durumları iki fırkanın haline benzediği için —Allah'ın adaleti ve lütfuyla— her iki yurttan da bir pay almış olurlar ve ikisinden birine yakınlıkları nispetinde ondan nasiplenirler. Eğer genel olarak müttakiler kastedilmişse, onlar için hazırlanması sonuçta onların cennet ehlinden takdir edilmiş olmaları itibarıyladır.
وَقَدْ أَجْرَى عَلَى الْمُتَّقِينَ صِفَاتِ ثَنَاءٍ وَتَنْوِيهٍ، هِيَ لَيْسَتْ جِمَاعَ التَّقْوَى، وَلَكِنَّ اجْتِمَاعَهَا فِي مَحَلِّهَا مُؤذن بأنّ ذَلِك الْمَحَلَّ الْمَوْصُوفَ بِهَا قَدِ اسْتَكْمَلَ مَا بِهِ التَّقْوَى، وَتِلْكَ هِيَ مُقَاوَمَةُ الشُّحِّ الْمُطَاعِ، وَالْهَوَى الْمُتَّبَعِ.
Takva sahipleri hakkında, takvanın tamamı olmasa da kendisinde toplandığı kimsenin takvayı sağlayan hususları kemale erdirdiğini gösteren övgü ve yüceltme sıfatları zikredilmiştir; bu da boyun eğilen cimriliğe ve peşinden gidilen heva ve hevese karşı direnmektir.
الصِّفَةُ الْأُولَى: الْإِنْفَاقُ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ. وَالْإِنْفَاقُ تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ وَهُوَ الصَّدَقَةُ وَإِعْطَاءُ الْمَالِ وَالسِّلَاحِ وَالْعُدَّةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَالسَّرَّاءُ فَعْلَاءُ، اسْمٌ لِمَصْدَرِ
Birinci sıfat: Bollukta ve darlıkta infak etmektir. İnfak daha önce defalarca geçmişti; o, sadaka vermek, Allah yolunda mal, silah ve teçhizat bağışlamaktır. Serrâ (السَّرَّاءُ), fa'lâ vezninde olup
سَرَّهُ سَرًّا وسرورا. والضّراء كَذَلِك مِنْ ضَرَّهُ، أَيْ فِي حَالَيِ الِاتِّصَافِ بِالْفَرَحِ وَالْحُزْنِ، وَكَأَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَهُمَا هُنَا لِأَنَّ السَّرَّاءَ فِيهَا مَلْهَاةٌ عَنِ الْفِكْرَةِ فِي شَأْنِ غَيْرِهِمْ، وَالضَّرَّاءَ فِيهَا مَلْهَاةٌ وَقِلَّةُ مَوْجِدَةٍ. فَمُلَازَمَةُ الْإِنْفَاقِ فِي هَذَيْنِ الْحَالَيْنِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَحَبَّةَ نَفْعِ الْغَيْرِ بِالْمَالِ، الَّذِي هُوَ عَزِيزٌ على النّفس، قد صَارَت لَهُمْ خُلُقًا لَا يَحْجُبُهُمْ عَنْهُ حَاجِبٌ وَلَا يَنْشَأُ ذَلِكَ إِلَّا عَنْ نَفْسٍ طَاهِرَةٍ.
«serrahu serran ve sürûran» fiilinin masdarının ismidir. Darrâ (الضَّرَّاءُ) da aynı şekilde «darrahu» fiilindendir; yani sevinç ve hüzünle nitelenme hallerindedir. Burada ikisinin bir arada zikredilmesi, sanki serrânın (bolluğun) başkalarının durumunu düşünmekten alıkoyucu, darrânın (darlığın) da meşgul edici ve imkân azlığı barındırıcı olmasındandır. Bu iki durumda da infaka devam etmek, nefse pek aziz olan malla başkasına faydalı olma sevgisinin kendileri için hiçbir engelin alıkoyamayacağı bir ahlak haline geldiğini gösterir ve bu da ancak tertemiz bir nefisten neşet eder.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: الْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ. وَكَظْمُ الْغَيْظِ إِمْسَاكُهُ وَإِخْفَاؤُهُ حَتَّى لَا يَظْهَرَ عَلَيْهِ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ كَظَمَ الْقِرْبَةَ إِذَا مَلَأَهَا وَأَمْسَكَ فَمَهَا، قَالَ الْمُبَرِّدُ: فَهُوَ تَمْثِيلٌ لِلْإِمْسَاكِ مَعَ الِامْتِلَاءِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ أَقْوَى الْقُوَى تَأْثِيرًا عَلَى النَّفْسِ الْقُوَّةُ الْغَاضِبَةُ فَتَشْتَهِي إِظْهَارَ آثَارِ الْغَضَبِ، فَإِذَا اسْتَطَاعَ إِمْسَاكَ مَظَاهِرِهَا، مَعَ الِامْتِلَاءِ مِنْهَا، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى عَزِيمَةٍ رَاسِخَةٍ فِي النَّفْسِ، وَقَهْرِ الْإِرَادَةِ لِلشَّهْوَةِ، وَهَذَا مِنْ أَكْبَرِ قُوَى الْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ.
