وَقَالَ خَالِدٌ الْهُذَلِيُّ يُخَاطِبُ أَبَا ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيَّ:
Hâlid el-Hüzelî, Ebû Züeyb el-Hüzelî'ye hitaben şöyle demiştir:
فَلَا تَجْزَعَنْ مِنْ سُنَّةٍ أَنْتَ سُرَّتُهَا ... فَأَوَّلُ رَاضٍ سُنَّةً مَنْ يَسِيرُهَا
«Kendi belirlediğin bir yoldan sakın sızlanma... Zira bir yoldan ilk razı olan, o yolda yürüyendir.»
وَقَدْ تردّد اعْتِبَار أئمّة اللُّغَةِ إِيَّاهَا جَامِدًا غَيْرَ مُشْتَقٍّ، أَوِ اسْمَ مَصْدَرِ سَنَّ، إِذْ لَمْ يَرِدْ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ السَّنُ بِمَعْنَى وَضْعِ السُّنَّةِ، وَفِي «الْكَشَّافِ» فِي قَوْلِهِ: سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ [٣٨] : سُنَّةَ اللَّهِ اسْمٌ مَوْضُوعٌ مَوْضِعَ الْمَصْدَرِ كَقَوْلِهِمْ تُرْبًا وَجَنْدَلَا، وَلَعَلَّ مُرَادَهُ أَنَّهُ اسْمٌ جَامِدٌ أُقِيمَ مَقَامَ الْمَصْدَرِ كَمَا أُقِيمَ تُرْبًا وَجَنْدَلًا مَقَامَ تَبًّا وَسُحْقًا فِي النَّصْبِ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ، الَّتِي هِيَ مِنْ شَأْنِ الْمَصَادِرِ، وَأَنَّ الْمَعْنَى تُرَابٌ لَهُ وَجَنْدَلٌ لَهُ أَيْ حُصِبَ بِتُرَابٍ وَرُجِمَ بِجَنْدَلٍ. وَيَظْهَرُ أَنَّهُ مُخْتَارُ صَاحِبِ «الْقَامُوسِ» لِأَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ فِي مَادَّةِ سَنَّ مَا يَقْتَضِي أَنَّ السنّة اسْم مصدر، وَلَا أَتَى بِهَا عَقِبَ فِعْلِ سَنَّ، وَلَا ذَكَرَ مَصْدَرًا لِفِعْلِ سَنَّ. وَعَلَى هَذَا يَكُونُ فِعْلُ سَنَّ هُوَ الْمُشْتَقُّ مِنَ السُّنَّةِ اشْتِقَاقَ الْأَفْعَالِ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْجَامِدَةِ، وَهُوَ اشْتِقَاقٌ نَادِرٌ. وَالْجَارِي بِكَثْرَةٍ عَلَى أَلْسِنَة المفسّرين والمعربين: أَنَّ السُّنَّةَ اسْمُ مَصْدَرِ سَنَّ وَلَمْ يَذْكُرُوا لِفِعْلِ سَنَّ مَصْدَرًا
Dil âlimlerinin sünnet kelimesini türememiş (câmid) bir isim mi yoksa «senne» (سَنَّ) fiilinin ismi mastarı mı sayacağı hususunda tereddüt vâki olmuştur; zira Arap kelamında «es-senn» kelimesi sünnet koymak anlamında varid olmamıştır. el-Keşşâf'ta Ahzâb Suresi'ndeki [38] { سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } buyruğu hakkında şöyle denmektedir: «Sünnetellâh, Arapların 'türben ve cendelâ' (تُرْبًا وَجَنْدَلًا) sözlerinde olduğu gibi mastar yerine konulmuş bir isimdir.» Müellifin maksadı muhtemelen şudur: Mastarların şanından olan mef'ûlü mutlak olarak nasb edilme hususunda 'türben ve cendelâ' ifadesinin 'tebben ve suhkan' yerine ikame edildiği gibi bu da mastar makamına kaim kılınmış câmid bir isimdir; mana ise «ona toprak ve taş olsun», yani toprak saçıldı ve taşlandı demektir. Bu görüşün Kâmûs sahibinin de tercihi olduğu anlaşılmaktadır; zira o «senne» (سَنَّ) maddesinde sünnetin isim mastar olduğunu gerektiren bir şey zikretmemiş, onu «senne» fiilinin peşinden getirmemiş ve «senne» fiili için bir mastar belirtmemiştir. Buna göre «senne» fiili, fiillerin câmid isimlerden türetilmesi kabilinden «sünnet» lafzından türetilmiş olur ki bu nadir bir iştikaktır. Müfessirlerin ve irap âlimlerinin dilinde yaygın olan ise sünnetin «senne» fiilinin ismi mastarı olduğudur; nitekim onlar «senne» fiili için
قِيَاسِيًّا. وَفِي الْقُرْآنِ إِطْلَاقُ السُّنَّةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرًا: فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا [فاطر: ٤٣] وَفَسَّرُوا السُّنَنَ هُنَا بِسُنَنِ اللَّهِ فِي الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ.
kıyasî bir mastar zikretmemişlerdir. Kur'an'da sünnet kelimesinin bu manada kullanımı pek çoktur: { فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } “Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın” [Fâtır: 43]. Âlimler buradaki «sünen» lafzını, Allah'ın geçmiş ümmetlerdeki sünnetleri (ilâhî yasaları ve uygulamaları) olarak tefsir etmişlerdir.
وَالْمَعْنَى: قَدْ مَضَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ أَحْوَالٌ لِلْأُمَمِ، جَارِيَةٌ عَلَى طَرِيقَةٍ وَاحِدَةٍ، هِيَ عَادَةُ اللَّهِ فِي الْخَلْقِ، وَهِيَ أَنَّ قُوَّةَ الظَّالِمِينَ وَعُتُوَّهُمْ عَلَى الضُّعَفَاءِ أَمْرٌ زَائِلٌ، وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ الْمُحِقِّينَ، وَلِذَلِكَ قَالَ: فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ أَيِ الْمُكَذِّبِينَ بِرُسُلِ رَبِّهِمْ وَأُرِيدَ النَّظَرُ فِي آثَارِهِمْ لِيَحْصُلَ مِنْهُ تَحَقُّقُ مَا بَلَغَ مِنْ أَخْبَارِهِمْ، أَوِ السُّؤَالُ عَنْ أَسْبَابِ هَلَاكِهِمْ، وَكَيْفَ كَانُوا أُولِي قُوَّةٍ، وَكَيْفَ طَغَوْا عَلَى الْمُسْتَضْعَفِينَ، فاستأصلهم الله أَو لِتَطْمَئِنَّ نُفُوسُ الْمُؤْمِنِينَ بِمُشَاهَدَةِ الْمُخْبِرِ عَنْهُمْ مُشَاهَدَةَ عَيَانٍ، فَإِنَّ لِلْعَيَانِ
Mana şudur: Sizden önce milletlerin tek bir yol üzere cereyan eden halleri gelip geçmiştir; bu da Allah'ın yaratılmışlardaki âdetidir. Şöyle ki; zalimlerin gücü ve zayıflara karşı azgınlıkları gelip geçici bir durumdur, akıbet ise hak üzere olan müttakilerindir. Bundan dolayı Yüce Allah: { فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların akıbeti nasıl olmuş görün!”, yani Rablerinin elçilerini yalanlayanların [akıbetini görün] buyurmuştur. Buradaki bakmaktan/görmekten maksat; kendilerine ulaşan haberlerin tahakkuk etmesi için onların kalıntılarına bakmak veya helak olma sebeplerini, nasıl güç kuvvet sahibi olduklarını, güçsüzlere nasıl azgınlık ettiklerini ve neticede Allah'ın onların kökünü nasıl kazıdığını sormaktır; ya da kendilerinden haber verilenleri bizzat gözle görerek müminlerin nefislerinin mutmain olmasıdır. Zira bizzat görmenin
بَدِيعَ مَعْنًى لِأَنَّ بَلَغَتْهُمْ أَخْبَارُ الْمُكَذِّبِينَ، وَمِنَ الْمُكَذِّبِينَ عَادٌ وَثَمُودُ وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ وَأَصْحَابُ الرَّسِّ، وَكُلُّهُمْ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ يَسْتَطِيعُونَ مُشَاهَدَةَ آثَارِهِمْ، وَقَدْ شَهِدَهَا كَثِيرٌ مِنْهُمْ فِي أَسْفَارِهِمْ.
bambaşka bir anlamı vardır. Zira yalanlayanların haberleri onlara ulaşmıştı; yalanlayanlar arasında Âd, Semûd, Eyke halkı ve Ress halkı vardı ki bunların hepsi Arap diyarındaydı ve kalıntılarını görebilecek durumdaydılar; nitekim onların birçoğu yolculuklarında bu kalıntıları bizzat görmüştü.
وَفِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَهَمِّيَّةِ عِلْمِ التَّارِيخِ لِأَنَّ فِيهِ فَائِدَةَ السَّيْرِ فِي الْأَرْضِ، وَهِيَ مَعْرِفَةُ أَخْبَارِ الْأَوَائِلِ، وَأَسْبَابِ صَلَاحِ الْأُمَمِ وَفَسَادِهَا. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: «السَّيْرُ فِي الْأَرْضِ حِسِّيٌّ وَمَعْنَوِيٌّ، وَالْمَعْنَوِيُّ هُوَ النَّظَرُ فِي كُتُبِ التَّارِيخِ بِحَيْثُ يَحْصُلُ لِلنَّاظِرِ الْعِلْمُ بِأَحْوَالِ الْأُمَمِ، وَمَا يَقْرُبُ مِنَ الْعِلْمِ، وَقَدْ يَحْصُلُ بِهِ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَا يَحْصُلُ بِالسَّيْرِ فِي الْأَرْضِ لِعَجْزِ الْإِنْسَانِ وَقُصُورِهِ» .
Ayette tarih ilminin önemine bir delil vardır; çünkü onda yeryüzünde gezmenin faydası mevcuttur ki bu da öncekilerin haberlerini, milletlerin ıslah ve ifsad sebeplerini bilmektir. İbn Afe şöyle demiştir: «Yeryüzünde dolaşmak hem hissî hem de manevîdir. Manevî olanı; tarih kitaplarını incelemektir, öyle ki inceleyen kişi milletlerin durumlarına dair bilgiye ve bilgiye yakın bir kanaate ulaşır. Hatta insanın acziyeti ve yetersizliği sebebiyle yeryüzünde bizzat dolaşmakla elde edilemeyecek bilgi bu yolla elde edilebilir.»
وَإِنَّمَا أَمَرَ اللَّهُ بِالسَّيْرِ فِي الْأَرْضِ دُونَ مُطَالَعَةِ الْكُتُبِ لِأَنَّ فِي الْمُخَاطَبِينَ مَنْ كَانُوا أُمِّيِّينَ، وَلِأَنَّ الْمُشَاهِدَةَ تُفِيدُ مَنْ لَمْ يَقْرَأْ عِلْمًا وَتَقْوًى عِلْمَ مَنْ قَرَأَ التَّارِيخَ أَوْ قصّ عَلَيْهِ.
Allah'ın kitapları mütalaa etmeyi değil de yeryüzünde dolaşmayı emretmesinin sebebi, muhataplar arasında ümmî kimselerin bulunmasıdır; ayrıca bizzat müşahede etmek okumamış kimseye ilim kazandırır, tarihi okumuş veya kendisine anlatılmış olan kimsenin ilmini ise kuvvetlendirir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٣٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 138]
هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨)
{ هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ } “Bu, insanlara bir açıklama; müttakiler için de bir hidayet ve bir öğüttür” (138)
تَذْيِيلٌ يَعُمُّ الْمُخَاطَبِينَ الْحَاضِرِينَ وَمَنْ يَجِيءُ بَعْدَهُمْ مِنَ الْأَجْيَالِ، وَالْإِشَارَةُ إِمَّا إِلَى مَا تَقَدَّمَ بِتَأْوِيلِ الْمَذْكُورِ، وَإِمَّا إِلَى حَاضِرٍ فِي الذِّهْنِ عِنْدَ تِلَاوَةِ الْآيَةِ وَهُوَ الْقُرْآنُ.
Hazır bulunan muhatapları ve onlardan sonra gelecek nesilleri kapsayan bir fezlekedir (tezyîl). İşaret ya «zikredilen şeyler» teviliyle daha önce geçenlere ya da ayetin tilaveti esnasında zihinde hazır bulunan şeye, yani Kur'an'adır.
