وَقَوْلُهُ: وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ يُقَوِّي مُنَاسِبَةَ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ وَيَزِيدُ إِرَادَتَهُ ظُهُورًا.
Ayetin { وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ } “ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır.” buyruğu ise birinci vechin münasebetini güçlendirmekte ve onun kastedildiğini daha açık hale getirmektedir.
وخَيْرُ النَّاصِرِينَ هُوَ أَفْضَلُ الْمَوْصُوفِينَ بِالْوَصْفِ، فِيمَا يُرَادُ مِنْهُ، وَفِي مَوْقِعِهِ، وَفَائِدَتِهِ،
"Yardım edenlerin en hayırlısı" (خَيْرُ النَّاصِرِينَ), bu sıfatla nitelenenler arasında kendisinden murat edilen şey, yerindeliği ve faydası bakımından en üstün olanıdır.
فَالنَّصْرُ يُقْصَدُ مِنْهُ دَفْعُ الْغَلَبِ عَنِ الْمَغْلُوبِ، فَمَتَى كَانَ الدَّفْعُ أَقْطَعَ لِلْغَالِبِ كَانَ النَّصْرُ أَفْضَلَ، وَيُقْصَدُ مِنْهُ دَفْعُ الظُّلْمِ فَمَتَى كَانَ النَّصْرُ
Zira yardımdan maksat mağlup olandan galebeyi defetmektir; bu defetme galip olanı ne kadar kesin bir şekilde durdurursa yardım o kadar faziletli olur. Yine ondan maksat zulmü defetmektir; dolayısıyla yardım
قَاطِعًا لِظُلْمِ الظَّالِمِ كَانَ مَوْقِعُهُ أَفْضَلَ، وَفَائِدَتُهُ أَكْمَلَ، فَالنَّصْرُ لَا يَخْلُو مِنْ مِدْحَةٍ لِأَنَّ فِيهِ ظُهُورَ الشُّجَاعَةِ وَإِبَاءَ الضَّيْمِ وَالنَّجْدَةِ.
zalimin zulmünü ne kadar kesin keserse, konumu o kadar faziletli ve faydası o kadar kâmil olur. Yardım övgüden hali değildir; çünkü onda cesaretin ortaya konması, haksızlığa boyun eğmeme ve yardıma koşma (necdet) vardır.
قَالَ وَدَّاكُ بْنُ ثُمَيْلٍ الْمَازِنِيُّ:
Veddâk b. Sümeyl el-Mâzinî şöyle demiştir:
إِذَا اسْتَنْجَدُوا لَمْ يَسْأَلُوا مَنْ دَعَاهُمُ ... لِأَيَّةِ حَرْبٍ أَمْ بِأَيِّ مَكَانِ
"Yardıma çağrıldıklarında, kendilerini çağıran kimseye / Ne hangi savaşa ne de hangi mekâna [çağrıldığını] sormazlar."
وَلَكِنَّهُ إِذَا كَانَ تَأْيِيدًا لِظَالِمٍ أَوْ قَاطِعِ طَرِيقٍ، كَانَ فِيهِ دَخَلٌ وَمَذَمَّةٌ، فَإِذَا كَانَ إِظْهَارًا لِحَقِّ الْمُحِقِّ وَإِبْطَالِ الْبَاطِلِ، اسْتَكْمَلَ الْمَحْمَدَةَ، وَلِذَلِكَ فَسَّرَ النَّبِيءُ ﷺ نَصْرَ الظَّالِمِ بِمَا يُنَاسِبُ خُلُقَ الْإِسْلَامِ لَمَّا
Fakat yardım, bir zâlime veya yol kesiciye destek olmak şeklinde olursa onda bir kusur ve yergi bulunur. Hak sahibinin hakkını ortaya çıkarmak ve batılı iptal etmek şeklinde olursa övgüyü tamamlar. Bundan dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, zâlime yardım etmeyi İslam'ın ahlakına uygun şekilde tefsir etmiştir; nitekim
قَالَ: «انْصُرْ أَخَاكَ ظَالِمًا ومظلوما» فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ: هَذَا أَنْصُرُهُ إِذَا كَانَ مَظْلُومًا فَكَيْفَ أَنْصُرُهُ إِذَا كَانَ ظَالِمًا؟ فَقَالَ: «أَنْ تَنْصُرَهُ عَلَى نَفْسِهِ فَتَكُفُّهُ عَن ظلمه» .
şöyle buyurmuştur: «Kardeşine zâlim de olsa mazlum da olsa yardım et.» Topluluktan birisi: "Mazlum olduğunda ona yardım ederim; fakat zâlim olduğunda ona nasıl yardım edeyim?" deyince şöyle buyurdu: «Onu nefsine karşı destekleyip zulmünden alıkoymandır.»