İkinci sıfat: Öfkelerini yutanlardır (el-kâzımîne'l-gayz). Öfkeyi yutmak (kazm), dışarı yansımayacak şekilde onu tutmak ve gizlemektir. Bu, kırba doldurulup ağzı sımsıkı kapatıldığında kullanılan «kazame'l-kırbete» tabirinden alınmıştır. el-Müberred şöyle der: «Bu, [öfkeyle] dopdolu olmakla birlikte kendini tutmanın bir temsilidir.» Şüphe yok ki nefis üzerinde tesiri en güçlü olan kuvvet gazap (öfke) kuvvetidir ve öfkenin eserlerini dışa vurmayı arzular; kişi öfkeyle dopdolu iken onun tezahürlerini tutmayı başardığında bu, nefiste kökleşmiş bir azme ve iradenin arzuya üstün gelmesine delalet eder; bu da faziletli ahlakın en büyük güçlerindendir.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: الْعَفْوُ عَنِ النّاس فِيمَا أساؤوا بِهِ إِلَيْهِمْ. وَهِيَ تَكْمِلَةٌ لِصِفَةِ كَظْمِ الْغَيْظِ بِمَنْزِلَةِ الِاحْتِرَاسِ لِأَنَّ كَظْمَ الْغَيْظِ قَدْ تَعْتَرِضُهُ نَدَامَةٌ فَيَسْتَعْدِي عَلَى مَنْ غَاظَهُ بِالْحَقِّ، فَلَمَّا وُصِفُوا بِالْعَفْوِ عَمَّنْ أَسَاءَ إِلَيْهِمْ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ كَظْمَ الْغَيْظِ وَصْفٌ مُتَأَصِّلٌ فِيهِمْ، مُسْتَمِرٌّ مَعَهُمْ. وَإِذَا اجْتَمَعَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ فِي نَفْسٍ سَهُلَ مَا دُونَهَا لَدَيْهَا.
Üçüncü sıfat: İnsanların kendilerine yaptıkları kötülükleri bağışlamaktır. Bu, ihtirâs (yanlış anlamayı önleme) kabilinden öfkeyi yutma sıfatının bir tamamlayıcısıdır; çünkü öfkeyi yutmanın ardından pişmanlık gelebilir ve kişi kendisini öfkelendiren kimseye karşı haklı olarak yetkililere başvurup yardım isteyebilir. Kendilerine kötülük edenleri affetmekle nitelendiklerinde, bu durum öfkeyi yutmanın onlarda kökleşmiş ve sürekli devam eden bir vasıf olduğunu göstermiştir. Bu sıfatlar bir nefiste toplandığında, bundan daha aşağı derecedeki şeyler ona artık kolay gelir.
وَبِجِمَاعِهَا يَجْتَمِعُ كَمَالُ الْإِحْسَانِ وَلِذَلِكَ ذَيَّلَ اللَّهُ تَعَالَى ذِكْرَهَا بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ لِأَنَّهُ دَالٌّ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهُمْ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ مُحْسِنُونَ وَاللَّهُ يحبّ الْمُحْسِنِينَ.
Bunların bir araya gelmesiyle ihsanın kemali gerçekleşir; bu sebeple Allah Teâlâ bunları zikretmenin ardından { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah da iyilik edenleri sever” buyruğuyla fezleke yapmıştır; çünkü bu, onların bu sıfatlar sebebiyle muhsin kimseler olduğuna ve Allah'ın da muhsinleri sevdiğine takdiren delalet etmektedir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٣٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 135]
وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ
{ وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Onlar çirkin bir iş yaptıklarında veya nefislerine zulmettiklerinde Allah'ı hatırlayıp günahları için bağışlanma dilerler. Günahları Allah'tan başka kim bağışlar? Onlar yaptıklarında bile bile ısrar etmezler”
(١٣٥)
(135)
إِنْ كَانَ عَطْفَ فَرِيقٍ آخَرَ، فَهُمْ غَيْرُ الْمُتَّقِينَ الْكَامِلِينَ، بَلْ هُمْ فَرِيقٌ مِنَ الْمُتَّقِينَ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا، وَإِنْ كَانَ عَطْفَ صِفَاتِ، فَهُوَ تَفْضِيلٌ آخَرُ لِحَالِ الْمُتَّقِينَ بِأَنْ ذَكَرَ أَوَّلًا حَالَ كَمَالِهِمْ، وَذَكَرَ بَعْدَهُ حَالَ تَدَارُكِهِمْ نَقَائِصَهُمْ.
Şayet başka bir grubun atfı ise, bunlar kâmil müttakilerden başkasıdır; bilakis salih bir ameli kötü bir amelle karıştırmış olan müttakilerden bir zümredir. Eğer sıfatların atfı ise, bu müttakilerin hallerine dair başka bir tafsildir; şöyle ki önce onların kemal halleri zikredilmiş, ardından da noksanlarını telafi etme halleri belirtilmiştir.
وَالْفَاحِشَةُ الْفَعْلَةُ الْمُتَجَاوِزَةُ الْحَدِّ فِي الْفَسَادِ، وَلِذَلِكَ جُمِعَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ [النَّجْم: ٣٢] وَاشْتِقَاقُهَا مِنْ فَحَشَ بِمَعْنَى قَالَ قَوْلًا ذَمِيمًا، كَمَا
Fâhişe (çirkin iş), fesatta haddi aşan fiildir; bundan dolayı Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ } “Onlar, günahın büyüklerinden ve çirkin işlerden kaçınırlar” [Necm: 32] buyruğunda çoğul olarak getirilmiştir. Türeyişi ise yerilmiş bir söz söyledi anlamına gelen «fehaşe» (فَحَشَ) kökündendir; nitekim
فِي قَوْلِ عَائِشَةَ: «لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَاحِشًا وَلَا مُتَفَحِّشًا»
Âişe'nin [radıyallâhu anhâ] şu sözünde böyledir: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ne çirkin sözlü ne de çirkinliği arzulayan biriydi.»