وَالْبَيَانُ: الْإِيضَاحُ وَكَشْفُ الْحَقَائِقِ الْوَاقِعَةِ. وَالْهُدَى: الْإِرْشَادُ إِلَى مَا فِيهِ خَيْرُ النَّاسِ فِي الْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ. وَالْمَوْعِظَةُ: التَّحْذِيرُ وَالتَّخْوِيفُ. فَإِنْ جَعَلْتَ الْإِشَارَةَ إِلَى مَضْمُونِ قَوْلِهِ: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ [آل عمرَان: ١٣٧] الْآيَةَ فَإِنَّهَا بَيَانٌ لِمَا غَفَلُوا عَنْهُ مِنْ عَدَمِ التَّلَازُمِ بَيْنَ النَّصْرِ وَحُسْنِ الْعَاقِبَةِ، وَلَا بَيْنَ الْهَزِيمَةِ وَسُوءِ الْعَاقِبَةِ، وَهِيَ هُدًى لَهُمْ لِيَنْتَزِعُوا الْمُسَبَّبَاتِ مِنْ أَسْبَابِهَا، فَإِنَّ سَبَبَ النَّجَاحِ حَقًّا هُوَ الصَّلَاحُ وَالِاسْتِقَامَةُ، وَهِيَ مَوْعِظَةٌ لَهُمْ لِيَحْذَرُوا الْفَسَادَ وَلَا يغترّوا كَمَا اغترّت عَادٌ إِذْ قَالُوا: «مَنْ أَشَدُّ منّا قوّة» .
Beyan: Açıklamak ve vuku bulan hakikatleri ortaya çıkarmaktır. Hüdâ: İnsanların şu anı ve geleceği için hayırlı olan şeye rehberlik etmektir. Mev'ıza: Sakındırmak ve korkutmaktır. Eğer işareti { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir” [Âl-i İmrân: 137] ayetinin muhtevasına kılarsan; bu, zafer ile güzel akıbet arasında veya yenilgi ile kötü akıbet arasında zorunlu bir bağ bulunmadığına dair gaflet ettikleri hususun bir açıklamasıdır. Bu onlar için sonuçları sebeplerinden çıkarmalarını sağlayan bir hidayettir; zira gerçek başarının sebebi ıslah ve istikamettir. Ayrıca fesattan sakınmaları ve Âd kavminin: «Bizden daha güçlü kim var?» dedikleri zamanki gibi aldanıp gururlanmamaları için onlara bir öğüttür.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٣٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 139]
وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩)
{ وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin; eğer inanıyorsanız üstün olan sizlersiniz” (139)
قَوْلُهُ: وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا نَهْيٌ لِلْمُسْلِمِينَ عَنْ أَسْبَابِ الْفَشَلِ. وَالْوَهَنُ:
Allah Teâlâ'nın { وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا } “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin” buyruğu, Müslümanları başarısızlığın sebeplerinden nehyetmektedir. Vehen (وَهَن):
الضَّعْفُ، وَأَصْلُهُ ضَعْفُ الذَّاتِ: كَالْجِسْمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي [مَرْيَم: ٤] ، وَالْحَبْلُ فِي قَوْلِ زُهَيْرٍ:
Zayıflık demektir; aslı cisim gibi bizzat varlığın zayıflamasıdır. Nitekim Yüce Allah'ın { رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي } “Rabbim! Şüphesiz benim kemiklerim zayıfladı” [Meryem: 4] ayetinde ve Züheyr'in şu sözündeki ip [örneğinde] olduğu gibi:
فَأَصْبَحَ الْحَبْلُ مِنْهَا خَلَقًا وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي خَوَرِ الْعَزِيمَةِ وَضِعْفِ الْإِرَادَةِ وَانْقِلَابِ الرَّجَاءِ يَأْسًا، وَالشَّجَاعَةِ
«Onunla olan ip eskidi (zayıfladı)» [Bu kelime] burada azmin gevşemesi, iradenin zayıflaması, umudun ümitsizliğe ve cesaretin
جُبْنًا، وَالْيَقِينِ شَكًّا، وَلِذَلِكَ نُهُوا عَنْهُ. وَأَمَّا الْحُزْنُ فَهُوَ شِدَّةُ الْأَسَفِ الْبَالِغَةُ حَدَّ الْكَآبَةِ وَالِانْكِسَارِ. وَالْوَهَنُ وَالْحَزَنُ حَالَتَانِ لِلنَّفْسِ تَنْشَآنِ عَنِ اعْتِقَادِ الْخَيْبَةِ وَالرُّزْءِ فَيَتَرَتَّبُ عَلَيْهِمَا الِاسْتِسْلَامُ وَتَرْكُ الْمُقَاوَمَةِ. فَالنَّهْيُ عَنِ الْوَهَنِ وَالْحُزْنِ فِي الْحَقِيقَةِ نَهْيٌ عَنْ سَبَبِهِمَا وَهُوَ الِاعْتِقَادُ، كَمَا يُنْهَى عَنِ النِّسْيَانِ، وَكَمَا يُنْهَى أَحَدٌ عَنْ فِعْلِ غَيْرِهِ فِي نَحْوِ لَا أَرَيَنَّ فُلَانًا فِي مَوْضِعِ كَذَا أَيْ لَا تَتْرُكْهُ يَحُلُّ فِيهِ، وَلِذَلِكَ قَدَّمَ عَلَى هَذَا النَّهْيِ قَوْلَهُ: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ [آل عمرَان: ١٣٧] إِلَخْ ... وَعَقَّبَ بِقَوْلِهِ: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ.
korkaklığa, yakînin şüpheye dönüşmesi hususunda mecazdır; işte bu sebeple ondan nehyolunmuşlardır. Hüzn (hüzün) ise keder ve kırıklık derecesine varan şiddetli üzüntüdür. Vehen ve hüzün, hayal kırıklığı ve musibet inancından doğan iki nefis halidir ki bunların sonucunda teslimiyet ve direnişi terk etme durumu ortaya çıkar. Dolayısıyla vehen ve hüzünden nehiy, gerçekte onların sebebi olan inançtan [bu tür düşünceden] nehiydir; tıpkı unutmanın nehyedilmesi veya bir kimsenin bir başkasının fiilinden nehyedilmesi (örneğin "Filanı falan yerde görmeyeyim" denilip onun orada bulunmasına izin verilmemesinin kastedilmesi) gibidir. Bu sebeple Yüce Allah bu nehiyden önce { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir” [Âl-i İmrân: 137] vb. buyruğunu öne almış ve peşinden { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız üstün olan sizlersiniz” buyruğunu getirmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ، الْوَاوُ لِلْعَطْفِ وَهَذِهِ بِشَارَةٌ لَهُمْ بِالنَّصْرِ الْمُسْتَقْبَلِ، فَالْعُلُوُّ هُنَا علوّ مَجَازِيٌّ وَهُوَ عُلُوُّ الْمَنْزِلَةِ.
Allah Teâlâ'nın { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız üstün olan sizlersiniz” buyruğundaki vâv (و), atıf içindir. Bu, onlara gelecekteki zaferi müjdelemektir. Buradaki üstünlük (ulüvv) mecazî bir üstünlük olup mertebe üstünlüğüdür.
وَالتَّعْلِيقُ بِالشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ قُصِدَ بِهِ تَهْيِيجُ غَيْرَتِهِمْ عَلَى الْإِيمَانِ إِذْ قَدْ عَلِمَ الله أنّهم مُؤمنُونَ وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا لَاحَ عَلَيْهِمُ الْوَهَنُ وَالْحَزَنُ مِنَ الْغَلَبَةِ، كَانُوا بِمَنْزِلَةِ مَنْ ضَعُفَ يَقِينُهُ فَقِيلَ لَهُمْ: إِنْ عَلِمْتُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمُ الْإِيمَانَ، وَجِيءَ بِإِنِ الشَّرْطِيَّةِ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا عَدَمُ تَحْقِيقِ شَرْطِهَا، إِتْمَامًا لِهَذَا الْمَقْصِدِ.
{ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız” buyruğundaki şart ifadesiyle, onların imana olan gayret ve hassasiyetlerini harekete geçirmek kastedilmiştir. Zira Allah Teâlâ onların mümin olduklarını elbette bilmektedir. Fakat yenilgi sebebiyle üzerlerinde gevşeklik ve hüzün belirince, sanki yakîni zayıflamış kimse konumunda oldular; bu yüzden kendilerine: "Eğer kendinizde iman olduğunu biliyorsanız..." denildi. Bu maksadı tamamlamak üzere, kural olarak şartın gerçekleşmeme ihtimalini hissettiren şart edatı olan “in” (إِنْ) getirildi.
[١٤٠، ١٤١]
[140, 141]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٤٠ الى ١٤١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 140-141]
إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠) وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ (١٤١)
{ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠) وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ } “Eğer size bir yara dokunduysa, şüphesiz o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur. O günleri biz insanlar arasında döndürüp dururuz. Bu, hem Allah'ın iman edenleri bilip ortaya çıkarması, hem sizden şahitler/şehitler edinmesi içindir. Allah zalimleri sevmez. (140) Ve hem de Allah'ın iman edenleri arındırması, inkârcıları ise helak etmesi içindir” (141)
إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ.
{ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ } “Eğer size bir yara dokunduysa, şüphesiz o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur. O günleri biz insanlar arasında döndürüp dururuz”
تَسْلِيَةٌ عَمَّا أَصَابَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ مِنَ الْهَزِيمَةِ بِأَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ عَجِيبٍ فِي الْحَرْبِ، إِذْ لَا يَخْلُو جَيْشٌ مِنْ أَنْ يُغْلَبَ فِي بَعْضِ مَوَاقِعِ الْحَرْبِ، وَقَدْ سَبَقَ أَنَّ الْعَدُوَّ غَلَبَ. وَالْمَسُّ هُنَا الْإِصَابَةُ كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٤] مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ. وَالْقَرْحُ- بِفَتْحِ الْقَافِ فِي لُغَةِ قُرَيْشٍ- الْجُرْحُ، وَبِضَمِّهَا فِي لُغَةِ غَيرهم، وقرأه الْجُمْهُورُ: بِفَتْحِ الْقَافِ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٍ: بِضَمِّ الْقَافِ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي غَيْرِ حَقِيقَتِهِ، بَلْ هُوَ اسْتِعَارَةٌ لِلْهَزِيمَةِ الَّتِي أَصَابَتْهُمْ، فَإِنَّ الْهَزِيمَةَ تُشَبَّهُ بِالثُّلْمَةِ وَبِالِانْكِسَارِ، فَشُبِّهَتْ هُنَا بِالْقَرْحِ حِينَ يُصِيبُ الْجَسَدَ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْحَقِيقَةُ لِأَنَّ الْجِرَاحَ الَّتِي تُصِيبُ الْجَيْشَ لَا يُعْبَأُ بِهَا إِذَا كَانَ مَعَهَا النَّصْرُ، فَلَا شَكَّ أَنَّ التَّسْلِيَةَ وَقَعَتْ عَمَّا أَصَابَهُمْ مِنَ الْهَزِيمَةِ.
Uhud gününde Müslümanların başına gelen yenilgi sebebiyle bir tesellidir; zira bu durum savaşta şaşılacak bir şey değildir, çünkü hiçbir ordu savaş meydanlarının bazısında mağlup olmaktan uzak kalamaz; nitekim daha önce de düşman mağlup olmuştu. Buradaki mess (مَسّ), Bakara Suresi'ndeki { مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ } “Onlara darlık ve zorluk dokunmuştu” [214] ayetinde olduğu gibi isabet etmek (dokunmak) demektir. Karh (الْقَرْحُ) -Kureyş lügatinde kaf harfinin fethasıyla- yara demektir; başkalarının lügatinde ise dammesiyle (kurh) okunur. Cumhur kaf harfini fetha ile okumuş; Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Halef ise damme ile okumuşlardır. Bu kelime burada gerçek anlamı dışında kullanılmıştır; bilakis onlara isabet eden yenilgi için bir istiaredir. Zira yenilgi gedik açılmasına ve kırılmaya benzetilir; burada da cesede isabet eden yaraya benzetilmiştir. Bununla gerçek anlamın kastedilmiş olması doğru olamaz; çünkü orduya isabet eden yaralar, beraberinde zafer olduğu takdirde önemsenmez. Dolayısıyla tesellinin, onlara isabet eden yenilgi sebebiyle yapıldığında şüphe yoktur.
وَالْقَوْمُ هُمْ مُشْرِكُو مَكَّةَ وَمَنْ مَعَهُمْ.
O topluluk (el-kavm) ise Mekke müşrikleri ve beraberindekilerdir.
وَالْمَعْنَى إِنْ هُزِمْتُمْ يَوْمَ أُحُدٍ فَقَدْ هُزِمَ الْمُشْرِكُونَ يَوْمَ بَدْرٍ وَكُنْتُمْ كفافا. وَلذَلِك أعقبه بِقَوْلِهِ: وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ. وَالتَّعْبِيرُ عَمَّا أَصَابَ الْمُسْلِمِينَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ فِي يَمْسَسْكُمْ لِقُرْبِهِ مِنْ زَمَنِ الْحَالِ، وَعَمَّا أَصَابَ الْمُشْرِكِينَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِبُعْدِهِ لِأَنَّهُ حَصَلَ يَوْمَ بَدْرٍ.
