Binûn

3- Âl-i İmrân Suresi — 23. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٤٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 144]

وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)

{ وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ } “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Kim gerisin geriye dönerse bilsin ki, Allah'a hiçbir zarar veremez. Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır” (144)

عُطِفَ الْإِنْكَارُ عَلَى الْمَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ [آل عمرَان: ١٤٢] وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ [آل عمرَان: ١٤٣] وَكُلُّ هَاتِهِ

İnkâr; Yüce Allah'ın { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ } [Âl-i İmrân: 142] ve { وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ } [Âl-i İmrân: 143] buyruklarında geçen önceki kınamaya atfedilmiştir. Bütün bu

الْجُمَلِ تَرْجِعُ إِلَى الْعِتَابِ وَالتَّقْرِيعِ عَلَى أَحْوَالٍ كَثِيرَةٍ، كَانَتْ سَبَبَ الْهَزِيمَةِ يَوْمَ أُحُدٍ، فَيَأْخُذُ كُلُّ مَنْ حَضَرَ الْوَقْعَةَ مِنْ هَذَا الْمَلَامِ بِنَصِيبِهِ الْمُنَاسِبِ لِمَا يَعْلَمُهُ مِنْ حَالِهِ ظَاهِرًا كَانَ أَمْ بَاطِنًا.

cümleler, Uhud günü hezimet sebebi olan pek çok duruma yönelik azarlama ve kınamaya racidir. Savaşta hazır bulunan herkes, zahir olsun batın olsun kendi halinden bildiğine uygun olarak bu kınamadan payını alır.

وَالْآيَةُ تُشِيرُ إِلَى مَا كَانَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الِاضْطِرَابِ حِينَ أُرْجِفَ بِمَوْتِ الرَّسُولِ ﷺ فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ: لَوْ كَانَ نَبِيًّا مَا قُتِلَ، فَارْجِعُوا إِلَى دِينِكُمُ الْقَدِيمِ وَإِخْوَانِكُمْ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَنُكَلِّمُ عَبْدَ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ يَأْخُذُ لَنَا أَمَانًا مِنْ أَبِي سُفْيَانَ، فَهَمُّوا بِتَرْكِ الْقِتَالِ وَالِانْضِمَامِ لِلْمُشْرِكِينَ، وَثَبَتَ فَرِيقٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، مِنْهُمْ: أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ الْأَنْصَارِيُّ، فَقَالَ: إِنْ كَانَ قُتِلَ مُحَمَّدٌ فَإِنَّ رَبَّ مُحَمَّدٍ حَيٌّ لَا يَمُوتُ، وَمَا تَصْنَعُونَ بِالْحَيَاةِ بَعْدَهُ، فَقَاتِلُوا عَلَى مَا قَاتَلَ عَلَيْهِ.

Ayet, Resulullah ﷺ'in öldüğü şayiası yayıldığında Müslümanlarda meydana gelen sarsıntıya işaret etmektedir. Münafıklar: "Eğer peygamber olsaydı öldürülmezdi; eski dininize ve Mekkeli kardeşlerinize dönün; Abdullah b. Übeyy ile konuşalım da Ebû Süfyân'dan bizim için eman alsın" demişler, savaşı bırakıp müşriklere katılmaya yeltenmişlerdi. Müslümanlardan bir grup ise sebat etti; onlardan biri Enes b. en-Nadr el-Ensârî idi ve şöyle dedi: "Eğer Muhammed öldürüldüyse, şüphesiz Muhammed'in Rabbi diridir, ölmez. Ondan sonra yaşayıp da ne yapacaksınız? Onun uğrunda savaştığı şey için siz de savaşın!"

وَمُحَمّد اسْمُ رَسُولِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ﷺ سَمَّاهُ بِهِ جَدُّهُ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ وَقِيلَ لَهُ: لِمَ سَمَّيْتَهُ مُحَمَّدًا وَلَيْسَ مِنْ أَسْمَاءِ آبَائِكَ؟ فَقَالَ: رَجَوْتُ أَنْ يَحْمَدَهُ النَّاسُ. وَقَدْ قِيلَ: لَمْ يُسَمَّ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ مُحَمَّدًا قَبْلَ رَسُولِ اللَّهِ. ذَكَرَ السُّهَيْلِيُّ فِي «الرَّوْضِ» أَنَّهُ لَمْ يُسَمَّ بِهِ مِنَ الْعَرَبِ قَبْلَ وِلَادَةِ رَسُولِ اللَّهِ إِلَّا ثَلَاثَةٌ: مُحَمَّدُ بْنُ سُفْيَانَ بْنِ مُجَاشِعٍ، جَدُّ جَدِّ الْفَرَزْدَقِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أُحَيْحَةَ بْنِ الْجُلَاحِ الْأَوْسِيُّ. وَمُحَمَّدُ بْنُ حِمْرَانَ مِنْ رَبِيعَةَ.

Muhammed, Allah'ın Resulü Muhammed b. Abdillâh b. Abdilmuttalib ﷺ'in ismidir. Ona bu ismi dedesi Abdülmuttalib vermiştir. Kendisine: "Atalarının isimlerinden olmadığı halde ona niçin Muhammed adını verdin?" diye sorulduğunda: "İnsanların onu övmesini umdum" demiştir. Resulullah'tan önce Araplardan hiç kimseye Muhammed isminin verilmediği söylenmiştir. Süheylî, «er-Ravz» adlı eserinde, Resulullah'ın doğumundan önce Araplardan sadece üç kişinin bu isimle adlandırıldığını zikretmiştir: Ferezdak'ın dedesinin dedesi Muhammed b. Süfyân b. Mücâşi', Muhammed b. Ühayha b. el-Cülâh el-Evsî ve Rebîa kabilesinden Muhammed b. Hımrân.

وَهَذَا الِاسْم مَنْقُول مِنِ اسْمِ مَفْعُولِ حَمَّدَهُ تَحْمِيدًا إِذَا أَكْثَرَ مِنْ حَمْدِهِ، وَالرَّسُولُ فَعُولٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِثْلُ قَوْلِهِمْ: حَلُوبٌ وَرَكُوبٌ وَجَزُورٌ.

Bu isim, bir kimse fazlaca övüldüğünde kullanılan "hammedehu tahmîden" (onu çokça övdü) fiilinin ism-i mef'ûlünden nakledilmiştir. Resul ise, Arapların sağmal deve (halûb), binilen binek (rakûb) ve boğazlanan deve (cezûr) demeleri gibi mef'ûl anlamında fe'ûl veznindedir.

وَمَعْنَى خَلَتْ مَضَتْ وَانْقَرَضَتْ كَقَوْلِهِ: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ [آل عمرَان: ١٣٧]

{ خَلَتْ } kelimesinin manası, O'nun { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } “Sizden önce de nice sünnetler gelip geçmiştir” [Âl-i İmrân: 137] ayetinde olduğu gibi, geçip gitti ve tükendi demektir.

وَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ: (مَنْ كَانَ فِي الْعُصُرِ الْخَالِي) وَقَصَرَ مُحَمَّدًا عَلَى وَصْفِ الرِّسَالَةِ قَصْرَ مَوْصُوفٍ عَلَى الصِّفَةِ. قَصْرًا إِضَافِيًّا، لِرَدِّ مَا يُخَالِفُ ذَلِكَ رَدَّ إِنْكَارٍ، سَوَاءٌ كَانَ قَصْرَ قَلْبٍ أَوْ قَصْرَ إِفْرَادٍ.

İmrüülkays'ın: "(Geçmiş çağlarda olan kimse)" sözünde de bu anlamdadır. Muhammed'i peygamberlik vasfına hasretmek, ister kasr-ı kalb (tersine çevirme) ister kasr-ı ifrâd (tek kılma) olsun, buna aykırı olanı inkâr yoluyla reddetmek için mevsufun sıfata hasredilmesi (kasr-ı mevsûf ale's-sıfa) şeklinde izâfî bir hasrdır (kasrdır).

وَالظَّاهِرُ أَنَّ جُمْلَةَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ صِفَةٌ «لِرَسُولٍ» ، فَتَكُونُ هِيَ مَحَطَّ الْقَصْرِ: أَيْ مَا هُوَ إِلَّا رَسُولٌ مَوْصُوفٌ بِخُلُوِّ الرُّسُلِ قَبْلَهُ أَيِ انْقِرَاضِهِمْ.

Zahir olan şudur ki, { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir” cümlesi "rasûl" (elçi) kelimesinin sıfatıdır; dolayısıyla hasrın (kavram sınırlandırmasının) odak noktası burası olur. Yani: O, ancak kendisinden önce elçilerin gelip geçtiği -yani ömürlerini tamamladığı- niteliğine sahip bir elçidir.

وَهَذَا الْكَلَامُ مَسُوقٌ لِرَدِّ اعْتِقَادِ مَنْ يَعْتَقِدُ انْتِفَاءَ خُلُوِّ الرُّسُلِ مِنْ قَبْلِهِ، وَهَذَا الِاعْتِقَادُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ حَاصِلًا لِأَحَدٍ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ، إِلَّا أَنَّهُمْ لَمَّا صَدَرَ عَنْهُمْ مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَكُونَ أَثَرًا لِهَذَا الِاعْتِقَادِ، وَهُوَ عَزْمُهُمْ عَلَى تَرْكِ نُصْرَةِ الدِّينِ وَالِاسْتِسْلَامِ لِلْعَدُوِّ كَانُوا أَحْرِيَاءَ بِأَنْ يُنَزَّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ يَعْتَقِدُ انْتِفَاءَ خُلُوِّ الرُّسُلِ مِنْ قَبْلِهِ، حَيْثُ يَجِدُونَ أَتْبَاعَهُمْ ثَابِتِينَ عَلَى مِلَلِهِمْ حَتَّى الْآنَ فَكَانَ حَالُ الْمُخَاطَبِينَ حَالَ مَنْ يَتَوَهَّمُ التَّلَازُمَ بَيْنَ بَقَاءِ الْمِلَّةِ وَبَقَاءِ رَسُولِهَا، فَيَسْتَدِلُّ بِدَوَامِ الْمِلَّةِ عَلَى دَوَامِ رَسُولِهَا، فَإِذَا هَلَكَ رَسُولُ مِلَّةٍ ظَنُّوا انْتِهَاءَ شَرْعِهِ وَإِبْطَالَ اتِّبَاعِهِ.

Bu söz, kendisinden önce elçilerin gelip geçmiş olmasını inkâr eden kimsenin inancını reddetmek üzere sevk edilmiştir. Her ne kadar muhataplardan hiçbirinde böyle bir inanç fiilen bulunmasa da, onların dinden yardımı kesmeye ve düşmana teslim olmaya azmetmeleri gibi bu inancın bir eseri olabilecek bir davranış sergilemeleri sebebiyle, kendisinden önce elçilerin gelip geçmiş olduğunu inkâr eden kimse konumuna indirilmeyi hak etmişlerdir. Zira onlar, geçmiş peygamberlerin tâbilerinin bugüne kadar dinleri üzere sebat ettiklerini görmektedirler. Dolayısıyla muhatapların durumu, dinin bekası ile o dinin peygamberinin hayatta kalması arasında zorunlu bir bağ olduğunu vehmeden, dinin devamlılığından peygamberin de daimi olacağı sonucunu çıkaran ve bir dinin peygamberi vefat ettiğinde onun şeriatının sona erdiğini ve ona uymanın geçersiz kaldığını zanneden kimsenin durumu gibidir.

فَالْقَصْرُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَصْرُ قَلْبٍ، وَهُوَ قَلْبُ اعْتِقَادِهِمْ لَوَازِمَ ضِدَّ الصِّفَةِ الْمَقْصُورِ عَلَيْهَا، وَهِيَ خُلُوُّ الرُّسُلِ قَبْلَهُ، وَتِلْكَ اللَّوَازِمُ هِيَ الْوَهَنُ وَالتَّرَدُّدُ فِي الِاسْتِمْرَارِ عَلَى نَشْرِ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ، وَبِهَذَا يُشْعِرُ كَلَامُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» .

Bu veche göre kasr, kasr-ı kalbdir (muhatabın inancını tersine çevirmedir). Bu da, kendisinden önce elçilerin gelip geçmiş olması şeklindeki hasredilen sıfatın zıddının gerektirdiği inancı tersine çevirmektir. Bu gerekler ise gevşeklik göstermek ve İslam davetini yaymaya devam etme hususunda tereddüt etmektir. «el-Keşşâf» sahibinin sözü de bunu hissettirmektedir.