، أَوْ فَعَلَ فِعْلًا ذَمِيمًا،
ya da [bu kök] kınanmış bir fiil işledi [anlamındadır],
وَمِنْهُ قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ [الْأَعْرَاف: ٢٨] .
Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } “De ki: 'Şüphesiz Allah çirkin hayâsızlığı emretmez'” [A'râf: 28] buyruğu da bundandır.
وَلَا شَكَّ أَنَّ التَّعْرِيفَ هُنَا تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، أَيْ فَعَلُوا الْفَوَاحِشَ، وَظُلْمُ النَّفْسِ هُوَ الذُّنُوبُ الْكَبَائِرُ، وَعَطْفُهَا هُنَا عَلَى الْفَوَاحِشِ كَعَطْفِ الْفَوَاحِشِ عَلَيْهَا فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ [النَّجْم: ٣٢] . فَقِيلَ: الْفَاحِشَةُ الْمَعْصِيَةُ الْكَبِيرَةُ، وَظُلْمُ النَّفْسِ الْكَبِيرَةُ مُطْلَقًا، وَقِيلَ: الْفَاحِشَةُ هِيَ الْكَبِيرَةُ الْمُتَعَدِّيَةُ إِلَى الْغَيْرِ، وَظُلْمُ النَّفْسِ الْكَبِيرَةُ الْقَاصِرَةُ عَلَى النَّفْسِ، وَقِيلَ: الْفَاحِشَةُ الزِّنَا، وَهَذَا تَفْسِيرٌ عَلَى مَعْنَى الْمِثَالِ.
Şüphe yok ki buradaki belirlilik (tarif) cins içindir; yani fahiş fiilleri işlediklerinde demektir. Nefse zulmetmek ise büyük günahlardır. Burada nefse zulmün fahişe üzerine atfedilmesi, { الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ } “Onlar, günahın büyüklerinden ve çirkin işlerden kaçınırlar” [Necm: 32] buyruğunda fahişelerin onun üzerine atfedilmesi gibidir. Bir görüşe göre fahişe büyük günahtır; nefse zulüm ise mutlak olarak büyük günahtır. Başka bir görüşe göre fahişe başkasına sirayet eden büyük günahtır; nefse zulüm ise kişinin kendi nefsiyle sınırlı kalan büyük günahtır. Fahişenin zina olduğu da söylenmiştir ki bu, misal kabilinden bir tefsirdir.
وَالذِّكْرُ فِي قَوْلِهِ: ذَكَرُوا اللَّهَ ذِكْرُ الْقَلْبِ وَهُوَ ذِكْرُ مَا يَجِبُ لِلَّهِ عَلَى عَبْدِهِ، وَمَا أَوْصَاهُ بِهِ، وَهُوَ الَّذِي يَتَفَرَّعُ عَنْهُ طَلَبُ الْمَغْفِرَةِ وَأَمَّا ذِكْرُ اللِّسَانِ فَلَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ ذَلِكَ.
{ ذَكَرُوا اللَّهَ } “Allah'ı hatırlayıp” buyruğundaki zikir, kalbin zikridir; bu da Allah'ın kulu üzerindeki hakkını ve ona emrettiği şeyleri hatırlamasıdır. Bağışlanma talebi de bundan neşet eder. Dil ile yapılan zikre gelince, bu durum onun üzerine terettüp etmez.
وَمَعْنَى ذِكْرِ اللَّهِ هُنَا ذِكْرُ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ وَوَعْدِهِ وَوَعِيدِهِ.
Burada Allah'ı anmanın/hatırlamanın anlamı; O'nun emrini, yasağını, vaadini ve tehdidini hatırlamaktır.