Anlam şudur: Eğer siz Uhud günü yenildiyseniz, müşrikler de Bedir günü yenilmişlerdi ve durumlar eşitlenmişti. Bu sebeple peşinden { وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ } “O günleri biz insanlar arasında döndürüp dururuz” buyurmuştur. Müslümanların başına gelenin { يَمْسَسْكُمْ } şeklinde muzari (şimdiki/geniş zaman) kipiyle ifade edilmesi şimdiki zamana yakınlığından; müşriklerin başına gelenin mazi (geçmiş zaman) kipiyle ifade edilmesi ise Bedir gününde gerçekleştiği için uzaklığındandır.
فَقَوْلُهُ: فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ لَيْسَ هُوَ جَوَابَ الشَّرْطِ فِي الْمَعْنَى وَلَكِنَّهُ دَلِيلٌ عَلَيْهِ أَغْنَى عَنْهُ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِيجَازِ، وَالْمعْنَى: إِن يمسكم قَرْحٌ فَلَا تَحْزَنُوا أَوْ فَلَا تَهِنُوا وَهُنَا بِالشَّكِّ فِي وَعْدِ اللَّهِ بِنَصْرِ دِينِهِ إِذْ قَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ
{ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ } “Şüphesiz o topluluğa da bir yara dokunmuştur” buyruğu, mana bakımından şartın cevabı olmayıp, icaz yoluyla cevabın yerine geçen bir delilidir. Anlam şudur: Eğer size bir yara dokunduysa sakın hüzünlenmeyin veya Allah'ın dinine yardım edeceği vaadinden şüphe ederek gevşemeyin; zira o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur.
فَلَمْ تَكُونُوا مَهْزُومِينَ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ كَفَافًا، وَذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ لِقِلَّةِ الْمُؤْمِنِينَ نَصْرٌ مُبِينٌ. وَهَذِهِ الْمُقَابَلَةُ بِمَا أَصَابَ الْعَدُوَّ يَوْمَ بَدْرٍ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ تَسْلِيَةً وَلَيْسَ إِعْلَامًا بِالْعُقُوبَةِ كَمَا قَالَهُ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَدْ سَأَلَ هِرَقْلُ أَبَا سُفْيَان: كَيفَ كَانَ قتالكم لَهُ قَالَ «الْحَرْب بَيْننَا سِجَال ينَال منّا وننال مِنْهُ، فَقَالَ هِرَقْلُ: وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى وَتَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ» .
Dolayısıyla siz kesin olarak mağlup olmuş değilsiniz, bilakis durumlar denktir; bu ise müminlerin azlığına nispetle apaçık bir zaferdir. Bedir gününde düşmanın başına gelenlerle yapılan bu mukabele, birçok müfessirin söylediği gibi cezanın bildirilmesi değil, sözün bir teselli olmasını gerektirir. Nitekim Herakleios, Ebû Süfyân'a: «Onunla savaşınız nasıldı?» diye sormuş, o da: «Aramızdaki savaş nöbetleşedir; bazen o bizden alır, bazen biz ondan alırız» demiştir. Bunun üzerine Herakleios: «İşte peygamberler böyledir; imtihan edilirler ama güzel akıbet onların olur» demiştir.
وَقَوْلُهُ: وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَالْإِشَارَةُ بِتِلْكَ إِلَى مَا سَيُذْكَرُ بَعْدُ، فَالْإِشَارَةُ هُنَا بِمَنْزِلَةِ ضَمِيرِ الشَّأْنِ لِقَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ وَهَذَا الْخَبَرُ مُكَنًّى بِهِ عَنْ تَعْلِيلٍ لِلْجَوَابِ الْمَحْذُوفِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِجُمْلَةِ: فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ.
Allah Teâlâ'nın { وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ } “O günleri biz insanlar arasında döndürüp dururuz” buyruğundaki vâv (و) itiraziyyedir (ara cümle bağlacıdır). “Tilke” (تِلْكَ) ile işaret, daha sonra zikredilecek olanadır. Dolayısıyla buradaki işaret, habere dikkat çekmek maksadıyla şan zamiri konumundadır. Bu haber, { فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ } “Şüphesiz o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” cümlesinin delalet ettiği mahzuf cevabın gerekçesinden (ta'lil) kinayedir.
والْأَيَّامُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جَمْعَ يَوْمٍ مُرَادٍ بِهِ يَوْمَ الْحَرْبِ، كَقَوْلِهِمْ: يَوْمُ بَدْرٍ وَيَوْمُ بُعَاثٍ وَيَوْمُ الشَّعْثَمَيْنِ، وَمِنْهُ أَيَّامُ الْعَرَبِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُطْلِقَ عَلَى الزَّمَانِ كَقَوْلِ طَرَفَةَ:
Eyyâm (الْأَيَّامُ), kendisiyle savaş günü kastedilen "yevm" (يَوْم) kelimesinin çoğulu olabilir; nitekim Arapların «Yevm-u Bedr» (Bedir günü), «Yevm-u Buâs» (Buâs günü) ve «Yevm-u'ş-Şa'semeyn» demeleri gibi ki «Eyyâmu'l-Arab» (Arap savaş günleri) ifadesi de bundandır. Tarafe'nin şu sözünde olduğu gibi genel olarak zaman anlamında kullanılmış olması da caizdir:
وَمَا تَنْقُصُ الْأَيَّامُ وَالدَّهْرُ يَنْفَدُ أَيِ الْأَزْمَانُ.
«Günler eksilmiyor, zaman ise tükenip gidiyor» yani zamanlar.
وَالْمُدَاوَلَةُ تَصْرِيفُهَا غَرِيبٌ إِذْ هِيَ مَصْدَرُ داول فلَان فلَانا الشَّيْءَ إِذَا جَعَلَهُ عِنْدَهُ دُولَةً وَدُولَةً عِنْدَ الْآخَرِ أَيْ يدوله كلّ مِنْهُمَا أَيْ يُلْزِمُهُ حَتَّى يَشْتَهِرَ بِهِ، وَمِنْهُ دَالَ يَدُولُ دَوْلًا اشْتَهَرَ، لِأَنَّ الْمُلَازِمَةَ تَقْتَضِي الشُّهْرَةَ بِالشَّيْءِ، فَالتَّدَاوُلُ فِي الْأَصْلِ تَفَاعُلٌ مِنْ دَالَ، وَيَكُونُ ذَلِكَ فِي الْأَشْيَاءِ وَالْكَلَامِ، يُقَالُ: كَلَامٌ مُدَاوَلٌ، ثُمَّ اسْتَعْمَلُوا دَاوَلْتُ الشَّيْءَ مَجَازًا، إِذَا جَعَلْتَ غَيْرَكِ يَتَدَاوَلُونَهُ، وَقَرِينَةُ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ أَنْ تَقُولَ: بَيْنَهُمْ. فَالْفَاعِلُ فِي هَذَا الْإِطْلَاقِ لَا حَظَّ لَهُ مِنِ الْفِعْلِ، وَلَكِنْ لَهُ الْحَظُّ فِي الْجَعْلِ، وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُهُمْ: اضْطَرَرْتُهُ إِلَى كَذَا، أَيْ جَعَلْتُهُ مُضْطَرًّا مَعَ أَنَّ أَصْلَ اضْطَرَّ أَنَّهُ مُطَاوِعُ ضَرَّهُ.
Müdâvele (الْمُدَاوَلَةُ) kelimesinin çekimi gariptir; zira o, bir kimse bir şeyi birinin yanında bir süre, diğerinin yanında bir süre kıldığında kullanılan “dâvele fülânun fülânen eş-şey'e” ifadesinin masdarıdır; yani her ikisi de onu nöbetleşe elinde tutar, onunla tanınana kadar ona sarılır. “Dâle yedûlü devlen” (meşhur oldu) ifadesi de bundandır; çünkü devamlılık bir şeyle tanınmayı gerektirir. Dolayısıyla tedâvül (التَّدَاوُلُ), aslında “dâle” fiilinden türeyen tefâul kalıbındadır; bu da hem eşyada hem de sözde olur; nitekim «kelâmun müdâvelun» (elden ele/dilden dile dolaşan söz) denir. Sonra, başkalarının o şeyi elden ele dolaştırmasını sağladığında mecazen “dâveltü'ş-şey'e” ifadesini kullandılar. Bu kullanımın karinesi aralarında (beynehüm) demendir. Dolayısıyla bu kullanımda failin fiilden [bizzat yapma yönüyle] bir payı yoktur, ancak oldurma/kılma (ce'l) yönüyle payı vardır. Nitekim “ıztarra” fiilinin aslı “dârra” fiilinin mutavaatı (dönüşlüsü) olduğu halde, «onu falanca şeye mecbur ettim» anlamında “ıdtarartühû ilâ kezâ” demeleri de buna yakındır.
والنَّاسِ الْبَشَرُ كُلُّهُمْ لِأَنَّ هَذَا مِنَ السُّنَنِ الْكَوْنِيَّةِ، فَلَا يُخْتَصُّ بِالْقَوْمِ الْمُتَحَدَّثِ
“En-Nâs” (النَّاسِ) ise bütün insanlardır; çünkü bu, kevnî kanunlardandır (sünnetullah), dolayısıyla sadece kendilerinden bahsedilen topluluğa
عَنْهُمْ.
özgü değildir.
وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ (١٤١) .
{ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ } “Bu, hem Allah'ın iman edenleri bilip ortaya çıkarması, hem sizden şahitler/şehitler edinmesi içindir. Allah zalimleri sevmez. Ve hem de Allah'ın iman edenleri arındırması, inkârcıları ise helak etmesi içindir” (141).
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ، فَمَضْمُونُ هَذِهِ عِلَّةٌ ثَانِيَةٌ لِجَوَابِ الشَّرْطِ الْمَحْذُوفِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَعِلْمُ اللَّهِ بِأَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ مُتَحَقِّقٌ مِنْ قبل أَن يمسهم الْقَرْحُ.
{ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ } “O günleri biz insanlar arasında döndürüp dururuz” cümlesine atıftır. Dolayısıyla bunun muhtevası, { فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ } “Şüphesiz o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” buyruğunun delalet ettiği mahzuf şart cevabının ikinci bir illetidir. Allah'ın onların mümin olduklarını bilmesi ise, kendilerine yara dokunmasından önce de tahakkuk etmiş bir gerçektir.
فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا هُنَا مَعْنَى الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا رَاسِخًا كَامِلًا فَقَدْ صَارَ الْمَعْنَى: أَنَّ عِلْمَ اللَّهِ بِرُسُوخِ إِيمَانِهِمْ يَحْصُلُ بَعْدَ مَسِّ الْقَرْحِ إِيَّاهُمْ، وَهُوَ مَعْنًى غَيْرُ مُسْتَقِيمٍ، فَلِذَلِكَ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْمُرَادِ مِنْ هَذَا التَّعْلِيلِ عَلَى اخْتِلَافِ مَذَاهِبِهِمْ فِي صِفَةِ الْعِلْمِ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي أُصُولِ الدِّينِ أَنَّ الْفَلَاسِفَةَ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ عَالِمٌ بِالْكُلِّيَّاتِ بِأَسْرِهَا، أَيْ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ، عِلْمًا كَالْعِلْمِ الْمَبْحُوثِ عَنْهُ فِي الْفَلْسَفَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ الْعِلْمَ صِفَةُ كَمَالٍ، وَأَنَّهُ يَعْلَمُ الْجُزْئِيَّاتِ مِنَ الْجَوَاهِرِ وَالْأَعْرَاضِ عِلْمًا بِوَجْهٍ كُلِّيٍّ. وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ يَعْلَمُهَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا غَيْرُ مُتَعَلِّقَةٍ بِزَمَانٍ، مِثَالُهُ: أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ الْقَمَرَ جِسْمٌ يُوجَدُ فِي وَقْتِ تَكْوِينِهِ، وَأَنَّ صِفَتَهُ تَكُونُ كَذَا وَكَذَا، وَأَنَّ عَوَارِضَهُ النُّورَانِيَّةَ الْمُكْتَسَبَةَ مِنَ الشَّمْسِ وَالْخُسُوفِ وَالسَّيْرِ فِي أَمَدِ كَذَا. أَمَّا حُصُولُهُ فِي زَمَانه عِنْد مَا يَقَعُ تَكْوِينُهُ، وَكَذَلِكَ حُصُولُ عَوَارِضِهِ، فَغَيْرُ مَعْلُومٍ لِلَّهِ تَعَالَى، قَالُوا: لِأَنَّ اللَّهَ لَوْ عَلِمَ الْجُزْئِيَّاتِ عِنْدَ حُصُولِهَا فِي أَزْمِنَتِهَا لَلَزِمَ تَغَيُّرُ عِلْمِهِ فَيَقْتَضِي ذَلِكَ تَغَيُّرَ الْقَدِيمِ، أَوْ لَزِمَ جَهْلُ الْعَالِمِ، مِثَالُهُ: أَنَّهُ إِذَا عَلِمَ أَنَّ الْقَمَرَ سَيَخْسِفُ سَاعَةَ كَذَا عِلْمًا أَزَلِيًّا، فَإِذَا خَسَفَ بِالْفِعْلِ فَلَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَزُولَ ذَلِكَ الْعِلْمُ فَيَلْزَمُ تَغَيُّرُ الْعِلْمِ السَّابِقِ فَيَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ تَغَيُّرُ الذَّاتِ الْمَوْصُوفَةِ بِهِ مِنْ صِفَةٍ إِلَى صِفَةٍ، وَهَذَا يَسْتَلْزِمُ الْحُدُوثَ إِذْ حُدُوثُ الصِّفَةِ يَسْتَلْزِمُ حُدُوثَ الْمَوْصُوفِ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَزُولَ الْعِلْمُ الْأَوَّلُ فَيَنْقَلِبُ الْعِلْمُ جَهْلًا، لِأَنَّ اللَّهَ إِنَّمَا عَلِمَ أَنَّ الْقَمَرَ سَيَخْسِفُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَالْقَمَرُ الْآنَ قَدْ خَسَفَ بِالْفِعْلِ. وَلِأَجْلِ هَذَا قَالُوا: إِنَّ عِلْمَ اللَّهِ تَعَالَى غَيْرُ زَمَانِيٍّ. وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ كُلُّهُمْ:
Eğer burada { الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler” ifadesinden kastedilen köklü ve kâmil bir imanla inananlar ise, anlam: «Allah'ın onların imanındaki sebatı bilmesi, kendilerine yara dokunduktan sonra meydana gelir» şeklini alır ki bu doğru bir anlam olmaz. Bu sebeple müfessirler, ilim sıfatı hakkındaki mezhep farklılıklarına göre bu gerekçelendirmenin kastı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Din usulü (kelam) ilminde yerleştiği üzere filozoflar şöyle demiştir: Allah, bütün küllîleri -yani eşyanın hakikatlerini oldukları gibi- felsefede araştırılan ilim gibi bir ilimle bilir; çünkü bu ilim bir kemal sıfatıdır. Cevher ve arazlardan olan cüz'îleri ise küllî bir tarzda bilir. Bunun anlamı, onları zamana bağlı olmaksızın bilmesidir. Örneğin: Ayın, yaratıldığı vakitte var olacak bir cisim olduğunu, sıfatının şöyle şöyle olacağını, güneşten elde ettiği nurlu hallerini, tutulmasını ve şu kadar süredeki hareketini bilir. Fakat onun bizzat yaratılışının vuku bulduğu zamandaki meydana gelişi ve aynı şekilde hallerinin meydana gelişi Allah Teâlâ için [zamansal olarak] malum değildir. Şöyle dediler: Zira Allah cüz'îleri kendi zamanlarında meydana geldiklerinde bilseydi, ilminin değişmesi gerekirdi; bu da kadîm olanın değişmesini gerektirir veya bilenin cehaleti gerekirdi. Örneğin: Ayın falan saatte tutulacağını ezelî bir ilimle bilse, fiilen tutulduğunda; ya o ilim zail olur ki önceki ilmin değişmesi gerekir, bundan da bu sıfatla mevsuf olan Zât'ın bir sıfattan diğerine değişmesi gerekir; bu ise hâdis olmayı (sonradan var olmayı) gerektirir, zira sıfatın sonradan olması mevsufun da sonradan olmasını gerektirir. Ya da ilk ilim zail olmaz, bu durumda da ilim cehalete dönüşür; çünkü Allah ayın gelecekte tutulacağını bilmişti, oysa ay şu an fiilen tutulmuştur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ'nın ilminin zamansal olmadığını söylediler. Bütün Müslümanlar ise şöyle demiştir:
إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ الْكُلِّيَّاتِ وَالْجُزْئِيَّاتِ قَبْلَ حُصُولِهَا، وَعِنْدَ حُصُولِهَا. وَأَجَابُوا عَنْ شُبْهَةِ الْفَلَاسِفَةِ بِأَنَّ الْعِلْمَ صِفَةٌ مِنْ
Allah, küllîleri de cüz'îleri de meydana gelmelerinden önce ve meydana geldikleri anda bilir. Filozofların şüphesine ise şöyle cevap vermişlerdir: İlim,
قَبِيلِ الْإِضَافَةِ أَيْ نِسْبَةٍ بَيْنَ الْعَالِمِ وَالْمَعْلُومِ، وَالْإِضَافَاتُ اعْتِبَارِيَّاتُ، وَالِاعْتِبَارِيَّاتُ عَدَمِيَّاتٌ، أَوْ هُوَ مِنْ قَبِيلِ الصِّفَةِ ذَاتِ الْإِضَافَةِ: أَيْ صِفَةٍ وُجُودِيَّةٍ لَهَا تَعَلُّقٌ، أَيْ نِسْبَةٍ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَعْلُومِهَا. فَإِنْ كَانَ الْعِلْمُ إِضَافَةً فَتَغَيُّرُهَا لَا يَسْتَلْزِمُ تَغَيُّرَ مَوْصُوفِهَا وَهُوَ الْعَالِمُ، وَنَظَّرُوا ذَلِكَ بِالْقَدِيمِ يُوصَفُ بِأَنَّهُ قَبْلَ الْحَادِثِ وَمَعَهُ وَبَعْدَهُ، مِنْ غَيْرِ تَغَيُّرٍ فِي ذَاتِ
izafet kabilindendir; yani bilen ile bilinen arasındaki bir nisbettir (bağdır). İzafetler ise itibarîdir, itibarî olanlar da ademîdir (ontolojik varlığı olmayan zihnî durumlardır). Yahut ilim, izafet sahibi sıfat kabilindendir; yani kendisi ile bilineni arasında bir taalluk (ilişki/nisbet) bulunan varlıksal (vücûdî) bir sıfattır. Eğer ilim bir izafet ise, onun değişmesi mevsufu olan Âlim'in (Allah'ın) değişmesini gerektirmez. Bunu, Kadîm olan [Allah]'ın, Zât'ında hiçbir değişiklik olmaksızın hâdis olandan önce, onunla beraber ve ondan sonra olmakla nitelenmesine benzetmişlerdir.
الْقَدِيمِ، وَإِنْ كَانَ الْعِلْمُ صِفَةً ذَاتَ إِضَافَةٍ أَيْ ذَاتَ تَعَلُّقٍ، فَالتَّغَيُّرُ يَعْتَرِي تَعَلُّقَهَا وَلَا تَتَغَيَّرُ الصِّفَةُ فَضْلًا عَنْ تَغَيُّرِ الْمَوْصُوفِ، فَعِلْمُ اللَّهِ بِأَنَّ الْقَمَرَ سَيَخْسَفُ، وَعِلْمُهُ بِأَنَّهُ خَاسِفٌ الْآنَ، وَعِلْمُهُ بِأَنَّهُ كَانَ خَاسِفًا بِالْأَمْسِ، عِلْمٌ وَاحِدٌ لَا يَتَغَيَّرُ مَوْصُوفُهُ، وَإِنْ تَغَيَّرَتِ الصِّفَةُ، أَوْ تَغَيَّرَ مُتَعَلِّقُهَا عَلَى الْوَجْهَيْنِ، إِلَّا أَنَّ سَلَفَ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْمُعْتَزِلَةَ أَبَوُا التَّصْرِيحَ بَتَغَيُّرِ التَّعَلُّقِ وَلِذَلِكَ لَمْ يَقَعْ فِي كَلَامِهِمْ ذِكْرُ تَعَلُّقَيْنِ لِلْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ أَحَدُهُمَا قَدِيمٌ وَالْآخَرُ حَادِثٌ، كَمَا ذَكَرُوا ذَلِكَ فِي الْإِرَادَةِ وَالْقُدْرَةِ، نَظَرًا لِكَوْنِ صِفَةِ الْعِلْمِ لَا تَتَجَاوَزُ غَيْرَ ذَاتِ الْعَالِمِ تَجَاوُزًا مَحْسُوسًا.
Eğer ilim izafet sahibi, yani taalluk sahibi bir sıfat ise, değişiklik onun taallukunda meydana gelir; mevsufun değişmesi bir yana, sıfatın kendisi bile değişmez. Dolayısıyla Allah'ın ayın tutulacağını bilmesi, şu an tutulmakta olduğunu bilmesi ve dün tutulmuş olduğunu bilmesi tek bir ilimdir; sıfat değişse veya iki veçheye göre taalluku değişse bile mevsufu değişmez. Ne var ki Ehl-i Sünnet selefi ve Mutezile, taallukun değiştiğini açıkça ifade etmekten kaçınmışlardır; bu sebeple ilim sıfatının bilenin zâtından başkasına somut bir şekilde geçmediğini göz önüne alarak, irade ve kudrette zikrettikleri gibi ilahî ilim için biri kadîm diğeri hâdis iki taalluktan söz etmemişlerdir.
فَلِذَلِكَ قَالَ سَلَفُهُمْ: إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ فِي الْأَزَلِ أَنَّ الْقَمَرَ سَيَخْسَفُ فِي سَنَتِنَا هَذِهِ فِي بَلَدِ كَذَا سَاعَةَ كَذَا، فَعِنْدَ خُسُوفِ الْقَمَرِ كَذَلِكَ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ خَسَفَ بِذَلِكَ الْعِلْمِ الْأَوَّلِ لِأَنَّ ذَلِكَ الْعِلْمَ مَجْمُوعٌ مِنْ كَوْنِ الْفِعْلِ لَمْ يَحْصُلْ فِي الْأَزَلِ، وَمَنْ كَوْنِهِ يَحْصُلُ فِي وَقْتِهِ فِيمَا لَا يَزَالُ، قَالُوا: وَلَا يُقَاسُ ذَلِكَ عَلَى عِلْمِنَا حِينَ نَعْلَمُ أَنَّ الْقَمَرَ سَيَخْسِفُ بِمُقْتَضَى الْحِسَابِ ثُمَّ عِنْدَ خُسُوفِهِ نَعْلَمُ أَنَّهُ تَحَقَّقَ خُسُوفُهُ بِعِلْمٍ جَدِيدٍ، لِأَنَّ احْتِيَاجَنَا لِعِلْمٍ مُتَجَدِّدٍ إِنَّمَا هُوَ لَطَرَيَانِ الْغَفْلَةِ عَنِ الْأَوَّلِ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُعْتَزِلَةِ مِثْلُ جَهْمِ بْنِ صَفْوَانَ وَهُشَامِ بْنِ الْحَكَمِ: إِنَّ اللَّهَ عَالِمٌ فِي الْأَزَلِ بِالْكُلِّيَّاتِ وَالْحَقَائِقِ، وَأَمَّا عِلْمُهُ بِالْجُزْئِيَّاتِ وَالْأَشْخَاصِ وَالْأَحْوَالِ فَحَاصِلٌ بَعْدَ حُدُوثِهَا لِأَنَّ هَذَا الْعِلْمَ مِنَ التَّصْدِيقَاتِ، وَيَلْزَمُهُ عَدَمُ سَبْقِ الْعِلْمِ.
Bu sebeple onların selefi şöyle demiştir: Allah, ezelde ayın bu yılımızda, falan beldede, falan saatte tutulacağını bilir. Ay bu şekilde tutulduğunda, Allah onun tutulduğunu işte o ilk ilimle bilmiştir; çünkü o ilim, fiilin ezelde meydana gelmemiş olması ile gelecekte vaktinde meydana geleceği bilgisinin toplamıdır. Şöyle dediler: Bu durum, bizim hesap gereği ayın tutulacağını bilmemiz, sonra tutulduğu anda yeni bir bilgiyle onun tutulmasının gerçekleştiğini bilmemiz durumuna kıyas edilemez; zira bizim yeni bir bilgiye ihtiyaç duymamız, ancak birinci bilgiden gafletin arız olmasından kaynaklanır. Cehmiyye'nin kurucusu Cehm b. Safvân ve Hişâm b. el-Hakem gibi bazı Mutezilîler ise şöyle demiştir: Allah ezelde küllîleri ve hakikatleri bilir; cüz'îler, şahıslar ve hallere dair ilmi ise onların meydana gelmesinden sonra hasıl olur; çünkü bu ilim tasdiklerdendir ve onda ilmin önceden geçmiş olmaması gerekir.