وَجَعَلَ السَّكَّاكِيُّ الْمَقْصُورَ عَلَيْهِ هُوَ وَصْفُ الرِّسَالَةِ فَيَكُونُ مَحَطُّ الْقَصْرِ هُوَ قَوْلُهُ:

Sekkâkî ise aleyhine hasredilen unsuru (maksûrun aleyh) risalet vasfı kılmıştır; dolayısıyla hasrın odak noktası şu sözü olur:

«رَسُولٌ» دُونَ قَوْلِهِ: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَيَكُونُ الْقَصْرُ قَصْرَ إِفْرَادٍ بِتَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِينَ مَنْزِلَةَ مَنِ اعْتَقَدَ وَصْفَهُ بِالرِّسَالَةِ مَعَ التَّنَزُّهِ عَنِ الْهَلَاكِ، حِينَ رَتَّبُوا عَلَى ظَنِّ مَوْتِهِ ظُنُونًا لَا يَفْرِضُهَا إِلَّا مَنْ يَعْتَقِدُ عِصْمَتَهُ مِنَ الْمَوْتِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ اسْتِئْنَافًا لَا صِفَةً، وَهُوَ بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ لَمْ يَصْدُرْ مِنْهُمْ مَا يَقْتَضِي اسْتِبْعَادَ خَبَرِ مَوْتِهِ، بَلْ هُمْ ظَنُّوهُ صِدْقًا.

{ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir” sözü değil, «rasûl» (elçi) kelimesidir. Bu durumda kasr, muhatapların onun ölüm zannına ancak ölümden masum olduğuna inanan bir kimsenin varsayabileceği zannı bağlamaları sebebiyle, peygamberlik vasfıyla birlikte yok olmaktan münezzeh olduğuna inanan kimse konumuna indirilmeleri suretiyle kasr-ı ifrâd (şirketi ortadan kaldırma) olur. Bu veche göre { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } sözü sıfat değil, istînâf (yeni bir başlangıç cümlesi) olur. Ancak bu uzak bir ihtimaldir; çünkü muhataplardan onun ölüm haberini yadırgamalarını veya uzak görmelerini gerektirecek bir tutum sadır olmamış, aksine bunu doğru kabul etmişlerdir.

وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ فَقَدْ نُزِّلَ الْمُخَاطَبُونَ مَنْزِلَةَ مَنْ يَجْهَلُ قَصْرَ الْمَوْصُوفِ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ وَيُنْكِرُهُ، فَلِذَلِكَ خُوطِبُوا بِطَرِيقِ النَّفْيِ وَالِاسْتِثْنَاءِ، الَّذِي كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُ فِي خِطَابِ مَنْ يَجْهَلُ الْحُكْمَ الْمَقْصُورَ عَلَيْهِ وَيُنْكِرُهُ دُونَ طَرِيقٍ، إِنَّمَا كَمَا بَيَّنَهُ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» .

Her iki veche göre de muhataplar, mevsûfun bu sıfata hasredildiğini bilmeyen ve bunu inkâr eden kimse konumuna indirilmişlerdir. Bu yüzden, «el-Miftâh» sahibinin açıkladığı gibi, aleyhine hasredilen hükmü bilmeyen ve inkâr eden kimseye hitapta çokça kullanılan nefiy ve istisnâ üslubuyla muhatap alınmışlar, "innemâ" yolu tercih edilmemiştir.

وَقَوْلُهُ: أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ إِلَخْ ... وَالْفَاءُ لِتَعْقِيبِ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا بِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ، وَلَمَّا كَانَ مَضْمُونُ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ إِنْشَاءَ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ عَلَى مَضْمُونِهَا، وَهُوَ الشَّرْطُ وَجَزَاؤُهُ، لَمْ يَكُنْ لِلتَّعْقِيبِ الْمُفَادِ مِنْ فَاءِ الْعَطْفِ

{ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “Şimdi o ölür veya öldürülürse ökçelerinizin üzerine gerisin geriye mi döneceksiniz?” ayeti, { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ } “Muhammed ancak bir peygamberdir...” ayetine atfedilmiştir. "Fâ" harfi, matûfun aleyh olan cümlenin muhtevasını matûf olan cümlenin muhtevasının takip etmesi (ta'kîb) içindir. Matûf cümlenin muhtevası, kendi içeriği olan şart ve cevabına yönelik inkârî istifham (soru yoluyla kınama) inşâsı olduğundan, atıf fâ'sının ifade ettiği ta'kîbin

مَعْنًى إِلَّا ترتّب مَضْمُون

matûf cümlenin muhtevasının matûfun aleyh olan cümlenin muhtevasına terettüp etmesi,

المعطوفة عَلَى الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا، تَرَتُّبَ الْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبِ، فَالْفَاءُ حِينَئِذٍ لِلسَّبَبِيَّةِ، وَهَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ مُقَدَّمَةٌ مِنْ تَأْخِيرٍ، كَشَأْنِهَا مَعَ حُرُوفِ الْعَطْفِ، وَالْمَعْنَى تَرَتُّبُ إِنْكَار أَن ينقبلوا عَلَى أَعْقَابِهِمْ عَلَى تَحَقَّقَ مَضْمُونُ جملَة الْقصر: لأنّه إِذا تحقّق مَضْمُون جُمْلَةِ الْقَصْرِ، وَهُوَ قَلْبُ الِاعْتِقَادِ أَوْ إِفْرَادُ أَحَدِ الِاعْتِقَادَيْنِ، تَسَبَّبَ عَلَيْهِ أَنْ يَكُونَ انْقِلَابُهُمْ عَلَى الْأَعْقَابِ عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يَمُوتَ أَوْ يُقْتَلَ أَمْرًا مُنْكَرًا جَدِيرًا بِعَدَمِ الْحُصُولِ، فَكَيْفَ يَحْصُلُ مِنْهُمْ، وَهَذَا الْحُكْمُ يُؤَكِّدُ مَا اقْتَضَتْهُ جُمْلَةُ الْقَصْرِ، مِنَ التَّعْرِيضِ بِالْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ فِي اعْتِقَادِهِمْ خِلَافَ مَضْمُونِ جُمْلَةِ الْقَصْرِ، فَقَدْ حَصَلَ الْإِنْكَارُ عَلَيْهِمْ مَرَّتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا بِالتَّعْرِيضِ الْمُسْتَفَادِ، مِنْ جُمْلَةِ الْقَصْرِ، وَالْأُخْرَى بِالتَّصْرِيحِ الْوَاقِعِ فِي هَاتِهِ الْجُمْلَةِ.

yani müsebbebin sebebe terettüp etmesi dışında bir anlamı olamaz. Bu durumda "fâ" sebebiyet içindir; istifham hemzesi ise atıf harfleriyle birlikteki genel kural gereği sonradan öne alınmıştır (takdîm-te'hîr). Mana ise şudur: Ökçeleri üzerine gerisin geriye dönmelerinin inkâr edilmesi, kasr cümlesinin muhtevasının gerçekleşmesine bağlanmıştır. Çünkü kasr cümlesinin muhtevası -yani inancın tersine çevrilmesi (kalb) veya iki inançtan birinin tek kılınması (ifrâd)- gerçekleştiğinde, onun vefat etmesi veya öldürülmesi varsayımında onların ökçeleri üzerine gerisin geriye dönmelerinin münker ve asla vuku bulmaması gereken bir durum olması buna bağlanmış olur; öyleyse bu durum onlardan nasıl sadır olabilir? Bu hüküm, kasr cümlesinin muhtevasına aykırı olan inançları sebebiyle onlara üstü kapalı (ta'riz yoluyla) yöneltilen inkârın gerektirdiği manayı pekiştirmektedir. Böylece onlara yönelik inkâr iki defa gerçekleşmiş olur: Biri kasr cümlesinden anlaşılan tarîz yoluyla, diğeri ise bu cümlede vaki olan açık ifade (tasrîh) yoluyladır.

وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْهَمْزَةُ لِإِنْكَارِ تَسَبُّبِ الِانْقِلَابِ عَلَى خُلُوِّ الرَّسُولِ، وَهُوَ التَّسَبُّبُ الْمُفَادُ مِنَ الْفَاءِ أَيْ إِنْكَارُ مَجْمُوعِ مَدْلُولِ الْفَاءِ وَمَدْلُولِ مَدْخُولِهَا مثل إِنْكَار الترتّب وَالْمُهْلَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ [يُونُس: ٥١] وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:

«el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Hemze, gerisin geriye dönmenin elçinin ömrünü tamamlamasına bağlanmasını inkâr etmek içindir ki bu da fâ harfinin ifade ettiği sebebiyettir; yani fâ'nın medlûlü ile ona dahil olanın medlûlünün birlikteliğini inkâr etmektir. Nitekim Yüce Allah'ın: { أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ } “Sonra o başınıza geldikten sonra mı O'na iman edeceksiniz?” [Yûnus: 51] ayetinde ve Nâbiğa'nın şu sözünde terettüp ve mühletin inkâr edilmesi gibidir:

أَثُمَّ تَعَذَّرَانِ إِلَيَّ مِنْهَا ... فَإِنِّي قَدْ سَمِعْتُ وَقَدْ رَأَيْتُ

"Sonra da benden özür mü dileyeceksiniz onun hakkında? / Oysa ben hem işittim hem de gördüm."

بِأَنْ أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ جَعْلَهُمْ خُلُوَّ الرُّسُلِ قَبْلَهُ سَبَبًا لِارْتِدَادِهِمْ عِنْدَ الْعِلْمِ بِمَوْتِهِ. وَعَلَى هَذَا فَالْهَمْزَةُ غَيْرُ مُقَدَّمَةٍ مِنْ تَأْخِيرٍ لِأَنَّهَا دَخَلَتْ عَلَى فَاءِ السَّبَبِيَّةِ. وَيَرُدُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَيْسَ عِلْمُهُمْ بِخُلُوِّ الرُّسُلِ مِنْ قَبْلِهِ- مَعَ بَقَاءِ أَتْبَاعِهِمْ مُتَمَسِّكِينَ- سَبَبًا لِانْقِلَابِ الْمُخَاطَبِينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ، وَأُجِيبَ بِأَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ لَمَّا عَلِمُوا خُلُوَّ الرُّسُلِ مِنْ قَبْلِهِ مَعَ بَقَاءِ مِلَلِهِمْ، وَلَمْ يَجْرُوا عَلَى مُوجَبِ عِلْمِهِمْ، فَكَأَنَّهُمْ جعلُوا علمهمْ بذلك سَبَبًا فِي تَحْصِيلِ نَقِيضِ أَثَرِهِ، عَلَى نَحْوِ مَا يَعْرِضُ مِنْ فَسَادِ الْوَضْعِ فِي الِاسْتِدْلَالِ الْجَدَلِيِّ، وَفِي هَذَا الْوَجْهِ تَكَلُّفٌ وَتَدْقِيقٌ كَثِيرٌ.

Yani onun ölümünü öğrendiklerinde, kendisinden önceki elçilerin gelip geçmiş olmasını dinden dönmelerine bir sebep kılmalarını kınamıştır. Buna göre hemze sonradan öne alınmış değildir; çünkü sebebiyet fâ'sının üzerine doğrudan dahil olmuştur. Buna karşı şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Tâbilerinin dine bağlı kalmasıyla birlikte kendisinden önceki elçilerin gelip geçmiş olduğunu bilmeleri, muhatapların ökçeleri üzerine gerisin geriye dönmelerine bir sebep değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Maksat şudur ki, kendilerinden önceki elçilerin gelip geçtiğini ve dinlerinin devam ettiğini bildikleri halde bu bilgilerinin gereğine göre davranmadıklarında, sanki bu bilgilerini onun doğuracağı sonucun tam zıddını elde etmeye bir sebep kılmış gibi olmuşlardır; nitekim bu durum cedelî akıl yürütmedeki fasâdü'l-vaz' (illet ile hüküm arasındaki zıtlık) kabilindendir. Ancak bu izah tarzında hayli tekellüf (zorlama) ve aşırı incelik vardır.

وَذَهَبَ جمَاعَة إِلَى أنّ الْفَاء لمجرّد التّعقيب الذِّكْرِيِّ، أَوِ الِاسْتِئْنَافِ، وَأَنَّهُ عَطْفُ إِنْكَارٍ تَصْرِيحِيٍّ عَلَى إِنْكَارٍ تَعْرِيضِيٍّ، وَهَذَا الْوَجْهُ وَإِنْ كَانَ سَهْلًا غير أنّه يفيت خُصُوصِيَّةَ الْعَطْفِ بِالْفَاءِ دُونَ غَيْرِهَا، عَلَى أَنَّ شَأْنَ الْفَاءِ الْمُفِيدَةِ

Bir topluluk ise "fâ" harfinin sadece zikrî ta'kîb (söz diziminde peş peşe gelme) veya istînâf için olduğunu, bunun sarîh bir inkârın tarîzî bir inkâra atfedilmesi kabilinden olduğunu savunmuştur. Bu görüş kolay ve anlaşılır olmakla birlikte, diğer edatların yerine fâ ile atfetmenin hususiyetini zayi etmektedir. Kaldı ki sadece zikrî tertip ifade eden fâ'nın şanı,

لِلتَّرْتِيبِ الذِّكْرِيِّ الْمَحْضِ أَنْ يَعْطِفَ بِهَا الْأَوْصَافَ نَحْوَ وَالصَّافَّاتِ صَفًّا فَالزَّاجِراتِ زَجْراً [الصافات: ١، ٢] أَوْ أَسْمَاءَ الْأَمَاكِنِ نَحْوَ قَوْلِهِ:

{ وَالصَّافَّاتِ صَفًّا (١) فَالزَّاجِراتِ زَجْراً (٢) } “Sıra sıra dizilenlere, sonra haykırıp sürenlere andolsun” [Sâffât: 1-2] ayetinde olduğu gibi sıfatları veya şairin şu sözünde olduğu gibi mekân isimlerini atfetmektir:

بَيْنَ الدَّخُولِ فَحَوْمَلِ ... فَتُوضِحَ فَالْمِقْرَاةِ ... إِلَخْ

"Dahûl ile Havmel arasında / Sonra Tûdıh ve Mikrât..."