وَالِاسْتِغْفَار: طلب الغفر أَيِ السِّتْرُ لِلذُّنُوبِ، وَهُوَ مَجَازٌ فِي عَدَمِ الْمُؤَاخَذَةِ عَلَى الذَّنْبِ، وَلِذَلِكَ صَارَ يُعَدَّى إِلَى الذَّنْبِ بِاللَّامِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّعْلِيلِ كَمَا هُنَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
İstiğfar; mağfiret talep etmektir, yani günahların örtülmesini istemektir. Bu da günahtan ötürü hesaba çekilmemekten mecazdır. Bu yüzden buradaki gibi illet bildiren lâm harf-i cerri ile günaha geçişli kılınmıştır; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda da böyledir:
وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ [غَافِر: ٥٥] . وَلَمَّا كَانَ طَلَبُ الصَّفْحِ عَنِ الْمُؤَاخَذَةِ بِالذَّنْبِ لَا يَصْدُرُ إِلَّا عَنْ نَدَامَةٍ، وَنِيَّةِ إِقْلَاعٍ عَنِ الذَّنْبِ، وَعَدَمِ الْعَوْدَةِ إِلَيْهِ، كَانَ الِاسْتِغْفَارُ فِي لِسَانِ الشَّارِعِ بِمَعْنَى التَّوْبَةِ، إِذْ كَيْفَ يَطْلُبُ الْعَفْوَ عَنِ الذَّنْبِ مَنْ هُوَ مُسْتَمِرٌّ عَلَيْهِ، أَوْ عَازِمٌ عَلَى مُعَاوَدَتِهِ، وَلَوْ طَلَبَ ذَلِكَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ لَكَانَ أَكْثَرَ إِسَاءَةً مِنَ
{ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } “Günahın için bağışlanma dile” [Gâfir: 55]. Günahtan dolayı hesaba çekilmekten vazgeçilmesini talep etmek ancak pişmanlıktan, günahtan vazgeçme niyetinden ve ona bir daha dönmeme azminden kaynaklanacağı için Şâri'in dilinde istiğfar, tevbe anlamında olmuştur. Zira o günahı sürdüren veya ona dönmeye kararlı olan biri günahtan nasıl af dileyebilir? Eğer bu durumdayken bunu talep etseydi,
الذَّنْبِ، فَلِذَلِكَ عُدَّ الِاسْتِغْفَارَ هُنَا رُتْبَةً مِنْ مَرَاتِبِ التَّقْوَى. وَلَيْسَ الِاسْتِغْفَارُ مُجَرَّدَ قَوْلِ (أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ) بِاللِّسَانِ وَالْقَائِلُ مُلْتَبِسٌ بِالذُّنُوبِ. وَعَنْ رَابِعَةَ الْعَدَوِيَّةِ أَنَّهَا قَالَتْ: «اسْتِغْفَارُنَا يَحْتَاجُ إِلَى الِاسْتِغْفَارِ» وَفِي كَلَامِهَا مُبَالَغَةٌ فَإِنَّ الِاسْتِغْفَارَ بِالْقَوْلِ مَأْمُورٌ بِهِ فِي الدِّينِ لِأَنَّهُ وَسِيلَةٌ لِتَذَكُّرِ الذَّنْبِ وَالْحِيلَةِ لِلْإِقْلَاعِ عَنْهُ.
günahın kendisinden daha çirkin bir davranış olurdu. Bu sebeple burada istiğfar takva derecelerinden bir derece sayılmıştır. İstiğfar, söyleyen kişi günahlara batmış haldeyken sadece dille «estağfirullah» demekten ibaret değildir. Râbiatü'l-Adeviyye'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Bizim istiğfarımız bir istiğfara muhtaçtır.» Onun bu sözünde bir mübalağa vardır; zira dille istiğfar etmek dinde emredilmiştir, çünkü o günahı hatırlamanın ve ondan vazgeçmeye vesile aramanın bir yoludur.
وَجُمْلَةُ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ فَاسْتَغْفَرُوا وَجُمْلَةِ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا.
{ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ } “Günahları Allah'tan başka kim bağışlar?” cümlesi, { فَاسْتَغْفَرُوا } “bağışlanma dilerler” cümlesi ile { وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا } “yaptıklarında ısrar etmezler” cümlesi arasında bir ara cümledir (itiraziyye).
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى النَّفْيِ، بِقَرِينَةِ الِاسْتِثْنَاءِ مِنْهُ، وَالْمَقْصُودُ تَسْدِيدُ مُبَادَرَتِهِمْ إِلَى اسْتِغْفَارِ اللَّهِ عَقِبَ الذَّنْبِ، وَالتَّعْرِيضُ بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا أَصْنَامَهُمْ شُفَعَاءَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، وَبِالنَّصَارَى فِي زَعْمِهِمْ أَنَّ عِيسَى رَفَعَ الْخَطَايَا عَنْ بَنِي آدَمَ بِبَلِيَّةِ صَلْبِهِ.
İstifham (soru), kendisinden sonraki istisna karinesiyle nefy (olumsuzluk) anlamında kullanılmıştır. Maksat, günahın hemen ardından Allah'tan bağışlanma dilemeye yönelmelerini teyit ve teşvik etmek; ayrıca putlarını Allah katında şefaatçi edinen müşriklere ve İsa'nın çarmıha gerilme musibetiyle Âdemoğullarının günahlarını kaldırdığını iddia eden Hristiyanlara üstü kapalı bir tarizde (eleştiride) bulunmaktır.
وَقَوْلُهُ: وَلَمْ يُصِرُّوا إِتْمَامٌ لِرُكْنَيِ التَّوْبَةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ يُشِيرُ إِلَى النَّدَمِ، وَقَوْلُهُ: وَلَمْ يُصِرُّوا تَصْرِيحٌ بِنَفْيِ الْإِصْرَارِ، وَهَذَانِ رُكْنَا التَّوْبَةِ. وَفِي الْحَدِيثِ:
{ وَلَمْ يُصِرُّوا } “ve ısrar etmezler” buyruğu, tevbenin iki rüknünü tamamlamaktadır; çünkü { فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “günahları için bağışlanma dilerler” buyruğu pişmanlığa işaret etmekte, { وَلَمْ يُصِرُّوا } “ve ısrar etmezler” buyruğu ise ısrarın olumsuzlanmasını açıkça belirtmektedir. Tevbenin iki rüknü bunlardır. Hadiste şöyle buyrulmuştur:
«النَّدَمُ تَوْبَةٌ» ، وَأَمَّا تَدَارُكُ مَا فَرَّطَ فِيهِ بِسَبَبِ الذَّنْبِ فَإِنَّمَا يَكُونُ مَعَ الْإِمْكَانِ، وَفِيهِ تَفْصِيلٌ إِذَا تَعَذَّرَ أَوْ تَعَسَّرَ، وَكَيْفَ يُؤْخَذُ بِأَقْصَى مَا يُمْكِنُ مِنَ التَّدَارُكِ.