وَقَالَ أَبُو الْحُسَيْنِ الْبَصْرِيُّ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ، رَادًّا عَلَى السَّلَفِ: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عِلْمُ اللَّهِ بِأَنَّ الْقَمَرَ سَيَخْسَفُ عَيْنُ عِلْمِهِ بَعْدَ ذَلِكَ بِأَنَّهُ خَسَفَ لِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: الْأَوَّلُ التَّغَايُرُ بَيْنَهُمَا فِي الْحَقِيقَةِ لِأَنَّ حَقِيقَةَ كَوْنِهِ سَيَقَعُ غَيْرُ حَقِيقَةِ كَوْنِهِ وَقَعَ، فَالْعِلْمُ بِأَحَدِهِمَا يُغَايِرُ الْعِلْمَ بِالْآخَرِ، لِأَنَّ اخْتِلَافَ الْمُتَعَلِّقَيْنِ يَسْتَدْعِي اخْتِلَافَ
Mutezile'den Ebü'l-Hüseyin el-Basrî, selefe reddiye olarak şöyle demiştir: Allah'ın ayın tutulacağını bilmesi ile daha sonra tutulduğunu bilmesinin aynı şey olması üç husustan ötürü caiz değildir: Birincisi, hakikatte ikisi arasındaki farklılıktır; çünkü bir şeyin vuku bulacak olması hakikati ile vuku bulmuş olması hakikati birbirinden farklıdır. Dolayısıyla bunlardan birini bilmek diğerini bilmekten farklıdır; çünkü iki taalluk nesnesinin (müteallak) farklılığı,
الْعَالِمِ بِهِمَا. الثَّانِي التَّغَايُرُ بَيْنَهُمَا فِي الشَّرْطِ فَإِنَّ شَرْطَ الْعِلْمِ بِكَوْنِ الشَّيْءِ سَيَقَعُ هُوَ عَدَمُ الْوُقُوعِ، وَشَرْطُ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ وَقَعَ الْوُقُوعُ، فَلَوْ كَانَ الْعِلْمَانِ شَيْئًا وَاحِدًا لَمْ يَخْتَلِفْ شَرْطَاهُمَا. الثَّالِثُ أَنَّهُ يُمْكِنُ الْعِلْمُ بِأَنَّهُ وَقَعَ الْجَهْلُ بِأَنَّهُ سَيَقَعُ وَبِالْعَكْسِ وَغَيْرُ الْمَعْلُومِ غَيْرُ الْمَعْلُومِ (هَكَذَا عَبَّرَ أَبُو الْحُسَيْنِ أَيِ الْأَمْرُ الْغَيْرُ الْمَعْلُومِ مُغَايِرٌ لِلْمَعْلُومِ) وَلِذَلِكَ قَالَ أَبُو الْحُسَيْنِ بِالْتِزَامِ وُقُوعِ التَّغَيُّرِ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْمُتَغَيِّرَاتِ، وأنّ ذَاته تَعَالَى تَقْتَضِي اتِّصَافَهُ بِكَوْنِهِ عَالِمًا بِالْمَعْلُومَاتِ الَّتِي سَتَقَعُ، بِشَرْطِ وُقُوعِهَا، فَيَحْدُثُ الْعِلْمُ بِأَنَّهَا وُجِدَتْ عِنْدَ وُجُودِهَا، وَيَزُولُ عِنْدَ زَوَالِهَا، وَيَحْصُلُ عِلْمٌ آخَرُ، وَهَذَا عَيْنُ مَذْهَبِ جَهْمٍ وَهِشَامٍ. وَرُدَّ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ يَلْزَمُ أَنْ لَا يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْأَزَلِ عَالِمًا بِأَحْوَالِ الْحَوَادِثِ، وَهَذَا تَجْهِيلٌ. وَأَجَابَ عَنْهُ عَبْدُ الْحَكِيمِ فِي «حَاشِيَةِ الْمَوَاقِفِ» بِأَنَّ أَبَا الْحُسَيْنِ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ فِي الْأَزَلِ أَنَّ الْحَادِثَ سَيَقَعُ عَلَى الْوَصْفِ الْفُلَانِيِّ، فَلَا جَهْلَ فِيهِ، وَأَنَّ عَدَمَ شُهُوده تَعَالَى لِلْحَوَادِثِ قَبْلَ حُدُوثِهَا لَيْسَ
onları bilenin [ilminin] farklılığını gerektirir. İkincisi, ikisi arasındaki şart farklılığıdır; zira bir şeyin vuku bulacağını bilmenin şartı onun vuku bulmamış olmasıdır; vuku bulduğunu bilmenin şartı ise vuku bulmuş olmasıdır. Eğer iki ilim aynı şey olsaydı, şartları farklı olmazdı. Üçüncüsü, vuku bulduğunu bilip vuku bulacağını bilmemek mümkündür, bunun aksi de geçerlidir; bilinmeyen ise bilinenden başkadır (Ebü'l-Hüseyin böyle ifade etmiştir, yani bilinmeyen durum bilinen durumdan farklıdır). Bu sebeple Ebü'l-Hüseyin, değişen şeylere dair Allah Teâlâ'nın ilminde değişimin meydana geldiğini kabul etme ve Yüce Zâtı'nın vuku bulma şartına bağlı olarak vuku bulacak malumatları bilmekle nitelenmeyi gerektirdiğini savunma cihetine gitmiştir; dolayısıyla şeyler var olduğunda onların var olduğuna dair ilim hâdis olur, yok olduklarında ise zail olur ve başka bir ilim hasıl olur. Bu da Cehm ve Hişâm'ın mezhebinin aynısıdır. Ona şöyle reddiye verilmiştir: Bundan, Allah Teâlâ'nın ezelde hâdislerin hallerini bilmemiş olması gerekir ki bu [Allah'a] cehalet nispet etmektir. Abdülhakîm «Hâşiyetü'l-Mevâkıf»ta buna şöyle cevap vermiştir: Ebü'l-Hüseyin, Yüce Allah'ın ezelde hâdisin falan vasıf üzere vuku bulacağını bildiği görüşündedir; dolayısıyla bunda bir cehalet yoktur. Yüce Allah'ın hâdisleri meydana gelmelerinden önce bizzat müşahede etmemesi ise
بِجَهْلٍ، إِذْ هِيَ مَعْدُومَةٌ فِي الْوَاقِعِ، بَلْ لَوْ عَلِمَهَا تَعَالَى شُهُودِيًّا حِينَ عَدِمَهَا لَكَانَ ذَلِكَ الْعِلْمُ هُوَ الْجَهْلُ، لِأَنَّ شُهُودَ الْمَعْدُومِ مُخَالِفٌ لِلْوَاقِعِ، فَالْعِلْمُ الْمُتَغَيِّرُ الْحَادِثِ هُوَ الْعِلْمُ الشُّهُودِيُّ.
bir cehalet değildir; zira onlar gerçekte madumdur (yoktur). Hatta Yüce Allah onları yokken müşahedî olarak bilseydi, işte bu ilim cehalet olurdu; çünkü madum olanı müşahede etmek gerçeğe aykırıdır. Dolayısıyla değişen ve sonradan olan ilim, şühûdî (müşahedeye dayalı) ilimdir.
فَالْحَاصِلُ أَنَّ ثَمَّةَ عِلْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا قَدِيمٌ وَهُوَ الْعِلْمُ الْمَشْرُوطُ بِالشُّرُوطِ، وَالْآخَرُ حَادث وَهُوَ الْمَعْلُوم الْحَاصِلَةُ عِنْدَ حُصُولِ الشُّرُوط وَلَيْسَت بِصفة مستقلّة، وإنّما هِيَ تعلّقات وإضافات، وَلذَلِك جرى فِي كَلَام المتأخّرين، مِنْ عُلَمَائِنَا وَعُلَمَاءِ الْمُعْتَزِلَةِ، إِطْلَاقُ إِثْبَاتِ تَعَلُّقِ حَادِثٍ لِعِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْحَوَادِثِ. وَقَدْ ذَكَرَ ذَلِكَ الشَّيْخُ عَبْدُ الْحَكِيمِ فِي «الرِّسَالَةِ الْخَاقَانِيَّةِ» الَّتِي جَعَلَهَا لِتَحْقِيقِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى غَيْرَ مَنْسُوبٍ لِقَائِلٍ، بَلْ عَبَّرَ عَنْهُ بِقِيلَ، وَقد رَأَيْت التفتازانيّ جَرَى عَلَى ذَلِكَ فِي «حَاشِيَةِ الْكَشَّافِ» فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَلَعَلَّ الشّيخ عبد الْحَكِيمَ نَسِيَ أَنْ يَنْسُبَهُ.
Netice itibariyle ortada iki ilim vardır: Biri kadîm olup şartlara bağlanmış olan ilimdir; diğeri ise hâdis olup şartların gerçekleşmesi anında hasıl olan malumdur ve bu müstakil bir sıfat olmayıp yalnızca taalluklar ve izafetlerdir. Bu sebeple hem bizim âlimlerimizin hem de Mutezile âlimlerinin müteahhirûn olanlarının kelamında, Allah Teâlâ'nın ilminin hâdislere dair hâdis bir taallukunun varlığını ifade etmek yaygınlaşmıştır. Şeyh Abdülhakîm, Allah Teâlâ'nın ilmini tahkik etmek üzere kaleme aldığı «er-Risâletü'l-Hâkâniyye» adlı eserinde bunu söyleyene nispet etmeksizin zikretmiş, bilakis «denildi ki» ifadesiyle aktarmıştır. Ben Teftâzânî'nin de bu ayette «Hâşiyetü'l-Keşşâf»ta bu yolu benimsediğini gördüm; belki de Şeyh Abdülhakîm bunu ona nispet etmeyi unutmuştur.
وَتَأْوِيلُ الْآيَةِ عَلَى اخْتِلَافِ الْمَذَاهِبِ: فأمّا الّذين أَبُو إِطْلَاقَ الْحُدُوثِ عَلَى تَعَلُّقِ الْعِلْمِ فَقَالُوا فِي قَوْلِهِ: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا أَطْلَقَ الْعِلْمَ عَلَى لَازِمِهِ وَهُوَ ثُبُوتُ الْمَعْلُومِ أَيْ تَمَيُّزُهُ عَلَى طَرِيقَةِ الْكِنَايَةِ لِأَنَّهَا كَإِثْبَاتِ الشَّيْءِ بِالْبُرْهَانِ،
Ayetin farklı mezheplere göre tevili şöyledir: İlim taallukuna hâdis denmesini reddedenler, { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah'ın iman edenleri bilmesi için” buyruğu hakkında şöyle dediler: İlim kelimesi, kinaye yoluyla onun lazımı olan malumun sübutu (varlık kazanması), yani ayırt edilip ortaya çıkması anlamında kullanılmıştır; çünkü bu, bir şeyi delille ispatlamak gibidir.
وَهَذَا كَقَوْلِ إِيَاسِ بْنِ قَبِيصَةَ الطَّائِيِّ.
Bu, İyâs b. Kabîsa et-Tâî'nin şu sözü gibidir:
وَأَقْبَلْتُ والخطي يخْطر بَينا ... لِأَعْلَمَ مَنْ جَبَانُهَا مِنْ شُجَاعِهَا
«Hattî mızrakları aramızda dalgalanırken öne atıldım ... korkağı kimdir cesuru kimdir bileyim diye»
أَيْ لِيَظْهَرَ الْجَبَانُ وَالشُّجَاعُ فَأُطْلِقَ الْعَلَمُ وَأُرِيدَ مَلْزُومُهُ.
yani korkak ile cesur ortaya çıksın diye. Burada ilim zikredilmiş ve onun melzumu kastedilmiştir.
وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ قَوْلَهُ: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ تَمْثِيلًا أَيْ فِعْلُ ذَلِكَ فِعْلُ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يَعْلَمَ وَإِلَيْهِ مَالَ فِي «الْكَشَّافِ» ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْعِلَّةُ هِيَ تَعَلُّقُ عِلْمِ اللَّهِ بِالْحَادِثِ وَهُوَ تَعَلُّقٌ حَادِثٌ، أَيْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مَوْجُودِينَ. قَالَه الْبَيْضَاوِيّ والتفتازانيّ فِي «حَاشِيَةِ الْكَشَّافِ» . وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ آمَنُوا ظَاهِرُهُ أَيْ لِيَعْلَمَ مَنِ اتَّصَفَ بِالْإِيمَانِ، تَعَيَّنَ التَّأْوِيلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَا لِأَجْلِ لُزُومِ حُدُوثِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، بَلْ لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَهْلِ أُحُدٍ حَاصِلٌ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَمَسَّهُمُ الْقَرْحِ، فَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَرَادَ الْعِلْمَ الَّذِي يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ وَهُوَ ثَبَاتُهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ، وَعَدَمُ تزلزلهم فِي حَال الشدّة، وَأَشَارَ التفتازانيّ إِلَى أَنَّ تَأْوِيلَ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» ذَلِكَ بِأَنَّهُ وَارِدٌ مورد التَّمْثِيل، نَاظر إِلَى كَوْنِ الْعِلْمِ بِالْمُؤْمِنِينَ حَاصِلًا مِنْ قَبْلُ، لَا لِأَجْلِ التَّحَرُّزِ عَنْ لُزُومِ حُدُوثِ الْعِلْمِ.