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٥١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 151]
سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١)
{ سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ } “Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşmaları sebebiyle kâfirlerin kalplerine korku salacağız. Onların barınağı ateştir. Zalimlerin barınacağı yer ne kötüdür!” (151)
رُجُوعٌ إِلَى تَسْلِيَةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَتَطْمِينِهِمْ، وَوَعْدِهِمْ بِالنَّصْرِ عَلَى الْعَدُوِّ. وَالْإِلْقَاءُ حَقِيقَتُهُ رَمْيُ شَيْءٍ عَلَى الْأَرْضِ فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ [الشُّعَرَاء: ٤٤] ، أَوْ فِي الْمَاءِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ [الْقَصَص: ٧] وَيُطْلَقُ عَلَى الْإِفْضَاءِ بِالْكَلَامِ يُلْقُونَ السَّمْعَ [الشُّعَرَاء: ٢٢٣] وَعَلَى حُصُولِ الشَّيْءِ فِي النَّفْسِ كَأَنَّ مُلْقِيًا أَلْقَاهُ أَيْ مِنْ غَيْرِ سَبْقِ تهيّؤ وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ [الْمَائِدَة: ٦٤] وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْجَعْلِ وَالتَّكْوِينِ كَقَوْلِهِ: وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ [الْأَحْزَاب: ٢٦] .
Müminleri teselli etmeye, onları yatıştırmaya ve düşmana karşı zafer vaat etmeye bir dönüştür. İlkâ (إلقاء), hakikat anlamıyla bir şeyi yere atmaktır; { فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ } “Bunun üzerine iplerini ve değneklerini attılar” [Şuarâ: 44] ayetinde olduğu gibi. Ya da suya atmaktır; { فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ } “onu denize (suya) bırak” [Kasas: 7] ayetinde olduğu gibi. Sözü duyurmak için de kullanılır; { يُلْقُونَ السَّمْعَ } “kulak verirler” [Şuarâ: 223] ayetinde olduğu gibi. Bir şeyin, sanki bir atan atmışçasına yani önceden bir hazırlık olmaksızın nefiste meydana gelmesi için de kullanılır; { وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ } “aralarına düşmanlık ve kin saldık” [Mâide: 64] ayetinde olduğu gibi. Buradaki kullanımı ise { وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ } “kalplerine korku saldı” [Ahzâb: 26] ayetinde olduğu gibi kılma ve var etme anlamında mecazdır.
والرعب: الْفَزَعُ مِنْ شِدَّةِ خَوْفٍ، وَفِيهِ لُغَتَانِ الرُّعْبُ- بِسُكُونِ الْعَيْنِ- وَالرُّعُبُ- بِضَمِّ الْعَيْنِ- وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ- بِسُكُونِ الْعَيْنِ- وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَالْكِسَائِيُّ- بِضَمِّ الْعَيْنِ-.
Rukb (الرعب), aşırı korkudan kaynaklanan dehşettir. Bu kelimede iki lügat vardır: Ayn'ın sükûnu ile er-Ru'b (الرُّعْبُ) ve Ayn'ın dammesi ile er-Ru'ub (الرُّعُبُ). Cumhur, Ayn'ın sükûnu ile okumuştur; İbn Âmir ve Kisâî ise Ayn'ın dammesi ile okumuştur.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ لِلْعِوَضِ وَتُسَمَّى بَاءَ الْمُقَابَلَةِ مِثْلَ قَوْلِهِمْ: هَذِهِ بِتِلْكَ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: جَزاءً بِما كَسَبا [الْمَائِدَة: ٣٨] ، وَهَذَا جَزَاءٌ دُنْيَوِيٌّ رَتَّبَهُ
{ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ } “Allah'a ortak koşmaları sebebiyle” buyruğundaki bâ (بِ) harf-i cerri bedel içindir ve Arapların «هَذِهِ بِتِلْكَ» (bu şuna karşılıktır) sözünde ve Yüce Allah'ın { جَزاءً بِما كَسَبا } “yaptıklarına bir karşılık olarak” [Mâide: 38] ayetinde olduğu gibi bâü'l-mukâbele (karşılık bâ'sı) olarak adlandırılır. Bu, dünyevî bir cezadır ki onu düzenleyen
اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْإِشْرَاكِ بِهِ، وَمِنْ حِكْمَتِهِ تَعَالَى أَنْ رَتَّبَ عَلَى الْأُمُورِ الْخَبِيثَةِ آثَارًا خَبِيثَةً، فَإِنَّ الشِّرْكَ لَمَّا كَانَ اعْتِقَادَ تَأْثِيرِ مَنْ لَا تَأْثِيرَ لَهُ، وَكَانَ ذَلِكَ الِاعْتِقَادُ يَرْتَكِزُ فِي نُفُوسِ مُعْتَقَدِيهِ عَلَى غَيْرِ دَلِيلٍ، كَانَ مِنْ شَأْنِ مُعْتَقِدِهِ أَنْ يَكُونَ مُضْطَرِبَ النَّفْسِ مُتَحَيِّرًا فِي الْعَاقِبَةِ فِي تَغَلُّبِ بَعْضِ الْآلِهَةِ عَلَى بَعْضٍ، فَيَكُونُ لِكُلِّ قَوْمٍ صَنَمٌ هُمْ أَخَصُّ بِهِ، وَهُمْ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ
Yüce Allah, Kendisine şirk koşulması üzerine koymuştur. Çirkin işlerin ardından çirkin sonuçlar takdir etmesi Yüce Allah'ın hikmetindendir. Zira şirk, hiçbir tesiri olmayanın tesir gücü bulunduğuna inanmak olduğu ve bu inanç da mensuplarının nefislerinde hiçbir delile dayanmaksızın yer ettiği için, bu inanca sahip olanın nefsi huzursuz olur, putların birbirine galip gelmesi durumunda akıbetin ne olacağı konusunda şaşkınlık yaşar. Böylece her kavmin kendilerine has bir putu bulunur ve onlar bu haldeyken
لِغَيْرِهِ مِنَ الْأَصْنَامِ مِثْلُ مَا لَهُ مِنَ الْقُدْرَةِ وَالْغَيْرَةِ. فَلَا تَزَالُ آلِهَتُهُمْ فِي مُغَالَبَةٍ وَمُنَافَرَةٍ. كَمَا لَا يَزَالُ أَتْبَاعُهُمْ كَذَلِكَ، وَالَّذِينَ حَالُهُمْ كَمَا وَصَفْنَا لَا يَسْتَقِرُّ لَهُمْ قَرَارٌ فِي الثِّقَةِ بِالنَّصْرِ فِي حُرُوبِهِمْ، إِذْ هُمْ لَا يَدْرُونَ هَلِ الرِّبْحُ مَعَ آلِهَتِهِمْ أَمْ مَعَ أَضْدَادِهَا، وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً صِلَةٌ أُجْرِيَتْ عَلَى الْمُشْرِكِ بِهِ لَيْسَ الْقَصْدُ بِهَا تَعْرِيفُ الشُّرَكَاءِ، وَلَكِنْ قُصِدَ بِهَا الْإِيمَاءُ إِلَى أَنَّهُ مِنْ أَسْبَابِ إِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ، إِذْ هُمْ عَلَى غَيْرِ يَقِينٍ فِيمَا أَشْرَكُوا وَاعْتَقَدُوا، فَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ مُتَزَلْزِلَةٌ، إِذْ قَدْ عَلِمَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّ الشُّرَكَاءَ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ سُلْطَانٌ. فَإِنْ قُلْتَ: مَا ذَكَرْتَهُ يَقْتَضِي أَنَّ الشِّرْكَ سَبَبٌ فِي إِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ أَهْلِهِ، فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ الرُّعْبُ نَازِلًا فِي قُلُوبِهِمْ مِنْ قَبْلِ هَذِهِ الْوَقْعَةِ، وَاللَّهُ يَقُولُ سَنُلْقِي» أَيْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، قُلْتُ: هُوَ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ تَسْتَكِنُّ فِي النُّفُوسِ حَتَّى يَدْعُوَ دَاعِي ظُهُورِهَا، فَالرُّعْبُ وَالشَّجَاعَةُ صِفَتَانِ لَا تَظْهَرَانِ إِلَّا عِنْدَ الْقِتَالِ، وَتَقْوَيَانِ وَتَضْعُفَانِ، فَالشُّجَاعُ تَزِيدُ شَجَاعَتُهُ بِتَكَرُّرِ الِانْتِصَارِ، وَقَدْ يَنْزَوِي قَلِيلًا إِذَا انْهَزَمَ ثُمَّ تَعُودُ لَهُ صِفَتُهُ سَرْعَى. كَمَا وَصَفَهُ عَمْرُو بْنُ الْإِطْنَابَةَ فِي قَوْلِهِ:
diğer putların da onun sahip olduğu güç ve kıskançlığa benzer özelliklere sahip olduğuna inanırlar. Böylece onların ilahları sürekli bir üstün gelme ve çekişme içinde kalır; tıpkı onlara tâbi olanların da öyle olması gibi. Durumları bu şekilde olan kimseler, girdikleri savaşlarda zafere olan güven bakımından asla sükûnet bulamazlar; zira kazancın kendi ilahlarıyla mı yoksa onların zıtlarıyla mı birlikte olacağını bilemezler. Buna göre ayetteki { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } “hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri” ifadesi, ortak koşulan varlıklara râci bir sıla cümlesidir; bununla ortak koşulanların tanıtılması amaçlanmamış, bilakis onların ortak koştukları ve inandıkları hususlarda kesin bir bilgi üzere olmamaları sebebiyle kalplerine korku salınmasının sebeplerinden birine işaret edilmesi murat edilmiştir. Dolayısıyla onların kalpleri korku dolu ve sarsıntılıdır; çünkü herkes bilir ki ortak koşulan varlıklar hakkında bir delil inmesi imkânsızdır. Eğer: "Bahsettiğin durum, şirkin, mensuplarının kalbine korku salınmasının bir sebebi olmasını gerektirir; bu durumda korkunun bu savaştan önce de onların kalbine inmiş olması icap eder; halbuki Allah { سَنُلْقِي } ‘salacağız’ buyurarak geleceği kastetmektedir" dersen, derim ki: Durum böyledir; fakat bu nitelikler, ortaya çıkmalarını gerektiren bir sebep bulununcaya kadar nefislerde gizli kalır. Korku ile cesaret ancak savaş anında ortaya çıkan ve güçlenip zayıflayan iki özelliktir. Cesur kimsenin cesareti zaferlerin tekrarlanmasıyla artar; mağlup olduğunda biraz geri çekilebilir, sonra bu niteliği hızla ona geri döner. Amr b. el-İtnâbe'nin şu sözünde vasfettiği gibi:
وَقُولِي كُلَّمَا جَشَأَتْ وَجَاشَتْ ... مَكَانَكِ تُحْمَدِي أَوْ تَسْتَرِيحِي
"Nefsim ne zaman korkuyla titreyip çırpınsa ona derim ki: / Yerinde dur, ya övülürsün ya da rahata erersin."