«Pişmanlık tevbedir.» Günah sebebiyle ihmal edilen şeyleri telafi etmeye gelince, bu ancak imkân dahilinde olur; imkânsız veya zor olduğu takdirde bunun tafsilatı ve mümkün olan en üst düzeyde telafinin nasıl yapılacağı fıkıhta mevcuttur.
وَقَوْلُهُ: وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي «ذَكَرُوا» أَيْ:
{ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا } “yaptıklarında ısrar etmezler” buyruğu, «zekerû» (ذَكَرُوا) fiilindeki merfû zamirden hâldir; yani:
ذَكَرُوا اللَّهَ فِي حَالِ عَدَمِ الْإِصْرَارِ. وَالْإِصْرَارُ: الْمَقَامُ عَلَى الذَّنْبِ، وَنَفْيُهُ هُوَ مَعْنَى الْإِقْلَاعِ.
Israr etmeme hâlinde Allah'ı hatırladılar demektir. Israr: Günahta devam edip durmaktır; onun nefyedilmesi ise günahtan vazgeçme (iklâ') manasındadır.
وَقَوْلُهُ: وَهُمْ يَعْلَمُونَ حَالٌ ثَانِيَةٌ، وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَعْلَمُونَ لِظُهُورِهِ مِنَ الْمَقَامِ أَيْ يَعْلَمُونَ سُوءَ فِعْلِهِمْ، وَعِظَمَ غَضَبِ الرَّبِّ، وَوُجُوبَ التَّوْبَةِ إِلَيْهِ، وَأَنَّهُ تَفَضَّلَ بِقَبُولِ التَّوْبَةِ فَمَحَا بِهَا الذُّنُوبَ الْوَاقِعَةَ.
{ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “bile bile” buyruğu ikinci bir hâldir. «Ya'lemûn» fiilinin mef'ûlü, makamdan anlaşıldığı için hazfedilmiştir; yani yaptıklarının kötülüğünü, Rabbin gazabının büyüklüğünü, O'na tevbe etmenin vacip olduğunu ve O'nun bir lütuf olarak tevbeyi kabul edip vuku bulan günahları onunla sildiğini bilirler.
وَقَدِ انْتَظَمَ مِنْ قَوْلِهِ: ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا وَقَوْلِهِ: وَلَمْ يُصِرُّوا وَقَوْلِهِ: وَهُمْ يَعْلَمُونَ الْأَرْكَانُ الثَّلَاثَةُ الَّتِي يَنْتَظِمُ مِنْهَا مَعْنَى التَّوْبَةِ فِي كَلَامِ أَبِي حَامِدٍ
{ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا } “Allah'ı hatırlayıp bağışlanma dilerler”, { وَلَمْ يُصِرُّوا } “ve ısrar etmezler” ve { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “bile bile” ifadelerinden, Ebû Hâmid
الْغَزَالِيِّ فِي كِتَابِ التَّوْبَةِ مِنْ «إِحْيَاءِ عُلُومِ الدِّينِ» إِذْ قَالَ: «وَهِيَ عِلْمٌ، وَحَالٌ، وَفِعْلٌ. فَالْعِلْمُ هُوَ مَعْرِفَةُ ضُرِّ الذُّنُوبِ، وَكَوْنِهَا حِجَابًا بَيْنَ الْعَبْدِ وَبَيْنَ رَبِّهِ، فَإِذَا عُلِمَ ذَلِكَ بِيَقِينٍ ثَارَ مِنْ هَذِهِ الْمَعْرِفَةِ تَأَلُّمٌ لِلْقَلْبِ بِسَبَبِ فَوَاتِ مَا يُحِبُّهُ مِنَ الْقُرْبِ مِنْ رَبِّهِ، وَرِضَاهُ عَنْهُ، وَذَلِكَ الْأَلَمُ يُسَمَّى نَدَمًا، فَإِذَا غَلَبَ هَذَا الْأَلَمُ على الْقلب انبعثت مِنْهُ فِي الْقَلْبِ حَالَةٌ تُسَمَّى إِرَادَةً وَقَصْدًا إِلَى فِعْلٍ لَهُ تَعَلُّقٌ بِالْحَالِ وَالْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ، فَتَعَلُّقُهُ بِالْحَالِ هُوَ تَرْكُ الذَّنْبِ (الْإِقْلَاعُ) ، وَتَعَلُّقُهُ بِالْمُسْتَقْبَلِ هُوَ الْعَزْمُ عَلَى تَرْكِ الذَّنْبِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ (نَفْيُ الْإِصْرَارِ) ، وَتَعَلُّقُهُ بِالْمَاضِي بِتَلَافِي مَا فَاتَ» .