وَالِانْقِلَابُ: الرُّجُوعُ إِلَى الْمَكَانِ، يُقَالُ: انْقَلَبَ إِلَى مَنْزِلِهِ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الرُّجُوعِ إِلَى الْحَالِ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا، أَيْ حَالِ الْكُفْرِ. وعَلى لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ لِأَنَّ الرُّجُوعَ فِي الْأَصْلِ يَكُونُ مُسَبَّبًا عَلَى طَرِيقٍ. وَالْأَعْقَابُ جَمْعُ عقب وَهُوَ مؤخّر الرَّجُلِ،

İnkılâb (انْقِلاب), bir mekâna geri dönmektir; "evine döndü" denilir. Burada ise önceden bulundukları duruma, yani küfür haline geri dönme anlamında mecazdır. "Alâ" (عَلَى) edatı mecâzî isti'lâ (üzerinde olma) içindir; zira geri dönüş aslen bir yol üzerinde gerçekleşir. A'kâb (أَعْقَاب), ökçe/topuk anlamına gelen "akıb" (عَقِب) kelimesinin çoğuludur ve ayağın arka kısmıdır.

وَفِي الْحَدِيثِ «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النّار»

Hadiste de: «Ateşten vay o topukların haline!» buyrulmuştur.

وَالْمرَاد مِنْهُ جِهَةُ الْأَعْقَابِ أَيِ الْوَرَاءُ.

Burada kastedilen ise topuklar ciheti, yani arkadır (gerisin geriyedir).

وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً أَيْ شَيْئًا مِنَ الضُّرِّ، وَلَوْ قَلِيلًا، لِأَنَّ الِارْتِدَادَ عَنِ الدِّينِ إِبْطَالٌ لِمَا فِيهِ صَلَاحُ النَّاسِ، فَالْمُرْتَدُّ يَضُرُّ بِنَفْسِهِ وَبِالنَّاسِ، وَلَا يَضُرُّ اللَّهَ شَيْئًا، وَلَكِنَّ الشَّاكِرَ الثَّابِتَ عَلَى الْإِيمَانِ يُجَازَى بِالشُّكْرِ لِأَنَّهُ سَعَى فِي صَلَاح نَفسه وَصَلَاح النَّاسِ، وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّلَاحَ وَلَا يُحِبُّ الْفَسَادَ.

{ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً } “Kim ökçeleri üzerinde gerisin geriye dönerse Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez” ayeti; yani az da olsa hiçbir zarar veremez demektir. Çünkü dinden dönmek, insanların ıslahını sağlayan şeyi iptal etmektir. Dolayısıyla mürted olan kimse ancak kendine ve insanlara zarar verir, Allah'a ise hiçbir zarar veremez. Fakat iman üzere sebat eden şükredici kimse, hem kendisinin hem de insanların ıslahı için çaba gösterdiğinden dolayı mükâfatlandırılır. Allah ise ıslahı sever, fesadı sevmez.

وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ الْعِتَابُ عَلَى مَا وَقَعَ مِنَ الِاضْطِرَابِ، وَالثَّنَاءُ عَلَى الَّذِينَ ثَبَتُوا وَوَعَظُوا النَّاسَ، وَالتَّحْذِيرُ مِنْ وُقُوعِ الِارْتِدَادِ عِنْدَ مَوْتِ الرَّسُولِ- ﵇، وَقَدْ وَقَعَ مَا حَذَّرَهُمُ اللَّهُ مِنْهُ بَعْدَ وَفَاة الرَّسُول ﷺ إِذا ارْتَدَّ كَثِيرٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَظَنُّوا اتِّبَاعَ الرَّسُولِ مَقْصُورًا عَلَى حَيَاتِهِ، ثُمَّ هَدَاهُمُ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ، فَالْآيَةُ فِيهَا إِنْبَاءٌ بِالْمُسْتَقْبَلِ.

Ayetin maksadı; vuku bulan sarsıntıdan ötürü kınamak, sebat gösterip insanlara öğüt verenleri övmek ve Resulullah aleyhisselâm'ın vefatı esnasında dinden dönme hadisesinin meydana gelmesinden sakındırmaktır. Nitekim Resulullah ﷺ'in vefatından sonra Allah'ın onları sakındırdığı şey gerçekleşmiş, Müslümanlardan birçoğu dinden dönmüş ve peygambere uymanın yalnızca onun hayatta olduğu süreye mahsus olduğunu zannetmiştir; daha sonra ise Allah onlara hidayet vermiştir. Dolayısıyla ayette geleceğe dair bir haber verme de vardır.

[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٤٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 145]

وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥)

{ وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥) } “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan ve belirlenmiş bir vakte bağlanmış bir yazı bulunmadan ölmez. Kim dünya menfaatini isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz. Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız. (145)”

وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلًا.

{ وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلًا } “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan ve belirlenmiş bir vakte bağlanmış bir yazı bulunmadan ölmez.”

جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ، وَالْوَاو اعتراضية.

Ara cümledir (cümle-i mu'teriza), vav harfi de itirâziyyedir.

فَإِن كَانَت مِنْ تَتِمَّةِ الْإِنْكَارِ عَلَى هَلَعِهِمْ عِنْدَ ظَنِّ مَوْتِ الرَّسُولِ، فَالْمَقْصُودُ عُمُومُ الْأَنْفُسِ لَا خُصُوصُ نَفْسِ الرَّسُولِ- ﵇، وَتَكُونُ الْآيَةُ لَوْمًا لِلْمُسْلِمِينَ عَلَى ذُهُولِهِمْ عَنْ حِفْظِ اللَّهِ رَسُولَهُ مِنْ أَنْ يُسَلَّطَ عَلَيْهِ أَعْدَاؤُهُ، وَمِنْ أَنْ

Eğer bu cümle, peygamberin öldüğü zannı karşısındaki telaş ve dehşetlerini kınamanın bir devamı ise, maksat peygamber aleyhisselâm'ın şahsı değil genel olarak bütün nefislerdir. Bu durumda ayet, Müslümanları düşmanlarının Resulullah'a musallat kılınmasından ve

يُخْتَرَمَ عُمُرُهُ قَبْلَ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ. وَفِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ [الْمَائِدَة: ٦٧] عَقِبَ قَوْلِهِ: بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ [الْمَائِدَة: ٦٧] الدَّالِّ عَلَى أَنَّ عِصْمَتَهُ مِنَ النَّاسِ لأجل تَبْلِيغ الشّلايعة. فَقَدْ ضَمِنَ اللَّهُ لَهُ الْحَيَاةَ حَتَّى يُبَلِّغَ شَرْعَهُ، وَيُتِمَّ مُرَادَهُ، فَكَيْفَ يَظُنُّونَ قَتْلَهُ بِيَدِ أَعْدَائِهِ، عَلَى أَنَّهُ قَبْلَ الْإِعْلَانِ بِإِتْمَامِ شَرْعِهِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمَّا أَنْزَلَ قَوْلَهُ تَعَالَى: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [الْمَائِدَة: ٣] الْآيَةَ. بَكَى أَبُو بَكْرٍ وَعَلِمَ أَنَّ أَجَلَ النَّبِيءِ ﷺ قَدْ قَرُبَ، وَقَالَ: مَا كَمُلَ شَيْءٌ إِلَّا نَقَصَ. فَالْجُمْلَةُ، عَلَى هَذَا، فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ.

risaleti tebliğ etmeden önce ömrünün son bulmasından Allah'ın onu koruduğunu unuttukları için azarlamaktadır. Nitekim: { بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana indirileni tebliğ et” [Mâide: 67] ayetinin hemen peşinden gelen { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” [Mâide: 67] buyruğu, insanlardan korunmasının şeriatı tebliğ etmek amacıyla olduğuna delalet etmektedir. Zira Allah, şeriatını tebliğ edip muradını tamamlayıncaya kadar onun hayatını teminat altına almıştır. Hal böyleyken, henüz şeriatının tamamlandığı ilan edilmeden önce onun düşmanları eliyle öldürüldüğünü nasıl zannedebilirler? Görmez misin ki Yüce Allah: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” [Mâide: 3] ayetini indirdiğinde Ebû Bekir ağlamış, Peygamber ﷺ'in ecelinin yaklaştığını anlamış ve: "Bir şey kemale erdiğinde mutlaka eksilmeye başlar" demiştir. Dolayısıyla bu cümle, bu yaklaşıma göre hal konumundadır; vav harfi de hâl vavıdır.

وَإِنْ كَانَ هَذَا إِنْكَارًا مُسْتَأْنَفًا عَلَى الَّذِينَ فَزِعُوا عِنْدَ الْهَزِيمَةِ وَخَافُوا الْمَوْتَ، فَالْعُمُومُ فِي النَّفس مَقْصُود أَي مَا كَانَ يَنْبَغِي لَكُمُ الْخَوْفُ وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ أَجَلًا.

Şayet bu, hezimet anında dehşete kapılıp ölümden korkan kimselere yönelik yeni bir kınama (isti'nâf) ise, buradaki nefis kelimesindeki umumilik (bütün canları kapsaması) kastedilmiştir; yani her can için bir ecel olduğunu bildiğiniz halde korkmanız size yakışmazdı demektir.

وَجِيءَ فِي هَذَا الْحُكْمِ بِصِيغَةِ الْجُحُودِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي انْتِفَاءِ أَنْ يَكُونَ مَوْتٌ قَبْلَ الْأَجَلِ،

Bu hükümde, ecel gelmeden önce ölümün gerçekleşmesini kesin bir dille nefyetmekte mübalağa sağlamak amacıyla inkâr (cuhûd) sîgası kullanılmıştır.

فَالْجُمْلَةُ، عَلَى هَذَا، مُعْتَرِضَةٌ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْحَقَائِقِ تُلْقَى فِي الْمَقَامَاتِ الَّتِي يُقْصَدُ فِيهَا مُدَاوَاةُ النُّفُوسِ مِنْ عَاهَاتٍ ذَمِيمَةٍ، وَإِلَّا فَإِنَّ انْتِهَاءَ الْأَجَلِ مَنُوطٌ بِعِلْمِ اللَّهِ لَا يَعْلَمُ أَحَدٌ وَقْتَهُ، وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ [لُقْمَان: ٣٤] ، وَالْمُؤْمِنُ مَأْمُورٌ بِحِفْظِ حَيَاتِهِ، إِلَّا فِي سَبِيل الله، فتعيّن عَلَيْهِ فِي وَقْتِ الْجِهَادِ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الْحَقِيقَةِ وَهِيَ أَنَّ الْمَوْتَ بِالْأَجَلِ، وَالْمُرَادُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَقْدِيرُهُ وَقْتَ الْمَوْتِ، وَوَضْعُهُ الْعَلَامَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى بُلُوغِ ذَلِكَ الْوَقْتِ الْمُقَدَّرِ، وَهُوَ مَا عَبَّرَ عَنْهُ مَرَّةً بِ (كُنْ) ، وَمَرَّةً بِقَدَرٍ مَقْدُورٍ، وَمَرَّةً بِالْقَلَمِ، وَمَرَّةً بِالْكِتَابِ.

Dolayısıyla bu cümle, bu yaklaşıma göre ara cümledir; vav harfi de itirâziyyedir. Bu tür hakikatler, nefisleri yerilmiş hastalıklardan tedavi etmenin amaçlandığı makamlarda dile getirilir; aksi takdirde ecelin sona ermesi Allah'ın ilmine bağlıdır, vaktini kimse bilemez: { وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ } “Hiçbir kimse nerede öleceğini bilemez” [Lokmân: 34]. Mümin ise, Allah yolu müstesna, hayatını korumakla emrolunmuştur. Cihad anında ise ölümün ecele bağlı olduğu hakikatine dönmesi gerekir. Allah'ın izninden maksat; O'nun ölüm vaktini takdir etmesi ve o takdir edilen vakte ulaşıldığını gösteren alametleri koymasıdır ki bu durum kimi zaman "Kün" (Ol), kimi zaman belirlenmiş bir kader, kimi zaman kalem, kimi zaman da kitap (yazı) olarak ifade edilmiştir.