Onlardan kimi { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ } “Allah'ın bilmesi için” buyruğunu temsil kılmıştır; yani bunu bilmek isteyen birinin fiili gibi kılmıştır ki «el-Keşşâf» sahibi buna meyletmiştir. Kimi de şöyle demiştir: İllet, Allah'ın ilminin hâdis olana taalluk etmesidir ve bu hâdis bir taalluktur; yani Allah'ın iman edenleri [fiilen] var olarak bilmesi içindir. Bunu Beyzâvî ve «Hâşiyetü'l-Keşşâf»ta Teftâzânî söylemiştir. Eğer { الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler” buyruğundan zahiri kastediliyorsa, yani iman ile nitelenen kimseyi bilmesi kastediliyorsa, bu ayette tevil zorunlu olur; Allah Teâlâ'nın ilminin hâdis olmasının gerekmesi sebebiyle değil, bilakis Allah'ın Uhud ehlinden olan müminleri bilmesi onlara yara dokunmadan önce de hasıl olduğu içindir. Zeccâc şöyle demiştir: [Burada] karşılığında mükâfatın verileceği ilim kastedilmiştir ki bu da onların iman üzerindeki sebatı ve zorluk anında sarsılmamalarıdır. Teftâzânî, «el-Keşşâf» sahibinin bunu temsil kabilinden sayma tevilinin, ilmin sonradan olmasından sakınmak için değil, müminlere dair ilmin önceden hasıl oluşuna dayandığına işaret etmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ عَطْفٌ عَلَى الْعِلَّةِ السَّابِقَةِ. وَجَعَلَ الْقَتْلَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ الَّذِي هُوَ سَبَبُ اتِّخَاذِ الْقَتْلَى شُهَدَاءَ عِلَّةً مِنْ عِلَلِ الْهَزِيمَةِ، لِأَنَّ كَثْرَةَ الْقَتْلَى هِيَ الَّتِي أَوْقَعَتِ
{ وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } “Ve sizden şahitler/şehitler edinmesi için” buyruğu, önceki illete matuftur. Öldürülenlerin şehit edinilmesinin sebebi olan o gündeki öldürülmeyi yenilginin illetlerinden biri kılmıştır; çünkü öldürülenlerin çokluğu yenilgiye yol açan
الْهَزِيمَةَ.
şeydir.
وَالشُّهَدَاءُ هُمُ الَّذِينَ قُتِلُوا يَوْمَ أُحُدٍ، وَعَبَّرَ عَنْ تَقْدِير الشَّهَادَة لَهُم بِالِاتِّخَاذِ لِأَنَّ الشَّهَادَةَ فَضِيلَةٌ مِنَ اللَّهِ، وَاقْتِرَابٌ مِنْ رِضْوَانِهِ، وَلِذَلِكَ قُوبِلَ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ أَيِ الْكَافِرِينَ فَهُوَ فِي جَانِبِ الْكُفَّارِ، أَيْ فَقَتْلَاكُمْ فِي الْجَنَّةِ، وَقَتْلَاهُمْ فِي النَّارِ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ: قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ [التَّوْبَة: ٥٢] .
Şühedâ (شُهَدَاء), Uhud gününde öldürülen kimselerdir. Onlar için şehitliğin takdir edilmesi “edinme” (ittihâz) kelimesiyle ifade edilmiştir; çünkü şehitlik Allah'tan bir lütuf ve O'nun rızasına yakınlaşmadır. Bu sebeple karşıtında { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri sevmez” yani kâfirleri sevmez buyruğu getirilmiştir; bu kâfirler tarafı içindir, yani sizin ölüleriniz cennette, onların ölüleri ise cehennemdedir. Nitekim bu, Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ } “De ki: Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetiyorsunuz?” [Tevbe: 52] buyruğu gibidir.
والتّمحيص: التنقية والتخليص مِنَ الْعُيُوبِ. وَالْمَحْقُ: الْإِهْلَاكُ. وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى مَسَّ الْقَرْحِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكُفَّارَ فَاعِلًا فِعْلًا وَاحِدًا: هُوَ فَضِيلَةٌ فِي جَانِبِ الْمُؤْمِنِينَ، وَرَزِيَّةٌ فِي جَانِبِ الْكَافِرِينَ، فَجَعَلَهُ لِلْمُؤْمِنِينَ تَمْحِيصًا وَزِيَادَةً فِي
Temhîs (التَّمْحِيصُ): Kusurlardan arındırmak ve temizlemektir. Mahk (الْمَحْقُ) ise helak etmektir. Allah Teâlâ yaranın dokunmasını hem müminler hem de kâfirler için tek bir fiil kılmıştır: Bu, müminler tarafında bir fazilet, kâfirler tarafında ise bir musibettir. Dolayısıyla bunu müminler için bir arınma, nefislerinin tezkiye edilmesinde bir artış ve
تَزْكِيَةِ أَنْفُسِهِمْ، وَاعْتِبَارًا بِمَوَاعِظِ اللَّهِ تَعَالَى، وَجَعَلَهُ لِلْكَافِرِينَ هَلَاكًا، لِأَنَّ مَا أَصَابَهُمْ فِي بَدْرٍ تَنَاسَوْهُ، وَمَا انْتَصَرُوهُ فِي أُحُدٍ يَزِيدُهُمْ ثِقَةً بِأَنْفُسِهِمْ فَيَتَوَاكَلُونَ يَظُنُّونَ الْمُسْلِمِينَ قَدْ ذَهَبَ بَأْسُهُمْ، عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ فِي ازْدِيَادٍ، فَلَا يُنْقِصُهُمْ مَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ، والكفّار فِي تنَاقض فَمَنْ ذَهَبَ مِنْهُمْ نَفِدَ. وَكَذَلِكَ شَأْنُ الْمَوَاعِظِ وَالنُّذُرِ وَالْعِبَرِ قَدْ تُكْسِبُ بَعْضَ النُّفُوسِ كَمَالًا وَبَعْضَهَا نَقْصًا قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ:
Allah Teâlâ'nın öğütlerinden ibret alma kılmış; kâfirler için ise bir helak kılmıştır. Çünkü Bedir'de başlarına geleni unuttular, Uhud'da kazandıkları zafer ise kendilerine olan güvenlerini artırdı; böylece Müslümanların gücünün tükendiğini zannederek rehavete kapılıp birbirlerine dayandılar. Oysa müminler sayıca artmaktadır, onlardan öldürülenler onları eksiltmez; kâfirler ise azalmaktadır, onlardan giden tükenir. Nitekim öğütlerin, uyarıların ve ibretlerin durumu böyledir; bazı nefislere olgunluk kazandırırken, bazılarına noksanlık verir. Ebü't-Tayyib [el-Mütenebbî] şöyle demiştir:
فَحُبُّ الْجَبَانِ الْعَيْشَ أَوْرَدَهُ التُّقَى ... وَحُبُّ الشُّجَاعِ الْعَيْشَ أَوْرَدَهُ الْحَرْبَا
«Korkağın yaşama sevgisi onu takvaya (sakınmaya) sevk etti ... cesurun yaşama sevgisi ise onu savaşa sevk etti»
وَيَخْتَلِفُ الْقَصْدَانِ وَالْفِعْلُ وَاحِدٌ ... إِلَى أَنْ نَرَى إِحْسَانَ هَذَا لَنَا ذَنْبًا
«Fiil tek olduğu halde iki gaye farklılaştı ... öyle ki bunun bize iyiliğini günah sayar olduk»
وَقَالَ تَعَالَى: وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ [التَّوْبَة: ١٢٤، ١٢٥] ، وَقَالَ: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً [الْإِسْرَاء: ٨٢] وَهَذَا مِنْ بَدِيعِ تَقْدِيرِ الله تَعَالَى.
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “Bir sure indirildiği zaman onlardan kimi: ‘Bu hanginizin imanını artırdı?’ der. İman edenlere gelince, onların imanını artırmıştır ve onlar müjdelenip sevinirler. Kalplerinde hastalık olanlara gelince, onların da pisliklerine pislik katmıştır” [Tevbe: 124-125]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً } “Biz Kur'an'dan, müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz; zalimlerin ise ancak ziyanını artırır” [İsrâ: 82]. Bu, Allah Teâlâ'nın eşsiz takdirindendir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٤٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 142]
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢)
{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “Yoksa siz, Allah içinizden cihat edenleri bilip ortaya çıkarmadan ve sabredenleri bilip belirlemeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” (142)
أَمْ هُنَا مُنْقَطِعَةٌ، هِيَ بِمَعْنَى (بَلِ) الِانْتِقَالِيَّةِ، لِأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ انْتِقَالٌ مِنْ غَرَضٍ إِلَى آخَرَ، وَهِيَ إِذَا اسْتُعْمِلَتْ مُنْقَطِعَةً تُؤْذِنُ بِأَنَّ مَا بَعْدَهَا اسْتِفْهَامٌ، لِمُلَازَمَتِهَا لِلِاسْتِفْهَامِ، حَتَّى قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَالْمُحَقِّقُونَ: إِنَّهَا لَا تُفَارِقُ الدَّلَالَةَ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ بَعْدَهَا، وَقَالَ غَيره:
Buradaki { أَمْ } münkatiadır (kesintilidir), intikal ifade eden { بَلْ } (bilakis/yoksa) anlamındadır. Çünkü bu söz, bir gayeden diğerine intikaldir. O, münkatıa olarak kullanıldığında istifhamı (soruyu) gerektirdiği için kendisinden sonrasının bir istifham olduğunu bildirir. Hatta Zemahşerî ve muhakkik [âlimler]: "O, kendisinden sonraki istifhama delalet etmekten asla ayrılmaz" demişlerdir. Başkaları ise şöyle demiştir:
ذَلِك هُوَ الْغَالِبُ وَقَدْ تُفَارِقُهُ، وَاسْتَشْهَدُوا عَلَى مُفَارَقَتِهَا لِلِاسْتِفْهَامِ بِشَوَاهِدٍ تَقْبَلُ التَّأْوِيلَ.
Bu galip olan [durumdur], bazen ondan ayrılabilir. Onun istifhamdan ayrılmasına tevil kabul eden delillerle istişhatta bulunmuşlardır.
فَقَوْلُهُ: أَمْ حَسِبْتُمْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلا تَهِنُوا [آل عمرَان: ١٣٩] وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا مَسَّهُمُ الْقَرْحُ فَحَزِنُوا وَاعْتَرَاهُمُ الْوَهَنُ حَيْثُ لَمْ يُشَاهِدُوا مِثْلَ النَّصْرِ الَّذِي شَاهَدُوهُ يَوْمَ بَدْرٍ،
O'nun { أَمْ حَسِبْتُمْ } “Yoksa siz ... sandınız mı?” sözü, { وَلا تَهِنُوا } “Gevşemeyin” [Âl-i İmrân: 139] cümlesine matuftur. Şöyle ki; onlara yara dokunup üzüldüklerinde ve Bedir günü gördükleri gibi bir zafer göremeyince kendilerine gevşeklik arız olduğunda,
بَيَّنَ اللَّهُ أَنْ لَا وَجْهَ لِلْوَهَنِ لِلْعِلَلِ الَّتِي تَقَدَّمَتْ، ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ هُنَا: أَنَّ دُخُولَ الْجَنَّةِ الَّذِي هُوَ مَرْغُوبُهُمْ لَا يَحْصُلُ إِذَا لَمْ يَبْذُلُوا نُفُوسَهُمْ فِي نَصْرِ الدِّينِ فَإِذَا حَسِبُوا دُخُولَ الْجَنَّةِ يَحْصُلُ دُونَ ذَلِك، فقد أخطأوا.
Allah, daha önce geçen gerekçelerle gevşemeye bir mahal olmadığını açıklamış; sonra da burada onlara, arzuladıkları şey olan cennete girmenin, dinin yardımına canlarını feda etmedikçe gerçekleşmeyeceğini, eğer cennete girmenin bundan başka türlü olacağını sanmışlarsa yanıldıklarını beyan etmiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ الْمُقَدَّرُ بَعْدَ (أَمْ) مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّغْلِيطِ وَالنَّهْيِ، وَلذَلِك جَاءَ ب (أم) لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّغْلِيطِ: أَيْ لَا تَحْسَبُوا أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ دُونَ أَنْ تُجَاهِدُوا وَتَصْبِرُوا عَلَى عَوَاقِبِ الْجِهَادِ.
{ أَمْ } edatından sonra takdir edilen istifham (soru), hatayı bildirme ve nehiy (yasaklama) anlamında kullanılmıştır. Bu yüzden hatayı bildirmek için { أَمْ } ile getirilmiştir; yani cihat etmeden ve cihadın sonuçlarına sabretmeden cennete gireceğinizi sanmayın!
وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ من قدّر ل (أم) هُنَا مُعَادِلًا مَحْذُوفًا، وَجَعَلَهَا مُتَّصِلَةً، فَنَقَلَ الْفَخْرُ عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ أَنَّهُ قَالَ: عَادَةُ الْعَرَبِ يَأْتُونَ بِهَذَا الْجِنْسِ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ تَوْكِيدًا لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا [آل عمرَان: ١٣٩] كَأَنَّهُ قَالَ: أَفَتَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ كَمَا تُؤْمَرُونَ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ.
Müfessirlerden kimisi buradaki { أَمْ } için hazfedilmiş bir muadil takdir edip onu muttasıla kabul etmiştir. Fahr[uddin er-Râzî], Ebû Müslim el-İsfahânî'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: "Arapların âdeti, pekiştirme amacıyla bu tür istifham getirmektir. Zira O: { وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا } “Gevşemeyin, üzülmeyin” [Âl-i İmrân: 139] buyurunca sanki şöyle demiştir: Size emredildiği gibi bunun böyle olduğunu biliyor musunuz, yoksa cennete gireceğinizi mi sandınız?"
وَجُمْلَةُ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ إِلَخْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَهِيَ مَصَبُّ الْإِنْكَارِ، أَيْ لَا تَحْسَبُوا أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ حِينَ لَا يَعْلَمُ اللَّهُ الّذين جاهدوا.
{ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ } “Allah ... bilip ortaya çıkarmadan” cümlesi hal konumundadır ve inkârın odak noktasıdır. Yani: Allah cihat edenleri bilip ortaya çıkarmadığı halde cennete gireceğinizi sanmayın.
و (لمّا) حَرْفُ نَفْيٍ أُخْتُ (لَمْ) إِلَّا أَنَّهَا أَشَدُّ نَفْيًا مِنْ (لَمْ) ، لِأَنَّ (لَمْ) لِنَفْيِ قَوْلِ الْقَائِلِ فَعَلَ فُلَانٌ، و (لمّا) لِنَفْيِ قَوْلِهِ قَدْ فَعَلَ فُلَانٌ. قَالَهُ سِيبَوَيْهِ، كَمَا قَالَ: إِنَّ (لَا) لنفي يَفْعَلُ وَ (لَنْ) لِنَفْيِ سَيَفْعَلُ وَ (مَا) لِنَفْيِ لَقَدْ فَعَلَ وَ (لَا) لِنَفْيِ هُوَ يَفْعَلُ. فَتَدُلُّ (لَمَّا) عَلَى اتِّصَالِ النَّفْيِ بِهَا إِلَى زَمَنِ التَّكَلُّمِ، بِخِلَافِ (لَمْ) ، وَمِنْ هَذِهِ الدَّلَالَةِ اسْتُفِيدَتْ دَلَالَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّهَا تُؤْذِنُ بِأَنَّ الْمَنْفِيَّ بِهَا مُتَرَقَّبُ الثُّبُوتِ فِيمَا يُسْتَقْبَلُ، لِأَنَّهَا قَائِمَةٌ مَقَامَ قَوْلِكَ اسْتَمَرَّ النَّفْيُ إِلَى الْآنِ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الزَّمَخْشَرِيُّ هُنَا فَقَالَ: و (لمّا) بِمَعْنَى (لَمْ) إِلَّا أَنَّ فِيهَا ضَرْبًا مِنَ التَّوَقُّعِ وَقَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ سُورَةِ الْحُجُرَاتِ [١٤] :
{ لَمَّا } (lemmâ), { لَمْ } (lem)'in kardeşi olan bir nefy (olumsuzluk) harfidir; ancak nefiy bakımından { لَمْ }'den daha güçlüdür. Çünkü { لَمْ }, söyleyenin "filanca yaptı" sözünü nefyetmek içindir; { لَمَّا } ise "filanca kesinlikle yaptı" sözünü nefyetmek içindir. Nitekim Sîbeveyh, { لَا }'nın "yapıyor/yapar"ı, { لَنْ }'in "kesinlikle yapacak"ı, { مَا }'nın "muhakkak yaptı"yı ve [diğer] { لَا }'nın "o yapıyor"u nefyettiğini söylediği gibi bunu da söylemiştir. Dolayısıyla { لَمَّا }, { لَمْ }'in aksine, olumsuzluğun konuşma anına kadar bitiştiğine delalet eder. Bu delaletten başka bir delalet daha anlaşılmıştır ki o da; kendisiyle nefyedilen şeyin gelecekte gerçekleşmesinin beklendiğini bildirmesidir. Çünkü o, senin "olumsuzluk şu ana kadar devam etti" sözünün yerine geçer. Zemahşerî burada bu görüşe meyletmiş ve: "{ لَمَّا }, { لَمْ } anlamındadır, ancak onda bir çeşit beklenti vardır" demiştir. Hucurât Suresi'ndeki: { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } [14] ayeti hakkında da şöyle demiştir:
فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْأَعْرَابَ آمَنُوا فِيمَا بَعْدُ.
"Bunda, bedevilerin daha sonra iman ettiklerine dair bir delalet vardır."
وَالْقَوْلُ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَقَدَّمَ آنِفًا فِي الْآيَةِ قَبْلَ هَذِهِ.
Allah'ın ilmine dair söz, az önce bundan önceki ayette geçmişti.
وَأُرِيدَ بِحَالَةِ نَفْيِ عِلْمِ اللَّهِ بِالَّذِينَ جَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ الْكِنَايَةُ عَنْ حَالَةِ نَفْيِ الْجِهَادِ وَالصَّبْرِ عَنْهُمْ، لِأَنَّ اللَّهَ إِذَا عَلِمَ شَيْئًا فَذَلِكَ الْمَعْلُومُ مُحَقَّقُ الْوُقُوعِ فَكَمَا كَنَّى بِعِلْمِ اللَّهِ عَنِ التَّحَقُّقِ فِي قَوْلِهِ: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا [آل عمرَان: ١٤٠] كَنَّى بِنَفْيِ الْعِلْمِ عَنْ نَفْيِ الْوُقُوعِ. وَشَرْطُ الْكِنَايَةِ هُنَا مُتَوَفِّرٌ وَهُوَ جَوَازُ إِرَادَةِ الْمَعْنَى الْمَلْزُومِ مَعَ الْمَعْنَى اللَّازِمِ لِجَوَازِ إِرَادَةِ انْتِفَاءِ عِلْمِ اللَّهِ بِجِهَادِهِمْ مَعَ إِرَادَةِ انْتِفَاءِ
Allah'ın cihat edenleri ve sabredenleri bilmesinin nefyi durumuyla, onlardan cihadın ve sabrın nefyedilmesi kastedilerek kinaye yapılmıştır. Çünkü Allah bir şeyi bildiğinde, o bilinen şeyin gerçekleşmesi muhakkaktır. Nitekim O'nun { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah iman edenleri bilip ortaya çıkarsın diye” [Âl-i İmrân: 140] ayetinde Allah'ın ilmini gerçekleşmeden kinaye kıldığı gibi, ilmin nefyini de vuku bulmanın nefyinden kinaye kılmıştır. Burada kinayenin şartı mevcuttur; o da Allah'ın onların cihadını bilmesinin nefyi irade edilmekle birlikte onların cihat etmemelerinin nefyi de irade edilebileceğinden, melzum anlamla birlikte lazım anlamın irade edilmesinin caiz olmasıdır.
جِهَادِهِمْ. وَلَا يَرِدُ مَا أوردهُ التفتازانيّ،
Teftâzânî'nin getirdiği itiraz ise varit değildir;
وَأَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الْكِنَايَةَ فِي النَّفْيِ بُنِيَتْ عَلَى الْكِنَايَةِ فِي الْإِثْبَاتِ، وَهُوَ تَكَلُّفٌ، إِذْ شَأْنُ التَّرَاكِيبِ اسْتِقْلَالُهَا فِي مُفَادِهَا وَلَوَازِمِهَا.
O buna, nefydeki kinayenin ispattaki kinaye üzerine bina edildiği şeklinde cevap vermiştir ki bu bir zorlamadır (tekellüftür). Zira terkiplerin esası, ifade ettikleri anlamlarda ve lazımlarında müstakil olmalarıdır.
وَعَقَّبَ هَذَا النَّفْيَ بِقَوْلِهِ: وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ مَعْطُوفًا بِوَاوِ الْمَعِيَّةِ فَهُوَ فِي مَعْنَى الْمَفْعُول مَعَه، لتنتظم الْقُيُودِ بَعْضِهَا مَعَ بَعْضٍ، فَيَصِيرُ الْمَعْنَى: أَتَحْسَبُونَ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ فِي حَالِ انْتِفَاءِ عِلْمِ اللَّهِ بِجِهَادِكُمْ مَعَ انْتِفَاءِ عِلْمِهِ بِصَبْرِكُمْ، أَيْ أَحَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَجْتَمِعِ الْعِلْمَانِ. وَالْجِهَادُ يَسْتَدْعِي الصَّبْرَ، لِأَنَّ الصَّبْرَ هُوَ سَبَبُ النَّجَاحِ فِي الْجِهَادِ، وَجَالِبُ الِانْتِصَارِ،
Bu olumsuzluğu, birliktelik vâvı (vâv-ı maiyye) ile matuf olarak { وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “ve sabredenleri bilip belirlemeden” sözüyle takip ettirmiştir; dolayısıyla bu, mef'ûlün meah anlamındadır; ta ki kayıtlar birbiriyle intizam kazansın. Böylece mana: "Allah'ın cihadınızı bilmesinin nefyi ile birlikte sabrınızı bilmesinin de nefyi halinde mi cennete gireceğinizi sanıyorsunuz?" yani: "Her iki ilim bir araya gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?" şeklini alır. Cihat sabrı gerektirir; çünkü sabır, cihatta başarının sebebi ve zaferin celbedicisidir.
وَقَدْ سُئِلَ عَلِيٌّ عَنِ الشَّجَاعَةِ، فَقَالَ: صَبْرُ سَاعَةٍ
Ali [radıyallâhu anh]'a cesaret hakkında sorulmuş, o da: "Bir anlık sabırdır" demiştir.
. وَقَالَ زُفَرُ بْنُ الْحَارِثِ الْكِلَابِيُّ، يَعْتَذِرُ عَنِ انْتِصَارِ أَعْدَائِهِمْ عَلَيْهِمْ.
Züfer b. el-Hâris el-Kilâbî de düşmanlarının kendilerine galip gelmesini mazur göstererek şöyle demiştir:
سَقَيْنَاهُمْ كَأْسًا سَقَوْنَا بِمِثْلِهَا ... وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا عَلَى الْمَوْتِ أَصْبَرَا
«Onlara öyle bir kadeh içirdik ki onlar da bize benzerini içirdiler ... Fakat onlar ölüme karşı daha sabırlıydılar»
وَقَدْ تَسَبَّبَ فِي هَزِيمَةِ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ ضَعْفُ صَبْرِ الرُّمَاةِ، وَخِفَّتُهُمْ إِلَى الْغَنِيمَةِ، وَفِي الْجِهَادِ يُتَطَلَّبُ صَبْرُ المغلوب على الغلب حَتَّى لَا يَهِنَ وَلَا يستسلم.
Uhud günü Müslümanların hezimetine, okçuların sabrının zayıflığı ve ganimete yönelmekte acele etmeleri sebep olmuştur. Cihatta, mağlup olanın gevşememesi ve teslim olmaması için mağlubiyete sabretmesi istenir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٤٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 143]
وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣)
{ وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü arzuluyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz!” (143)
كَلَامٌ أُلْقِيَ إِلَيْهِمْ بِإِجْمَالٍ بَالِغٍ غَايَةَ الْإِيجَازِ، لِيَكُونَ جَامِعًا بَيْنَ الْمَوْعِظَةِ، وَالْمَعْذِرَةِ، وَالْمَلَامِ، وَالْوَاوُ عَاطِفَةٌ أَوْ حَالِيَّةٌ.
Öğüt, mazeret ve kınamayı bir arada toplasın diye son derece veciz bir icmalle onlara yöneltilmiş bir sözdür. [Başındaki] vâv atıf veya hal vâvıdır.
وَالْخِطَابُ لِلْأَحْيَاءِ، لَا مَحَالَةَ، الَّذِينَ لَمْ يَذُوقُوا الْمَوْتَ، وَلَمْ يَنَالُوا الشَّهَادَةَ، وَالَّذِينَ كَانَ حَظُّهُمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ هُوَ الْهَزِيمَةُ، فَقَوْلُهُ: كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ أُرِيدَ بِهِ تَمَنِّي لِقَاءَ الْعَدُوِّ يَوْمَ أُحُدٍ، وَعَدَمُ رِضَاهُمْ بِأَنْ يَتَحَصَّنُوا بِالْمَدِينَةِ، وَيَقِفُوا مَوْقِفَ الدِّفَاعِ، كَمَا أَشَارَ بِهِ الرَّسُولُ- ﵊ وَلَكِنَّهُمْ أَظْهَرُوا الشُّجَاعَةَ وَحُبَّ اللِّقَاءِ، وَلَوْ كَانَ فِيهِ الْمَوْتُ، نَظَرًا لِقُوَّةِ الْعَدُوِّ وَكَثْرَتِهِ،
Hitap şüphesiz ölümü tatmamış, şehadete ermemiş ve o günkü payları hezimet olan yaşayanlaradır. O'nun { كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ } “Ölümü arzuluyordunuz” sözüyle, Uhud günü düşmanla karşılaşmayı arzulayıp, Resulullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in işaret ettiği gibi Medine'de tahkimat yapıp savunma pozisyonunda kalmaya razı olmamaları kastedilmiştir. Lakin onlar, düşmanın gücüne ve çokluğuna rağmen cesaret ve karşılaşma arzusu gösterdiler; içinde ölüm olsa bile.