el-Gazâlî'nin «İhyâu Ulûmi'd-Dîn» adlı eserindeki Tevbe Kitabı'nda tevbenin kendisinden meydana geldiğini belirttiği şu üç rükün intizam bulmuştur; zira o şöyle demiştir: «Tevbe bir ilim, bir hâl ve bir fiildir. İlim; günahların zararını ve kul ile Rabbi arasında bir perde olduğunu bilmektir. Bu durum kesin olarak bilindiğinde, bu bilgiden ötürü kalpte, Rabbine yakınlık ve O'nun rızası gibi sevdiği şeylerin elden kaçması sebebiyle bir elem doğar; işte bu eleme nedamet (pişmanlık) denir. Bu elem kalbe galebe çaldığında, kalpte şimdiki zamanla, geçmişle ve gelecekle irtibatlı bir fiile yönelme kastı ve iradesi meydana gelir. Bunun şimdiki zamana taalluku günahı terk etmektir (iklâ'); geleceğe taalluku gelecekte günahı terk etmeye azmetmektir (ısrarı nefyetmek); geçmişe taalluku ise elden kaçanı telafi etmektir.»
فَقَوْلُهُ تَعَالَى: ذَكَرُوا اللَّهَ إِشَارَةٌ إِلَى انْفِعَالِ الْقَلْبِ.
Yüce Allah'ın { ذَكَرُوا اللَّهَ } “Allah'ı hatırlayıp” buyruğu, kalbin infialine (duygulanımına) işarettir.
وَقَوْلُهُ: وَلَمْ يُصِرُّوا إِشَارَةٌ إِلَى الْفِعْلِ وَهُوَ الْإِقْلَاعُ وَنَفْيُ الْعَزْمِ عَلَى الْعَوْدَةِ.
{ وَلَمْ يُصِرُّوا } “ve ısrar etmezler” buyruğu ise fiile işarettir ki bu da [günahı] bırakmak ve ona dönme azmini nefyetmektir.
وَقَوْلُهُ: وَهُمْ يَعْلَمُونَ إِشَارَةٌ إِلَى الْعِلْمِ الْمُثِيرِ لِلِانْفِعَالِ النفساني. وَقد رتّبت هَاتِهِ الْأَرْكَانَ فِي الْآيَةِ بِحَسْبِ شِدَّةِ تَعَلُّقِهَا بِالْمَقْصُودِ: لِأَنَّ ذِكْرَ اللَّهِ يَحْصُلُ بَعْدَ الذَّنْبِ، فَيَبْعَثُ عَلَى التَّوْبَةِ، وَلِذَلِكَ رَتَّبَ الِاسْتِغْفَارَ عَلَيْهِ بِالْفَاءِ، وَأَمَّا الْعِلْمُ بِأَنَّهُ ذَنْبٌ، فَهُوَ حَاصِلٌ مِنْ قَبْلِ حُصُولِ الْمَعْصِيَةِ، وَلَوْلَا حُصُولُهُ لَمَا كَانَتِ الْفَعْلَةُ مَعْصِيَةً. فَلِذَلِكَ جِيءَ بِهِ بَعْدَ الذِّكْرِ وَنَفْيِ الْإِصْرَارِ، عَلَى أَنَّ جُمْلَةَ الْحَالِ لَا تَدُلُّ عَلَى تَرْتِيب حُصُول مَضْمُونِهَا بَعْدَ حُصُولِ مَضْمُونِ مَا جِيءَ بِهِ قَبْلَهَا فِي الْأَخْبَارِ وَالصِّفَاتِ.
{ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “bile bile” buyruğu da nefsanî infiali tetikleyen ilme işarettir. Bu rükünler ayette maksada olan bağlılıklarının şiddetine göre tertip edilmiştir: Zira Allah'ı anmak/hatırlamak günahın ardından gerçekleşir ve tevbe etmeye sevk eder; bu yüzden istiğfar fa harfiyle ona bağlanmıştır. Onun günah olduğunu bilmeye gelince; bu, isyan vuku bulmadan önce mevcuttur; eğer o olmasaydı bu fiil isyan sayılmazdı. İşte bu sebeple o, zikir ve ısrarın nefyinden sonra getirilmiştir. Kaldı ki hâl cümlesi, kendi içeriğinin gerçekleşmesinin haber ve sıfatlarda kendisinden önce zikredilenlerin içeriğinden sonra olmasını gerektiren bir tertibe delalet etmez.
ثُمَّ إِن كَانَ الْإِصْرَارِ، وَهُوَ الِاسْتِمْرَارُ عَلَى الذَّنْبِ، كَمَا فُسِّرَ بِهِ كَانَ نَفْيُهُ بِمَعْنَى الْإِقْلَاعِ لِأَجْلِ خَشْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَمْ يَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ عَازِمٌ عَلَى عَدَمِ الْعَوْدِ إِلَيْهِ، وَلَكِنَّهُ بِحَسْبِ
Sonra eğer ısrar, tefsir edildiği gibi günaha devam etmek manasındaysa, onun nefyedilmesi Allah Teâlâ'nın korkusundan ötürü [günahtan] vazgeçmek anlamında olur; bu durumda ona bir daha dönmeme azminde olduğuna delalet etmez; ancak
الظَّاهِرِ لَا يَرْجِعُ إِلَى ذَنْبٍ نَدِمَ عَلَى فِعْلِهِ، وَإِنْ أُرِيدَ بِالْإِصْرَارِ اعْتِقَادُ الْعَوْدِ إِلَى الذَّنْبِ فَنَفْيُهُ هُوَ التَّوْبَةُ الْخَالِصَةُ، وَهُوَ يَسْتَلْزِمُ حُصُولَ الْإِقْلَاعِ مَعَهُ إِذِ التَّلَبُّسُ بِالذَّنْبِ لَا يَجْتَمِعُ مَعَ الْعَزْمِ عَلَى عَدَمِ الْعَوْدِ إِلَيْهِ، فَإِنَّهُ مُتَلَبِّسٌ بِهِ من الْآن.