وَالْكِتَابُ فِي قَوْلِهِ: كِتاباً مُؤَجَّلًا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمًا بِمَعْنَى الشَّيْءِ الْمَكْتُوبِ، فَيَكُونُ حَالًا مِنَ الْإِذْنِ، أَوْ مِنَ الْمَوْتِ، كَقَوْلِهِ: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ [الرَّعْد: ٣٨] و «مؤجّلا» حَالًا ثَانِيَةً، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كِتاباً مَصْدَرَ كَاتَبَ الْمُسْتَعْمَلِ فِي كُتُبٍ لِلْمُبَالِغَةِ، وَقَوْلُهُ:

{ كِتاباً مُؤَجَّلاً } “Belirlenmiş bir vakte bağlanmış bir yazı olarak” ayetindeki "kitâb" kelimesinin yazılmış şey anlamında bir isim olması caizdir; bu durumda O'nun { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “Her ecelin bir yazısı vardır” [Ra'd: 38] buyruğunda olduğu gibi "izn" kelimesinden yahut ölümden hâl olur, "müeccelen" kelimesi ise ikinci hâl olur. "Kitâb" kelimesinin, mübalağa ifade etmek üzere "kütüb" anlamında kullanılan "kâtebe" fiilinin masdarı olması da caizdir. Ayetteki

مُؤَجَّلًا صِفَةٌ لَهُ، وَهُوَ بَدَلٌ مِنْ فِعْلِهِ الْمَحْذُوفِ، وَالتَّقْدِيرُ: كَتَبَ كِتَابًا مُؤَجَّلًا أَيْ مؤقتا.

{ مُؤَجَّلاً } kelimesi onun sıfatıdır ve mahzuf fiilinin yerine geçmiştir; takdiri: "ketebe kitâben müeccelen", yani "vakti belirlenmiş bir şekilde yazdı" demektir.

وَجعله صَاحب «الْكَشَّافُ» مَصْدَرًا مُؤَكَّدًا أَيْ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ وَما كانَ لِنَفْسٍ الْآيَةَ، وَهُوَ يُرِيدُ أَنَّهُ مَعَ صِفَتِهِ وَهِيَ

«el-Keşşâf» sahibi onu tekit edici bir masdar, yani { وَما كانَ لِنَفْسٍ } “Hiçbir kimse ölmez...” cümlesinin muhtevasını pekiştiren bir masdar kılmıştır. O, bunun sıfatı olan

مُؤَجَّلًا يُؤَكِّدُ مَعْنَى إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: بِإِذْنِ اللَّهِ يُفِيدُ أَنَّ لَهُ وَقْتًا قَدْ يَكُونُ قَرِيبًا وَقَدْ يَكُونُ بَعِيدًا فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ [النِّسَاء:

{ مُؤَجَّلاً } ile birlikte { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } anlamını pekiştirdiğini kastetmektedir. Zira { بِإِذْنِ اللَّهِ } sözü, onun yakın veya uzak olabilen bir vakti olduğunu ifade eder; nitekim bu durum, Yüce Allah'ın şu buyruğuna benzer: { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinize bir yazısıdır” [Nisâ:

٢٤] بَعْدَ قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النِّسَاء: ٢٣] الْآيَةَ.

24] ayeti, { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } “Size anneleriniz haram kılındı...” [Nisâ: 23] ayetinden sonra gelmiştir.

وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ.

{ وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ } “Kim dünya menfaatini isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz. Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız.”

عَطْفٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الْمُعْتَرِضَةِ.

Ara cümleye (cümle-i mu'terizaya) atfedilmiştir.

أَيْ مَنْ يُرِدِ الدُّنْيَا دُونَ الْآخِرَةِ، كَالَّذِي يُفَضِّلُ الْحَيَاةَ عَلَى الْمَوْتِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ كَالَّذِينَ اسْتَعْجَلُوا لِلْغَنِيمَةِ فَتَسَبَّبُوا فِي الْهَزِيمَةِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ مَنْ أَرَادَ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُظُوظَهَا يُحْرَمُ مِنْ ثَوَابِ الْآخِرَةِ وَحُظُوظِهَا، فَإِنَّ الْأَدِلَّةَ الشَّرْعِيَّةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ إِرَادَةَ خَيْرِ الدُّنْيَا مَقْصِدٌ شَرْعِيٌّ حَسَنٌ، وَهَلْ جَاءَتِ الشَّرِيعَةُ إِلَّا لِإِصْلَاحِ الدُّنْيَا وَالْإِعْدَادِ لِحَيَاةِ الْآخِرَةِ الْأَبَدِيَّةِ الْكَامِلَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ [آل عمرَان:

Yani ahireti hesaba katmaksızın sadece dünyayı isteyen kimse; tıpkı dünya hayatını Allah yolunda ölüme tercih eden kimse veya ganimet için acele edip hezimete sebep olan kimseler gibi. Yoksa maksat, dünya mükâfatını ve nasiplerini isteyen kimsenin ahiret mükâfatından ve nasiplerinden mahrum bırakılacağı demek değildir. Zira şer'î deliller, dünya hayrını istemenin güzel bir şer'î gaye olduğuna delalet etmiştir. Şeriat zaten dünyayı ıslah etmek ve ebedî, mükemmel olan ahiret hayatına hazırlanmak için gelmemiş midir? Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ } “Böylece Allah onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi” [Âl-i İmrân:

١٤٨] وَقَالَ تَعَالَى: قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ أَيِ الْغَنِيمَةَ أَوِ الشَّهَادَةَ، وَغَيْرُ هَذَا مِنَ الْآيَاتِ وَالْأَحَادِيثِ كَثِيرٌ. وَجُمْلَةُ وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ تَذْيِيلٌ يَعُمُّ الشَّاكِرِينَ مِمَّنْ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَمَنْ يُرِيدُ ثَوَابَ الْآخِرَةِ. وَيَعُمُّ الْجَزَاءَ كُلٌّ بِحَسْبِهِ، أَيْ يَجْزِي الشَّاكِرِينَ جَزَاءَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ أَوْ جَزَاءَ الدُّنْيَا فَقَط.

148]. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: { قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ } “De ki: Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetiyorsunuz?”; yani ganimet yahut şehadeti. Bu minvaldeki ayetler ve hadisler çoktur. { وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ } “Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız” cümlesi ise hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatını isteyenlerden şükredenleri içine alan bir fezlekedir (tezyîldir). Herkese durumuna göre karşılık verileceğinden mükâfatı da kapsar; yani şükredenleri hem dünya hem ahiret mükâfatıyla yahut sadece dünya mükâfatıyla ödüllendirir.

[١٤٦- ١٤٨]

[146-148]

[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٤٦ إِلَى ١٤٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayetler 146-148]

وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦) وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (١٤٧) فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

{ وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦) وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (١٤٧) فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbânî kimseler savaştı da Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü ne gevşeklik gösterdiler, ne zaafa düştüler ve ne de boyun eğdiler. Allah sabredenleri sever. (146) Onların sözü ancak şöyle demekten ibaretti: 'Ey Rabbimiz! Günahlarımızı ve işimizdeki aşırılıklarımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!' (147) Allah da onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi. Allah iyilik edenleri sever.”

(١٤٨)

(١٤٨) } “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbânî kimseler savaştı da Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü ne gevşeklik gösterdiler, ne zaafa düştüler ve ne de boyun eğdiler. Allah sabredenleri sever. (146) Onların sözü ancak şöyle demekten ibaretti: 'Ey Rabbimiz! Günahlarımızı ve işimizdeki aşırılıklarımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!' (147) Allah da onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi. Allah iyilik edenleri sever. (148)”

عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ [آل عمرَان: ١٤٤] الْآيَةَ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ، وَهُوَ عَطْفُ الْعِبْرَةِ عَلَى الْمَوْعِظَةِ فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ مَوْعِظَةٌ لِمَنْ يَهُمُّ بِالِانْقِلَابِ، وَقَوْلَهُ: وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ عِبْرَةٌ بِمَا سَلَفَ مِنْ صَبْرِ أَتْبَاعِ الرُّسُلِ وَالْأَنْبِيَاءِ عِنْدَ إِصَابَةِ أَنْبِيَائِهِمْ أَوْ قَتْلِهِمْ، فِي حَرْبٍ أَوْ غَيْرِهِ، لِمُمَاثَلَةِ الْحَالَيْنِ. فَالْكَلَامُ تَعْرِيضٌ بِتَشْبِيهِ حَالِ أَصْحَابِ أُحُدٍ بِحَالِ أَصْحَابِ الْأَنْبِيَاءِ السَّالِفِينَ لِأَنَّ مَحَلَّ الْمَثَلِ لَيْسَ هُوَ خُصُوصُ الِانْهِزَامِ فِي الْحَرْبِ بَلْ ذَلِكَ هُوَ الْمُمَثَّلُ. وَأَمَّا التّشبيه فَهُوَ بَصِير الْأَتْبَاعِ عِنْدَ حُلُولِ الْمَصَائِبِ أَوْ مَوْتِ الْمَتْبُوعِ.

{ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ } “Kim ökçeleri üzerinde gerisin geriye dönerse...” [Âl-i İmrân: 144] ayetine atfedilmiştir; aradaki kısım ise ara cümledir (itirazdır). Bu, ibretin vaaza atfı kabilindendir; zira { وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ } buyruğu dinden dönmeye niyetlenen kimse için bir vaaz ve öğüttür. { وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ } “Nice peygamberler vardı ki savaştı...” buyruğu ise, iki durumun birbirine benzerliğinden ötürü, savaşta veya başka durumlarda peygamberleri yaralandığında veya öldürüldüğünde elçilerin ve peygamberlerin tâbilerinin geçmişteki sabrından ibret almaktır. Dolayısıyla bu kelam, Uhud ashabının halini geçmiş peygamberlerin ashabının haline benzeterek yapılan bir tarîzdir (üstü kapalı tenkittir). Zira örneğin asıl konusu yalnızca savaşta hezimete uğramak değil, temsil edilen durumun ta kendisidir. Teşbih ise, musibetler başa geldiğinde veya uyulan önder vefat ettiğinde tâbilerin sabır ve sebat göstermesidir.

«وَكَأَيِّنْ» كَلِمَةٌ بِمَعْنَى التَّكْثِيرِ، قِيلَ: هِيَ بَسِيطَةٌ مَوْضُوعَةٌ لِلتَّكْثِيرِ، وَقِيلَ: هِيَ مُرَكَّبَةٌ مِنْ كَافِ التَّشْبِيهِ وَأَيِّ الِاسْتِفْهَامِيَّةِ وَهُوَ قَوْلُ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ، وَلَيْسَتْ (أَيُّ) هَذِهِ اسْتِفْهَامًا حَقِيقِيًّا، وَلَكِنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا تَذْكِيرُ الْمُسْتَفْهِمِ بِالتَّكْثِيرِ، فَاسْتِفْهَامُهَا مَجَازِيٌّ، وَنُونُهَا فِي الْأَصْلِ تَنْوِينٌ، فَلَمَّا رُكِّبَتْ وَصَارَتْ كَلِمَةً وَاحِدَةً جُعِلَ تَنْوِينُهَا نُونًا وَبُنِيَتْ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّهَا بَسِيطَةٌ وَفِيهَا لُغَاتٌ أَرْبَعُ، أَشْهَرُهَا فِي النَّثْرِ كَأَيِّنْ بِوَزْنِ كَعَيِّنْ (هَكَذَا جَرَتْ عَادَةُ اللُّغَوِيِّينَ وَالنُّحَاةِ إِذَا وَزَنُوا الْكَلِمَاتِ الْمَهْمُوزَةَ أَنْ يُعَوِّضُوا عَنْ حَرْفِ الْهَمْزَةِ بِحَرْفِ الْعَيْنِ لِئَلَّا تَلْتَبِسَ الْهَمْزَةُ بِالْأَلْفِ أَوِ الْيَاءِ الَّتِي تُكْتَبُ فِي صُورَةِ إِحْدَاهُمَا) ، وَأَشْهَرُهَا فِي الشّعْر كَائِن بِوَزْن اسْمُ فَاعِلِ كَانَ، وَلَيْسَتْ بَاسِمِ فَاعِلٍ خِلَافًا لِلْمُبَرِّدِ، بَلْ هِيَ مُخَفَّفُ كَأَيِّنْ.