وَقَوْلِ الْحُصَيْنِ بْنِ الْحُمَامِ:
Ve el-Huseyn b. el-Humâm'ın şu sözünde olduğu gibi:
تَأَخَّرْتُ أَسْتَبْقِي الْحَيَاةَ فَلَمْ أَجِدْ ... لِنَفْسَيْ حَيَاةً مِثْلَ أَنْ أَتَقَدَّمَا
"Hayatta kalmayı umarak geri çekildim, fakat nefsim için / İleri atılmaktan daha hayırlı bir hayat bulamadım."
وَكَذَلِكَ الرُّعْبُ وَالْجُبْنُ قَدْ يَضْعُفُ عِنْدَ حُصُولِ بَارِقَةِ انْتِصَارٍ، فَالْمُشْرِكُونَ لما انْهَزمُوا بادىء الْأَمْرِ يَوْمَ أُحُدٍ، فَلَّتْ عَزِيمَتُهُمْ، ثُمَّ لَمَّا ابْتَلَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ بِالْهَزِيمَةِ رَاجَعَهُمْ شَيْءٌ مِنَ الشَّجَاعَةِ وَالِازْدِهَاءِ، وَلَكِنَّهُمْ بَعْدَ انْصِرَافِهِمْ
Aynı şekilde korku ve korkaklık da bir zafer parıltısı meydana geldiğinde zayıflayabilir. Müşrikler Uhud günü başlangıçta hezimete uğradıklarında azimleri kırılmıştı; sonra Allah müminleri hezimetle imtihan edince müşriklere cesaret ve gururdan bir miktar geri döndü. Fakat onlar savaşı bırakıp ayrıldıktan sonra
عَاوَدَتْهمُ صِفَاتُهُمْ، (وَتَأْبَى الطِّبَاعُ عَلَى النَّاقِلِ) . فَقَوْلُهُ: سَنُلْقِي أَيْ إِلْقَاءَ إِعَادَةِ الصِّفَةِ إِلَى النُّفُوسِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ السِّينَ فِيهِ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ أَيْ أَلْقَيْنَا وَنُلْقِي، وَيَنْدَفِعُ الْإِشْكَالُ.
asıl vasıfları onlara geri döndü; ("Tabiatlar, değiştirene boyun eğmez"). Dolayısıyla { سَنُلْقِي } “salacağız” buyruğu, o vasfın nefislere yeniden atılması/döndürülmesi anlamına gelir. Âyetteki sîn (س) harfini yalnızca pekiştirme (tekit) için de sayabilirsin; yani "salmıştık ve salacağız" anlamında olur ve böylece işkâl ortadan kalkar.
وَكَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ ذَكَرُوا أَنَّ هَذَا الرُّعْبَ كَانَتْ لَهُ مَظَاهِرُ: مِنْهَا أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا انْتَصَرُوا عَلَى الْمُسْلِمِينَ كَانَ فِي مُكْنَتِهِمْ أَنْ يُوغِلُوا فِي اسْتِيصَالِهِمْ إِلَّا أَنَّ الرُّعْبَ صَدَّهُمْ عَنْ ذَلِك، لأنّهم خَافُوا أَن تعود عَلَيْهِم الْهَزِيمَة، وتدور عَلَيْهِم الدائرة، وَمِنْهَا أنّهم لَمَّا انْصَرَفُوا قَاصِدِينَ الرُّجُوعَ إِلَى مَكَّةَ عَنَّ لَهُمْ فِي الطَّرِيقِ نَدَمٌ، وَقَالُوا: لَوْ رَجَعْنَا فَاقْتَفَيْنَا آثَارَ مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ، فَإِنَّا قَتَلْنَاهُمْ وَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْفَلُّ وَالطَّرِيدُ، فَلْنَرْجِعْ إِلَيْهِمْ حَتَّى نَسْتَأْصِلَهُمْ، وَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيءَ ﷺ فَنَدَبَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى لِقَائِهِمْ، فَانْتَدَبُوا، وَكَانُوا فِي غَايَةِ الضَّعْفِ وَمُثْقَلِينَ بِالْجِرَاحَةِ، حَتَّى قِيلَ: إِنَّ الْوَاحِدَ مِنْهُمْ كَانَ يَحْمِلُ الْآخَرَ ثُمَّ يَنْزِلُ الْمَحْمُولُ فَيَحْمِلُ الَّذِي