zahire göre işlediğine pişman olduğu bir günaha dönmez. Eğer ısrardan maksat günaha dönmeyi aklından geçirmek/tasarlamak ise, onun nefyedilmesi halis tevbedir ve bu durum onunla birlikte vazgeçmenin de gerçekleşmesini gerektirir; çünkü günaha batmış olmak, ona dönmeme azmiyle bir arada bulunamaz, zira kişi zaten şu andan itibaren o günaha bulaşmış durumdadır.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٣٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 136]
أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (١٣٦)
{ أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “İşte onların mükâfatı, Rableri tarafından bir bağışlanma ve altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlerdir. [Böyle güzel] amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir!” (136)
اسْتِئْنَاف للتنويه بِسَدَادِ عَمَلِهِمْ: مِنَ الِاسْتِغْفَارِ، وَقَبُولِ اللَّهِ مِنْهُمْ.
İstiğfarları ve Allah'ın bunu onlardan kabul buyurması gibi amellerinin isabetini ve doğruluğunu övmek için getirilmiş yeni bir başlangıçtır (isti'nâf).
وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِإِفَادَةِ أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِمْ صَارُوا أَحْرِيَاءَ بِالْحُكْمِ الْوَارِدِ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، لِأَجْلِ تِلْكَ الْأَوْصَافِ الَّتِي اسْتَوْجَبُوا الْإِشَارَةَ لِأَجْلِهَا.
İşaret zamiri; kendilerine işaret edilen kimselerin, bu işareti hak etmelerine vesile olan o vasıfları sebebiyle işaret zamirinden sonra gelen hükme lâyık ve ehil hale geldiklerini belirtmek için getirilmiştir.
وَهَذَا الْجَزَاءُ وَهُوَ الْمَغْفِرَةُ وَعْدٌ مِنَ الله تَعَالَى، تفضّلا مِنْهُ: بِأَنْ جَعَلَ الْإِقْلَاعَ عَنِ الْمَعَاصِي سَبَبًا فِي غُفْرَانِ مَا سَلَفَ مِنْهَا. وَأَمَّا الْجَنَّاتُ فَإِنَّمَا خَلَصَتْ لَهُمْ لِأَجْلِ الْمَغْفِرَةِ، وَلَوْ أُخِذُوا بِسَالِفِ ذُنُوبِهِمْ لَمَا اسْتَحَقُّوا الْجَنَّاتِ فَالْكُلُّ فَضْلٌ مِنْهُ تَعَالَى.
Bu karşılık, yani mağfiret, günahlardan vazgeçmeyi geçmiş günahların bağışlanmasına bir sebep kılmak suretiyle Allah Teâlâ'dan bir lütuf olarak verilmiş bir vaaddir. Cennetlere gelince; onlar, kendilerine ancak mağfiret sebebiyle hâlis olmuştur. Eğer geçmiş günahlarından ötürü hesaba çekilselerdi cennetleri hak edemezlerdi; dolayısıyla hepsi Yüce Allah'ın bir lütfudur.
وَقَوْلُهُ: وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ تَذْيِيلٌ لِإِنْشَاءِ مَدْحِ الْجَزَاءِ. وَالْمَخْصُوصُ بِالْمَدْحِ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ هُوَ. وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى جُمْلَةِ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ فَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْإِخْبَارِ، وَهُوَ كثير فِي فَصِيحٌ الْكَلَامِ، وَسُمِّيَ الْجَزَاءُ أَجْرًا لِأَنَّهُ كَانَ عَنْ وَعْدٍ لِلْعَامِلِ بِمَا عَمِلَ. وَالتَّعْرِيفُ فِي (الْعَامِلِينَ) لِلْعَهْدِ أَيْ: وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ هَذَا الْجَزَاءُ، وَهَذَا تَفْضِيل لَهُ وَالْعَمَل الْمُجَازَى عَلَيْهِ أَيْ إِذَا كَانَ لِأَصْنَافِ الْعَامِلِينَ أُجُورٌ، كَمَا هُوَ الْمُتَعَارَفُ، فَهَذَا نِعْمَ الْأجر لعامل.
{ وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “[Böyle güzel] amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir!” buyruğu, mükâfatı övme gayesiyle (inşâ) yapılmış bir fezlekedir. Övülen şey (mahsûs bi'l-medh) hazfedilmiş olup takdiri «o»dur (hüve). Vav harfi { جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ } “onların mükâfatı bir bağışlanmadır” cümlesine atıf içindir; bu da inşânın habere atfedilmesidir ve fasih kelamda çokça görülür. Karşılığa «ecir» denilmiştir çünkü o, yaptığı işe karşılık amel edene verilen bir vaaddir. «el-Âmilîn» (الْعَامِلِينَ) lafzındaki belirlilik takısı (lâm-ı tarif) ahid içindir; yani: Amel edenlerin ecri bu mükâfattır ne güzeldir! Bu, o mükâfatın ve karşılık verilen amelin üstünlüğünü bildirmektir; yani bilindiği üzere çeşitli çalışan zümreler için ücretler/ecirler varsa, işte bir amel eden için en güzel ecir budur.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٣٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 137]
قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧)
{ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Sizden önce nice sünnetler (ilâhî yasalar ve uygulamalar) gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezip dolaşın da [hakkı] yalanlayanların akıbeti nasıl olmuş görün!” (137)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ: تَمْهِيدٌ لِإِعَادَةِ الْكَلَامِ عَلَى مَا كَانَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَمَا بَيْنَهُمَا اسْتِطْرَادٌ، كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا، وَهَذَا مُقَدِّمَةُ التّسلية والبشارة الْآيَتَيْنِ. ابْتُدِئَتْ هَاتِهِ الْمُقَدِّمَةُ بِحَقِيقَةٍ تَارِيخِيَّةٍ: وَهِيَ الِاعْتِبَارُ بِأَحْوَالِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ.
İbtidâî bir isti'nâftır: Uhud günü yaşananlara dair sözün yeniden ele alınması için bir hazırlıktır; daha önce bildiğin üzere bu ikisi arasındaki kısım bir istıtrâddır (ara açıklamadır). Bu, gelecek iki ayetteki teselli ve müjdenin mukaddimesidir. Bu mukaddime tarihî bir hakikatle başlatılmıştır ki o da geçmiş milletlerin hallerinden ibret almaktır.
وَجِيءَ بِ (قَدْ) ، الدَّالَّةِ عَلَى تَأْكِيدِ الْخَبَرِ، تَنْزِيلًا لَهُمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يُنْكِرُ ذَلِكَ لَمَّا ظَهَرَ عَلَيْهِمْ مِنِ انْكِسَارِ الْخَوَاطِرِ مِنْ جَرَّاءِ الْهَزِيمَةِ الْحَاصِلَةِ لَهُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، مَعَ أَنَّهُمْ يُقَاتِلُونَ لِنَصْرِ دِينِ اللَّهِ، وَبَعْدَ أَنْ ذَاقُوا حَلَاوَةَ النَّصْرِ يَوْمَ بَدْرٍ، فَبَيَّنَ اللَّهُ لَهُمْ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ سنّة هَذَا
Haberi tekit eden «kad» (قَدْ) edatı, Allah'ın dinine yardım etmek için savaştıkları ve Bedir günü zaferin tatlılığını tattıkları halde, müşriklerden aldıkları yenilgi sebebiyle gönüllerinde beliren kırgınlık yüzünden onları bunu inkâr eden kimseler konumuna indirgeyerek getirilmiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara, bu
الْعَامِل أَنْ تَكُونَ الْأَحْوَالُ فِيهِ سِجَالًا وَمُدَاوَلَةً، وَذَكَّرَهُمْ بِأَحْوَالِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ، فَقَالَ:
âlemdeki sünnetini, hallerin nöbetleşe ve el değiştirerek cereyan etmesi şeklinde takdir buyurduğunu açıklamış ve onlara geçmiş ümmetlerin durumlarını hatırlatarak şöyle buyurmuştur:
قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ. وَاللَّهُ قَادِرٌ عَلَى نَصْرِهِمْ، وَلَكِنَّ الْحِكْمَةَ اقْتَضَتْ ذَلِكَ لِئَلَّا يَغْتَرَّ مَنْ يَأْتِي بَعْدَهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَيَحْسَبُ أَنَّ النَّصْرَ حَلِيفُهُمْ. وَمَعْنَى خَلَتْ مَضَتْ وَانْقَرَضَتْ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ [آل عمرَان: ١٣٧] .
{ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir”. Kuşkusuz Allah onlara yardım etmeye kâdirdir; fakat hikmet, onlardan sonra gelecek Müslümanların aldanıp zaferin her halükârda kendi müttefikleri olduğunu sanmamaları için bunu iktiza etmiştir. «Halet» (خَلَتْ) kelimesinin anlamı, geçip gitti ve tükendi demektir; nitekim Yüce Allah'ın: { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir” [Âl-i İmrân: 144] buyruğunda da böyledir.
وَالسُّنَنُ جَمْعُ سُنَّةٍ- وَهِيَ السِّيرَةُ مِنَ الْعَمَلِ أَوِ الْخُلُقِ الَّذِي يلازم الْمَرْء صُدُورَ الْعَمَلِ عَلَى مِثَالِهَا قَالَ لَبِيدٌ:
«Sünen» (السُّنَنُ), «sünnet» (سُنَّة) kelimesinin çoğuludur; o da kişinin amellerinin onun örneğine uygun olarak sadır olmasını adet edindiği amel veya ahlaktaki yol ve gidişattır. Lebîd şöyle demiştir:
مِنْ مَعْشَرٍ سَنَّتْ لَهُمْ آبَاؤُهُمْ ... وَلِكُلِّ قَوْمٍ سُنَّةٌ وَإِمَامُهَا
«Atalarının kendilerine bir yol belirlediği bir topluluktandırlar... Her kavmin bir yolu ve o yolun bir önderi vardır.»