«Ve-keeyyin» (وَكَأَيِّنْ) çokluk bildiren bir kelimedir. Çokluk bildirmek üzere yalın (basit) bir kelime olarak konulduğu söylendiği gibi, teşbih "kâf"ı ile istifham "eyy" edatından mürekkep olduğu da söylenmiştir ki Halîl ve Sîbeveyh'in görüşü budur. Buradaki "eyy" gerçek bir soru olmayıp, maksat soru sorana çokluğu hatırlatmaktır; dolayısıyla istifhamı mecazidir. Sonundaki nun harfi ise aslen tenvindir; terkip edilip tek bir kelime haline gelince tenvini nun yapılmış ve mebnî kılınmıştır. Daha zahir olan görüşe göre ise yalındır (basittir) ve dört lehçesi vardır. Düz yazıda en meşhuru, "ka'ayyin" vezninde olan "keeyyin"dir (Dilciler ve nahivcilerin hemzeli kelimeleri vezinlendirirken hemze harfi yerine ayın harfini koymaları, hemzenin elif veya yâ sûretinde yazıldığında onlarla karışmaması için bir adet haline gelmiştir). Şiirde en meşhuru ise "kâne" fiilinin ism-i fâili vezninde olan "kâin"dir. Müberred'in hilafına bu bir ism-i fâil olmayıp bilakis "keeyyin" kelimesinin hafifletilmiş halidir.

وَلَهُمْ فِي كَيْفِيَّةِ تَخْفِيفِهَا تَوْجِيهَاتٌ أَصْلُهَا قَوْلُ الْخَلِيلِ لَمَّا كَثُرَ اسْتِعْمَالُهَا تَصَرَّفَ فِيهَا الْعَرَبُ بِالْقَلْبِ وَالْحَذْفِ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ. قُلْتُ: وَتَفْصِيلُهُ يَطُولُ. وَأَنَا أَرَى أَنَّهُمْ لَمَّا رَامُوا التَّخْفِيفَ جَعَلُوا الْهَمْزَةَ أَلِفًا، ثُمَّ الْتَقَى سَاكِنَانِ عَلَى غَيْرِ حَدِّهِ، فَحَذَفُوا الْيَاءَ السَّاكِنَةَ فَبَقِيَتِ الْيَاءُ الْمَكْسُورَةُ فَشَابَهَتِ اسْمَ فَاعِلِ (كَانَ) فَجَعَلُوهَا هَمْزَةً كَالْيَاءِ الَّتِي تَقَعُ بَعْدَ أَلْفٍ زَائِدَةٍ، وَأَكْثَرُ مَا وَقَعَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ هُوَ كَأَيِّنْ لِأَنَّهَا أَخَفُّ فِي النَّظْمِ وَأَسْعَدُ بِأَكْثَرِ الْمَوَازِينِ فِي أَوَائِل الأبيات وأواسطها بِخِلَافِ كَائِنٍ، قَالَ الزَّجَّاجُ: اللُّغَتَانِ الْجَيِّدَتَانِ كَأَيِّنٍ وَكَائِنٍ.

Kelimenin nasıl hafifletildiğine dair onların çeşitli izahları vardır ki bunun aslı Halîl'in şu sözüdür: Kullanımı çoğalınca Araplar bazı durumlarda onda harf yerini değiştirme (kalb) ve harf düşürme (hazif) yoluyla tasarrufta bulunmuşlardır. Derim ki: Bunun detayı uzundur. Bana göre onlar hafifletmek istediklerinde hemzeyi elife dönüştürmüş, ardından kural dışı olarak iki sakin harf yan yana gelince sakin yâ harfini düşürmüşlerdir; geriye kesreli yâ kalmış ve bu da (kâne) fiilinin ism-i fâiline benzemiştir. Bunun üzerine zâit eliften sonra gelen yâ gibi onu da hemzeye çevirmişlerdir. Arap kelamında en çok geçen kullanım "keeyyin"dir; zira "kâin"in aksine şiirde daha hafiftir ve beyitlerin başında ve ortasında vezinlerin çoğuna daha uygundur. Zeccâc şöyle demiştir: "En fasih iki lehçe 'keeyyin' ve 'kâin'dir."

وَحَكَى الشَّيْخُ ابْنُ عَرَفَةَ فِي تَفْسِيرِهِ عَنْ شَيْخِهِ ابْنِ الْحُبَابِ قَالَ: أَخْبَرَنَا شَيْخُنَا

Şeyh İbn Arefe tefsirinde hocası İbnü'l-Hubâb'dan naklen şöyle demiştir: Hocamız

أَحْمَدُ بْنُ

Ahmed b.

يُوسُفَ السُّلَمِيُّ الْكِنَانِيُّ، قَالَ: قُلْتُ لِشَيْخِنَا ابْنِ عُصْفُورٍ: لِمَ أَكْثَرْتَ فِي شَرْحِكَ لِلْإِيضَاحِ مِنَ الشَّوَاهِدِ عَلَى كَائِنٍ؟ فَقَالَ: لِأَنِّي دَخَلْتُ عَلَى السُّلْطَانِ الْأَمِيرِ الْمُسْتَنْصِرِ (يَعْنِي مُحَمَّدَ الْمُسْتَنْصِرَ ابْنَ أَبِي زَكَرِيَّاءَ الْحَفْصِيَّ وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ حِينَئِذٍ وَلِيُّ الْعَهْدِ) فَوَجَدْتُ ابْنَ هِشَامٍ (يَعْنِي مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى بْنِ هِشَامٍ الْخَضْرَاوِيَّ نَزِيلَ تُونُسَ وَدَفِينَهَا الْمُتَوَفَّى سَنَةَ ٦٤٦) فَأَخْبَرَنِي أَنَّهُ سَأَلَهُ عَمَّا يَحْفَظُ مِنَ الشَّوَاهِدِ عَلَى قِرَاءَةِ كَأَيِّنْ فَلَمْ يَسْتَحْضِرْ غَيْرَ بَيْتِ الْإِيضَاحِ:

Yûsuf es-Sülemî el-Kinânî bize haber verip şöyle dedi: Hocamız İbn Usfûr'a dedim ki: "el-Îzâh şerhinde 'kâin' kullanımına dair niçin bu kadar çok şahit getirdin?" Şöyle cevap verdi: "Çünkü Sultan Emir el-Müstansır'ın (yani Muhammed el-Müstansır b. Ebî Zekeriyyâ el-Hafsî; zahir olan o sırada veliaht olduğudur) huzuruna girmiştim. Orada İbn Hişâm'ı (yani Tunus'a yerleşen, orada defnedilen ve 646 yılında vefat eden Muhammed b. Yahyâ b. Hişâm el-Hadrâvî'yi) buldum. Bana aktardığına göre, [Emir] ona 'keeyyin' kıraatine dair ezberindeki şahitleri sormuş, o da el-Îzâh'taki şu beyitten başkasını hatırlayamamıştı:

وَكَائِنٍ بِالْأَبَاطِحِ مِنْ صَدِيقٍ ... يَرَانِي لَوْ أُصِبْتُ هُوَ الْمُصَابَا

"Ebtah vadilerinde nice dostlar vardır ki / Başıma bir felaket gelse, asıl musibete uğrayanın kendisi olduğunu görür."

قَالَ ابْنُ عُصْفُورٍ: فَلَمَّا سَأَلَنِي أَنَا قُلْتُ: أَحْفَظُ فِيهَا خَمْسِينَ بَيْتًا فَلَمَّا أَنْشَدْتُهُ نَحْوَ عَشْرَةٍ قَالَ: حَسْبُكَ، وَأَعْطَانِي خَمْسِينَ دِينَارًا، فَخَرَجْتُ فَوَجَدْتُ ابْنَ هِشَامٍ جَالِسًا بِالْبَابِ فَأَعْطَيْتُهُ نِصْفَهَا.

İbn Usfûr dedi ki: "Bana sorduğunda, 'Bu konuda ezberimde elli beyit var' dedim. Ona on kadar beyit okuduğumda 'Yeter' dedi ve bana elli dinar verdi. Dışarı çıktığımda İbn Hişâm'ı kapıda otururken buldum ve ona paranın yarısını verdim."

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَكَأَيِّنْ بِهَمْزَةٍ مَفْتُوحَةٍ بَعْدَ الْكَافِ وَيَاءٍ تَحْتِيَّةٍ مُشَدَّدَةٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ، عَلَى وَزْنِ كَلِمَةِ كَصَيِّبٍ وَقَرَأَهُ ابْنُ كثير كَأَيِّنْ بِأَلْفٍ بَعْدَ الْكَافِ وَهَمْزَةٍ مَكْسُورَةٍ بَعْدَ الْأَلِفِ بِوَزْنِ كَاهِنٍ.

Cumhur, kâf'tan sonra fethalı bir hemze ve hemzeden sonra şeddeli bir ye ile { كَصَيِّبٍ } kelimesi vezninde { وَكَأَيِّنْ } şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ise kâf'tan sonra bir elif ve eliften sonra kesreli bir hemze ile { كَاهِنٍ } vezninde { كَأَيِّنْ } (kâin) olarak okumuştur.

وَالتَّكْثِيرُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ كَأَيِّنْ وَاقِعٌ عَلَى تَمْيِيزِهَا وَهُوَ لَفْظُ (نَبِيءٍ) فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ تَكْثِيرًا بِمَعْنَى مُطْلَقِ الْعَدَدِ، فَلَا يَتَجَاوَزُ جَمْعَ الْقِلَّةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ تَكْثِيرًا فِي مَعْنَى جَمْعِ الْكَثْرَةِ، فَمِنْهُمْ مَنْ عَلِمْنَاهُ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَعْلَمْهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ، وَيَحْضُرُنِي أَسْمَاءُ سِتَّةٍ مِمَّنْ قُتِلَ مِنَ الْأَنْبِيَاء: أرمياء قتلته بَنُو إِسْرَائِيلَ، وَحَزْقِيَالُ قَتَلُوهُ أَيْضًا لِأَنَّهُ وَبَّخَهُمْ عَلَى سُوءِ أَعْمَالِهِمْ، وَأَشْعِيَاءُ قَتَلَهُ منسا بن حزقيال مَلِكُ إِسْرَائِيلَ لِأَنَّهُ وَبَّخَهُ وَوَعَظَهُ عَلَى سُوءِ فِعْلِهِ فَنَشَرَهُ بِمِنْشَارٍ، وزكرياء، وَيحيى، قتلتهما بَنُو إِسْرَائِيلَ لِإِيمَانِهِمَا بِالْمَسِيحِ، وَقَتَلَ أَهْلُ الرَّسِّ مِنَ الْعَرَبِ نَبِيئَهُمْ حَنْظَلَةَ بْنَ صَفْوَانَ فِي مُدَّةِ عَدْنَانَ، وَالْحَوَارِيُّونَ اعْتَقَدُوا أَنَّ الْمَسِيحَ قُتِلَ وَلَمْ يَهِنُوا فِي إِقَامَةِ دِينِهِ بَعْدَهُ، وَلَيْسَ مُرَادًا هُنَا وَإِنَّمَا الْعِبْرَةُ بِثَبَاتِ أَتْبَاعِهِ عَلَى دِينِهِ مَعَ مُفَارَقَتِهِ لَهُمْ إِذِ الْعِبْرَةُ فِي خُلُوِّ الرَّسُولِ وَبَقَاءِ أَتْبَاعِهِ، سَوَاءٌ كَانَ بِقَتْلٍ أَوْ غَيْرِهِ. وَلَيْسَ فِي هَؤُلَاءِ رَسُولٌ إِلَّا حَنْظَلَةُ بْنُ صَفْوَانٍ، وَلَيْسَ فِيهِمْ أَيْضًا مَنْ قُتِلَ فِي جِهَادٍ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مَا سَمِعْنَا بِنَبِيءٍ قُتِلَ فِي الْقِتَالِ.

{ كَأَيِّنْ } kelimesinden anlaşılan çokluk anlamı (teksîr), onun temyizi olan "nebî" (نَبِيءٍ) lafzına aittir. Bunun mutlak sayı anlamında bir çokluk olması ve böylece cem-i kıllet (azlık çoğulu) sınırını aşmaması muhtemel olduğu gibi, cem-i kesret (çokluk çoğulu) anlamında bir çokluk olması da muhtemeldir. Onlardan bir kısmını bildik, bir kısmını ise bilmedik; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ } “Onlardan bir kısmını da sana anlatmadık.” Peygamberlerden öldürülenlerden altısının ismi hatırımdadır: İrmiyâ'yı İsrailoğulları öldürdü. Hazkıyâl'i de kötü amellerinden ötürü kendilerini kınadığı için öldürdüler. İş'iyâ'yı, İsrail kralı Menessa b. Hazkıyâl, kötü işinden ötürü kendisini kınayıp ona vaaz ettiği için öldürdü ve onu testereyle biçti. Zekeriyyâ ve Yahyâ'yı, Mesih'e iman ettikleri için İsrailoğulları öldürdü. Araplardan Ress halkı ise Adnân zamanında peygamberleri Hanzala b. Safvân'ı öldürdü. Havariler ise Mesih'in öldürüldüğüne inanmışlar, fakat ondan sonra onun dinini ikame etmede gevşeklik göstermemişlerdi. Ancak burada kastedilen bu değildir; bilakis ibret, peygamberin onlardan ayrılmasına rağmen tâbilerinin onun dini üzere sebat göstermesindedir. Zira asıl ibret, peygamberin aradan çekilmesi ve ister öldürülerek ister başka bir şekilde olsun, tâbilerinin geride kalmasındadır. Bunlar arasında Hanzala b. Safvân dışında resul yoktur; ayrıca içlerinde cihatta öldürülen de bulunmamaktadır. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: "Savaşta öldürülen bir peygamber işitmedik."

وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ: (قُتِلَ) بِصِيغَةِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَجْهُولِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَعَاصِمٌ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ، وَأَبُو جَعْفَرٍ:

Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr, Ya‘kūb ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, meçhul sîgasıyla (قُتِلَ) şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir, Hamza, Âsım, Kisâî, Halef ve Ebû Ca‘fer ise:

(قَاتَلَ) بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ فَعَلَى قِرَاءَةِ (قُتِلَ) - بِالْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ- فَمَرْفُوعُ الْفِعْلِ هُوَ ضَمِيرُ نَبِيءٍ، وَعَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَرْفُوعُ الْفِعْلَيْنِ ضَمِيرَ نَبِيءٍ فَيَكُونُ قَوْلُهُ: مَعَهُ رِبِّيُّونَ

mufâale babı sîgasında (قَاتَلَ) şeklinde okumuşlardır. Meçhul yapısıyla (قُتِلَ) kıraatine göre fiilin merfûu (nâib-i fâili), "nebî" kelimesinin zamiridir. Her iki kıraate göre de iki fiilin merfûunun "nebî" zamiri olması caizdir; bu takdirde { مَعَهُ رِبِّيُّونَ } ifadesi,

جُمْلَةً حَالِيَّةً مِنْ (نَبِيءٍ) وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَرْفُوعُ الْفِعْلَيْنِ لِفْظُ (رِبِّيُّونَ) فَيَكُونُ قَوْلُهُ (مَعَهُ) حَالًا مِنْ (رِبِّيُّونَ) مُقَدَّمًا.

(نَبِيءٍ) kelimesinden hâl cümlesi olur. Yine her iki fiilin merfûunun (رِبِّيُّونَ) lafzı olması da caizdir; bu takdirde ise (مَعَهُ) ifadesi, (رِبِّيُّونَ) kelimesinden öne geçmiş bir hâl olur.

وَجَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى هَذَا النَّظْمِ الْبَدِيعِ الصَّالِحِ لِحَمْلِ الْكَلَامِ عَلَى تَثْبِيتِ الْمُسْلِمِينَ فِي حَالِ الْهَزِيمَةِ وَفِي حَالِ الْإِرْجَافِ بِقَتْلِ النَّبِيءِ ﷺ وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فِي مَوْقِعِ جُمْلَةِ مَعَهُ رِبِّيُّونَ يَخْتَلِفُ حُسْنُ الْوَقْفِ عَلَى كَلِمَةِ (قُتِلَ) أَوْ عَلَى كلمة (كثير) .

Bu ayet; sözün, hem hezimet anında hem de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü şayiası yayıldığında Müslümanları sebatkâr kılmaya hamletmeye elverişli olan bu bedî‘ nazım üzere gelmiştir. { مَعَهُ رِبِّيُّونَ } cümlesinin konumuna dair iki veche göre, (قُتِلَ) kelimesi üzerinde veya (كثير) kelimesi üzerinde vakfın güzelliği farklılık gösterir.

و (الرّبيّون) جَمْعُ رِبِّيٍّ وَهُوَ الْمُتَّبِعُ لِشَرِيعَةِ الرَّبِّ مِثْلُ الرَّبَّانِيِّ، وَالْمُرَادُ بِهِمْ هُنَا أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَتَلَامِذَةُ الْأَنْبِيَاءِ. وَيَجُوزُ فِي رَائِهِ الْفَتْحُ، عَلَى الْقِيَاسِ، وَالْكَسْرُ، عَلَى أَنَّهُ مِنْ تَغْيِيرَاتِ النَّسَبِ وَهُوَ الَّذِي قرىء بِهِ فِي الْمُتَوَاتِرِ.

"Ribbiyyûn" (الرّبيّون), Rabbânî gibi Rabbin şeriatına tâbi olan kimse demek olan "ribbî" kelimesinin çoğuludur. Burada onlarla kastedilen, resullerin tâbileri ve peygamberlerin öğrencileridir. Kelimenin "râ" harfinde kıyasa göre fetha da, nisbet değişimlerinden kabul edilerek kesre de caizdir; mütevatir kıraatte okunan da kesreli olanıdır.

وَمَحَلُّ الْعِبْرَةِ هُوَ ثَبَاتُ الرَّبَّانِيِّينَ عَلَى الدِّينِ مَعَ مَوْتِ أَنْبِيَائِهِمْ وَدُعَاتِهِمْ.

İbret konusu olan husus, peygamberleri ve davetçileri vefat ettiği halde Rabbânîlerin din üzerinde sebat göstermeleridir.

وَقَوْلُهُ: كَثِيرٌ صِفَةُ رِبِّيُّونَ وَجِيءَ بِهِ عَلَى صِيغَةِ الْإِفْرَادِ، مَعَ أَنَّ الْمَوْصُوفَ جَمْعٌ، لِأَنَّ لَفْظَ كَثِيرٌ وَقَلِيل يُعَامل موصوفهما مُعَامَلَةَ لِفَظِ شَيْءٍ أَوْ عَدَدٍ، قَالَ تَعَالَى:

Ayetin { كَثِيرٌ } buyruğu, { رِبِّيُّونَ } kelimesinin sıfatıdır. Mevsûf çoğul olduğu halde tekil sîgada getirilmiştir; çünkü "kesîr" ve "kalîl" lafızlarının mevsûfuna "şey" veya "aded" lafzı gibi muamele edilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَنِساءً [النِّسَاء: ١] وَقَالَ: وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ [الْبَقَرَة: ١٠٩] وَقَالَ: اذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ [الْأَنْفَال: ٢٦] وَقَالَ: إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً [الْأَنْفَال: ٤٣] .

{ وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَنِساءً } [en-Nisâ: 1] “ve ikisinden birçok erkek ve kadın üretip yaydı.”, { وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } [el-Bakara: 109] “Kitap ehlinden birçoğu arzu etti”, { اذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ } [el-Enfâl: 26] “Hatırlayın ki bir zamanlar siz az idiniz” ve { إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً } [el-Enfâl: 43] “Hani Allah onları sana uykunda az gösteriyordu; eğer sana onları çok gösterseydi...”

وَقَوْلُهُ: فَما وَهَنُوا أَيِ الرِّبِّيُّونَ إِذْ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَا يَهِنُونَ فَالْقُدْوَةُ الْمَقْصُودَةُ هُنَا، هِيَ الِاقْتِدَاءُ بِأَتْبَاعِ الْأَنْبِيَاءِ، أَيْ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ أَتْبَاعُ مَنْ مَضَى مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، أَجْدَرَ بِالْعَزْمِ مِنْ أَتْبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

Ayetin { فَما وَهَنُوا } buyruğu, yani o Rabbânîler gevşemediler demektir; zira peygamberlerin gevşemeyeceği malumdur. Dolayısıyla burada hedeflenen örnek alma, peygamberlerin tâbilerini örnek almaktır; yani geçmiş peygamberlerin tâbileri, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in tâbilerinden azimce daha layık / daha kararlı olmamalıdır.

وَجَمَعَ بَيْنَ الْوَهَنِ وَالضَّعْفِ، وَهُمَا مُتَقَارِبَانِ تَقَارُبًا قَرِيبًا مِنَ التَّرَادُفِ فَالْوَهَنُ قِلَّةُ الْقُدْرَةِ عَلَى الْعَمَلِ، وَعَلَى النُّهُوضِ فِي الْأَمْرِ، وَفِعْلُهُ كَوَعَدَ وَوَرِثَ

Aralarında eşanlamlılığa yakın bir yakınlık bulunan "vehen" (gevşeklik) ile "za'f"ı (zayıflık) bir arada zikretmiştir. Vehen, iş yapma ve bir meselede harekete geçme gücünün azlığıdır; fiili { وَعَدَ }, { وَرِثَ }

وَكَرُمَ. وَالضَّعْفُ- بِضَمِّ الضَّادِ وَفَتْحِهَا- ضِدُّ الْقُوَّةِ فِي الْبَدَنِ، وَهُمَا هُنَا مَجَازَانِ، فَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى خَوَرِ الْعَزِيمَةِ، وَدَبِيبِ الْيَأْسِ فِي النُّفُوسِ وَالْفِكْرِ، وَالثَّانِي أَقْرَبُ إِلَى الِاسْتِسْلَامِ وَالْفَشَلِ فِي الْمُقَاوَمَةِ.

ve { كَرُمَ } gibidir. Za'f ise -dâd harfinin zammesi ve fethasıyla- bedendeki kuvvetin zıddıdır. Burada her ikisi de mecazdır; birincisi azmin kırılmasına, nefislere ve zihne ümitsizliğin sızmasına daha yakındır; ikincisi ise teslim olmaya ve direnç gösterememeye daha yakındır.

وَأَمَّا الِاسْتِكَانَةُ فَهِيَ الْخُضُوعُ وَالْمَذَلَّةُ لِلْعَدُوِّ. وَمِنَ اللَّطَائِفِ تَرْتِيبُهَا فِي الذِّكْرِ عَلَى حَسَبِ تَرْتِيبِهَا فِي الْحُصُولِ: فَإِنَّهُ إِذَا خَارَتِ الْعَزِيمَةُ فَشَلَتِ الْأَعْضَاءُ، وَجَاء الاستسلام، فتبعته الْمَذَلَّةُ وَالْخُضُوعُ لِلْعَدُوِّ.

İstikâneye (الِاسْتِكَانَةُ) gelince; o, düşmana boyun eğmek ve zillet göstermektir. Zikredilişlerinin meydana geliş sırasına göre dizilmiş olması ince nüktelerdendir: Zira azim kırılınca uzuvlar güçsüzleşir, ardından teslimiyet gelir ve bunu da düşmana karşı zillet ve boyun eğiş takip eder.

وَاعْلَمُوا أَنَّهُ إِذَا كَانَ هَذَا شَأْنَ أَتْبَاعِ الْأَنْبِيَاء، وَكَانَت النّبوءة هَدْيًا وَتَعْلِيمًا، فَلَا بِدْعَ أَنْ يَكُونَ هَذَا شَأْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَأَتْبَاعِ الْحَقِّ، أَنْ لَا يُوهِنَهُمْ، وَلَا يُضْعِفَهُمْ، وَلَا

Bilin ki, peygamberlerin tâbilerinin durumu bu olduğuna ve peygamberlik de bir hidayet ve öğretim olduğuna göre, ilim ehlinin ve hak tâbilerinin durumunun da şu olması şaşılacak bir şey değildir: Hiçbir hasmın direnci, hiçbir hasetçinin veya cahilin eziyeti onları gevşetmemeli, zayıflatmamalı ve

يُخْضِعَهُمْ، مُقَاوَمَةُ مُقَاوِمٍ، وَلَا أَذَى حَاسِدٍ، أَوْ جَاهِلٍ،

boyun eğdirmemelidir.

وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ، فِي «الْبُخَارِيِّ» : أَنَّ خَبَّابًا قَالَ لِلنَّبِيءِ ﷺ: «لَقَدْ لَقِينَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ شِدَّةً أَلَا تَدْعُو اللَّهَ» فَقَعَدَ وَهُوَ مُحْمَرٌّ وَجْهُهُ فَقَالَ: «لَقَدْ كَانَ مَنْ قَبْلَكُمْ لَيُمَشَّطُ بِمِشَاطِ الْحَدِيدِ مَا دُونَ عِظَامِهِ مِنْ لَحْمٍ أَوْ عَصَبٍ، مَا يَصْرِفُهُ ذَلِكَ عَنْ دِينِهِ، وَيُوضَعُ الْمِنْشَارُ عَلَى مَفْرِقِ رَأْسِهِ فَيُشَقُّ بِاثْنَيْنِ مَا يَصْرِفُهُ ذَلِكَ عَنْ دِينِهِ»

Buhârî'deki sahih bir hadiste geçtiğine göre Habbâb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir: "Müşriklerden çok şiddetli eziyet gördük, Allah'a dua etmez misiniz?" Bunun üzerine [Peygamber] yüzü kızarmış halde doğrulup oturdu ve şöyle buyurdu: «Sizden öncekiler arasında öyle kimse olurdu ki, et ve sinirleri demir taraklarla kemiğine kadar taranır, bu durum onu dininden çevirmezdi. Başının ortasına testere konur, ortadan ikiye biçilir, bu durum onu dininden çevirmezdi...»