Müfessirlerin çoğu, bu korkunun birtakım tezahürleri olduğunu zikretmişlerdir: Bunlardan biri, müşriklerin Müslümanlara karşı üstünlük sağladıklarında onların kökünü kazımaya güçleri yettiği halde korkunun onları bundan alıkoymasıdır; zira hezimetin kendilerine dönmesinden ve çarkın aleyhlerine dönmesinden korktular. Bir diğeri ise, Mekke'ye dönmek üzere yola çıktıklarında yolda bir pişmanlık hissedip şöyle demeleridir: "Geri dönüp Muhammed ve ashabının izini sürsek ya! Biz onları öldürdük, geriye sadece dağılmış ve kaçanlar kaldı; haydi onların kökünü kazımak için geri dönelim." Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca Müslümanları onlarla karşılaşmaya çağırdı; onlar da son derece zayıf ve yaralarla ağırlaşmış oldukları halde bu çağrıya icabet ettiler. Hatta anlatıldığına göre, onlardan biri diğerini taşıyor, sonra taşınan inip
كَانَ حَامِلَهُ، فَقَيَّضَ اللَّهُ مَعْبَدَ بْنَ أَبِي مَعْبَدٍ الْخُزَاعِيَّ وَهُوَ كَافِرٌ فَجَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ:
kendisini taşımış olanı taşıyordu. Bunun üzerine Allah, henüz kâfir olan Mabed b. Ebî Mabed el-Huzâî'yi sevk etti; o da Resûlullah'a gelerek şöyle dedi:
«إِنَّ خُزَاعَةَ قَدْ سَاءَهَا مَا أَصَابَكَ وَلَوَدِدْنَا أَنَّكَ لَمْ تُرْزَأْ فِي أَصْحَابِكَ» ثُمَّ لَحِقَ مَعْبَدٌ بِقُرَيْشٍ فَأَدْرَكَهُمْ بِالرَّوْحَاءِ قَدْ أَجْمَعُوا الرَّجْعَةَ إِلَى قِتَالِ الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ لَهُ أَبُو سُفْيَانَ: مَا وَرَاءَكَ يَا مَعْبَدُ، قَالَ: مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ قَدْ خَرَجُوا يَطْلُبُونَكُمْ فِي جَمْعٍ لَمْ أَرَ مِثْلَهُ قَطُّ، يَتَحَرَّقُونَ عَلَيْكُمْ، قَدِ اجْتَمَعَ مَعَهُ مَنْ كَانَ تَخَلَّفَ عَنْهُ، فَقَالَ: وَيْلَكَ، مَا تَقُولُ؟! قَالَ: مَا أَرَى أَنَّكَ تَرْتَحِلُ حَتَّى تَرَى نَوَاصِيَ الْخَيْلِ وَلَقَدْ حَمَلَنِي مَا رَأَيْتُ مِنْهُ عَلَى أَنْ قُلْتُ فِيهِ:
«Huzâa kabilesi başına gelenlere çok üzüldü; ashabın konusunda bir musibete uğramamanı çok arzu ederdik.» Sonra Mabed, Kureyş'in peşinden gitti ve Müslümanlarla savaşmak üzere geri dönmeye kesin karar vermiş haldeyken onları Ravhâ mevkiinde yakaladı. Ebû Süfyân ona: "Arkanda ne var, ey Mabed?" dedi. O da: "Muhammed ve ashabı, benzerini asla görmediğim bir kalabalıkla, size karşı öfkeden tutuşarak sizi aramak üzere yola çıktılar; daha önce savaştan geri kalanlar bile onunla toplandılar" dedi. Ebû Süfyân: "Yazıklar olsun sana, ne diyorsun?!" deyince Mabed: "Sen buradan hareket etmeden atların perçemlerini göreceksin sanırım. Gördüğüm manzara bana onun hakkında şu şiiri söyletti:" dedi:
كَادَتْ تُهَدُّ مِنَ الْأَصْوَاتِ رَاحِلَتِي ... إِذْ سَالَتِ الْأَرْضُ بِالْجُرْدِ الْأَبَابِيلِ
"Yer yüzü süratli ve akın akın gelen atlarla akıp giderken / Bineğim seslerin dehşetinden neredeyse yıkılacaktı."
تَرْدِي بِأَسْدٍ كِرَامٍ لَا تَنَابِلَةٍ ... عِنْدَ اللِّقَاءِ وَلَا مَيْلٍ مَعَازِيلِ
"Karşılaşma anında cüceleşmeyen, silahsız ve korkak olmayan / Soylu arslanları koşturuyorlar."
فَظَلْتُ أَعْدُو وأظنّ الْأَرْضَ مَائِلَةً ... لَمَّا سَمَوْا بِرَئِيسٍ غَيْرِ مَخْذُولِ
"Yardımsız bırakılmamış bir liderle yüceldiklerinde / Ben hızla koşuyor ve yerin sarsıldığını sanıyordum."
فَوَقَعَ الرُّعْبُ فِي قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ وَقَالَ صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ: لَا تَرْجِعُوا فَإِنِّي أَرَى أَنَّهُ سَيَكُونُ لِلْقَوْمِ قِتَالٌ غَيْرُ الَّذِي كَانَ.
Bunun üzerine müşriklerin kalplerine korku düştü ve Safvân b. Ümeyye: "Geri dönmeyin, çünkü ben bu topluluğun öncekinden farklı bir savaş vereceğini görüyorum" dedi.