فَالتَّمَنِّي هُوَ تَمَنِّي اللِّقَاءِ وَنَصْرُ الدِّينِ بِأَقْصَى جُهْدِهِمْ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ يَقْتَضِي عَدَمَ اكْتِرَاثِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِتَلَفِ نَفْسِهِ فِي الدِّفَاعِ، رَجَاءَ أَنْ يَكُونَ قَبْلَ هَلَاكِهِ قَدْ أَبْلَى فِي الْعَدُوِّ، وَهَيَّأَ النَّصْرَ لِمَنْ بَقِيَ بَعْدَهُ، جَعَلَ تَمَنِّيَهُمُ اللِّقَاءَ كَأَنَّهُ تَمَنِّي الْمَوْتِ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ، تَنْزِيلًا لِغَايَةِ التَّمَنِّي مَنْزِلَةَ مَبْدَئِهِ.
Temenni, var güçleriyle düşmanla karşılaşmayı ve dine yardım etmeyi temenni etmektir. Bu durum, helakinden önce düşmana zarar verip kendisinden sonrakilere zaferi hazırlamış olma umuduyla her birinin savunma uğruna canını feda etmeyi umursamamasını gerektirdiğinden; temenninin gayesini başlangıcı yerine koyarak onların karşılaşmayı temenni etmelerini ilk andan itibaren ölümü temenni etmek gibi kılmıştır.
وَقَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُمْ تَمَنَّوْا أَمْرًا مَعَ الْإِغْضَاءِ عَنْ شِدَّتِهِ عَلَيْهِمْ، فَتَمَنِّيهِمْ إِيَّاهُ كَتَمَنِّي شَيْءٍ قَدْ جَهِلُوا مَا فِيهِ مِنَ الْمَصَائِبِ.
O'nun { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ } “Onunla karşılaşmadan önce” sözü, kendilerine getireceği zorluğu göz ardı ederek bir şeyi temenni ettiklerine üstü kapalı bir göndermedir (tarizdir). Dolayısıyla onların bunu temenni etmesi, içindeki musibetleri bilmedikleri bir şeyi temenni etmek gibidir.
وَقَوْلُهُ: فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ أَيْ رَأَيْتُمُ الْمَوْتَ، وَمَعْنَى رُؤْيَتِهِ مُشَاهَدَةُ أَسْبَابِهِ الْمُحَقَّقَةِ، الَّتِي رُؤْيَتُهَا كَمُشَاهَدَةِ الْمَوْتِ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ تَمْثِيلًا، وَيَجُوزُ أَنْ تُطْلَقَ الرُّؤْيَةُ عَلَى شِدَّةِ التَّوَقُّعِ، كَإِطْلَاقِ الشَّمِّ عَلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ الْمَخْزُومِيِّ:
O'nun { فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ } “İşte onu gördünüz” sözü; yani ölümü gördünüz demektir. Onu görmenin anlamı, görülmesi ölümü bizzat müşahede etmek gibi olan kesin sebeplerini müşahede etmektir. Dolayısıyla { فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ } sözünün temsil olması caizdir; tıpkı el-Hâris b. Hişâm el-Mahzûmî'nin şu sözünde koku almanın (şemm) şiddetli beklenti için kullanıldığı gibi, görmenin (rü'yet) de şiddetli beklenti için kullanılmış olması caizdir:
وَشَمَمْتُ رِيحَ الْمَوْتِ مِنْ تِلْقَائِهِمْ ... فِي مَأْزِقٍ وَالْخَيْلُ لَمْ تَتَبَدَّدِ
«Ve ölümün kokusunu aldım onların tarafından ... atların henüz dağılmadığı dar bir boğazda»
وَكَإِطْلَاقِهِ فِي قَول ابْن معد يكرب يَوْمَ الْقَادِسِيَّةِ: فَضَمَّنِي ضَمَّةً وَجَدْتُ مِنْهَا رِيحَ الْمَوْتِ.
Nitekim İbn Ma'dîkerib'in Kâdisiye günü: "Bana öyle bir sarıldı ki, ondan ölüm kokusu aldım" sözünde kullanıldığı gibidir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ فَاءُ الْفَصِيحَةِ عَنْ قَوْلِهِ: كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ وَالتَّقْدِيرُ:
{ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ } sözündeki fâ, { كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ } sözünden mukadder olan şartın fasîha fâ'sıdır. Takdiri şöyledir:
وَأُجِبْتُمْ إِلَى مَا تَمَنَّيْتُمْ فقد رَأَيْتُمُوهُ، أَو التَّقْدِير: فَإِن كَانَ تمنّيكم حقّا فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ، وَالْمَعْنَى: فَأَيْنَ بَلَاءُ مَنْ يَتَمَنَّى الْمَوْتَ، كَقَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ الْأَحْنَفِ:
"Temenni ettiğiniz şeye icabet olundu, işte onu gördünüz" veya takdiri: "Eğer temenniniz hak idiyse işte onu gördünüz" şeklindedir. Mana ise: "Hani ölümü temenni edenin yararlılığı nerede?" demektir. Tıpkı Abbâs b. el-Ahnef'in şu sözünde olduğu gibi:
قَالُوا خُرَاسَانُ أَقْصَى مَا يُرَادُ بِنَا ... ثُمَّ الْقُفُولُ فَقَدْ جِئْنَا خُرَاسَانَا
«Dediler ki: Bizim için istenen son sınır Horasan'dır ... sonra dönüş vardır; işte Horasan'a geldik!»
وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ [الْفرْقَان: ١٩] وَقَوْلُهُ فِي سُورَةِ الرُّومِ [٥٦] : فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ.
Yüce Allah'ın: { فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ } “İşte onlar söyledikleriniz hususunda sizi yalanladılar” [Furkân: 19] ayeti ile Rûm Suresi'ndeki: { فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ } “İşte bu yeniden diriliş günüdür” [56] ayeti de bu kabildendir.
وَجُمْلَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ لِمَعْنَى رَأَيْتُمُوهُ، أَوْ هُوَ تَفْرِيعٌ أَيْ: رَأَيْتُمُ الْمَوْتَ وَكَانَ حَظُّكُمْ مِنْ ذَلِكَ النَّظَرَ، دُونَ الْغَنَاءِ فِي وَقْتِ الْخَطَرِ، فَأَنْتُمِِْ
{ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Ve siz bakıp duruyordunuz” cümlesi, { رَأَيْتُمُوهُ } fiilinin manasını pekiştiren bir haldir; yahut bir tafri'dir (sonuç çıkarmadır), yani: "Ölümü gördünüz ve tehlike anında fayda sağlamak yerine bundan payınız sadece bakmak oldu, böylece siz
مَبْهُوتُونَ. وَمَحَلُّ الْمَوْعِظَةِ مِنَ الْآيَةِ: أَنَّ الْمَرْءَ لَا يَطْلُبُ أَمْرًا حَتَّى يُفَكِّرَ فِي عَوَاقِبِهِ، وَيَسْبُرَ مِقْدَارَ تَحَمُّلِهِ لِمَصَائِبِهِ. وَمَحَلُّ الْمَعْذِرَةِ فِي قَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ وَقَوله: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ وَقَوْلِهِ: فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَمَحَلُّ الْمُلَامِ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ.
şaşırıp kaldınız." Ayetteki vaaz (öğüt) yeri şudur: İnsan sonuçlarını düşünmedikçe ve musibetlerine tahammülünün ölçüsünü tartmadıkça bir işi talep etmez. Mazeret yeri ise { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ } “onunla karşılaşmadan önce” ve { فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ } “işte onu gördünüz” sözlerindedir. Kınama yeri ise { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “ve siz bakıp duruyordunuz” sözündedir.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ بِمَعْنَى تَتَمَنَّوْنَ مَوْتَ الشَّهَادَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَدْ رَأَيْتُمْ مُشَارَفَةَ الْمَوْتِ إِيَّاكُمْ، وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ مَنْ مَاتَ مِنْ إِخْوَانِكُمْ، أَيْ فَكَيْفَ وَجَدْتُمْ أَنْفُسَكُمْ حِينَ رَأَيْتُمُ الْمَوْتَ، وَكَأَنَّهُ تَعْرِيضٌ بِهِمْ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِمَقَامِ مَنْ يَتَمَنَّى الشَّهَادَةَ. إِذْ قَدْ جَبُنُوا وَقْتَ الْحَاجَةِ، وَخَفُّوا إِلَى الْغَنِيمَةِ، فَالْكَلَامُ مَلَامٌ مَحْضٌ عَلَى هَذَا، وَلَيْسَ تَمَنِّي الشَّهَادَةِ بِمَلُومٍ عَلَيْهِ، وَلَكِنَّ اللَّوْمَ على تمنّي مَا لَا يَسْتَطِيعُ كَمَا قيل: (إِذْ لَمْ تَسْتَطِعْ شَيْئًا فَدَعْهُ) . كَيْفَ وَقَدْ
O'nun { تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ } sözünün, "Allah yolunda şehadet ölümünü temenni ediyordunuz; işte ölümün size yaklaştığını gördünüz, kardeşlerinizden ölenlere de bakıp duruyordunuz" manasında olması muhtemeldir; yani ölümü gördüğünüzde kendinizi nasıl buldunuz? Bu sanki, ihtiyaç anında korkup ganimete koştukları için şehadeti temenni eden kimsenin makamında olmadıklarına dair onlara yapılmış üstü kapalı bir sitemdir (tarizdir). Buna göre söz katıksız bir kınamadır. Şehadeti temenni etmek kınanacak bir şey değildir; lakin kınama, tıpkı "Bir şeye gücün yetmiyorsa onu bırak" denildiği gibi, gücünün yetmediği şeyi temenni etmeyyedir. Nitekim nasıl öyle olmasın ki;
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «وَلَوَدِدْتُ أَنِّي أُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، ثُمَّ أَحْيَا ثُمَّ أُقْتَلُ ثُمَّ أَحْيَا، ثُمَّ أُقْتَلُ»
Resulullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Allah yolunda öldürülmeyi, sonra diriltilip tekrar öldürülmeyi, sonra diriltilip tekrar öldürülmeyi çok arzu ederdim.»
. وَقَالَ عُمَرُ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ شَهَادَةً فِي سَبِيلِكَ» وَقَالَ ابْنُ رَوَاحَةَ:
Ömer [radıyallâhu anh] da: "Allah'ım! Senden senin yolunda bir şehadet dilerim" demiştir. İbn Revâha da şöyle demiştir:
لكنّني أسأَل الرّحمان مَغْفِرَةً ... وَضَرْبَةً ذَاتَ فَرْغٍ تَقْذِفُ الزَّبَدَا
«Fakat ben Rahmân'dan bir mağfiret ... ve köpük saçan geniş bir kılıç darbesi dilerim»
حَتَّى يَقُولُوا إِذَا مَرُّوا عَلَى جَدَثِي ... أَرْشَدَكَ اللَّهُ مِنْ غَازٍ وَقَدْ رَشَدَا
«Tâ ki mezarıma uğradıklarında: ... "Ne doğru yolda bir gaziydin, Allah sana doğru yolu göstermişti!" desinler»
وَعَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ فَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْمَوْتِ، بِمَعْنَى أَسْبَابِهِ، تَنْزِيلًا لِرُؤْيَةِ أَسْبَابِهِ مَنْزِلَةَ رُؤْيَتِهِ، وَهُوَ كَالِاسْتِخْدَامِ، وَعِنْدِي أَنَّهُ أَقْرَبُ مِنَ الِاسْتِخْدَامِ لِأَنَّهُ عَادَ إِلَى أَسْبَابِ الْمَوْتِ بِاعْتِبَارِ تَنْزِيلِهَا منزلَة الْمَوْت.
Bu ihtimale göre zamir, sebeplerini görmeyi bizzat kendisini görmek yerine koyarak sebepleri anlamındaki ölüme racidir; bu istihdâm gibidir. Bana göre istihdâmdan da daha yakındır, çünkü ölümün sebeplerini ölüm yerine koyma itibarıyla ölümün sebeplerine dönmüştür.