الْحَدِيثَ.

hadisin sonuna kadar.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا الْآيَةُ عَطْفٌ عَلَى فَما وَهَنُوا لِأَنَّهُ لَمَّا وَصَفَهُمْ بِرَبَاطَةِ الْجَأْشِ، وَثَبَاتِ الْقَلْبِ، وَصَفَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الثَّبَاتِ مِنْ أَقْوَالِ اللِّسَانِ الَّتِي تَجْرِي عَلَيْهِ عِنْدَ الِاضْطِرَابِ وَالْجَزَعِ، أَيْ أَنَّ مَا أَصَابَهُمْ لَمْ يُخَالِجْهُمْ بِسَبَبِهِ تَرَدُّدٌ فِي صِدْقِ وَعْدِ اللَّهِ، وَلَا بَدَرَ مِنْهُمْ تَذَمُّرٌ، بَلْ عَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ لِحِكْمَةٍ يَعْلَمُهَا سُبْحَانَهُ، أَوْ لَعَلَّهُ كَانَ جَزَاءً عَلَى تَقْصِيرٍ مِنْهُمْ فِي الْقِيَامِ بِوَاجِبِ نَصْرِ دِينِهِ، أَوْ فِي الْوَفَاءِ بِأَمَانَةِ التَّكْلِيفِ، فَلِذَلِكَ ابْتَهَلُوا إِلَيْهِ عِنْدَ نُزُولِ الْمُصِيبَةِ بِقَوْلِهِمْ: رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا خَشْيَةَ أَنْ يَكُونَ مَا أَصَابَهُمْ جَزَاءً عَلَى مَا فَرَّطَ مِنْهُمْ، ثُمَّ سَأَلُوهُ النَّصْرَ وَأَسْبَابَهُ ثَانِيًا فَقَالُوا: وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ فَلَمْ يَصُدُّهُمْ مَا لَحِقَهُمْ مِنَ الْهَزِيمَةِ عَنْ رَجَاءِ النَّصْرِ،

Yüce Allah'ın { وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } ayeti, { فَما وَهَنُوا } ifadesine matuftur. Çünkü onları metanet ve kalp sebatı ile niteledikten sonra, sarsıntı ve telaş anlarında dile gelen ve sebata delalet eden sözlerle niteledi. Yani başlarına gelen şey sebebiyle Allah'ın vaadinin doğruluğunda zihinlerine hiçbir tereddüt düşmedi, onlardan hiçbir sızlanma da sadır olmadı. Bilakis bunun Yüce Allah'ın bildiği bir hikmetten ötürü olduğunu, yahut O'nun dinine yardım etme görevini yerine getirmede veya mükellefiyet emanetine vefada kendilerinden kaynaklanan bir kusurun cezası olabileceğini bildiler. İşte bu yüzden musibet indiğinde O'na yalvararak: { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا } “Rabbimiz! Günahlarımızı ve işimizdeki aşırılıklarımızı bağışla” dediler; çünkü başlarına gelenin kendi kusurlarının cezası olmasından korktular. Ardından ikinci olarak O'ndan zafer ve zaferin sebeplerini isteyip: { وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “ayaklarımızı sabit kıl ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!” dediler. Böylece uğradıkları hezimet onları zafer ümidinden alıkoymadı.

وَفِي «الْمُوَطَّأِ» ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ «يُسْتَجَابُ لِأَحَدِكُمْ مَا لَمْ يَعْجَلْ يَقُولُ: دَعَوْتُ فَلَمْ يُسْتَجَبْ لِي»

el-Muvatta'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Sizden biriniz acele edip 'Dua ettim de bana icabet edilmedi' demedikçe duasına icabet olunur.»

فَقَصَرَ قَوْلَهَمْ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ الَّتِي يَنْدُرُ

Böyle bir sözün sadır olmasının nadir görüldüğü

فِيهَا صُدُورُ مِثْلِ هَذَا الْقَوْلِ، عَلَى قَوْلِهِمْ: رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا إِلَى آخِرِهِ، فَصِيغَةُ الْقَصْرِ فِي قَوْلِهِ: وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا قَصْرٌ إِضَافِيٌّ لِرَدِّ اعْتِقَادِ مَنْ قَدْ يَتَوَهَّمُ أَنَّهُمْ قَالُوا أقوالا تنبىء عَنِ الْجَزَعِ، أَوِ الْهَلَعِ، أَوِ الشَّكِّ فِي النَّصْرِ، أَوِ الِاسْتِسْلَامِ لِلْكُفَّارِ. وَفِي هَذَا الْقَصْرِ تَعْرِيضٌ بِالَّذِينَ جَزِعُوا مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُسْلِمِينَ أَوِ الْمُنَافِقِينَ فَقَالَ قَائِلُهُمْ: لَوْ كَلَّمْنَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ يَأْخُذُ لَنَا أَمَانًا مِنْ أَبِي سُفْيَانَ.

o durumda onların sözlerini sadece { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا } “Rabbimiz, bizi bağışla” sözlerine ve devamına hasretmiştir. Ayetin { وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا } buyruğundaki hasır sîgası, onların telaş, dehşet, zafere şüphe duyma veya inkârcılara teslim olma anlamı taşıyan sözler söylediklerini vehmedebilecek kimsenin zannını reddetmek üzere izafî bir hasırdır (kasr-ı izâfî). Bu hasırda, zayıf Müslümanlardan veya münafıklardan telaşa kapılıp "Abdullah b. Übey ile konuşsak da bize Ebû Süfyân'dan bir eman alsa" diyen kimselere üstü kapalı bir dokundurma (ta'riz) vardır.

وَقُدِّمَ خَبَرُ (كَانَ) عَلَى اسْمِهَا فِي قَوْلِهِ: وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا لِأَنَّهُ خَبَرٌ عَنْ مُبْتَدَأٍ مَحْصُورٍ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ حَصْرُ أَقْوَالِهِمْ حِينَئِذٍ فِي مَقَالَةِ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا فَالْقَصْرُ حَقِيقِيّ لأنّه قصر لِقَوْلِهِمُ الصَّادِرِ مِنْهُمْ، حِينَ حُصُولِ مَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَذَلِكَ الْقَيْدُ مُلَاحَظٌ مِنَ الْمَقَامِ، نَظِيرَ الْقَصْرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا [النُّور: ٥١] فَهُوَ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ مُقَيَّدٌ بِزَمَانٍ خَاصٍّ، تَقْيِيدًا مَنْطُوقًا بِهِ، وَهَذَا أَحْسَنُ مِنْ تَوْجِيهِ تَقْدِيمِ الْخَبَرِ فِي الْآيَةِ بِأَنَّ الْمصدر المنسبك المؤوّل أَعْرَفُ مِنَ الْمَصْدَرِ الصّريح لدلَالَة المؤوّل عَلَى النِّسْبَةِ وَزَمَانِ الْحَدَثِ،

Ayetin { وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا } buyruğunda (kâne)'nin haberi isminden önce getirilmiştir; çünkü o, mahsur (kendisine hasredilmiş) bir mübtedanın haberidir. Zira maksat, o andaki sözlerini { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } sözüne hasretmektir. Dolayısıyla bu hasır hakikîdir; zira Allah yolunda başlarına gelen durum esnasında onlardan sadır olan söze yönelik bir hasırdır. Bu kayıt makamdan anlaşılmaktadır; tıpkı Yüce Allah'ın: { إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } [en-Nûr: 51] “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resulüne çağrıldıklarında müminlerin sözü ancak 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir” ayetindeki hasır gibi olup, açıkça lafzen zikredilmiş özel bir zamana bağlı hakikî bir hasırdır. Bu izah, ayette haberin öne geçirilmesini tevil edilmiş masdar-ı müevvelin sarih masdardan daha mârife olmasıyla gerekçelendirmekten daha güzeldir; çünkü müevvel masdar nisbete ve olayın zamanına delalet eder,

بِخِلَافِ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ الصَّرِيحِ، وَذَلِكَ جَائِزٌ فِي بَابِ (كَانَ) فِي غَيْرِ صِيَغِ الْقَصْرِ، وَأَمَّا فِي الْحَصْرِ فَمُتَعَيِّنٌ تَقْدِيمُ الْمَحْصُورِ.

sarih masdarın tamlaması ise böyle değildir. Bu durum (kâne) konusunda hasır kalıpları dışındaki yerlerde caizdir; hasırda ise mahsur olanın öne geçirilmesi zorunludur.

وَالْمُرَادُ مِنَ الذُّنُوبِ جَمِيعِهَا، وَعَطَفَ عَلَيْهِ بَعْضَ الذُّنُوبِ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ هُنَا بِالْإِسْرَافِ فِي الْأَمْرِ، وَالْإِسْرَافُ هُوَ الْإِفْرَاطُ وَتَجَاوُزُ الْحَدِّ، فَلَعَلَّهُ أُرِيدَ بِهِ الْكَبَائِرُ مِنَ الذُّنُوبِ كَمَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَمَاعَةٍ، وَعَلَيْهِ فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَمْرِنَا، أَيْ دِينِنَا وَتَكْلِيفِنَا، فَيَكُونُ عَطْفَ خَاصٍّ لِلِاهْتِمَامِ بِطَلَبِ غُفْرَانِهِ، وَتَمَحُّضُ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ حِينَئِذٍ لِبَقِيَّةِ الذُّنُوبِ وَهِيَ الصَّغَائِرُ. وَيَجُوزُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْإِسْرَافِ فِي الْأَمْرِ التَّقْصِيرُ فِي شَأْنِهِمْ وَنِظَامِهِمْ فِيمَا يَرْجِعُ إِلَى أُهْبَةِ الْقِتَالِ، وَالِاسْتِعْدَادِ لَهُ، أَوِ الْحَذَرِ مِنَ الْعَدُوِّ، وَهَذَا الظَّاهِرُ مِنْ كَلِمَةِ أَمْرٍ، بِأَنْ يَكُونُوا شَكُّوا أَنْ يَكُونَ مَا أَصَابَهُمْ مِنْ هَزِيمَتِهِمْ فِي الْحَرْبِ مَعَ عَدُوِّهِمْ نَاشِئًا عَنْ سَبَبَيْنِ: بَاطِنٍ وَظَاهِرٍ، فَالْبَاطِنُ هُوَ غَضَبُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ مِنْ جِهَةِ الذُّنُوبِ، وَالظَّاهِرُ هُوَ تَقْصِيرُهُمْ فِي الِاسْتِعْدَادِ وَالْحَذَرِ، وَهَذَا أَوْلَى مِنَ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ.

Günahlardan (zünûb) maksat onların tamamıdır. Burada "işte israf" (el-israfu fi'l-emr) olarak ifade edilen bazı günahlar da onun üzerine atfedilmiştir. İsraf, haddi aşmak ve aşırılığa kaçmaktır; dolayısıyla İbn Abbas ve bir gruptan nakledildiği üzere bununla büyük günahların kastedilmiş olması muhtemeldir. Buna göre { أَمْرِنَا } “işimiz” sözünden kasıt dinimiz ve mükellefiyetimizdir; böylece bağışlanmasını talep etmeye gösterilen ihtimamdan ötürü hassın âmm üzerine atfı olur ve bu durumda matufun aleyh diğer günahlara, yani küçük günahlara has kalır. Bana göre, işteki israftan kastın savaş hazırlığına, savaşa hazırlanmaya veya düşmandan sakınmaya dair kendi durumlarındaki ve düzenlerindeki kusur olması da caizdir. "Emr" kelimesinden zahir olan da budur; yani onlar, düşmanla yapılan savaşta hezimete uğramalarının iki sebepten kaynaklanmış olabileceğinden şüphelenmişlerdir: Bâtınî ve zahirî sebep. Bâtınî sebep, günahlar cihetiyle Allah'ın kendilerine gazaplanmasıdır; zahirî sebep ise hazırlık ve tedbirde gösterdikleri kusurdur. Bu [ikinci] görüş, birinci görüşten daha evladır.

وَقَوْلُهُ: فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ إِعْلَامٌ بِتَعْجِيلِ إِجَابَةِ دَعْوَتِهِمْ لِحُصُولِ خَيْرَيِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَثَوَابُ الدُّنْيَا هُوَ الْفَتْحُ وَالْغَنِيمَةُ، وَثَوَابُ الْآخِرَةِ هُوَ مَا كتب لَهُم حِينَئِذٍ مِنْ حُسْنِ عَاقِبَةِ الْآخِرَةِ، وَلِذَلِكَ وَصَفَهُ بِقَوْلِهِ: وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ لِأَنَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الثَّوَابِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى- فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٠٣]- لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ.