وَقَوْلُهُ: مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً أَيْ مَا لَا سُلْطَانَ لَهُ. وَالسُّلْطَانُ: الْحُجَّةُ وَالْبُرْهَانُ لِأَنَّهُ يَتَسَلَّطُ عَلَى النَّفْسِ، وَنُفِيَ تَنْزِيلُهُ وَأُرِيدَ نَفْيُ وَجُودِهِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ لِنَزَلَ أَيْ لَأَوْحَى اللَّهُ بِهِ إِلَى النَّاسِ، لِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكْتُمِ النَّاسَ الْإِرْشَادَ إِلَى مَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مِنِ اعْتِقَادٍ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ، فَالتَّنْزِيلُ إِمَّا بِمَعْنَى الْوَحْيِ، وَإِمَّا بِمَعْنَى نصب الأدلّة عَلَيْهِم كَقَوْلِهِمْ: «نَزَلَتِ الْحِكْمَةُ عَلَى أَلْسِنَةِ الْعَرَبِ وَعُقُولِ الْفُرْسِ وَأَيْدِي الصِّينِ» وَلَمَّا كَانَ الْحَقُّ لَا يَعْدُو هَذَيْنِ الْحَالَيْنِ: لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يُعْلَمَ بِالْوَحْيِ، أَوْ بِالْأَمَارَاتِ، كَانَ نَفْيُ تَنْزِيلِ السُّلْطَانِ عَلَى الْإِشْرَاكِ كِنَايَةً عَنْ نَفْيِ السُّلْطَانِ نَفْسِهِ، كَقَوْلِ الشَّاعِرِ الَّذِي لَا يُعْرَفُ اسْمُهُ:
Ayetteki { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } ifadesi, hakkında hiçbir delili olmayan şey demektir. Sultan (السُّلْطَانُ), hüccet ve bürhandır; çünkü o nefse hâkim olur (tesallut eder). İndirilmesinin nefyedilmesi ile aslında varlığının nefyedilmesi murat edilmiştir; zira şayet olsaydı inerdi, yani Allah onu insanlara vahyederdi. Çünkü Allah, peygamberlerin diliyle inanmaları vacip olan hususlara insanları yönlendirmeyi gizlememiştir. Dolayısıyla tenzil (تَنْزِيل), ya vahiy anlamındadır ya da «Hikmet, Arapların dillerine, Farsların akıllarına ve Çinlilerin ellerine inmiştir» sözünde olduğu gibi onlara deliller vazetmek anlamındadır. Hak ise bu iki durumun dışına çıkamayacağına göre —çünkü o ya vahiy ile bilinir ya da delillerle— şirke dair bir sultanın indirilmesinin nefyedilmesi, sultanın kendisinin bulunmadığına kinaye olmuştur; nitekim adı bilinmeyen şairin şu sözünde olduğu gibi:
لَا تُفْزِعُ الْأَرْنَبَ أَهْوَالُهَا ... وَلَا تَرَى الضَّبَّ بِهَا يَنْجَحِرْ
"Onun dehşetleri tavşanı korkutmaz / Kelerin de orada deliğe girdiğini göremezsin."
وَقَوْلُهُ: وَمَأْواهُمُ النَّارُ ذَكَرَ عِقَابَهُمْ فِي الْآخِرَةِ. وَالْمَأْوَى مَفْعَلٌ مِنْ أَوَى إِلَى كَذَا إِذَا ذَهَبَ إِلَيْهِ، وَالْمَثْوَى مَفْعَلٌ مِنْ ثَوَى إِذَا أَقَامَ فَالنَّارُ مَصِيرُهُمْ وَمَقَرُّهُمْ وَالْمرَاد الْمُشْركُونَ.
Âyetteki { وَمَأْواهُمُ النَّارُ } “onların barınağı ateştir” buyruğunda ahiretteki cezaları zikredilmiştir. Me'vâ (الْمَأْوَى), bir yere sığınmak/gitmek anlamına gelen "evâ ilâ kezâ" (أَوَى إِلَى كَذَا) kökünden bir mekân ismidir; mesvâ (الْمَثْوَى) ise yerleşmek anlamına gelen "sevâ" (ثَوَى) kökünden bir mekân ismidir. Dolayısıyla ateş onların varış yeri ve kalacakları yerdir; kastedilenler de müşriklerdir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٥٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 152]
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢)
{ وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun ki, siz O'nun izniyle onları öldürüp kırıp geçirirken, Allah size olan vaadini yerine getirmişti. Nihayet O, sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra zaaf gösterdiniz, verilen emir konusunda çekiştiniz ve isyan ettiniz. Sizden kimi dünyayı istiyordu, kimi de ahireti istiyordu. Sonra sizi imtihan etmek için onlardan çevirdi (mağlup etti). Andolsun ki sizi bağışladı da. Allah, müminlere karşı lütuf sahibidir.” (152)
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ [آل عمرَان: ١٥١] وَهَذَا عَوْدٌ إِلَى التَّسْلِيَةِ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ، وَإِظْهَارٌ لِاسْتِمْرَارِ عِنَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْمُؤْمِنِينَ، وَرَمَزَ إِلَى الثِّقَةِ بِوَعْدِهِمْ بِإِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ، وَتَبْيِينٍ لِسَبَبِ هَزِيمَةِ الْمُسْلِمِينَ: تَطْمِينًا لَهُمْ بِذِكْرِ نَظِيرِهِ وَمُمَاثِلِهِ السَّابِقِ، فَإِنَّ لِذَلِكَ مَوْقِعًا عَظِيمًا فِي الْكَلَامِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِمْ (التَّارِيخُ يُعِيدُ نَفْسَهُ) وَلِيَتَوَسَّلَ
{ وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ } buyruğu, { سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } [Âl-i İmrân: 151] kavline matuftur. Bu, başlarına gelen şey sebebiyle [müminleri] teselli etmeye bir dönüş, Yüce Allah'ın müminlere olan inayetinin sürekliliğini ortaya koyuş, müşriklerin kalplerine korku salınacağı vaadine olan güvene bir işaret ve Müslümanların hezimet sebebini açıklamadır. Bu da, geçmişteki benzeri ve dengi hatırlatılarak onları yatıştırmak içindir; zira kelamda bunun, "Tarih tekerrürden ibarettir" sözü kabilinden büyük bir yeri vardır; ayrıca bununla
بِذَلِكَ إِلَى إِلْقَاءِ تَبِعَةِ الْهَزِيمَةِ عَلَيْهِمْ، وَأَنَّ اللَّهَ لَمْ يُخْلِفْهُمْ وَعْدَهُ، وَلَكِنَّ سُوءَ صَنِيعِهِمْ أَوْقَعَهُمْ فِي الْمُصِيبَةِ كَقَوْلِهِ: وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ [النِّسَاء: ٧٩] .