Ayetin { فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ } “Bu yüzden Allah onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi” buyruğu, dünya ve ahiret hayırlarının gerçekleşmesi için dualarının hemen kabul edildiğini bildirmektedir. Dünya sevabı/mükâfatı fetih ve ganimettir; ahiret mükâfatı ise o esnada kendileri için yazılan güzel ahiret akıbetidir. Bundan ötürü onu daha hayırlı ve daha kalıcı olduğu için { وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ } “ahiret mükâfatının en güzeli” ifadesiyle nitelemiştir. Sevap konusundaki açıklama daha önce Bakara Suresi'nde [103] geçen { لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ } “Allah katından verilecek bir sevap elbette daha hayırlıdır” ayetinde geçmişti.

وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ تَذْيِيلٌ أَيْ يُحِبُّ كُلَّ مُحْسِنٍ، وَمَوْقِعُ التَّذْيِيلِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُتَحَدَّثَ عَنْهُمْ هُمْ مِنَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا، فَاللَّامُ لِلْجِنْسِ الْمُفِيدِ مَعْنَى الِاسْتِغْرَاقِ، وَهَذِهِ مِنْ أَكْبَرِ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَنَّ (الْ) الْجِنْسِيَّةَ إِذَا دَخَلَتْ عَلَى جَمْعٍ أَبْطَلَتْ مِنْهُ مَعْنَى الْجَمْعِيَّةِ، وَأَنَّ الِاسْتِغْرَاقَ الْمُفَادَ مِنْ (الْ) إِذَا كَانَ مَدْخُولُهَا مُفْرَدًا وَجُمْلَة سَوَاء.

{ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah güzel davrananları sever.” cümlesi bir fezlekedir (tezyîldir), yani O her iyilik edeni/ihsan sahibini sever demektir. Bu fezlekenin konumu, kendilerinden bahsedilen kişilerin iyilik eden/ihsan sahibi kimselerden olduğuna delalet eder. Buradaki harf-i tarif istiğrak (kapsayıcılık) bildiren cins içindir. Bu da cins bildiren "el-" takısının çoğul bir kelimenin başına geldiğinde ondaki çoğulluk manasını hükümsüz kıldığına ve "el-" takısından anlaşılan istiğrakın, dâhil olduğu kelime tekil de olsa çoğul da olsa aynı olduğuna dair en büyük delillerdendir.

[١٤٩، ١٥٠]

[149, 150]

[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٤٩ إِلَى ١٥٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 149 ila 150. Ayetler]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) } “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz, sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye döndürürler de hüsrana uğrayanlar olarak geri dönersiniz. (149) Bilakis sizin mevlanız Allah'tır ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır. (150)”

اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلِانْتِقَالِ مِنَ التَّوْبِيخِ وَاللَّوْمِ وَالْعِتَابِ إِلَى التَّحْذِيرِ، لِيَتَوَسَّلَ مِنْهُ إِلَى مُعَاوَدَةِ التَّسْلِيَةِ، عَلَى مَا حَصَلَ مِنَ الْهَزِيمَةِ، وَفِي ضِمْنِ ذَلِكَ كُلِّهِ، مِنَ الْحَقَائِقِ الْحُكْمِيَّةِ وَالْمَوَاعِظِ الْأَخْلَاقِيَّةِ وَالْعِبَرِ التَّارِيخِيَّةِ، مَا لَا يُحْصِيهِ مُرِيدُ إِحْصَائِهِ.

Meydana gelen hezimetten ötürü yeniden teselli vermeye bir vesile kılmak üzere, azarlama, kınama ve sitemden sakındırmaya geçiş için yapılmış ibtidâî bir istînâftır. Bütün bunların zımnında ise saymak isteyenin sayamayacağı kadar hikemî hakikatler, ahlakî öğütler ve tarihî ibretler yer almaktadır.

وَالطَّاعَةُ تُطْلَقُ عَلَى امْتِثَالِ أَمْرِ الْآمِرِ وَهُوَ مَعْرُوفٌ، وَعَلَى الدُّخُولِ تَحْتَ حُكْمِ

İtaat (الطَّاعَةُ), bilindiği üzere emredenin emrine uymak anlamına geldiği gibi, galibin hükmü altına girmek anlamına da

الْغَالِبِ، فَيُقَالُ طَاعَتْ قَبِيلَةُ كَذَا وَطَوَّعَ الْجَيْشُ بِلَادَ كَذَا.

gelir; nitekim "falan kabile itaat etti / boyun eğdi" ve "ordu falan ülkeyi boyunduruk altına aldı" denilir.

والَّذِينَ كَفَرُوا شَائِعٌ فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ، وَاللَّفْظُ صَالِحٌ بِالْوَضْعِ لِكُلِّ كَافِرٍ مِنْ مُشْرِكٍ وَكِتَابِيٍّ، مُظْهِرٌ أَوْ مُنَافِقٌ.

"İnkâr edenler" (الَّذِينَ كَفَرُوا) ifadesiyle Kur'an ıstılahında yaygın olarak müşrikler kastedilir. Ancak bu lafız vaz'ı gereği müşrik ve Ehl-i kitap olsun, küfrünü açığa vuran veya münafık olsun her kâfire uygundur.

وَالرَّدُّ عَلَى الْأَعْقَابِ: الِارْتِدَادُ، وَالِانْقِلَابُ: الرُّجُوعُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِمَا عِنْد قَوْله: أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ [آل عمرَان: ١٤٤] فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ

Ökçeler üzerine döndürmek (الرَّدُّ عَلَى الْأَعْقَابِ) dinden dönmek (irtidat), inkılap (الِانْقِلَابُ) ise geri dönmektir. Bu ikisi hakkındaki açıklama daha önce: { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } [Âl-i İmrân: 144] “Şimdi o ölür veya öldürülürse ökçelerinizin üzerinde gerisin geriye mi döneceksiniz?” ayetinde geçmişti. Zahir olan odur ki,

أَرَادَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَحْذِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْ يُخَامِرَهُمْ خَاطِرُ الدُّخُولِ فِي صُلْحِ الْمُشْرِكِينَ وَأَمَانِهِمْ، لِأَنَّ فِي ذَلِكَ إِظْهَارَ الضَّعْفِ أَمَامَهُمْ، وَالْحَاجَةَ إِلَيْهِمْ، فَإِذَا مَالُوا إِلَيْهِمُ اسْتَدْرَجُوهُمْ رُوَيْدًا رُوَيْدًا، بِإِظْهَارِ عَدَمِ كَرَاهِيَةِ دِينِهِمُ الْمُخَالِفِ لَهُمْ، حَتَّى يَرُدُّوهُمْ عَنْ دِينِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَنْ يَرْضَوْا عَنْهُمْ حَتَّى يَرْجِعُوا إِلَى مِلَّتِهِمْ، فَالرَّدُّ عَلَى الْأَعْقَابِ عَلَى هَذَا يَحْصُلُ بِالْإِخَارَةِ وَالْمَآلِ، وَقَدْ وَقَعَتْ هَذِهِ الْعِبْرَةُ فِي طَاعَةِ مُسْلِمِي الْأَنْدَلُسِ لِطَاغِيَةِ الْجَلَالِقَةِ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَكُونُ الْآيَةُ مُشِيرَةً إِلَى تَسْفِيهِ رَأْيِ مَنْ قَالَ: «لَوْ كَلَّمْنَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ يَأْخُذُ لَنَا أَمَانًا مِنْ أَبِي سُفْيَانَ» كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ.

bu sözle müminleri, müşriklerin barışına ve himayesine girme fikrinin akıllarından geçmesinden sakındırmak istemiştir; çünkü bunda onlara karşı zayıflık ve onlara muhtaç olduğunu gösterme vardır. Onlara meylettiklerinde ise, kendilerine aykırı olan dinlerinden hoşnutsuzluk göstermiyormuş gibi yaparak onları yavaş yavaş kendi dinlerine döndürünceye kadar adım adım tuzağa çekerler; zira kendi milletlerine dönmedikçe onlardan asla razı olmayacaklardır. Buna göre ökçeler üzerine dönüş, sonuç ve akıbet itibarıyla gerçekleşir. Nitekim bu ibret verici durum, Endülüs Müslümanlarının Celâlika tâğûtuna (Kastilya krallığına) itaat etmesinde de yaşanmıştır. Bu veche göre ayet, { بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ } “Bilakis sizin mevlanız Allah'tır” buyruğunun da delalet ettiği gibi, "Abdullah b. Übey ile konuşsak da bize Ebû Süfyân'dan bir eman alsa" diyen kimsenin görüşünün akılsızca olduğuna işaret etmektedir.

وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ مِنَ الطَّاعَةِ طَاعَةُ الْقَوْلِ وَالْإِشَارَةِ، أَيِ الِامْتِثَالُ، وَذَلِكَ قَوْلُ الْمُنَافِقِينَ لَهُمْ: لَوْ كَانَ مُحَمَّدٌ نَبِيئًا مَا قُتِلَ فَارْجِعُوا إِلَى إِخْوَانِكُمْ وَمِلَّتِكُمْ. وَمَعْنَى الرَّدِّ عَلَى الْأَعْقَابِ فِي هَذَا الْوَجْهِ أَنَّهُ يَحْصُلُ مُبَاشَرَةً فِي حَالِ طَاعَتِهِمْ إِيَّاهُمْ.

İtaatten kastın söze ve işarete itaat, yani boyun eğmek olması da muhtemeldir; bu da münafıkların onlara: "Eğer Muhammed bir peygamber olsaydı öldürülmezdi; artık kardeşlerinize ve dininize dönün" demeleridir. Bu veche göre ökçeler üzerine dönüşün anlamı, onlara itaat ettikleri anda doğrudan gerçekleşmesidir.

وَقَوْلُهُ: بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ إِضْرَابٌ لِإِبْطَالِ مَا تَضَمَّنَهُ مَا قَبْلَهُ، فَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ تَظْهَرُ الْمُنَاسَبَةُ غَايَةَ الظُّهُورِ، لِأَنَّ الطَّاعَةَ عَلَى ذَلِكَ الْوَجْهِ هِيَ مِنْ قَبِيلِ الْمُوَالَاةِ وَالْحَلِفِ فَنَاسَبَ إِبْطَالَهَا بِالتَّذْكِيرِ بِأَنَّ مَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَلِهَذَا التَّذْكِيرِ مَوْقِعٌ عَظِيمٌ: وَهُوَ أَنَّ نَقْضَ الْوَلَاءِ وَالْحِلْفِ أَمْرٌ عَظِيمٌ عِنْدَ الْعَرَبِ، فَإِنَّ لِلْوَلَاءِ عِنْدَهُمْ شَأْنًا كَشَأْنِ النَّسَبِ، وَهَذَا مَعْنًى قَرَّرَهُ الْإِسْلَامُ

Ayetin { بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ } buyruğu, öncesinin içerdiği manayı iptal eden bir vazgeçiş (idrâb) edatıdır. Birinci veche göre münasebet son derece açıktır; çünkü o veche göre itaat dostluk kurma ve ittifak türündendir. Dolayısıyla müminlerin mevlasının Yüce Allah olduğunu hatırlatarak bunu iptal etmek pek münasip düşmüştür. Bu hatırlatmanın çok büyük bir yeri vardır: Zira velâyeti (dostluğu) ve antlaşmayı bozmak Araplar katında çok büyük bir meseleydi; nitekim onların yanında velâyetin soy (nesep) gibi bir konumu vardı. Bu, İslam'ın da perçinlediği bir manadır;

فِي خُطْبَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ أَوْ فَتْحِ مَكَّةَ «مَنِ انْتَسَبَ إِلَى غَيْرِ أَبِيهِ أَوِ انْتَمَى إِلَى غَيْرِ مَوَالِيهِ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ»

nitekim Veda Haccı veya Mekke'nin fethi hutbesinde şöyle buyrulmuştur: «Kim babasından başkasına nisbet iddia eder veya mevlalarından başkasına intisap ederse, Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onun üzerine olsun.»

فَكَيْفَ إِذَا كَانَ الْوَلَاءُ وَلَاءَ سَيِّدِ الْمُوَالِي كُلِّهِمْ.

O halde bu velâyet bütün mevlaların Efendisi'nin velâyeti olduğunda durum nasıl olur?

وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فِي مَعْنَى إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا تَكُونُ الْمُنَاسَبَةُ بِاعْتِبَارِ مَا فِي طَاعَةِ الْمُنَافِقِينَ مِنْ مُوَالَاتِهِمْ وَتَرْكِ وَلَاءِ اللَّهِ تَعَالَى.

{ إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinin anlamındaki ikinci veche göre ise münasebet, münafıklara itaat etmenin onları dost edinmeyi ve Yüce Allah'ın velâyetini terk etmeyi barındırması itibarıyladır.