hezimetin sorumluluğunu onların üzerine bırakmaya ve Allah'ın onlara olan vaadinden caymadığına, fakat kendi kötü davranışlarının onları bu musibete düşürdüğüne bir vasıta kılınmıştır; nitekim { وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Başına gelen kötülük ise nefsindendir” [Nisâ: 79] buyrulmuştur.
وَصِدْقُ الْوَعْدِ: تَحْقِيقُهُ وَالْوَفَاءُ بِهِ، لِأَنَّ مَعْنَى الصِّدْقِ مُطَابَقَةُ الْخَبَرِ لِلْوَاقِعِ، وَقَدْ عُدِّيَ صَدَقَ هُنَا إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَحَقُّهُ أَنْ لَا يَتَعَدَّى إِلَّا إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ. قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى- فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ [٢٣]-: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ- يُقَالُ: صَدَقَنِي أَخُوكَ وَكَذَبَنِي إِذَا قَالَ لَكَ الصِّدْقَ وَالْكَذِبَ، وَأَمَّا الْمَثَلُ (صَدَقَنِي سِنَّ بَكْرِهِ) فَمَعْنَاهُ صَدَقَنِي فِي سِنِّ بَكْرِهِ بِطَرْحِ الْجَارِّ وَإِيصَالِ الْفِعْلِ. فَنُصِبَ وَعْدَهُ هُنَا عَلَى الْحَذْفِ وَالْإِيصَالِ، وَأَصْلُ الْكَلَامِ صَدَقَكُمْ فِي وَعْدِهِ، أَوْ عَلَى تَضْمِينِ صَدَقَ مَعْنَى أَعْطَى.
Vaadin sadakati: Onu gerçekleştirmek ve yerine getirmektir; çünkü sıdkın anlamı haberin gerçeğe uygun olmasıdır. Sadaka (صَدَقَ) fiili burada iki mef'ûle geçişli kılınmıştır; oysa kuralı tek mef'ûle geçişli olmasıdır. Zemahşerî, Yüce Allah'ın Ahzâb suresindeki [23] { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } ayeti hakkında şöyle demiştir: «Sana doğru veya yalan söylediğinde 'kardeşin bana doğruyu söyledi' (صَدَقَنِي أَخُوكَ) ve 'bana yalan söyledi' (كَذَبَنِي) denir. (صَدَقَنِي سِنَّ بَكْرِهِ) 'Bana genç devesinin yaşını doğru söyledi' meseline gelince; bunun anlamı, harf-i cerin hazfedilmesi ve fiilin doğrudan mef'ûle ulaştırılması (hazf ve îsâl) yoluyla 'genç devesinin yaşı konusunda bana doğruyu söyledi' (صَدَقَنِي فِي سِنِّ بَكْرِهِ) demektir.» Dolayısıyla buradaki vaadehu (وَعْدَهُ) kelimesi, hazf ve îsâl yoluyla mansub kılınmıştır; kelamın aslı "vaadinde size doğru söyledi" (صَدَقَكُمْ فِي وَعْدِهِ) şeklindedir ya da sadaka fiiline vermek (أَعْطَى) manası tazmin ettirilmiştir.
وَالْوَعْدُ هُنَا وَعْدُ النَّصْرِ الْوَاقِعِ بِمِثْلِ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ [مُحَمَّد: ٧] أَوْ بِخَبَرٍ خَاصٍّ فِي يَوْمِ أُحُدٍ.
Buradaki vaat; { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ } “Ey iman edenler! Eğer siz Allah'a yardım ederseniz, O da size yardım eder” [Muhammed: 7] gibi bir buyrukla vaki olan zafer vaadi veya Uhud gününe dair özel bir haberdir.
وَإِذْنُ اللَّهِ بِمَعْنَى التَّقْدِيرِ وتيسير الْأَسْبَاب.
Allah'ın izni ise takdir etmesi ve sebepleri kolaylaştırması anlamındadır.
و (إِذْ) فِي قَوْلِهِ: إِذْ تَحُسُّونَهُمْ نَصْبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ لِقَوْلِهِ: صَدَقَكُمُ أَيْ: صَدَقَكُمُ اللَّهُ الْوَعْدَ حِينَ كُنْتُمْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ فَإِنَّ ذَلِكَ الْحِسَّ تَحْقِيقٌ لِوَعْدِ اللَّهِ إيّاهم بالنّصر، و (إِذْ) فِيهِ لِلْمُضِيِّ، وَأُتِيَ بَعْدَهَا بِالْمُضَارِعِ لِإِفَادَةِ التَّجَدُّدِ أَيْ لِحِكَايَةِ تَجَدُّدِ الْحَسِّ فِي الْمَاضِي.
{ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ } buyruğundaki iz (إِذْ), { صَدَقَكُمُ } fiiline zarf olarak mansubdur; yani: Allah'ın izniyle onları kırıp geçirdiğiniz vakitte Allah size olan vaadini yerine getirdi; çünkü bu öldürme/kırıp geçirme, Allah'ın onlara verdiği zafer vaadinin gerçekleşmesidir. Buradaki iz (إِذْ) geçmiş zaman içindir; sonrasında muzari fiil getirilmesi ise teceddüdü ifade etmek, yani geçmişte öldürme eyleminin peyderpey yenilenişini hikâye etmek içindir.
وَالْحَسُّ- بِفَتْحِ الْحَاءِ- الْقَتْلُ أَطْلَقَهُ أَكْثَرُ اللُّغَوِيِّينَ، وَقَيَّدَهُ فِي «الْكَشَّافِ» بِالْقَتْلِ الذَّرِيعِ، وَهُوَ أَصْوَبُ.
Hass (الْحَسُّ) —hâ harfinin fethasıyla—, dilcilerin çoğuna göre mutlak olarak öldürmektir; el-Keşşâf'ta ise amansızca kırıp geçirmek ve kökünü kazımak şeklinde kayıtlanmıştır ki en doğru olanı da budur.
وَقَوْلُهُ: حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ (حَتَّى) حَرْفُ انْتِهَاءٍ وَغَايَةٍ، يُفِيدُ أَنَّ مَضْمُونَ الْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا غَايَةٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، فَالْمَعْنَى: إِذْ تَقْتُلُونَهُمْ بِتَيْسِيرِ اللَّهِ، وَاسْتَمَرَّ قَتْلُكُمْ إِيَّاهُمْ إِلَى حُصُولِ الْفَشَلِ لَكُمْ والتنازع بَيْنكُم.
{ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ } buyruğundaki hattâ (حَتَّى), son ve gaye bildiren bir harftir; kendisinden sonraki cümlenin muhtevasının, kendisinden önceki cümlenin muhtevası için bir gaye (bitiş noktası) olduğunu ifade eder. Buna göre mana: Allah'ın kolaylaştırmasıyla onları öldürüyordunuz ve bu öldürmeniz, sizde zaaf meydana gelinceye ve aranızda çekiṣme oluncaya kadar devam etti.
و (حتّى) هُنَا جارّة و (إِذا) مجرور بهَا.
Buradaki hattâ (حتّى) harf-i cerdir, izâ (إِذا) ise onunla mecrurdur.
و
[ve]
(إِذا) اسْمُ زَمَانٍ، وَهُوَ فِي الْغَالِبِ لِلزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ وَقَدْ يَخْرُجُ عَنْهُ إِلَى الزَّمَانِ مُطْلَقًا كَمَا هُنَا، وَلَعَلَّ نُكْتَةَ ذَلِكَ أَنَّهُ أُرِيدَ اسْتِحْضَارُ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ تَبَعًا لقَوْله: تَحُسُّونَهُمْ.
İzâ (إِذا) bir zaman ismidir ve çoğunlukla gelecek zaman içindir; fakat bazen buradan olduğu gibi bu manadan çıkıp mutlak zaman için kullanılır. Belki de bundaki nükte, { تَحُسُّونَهُمْ } buyruğuna tâbi olarak o hayret verici durumun zihinde canlandırılmasının murat edilmesidir.
و (إِذا) هُنَا مُجَرَّدَةٌ عَنْ مَعْنَى الشَّرْطِ لِأَنَّهَا إِذَا صَارَتْ لِلْمُضِيِّ انْسَلَخَتْ عَنِ الصَّلَاحِيَةِ لِلشَّرْطِيَّةِ، إِذِ الشَّرْطُ لَا يَكُونُ مَاضِيًا إِلَّا بِتَأْوِيلٍ لِذَلِكَ فَهِيَ غَيْرُ مُحْتَاجَةٍ لِجَوَابٍ فَلَا فَائِدَةَ فِي تَكَلُّفِ تَقْدِيرِهِ: انْقَسَمْتُمْ، وَلَا إِلَى جَعْلِ الْكَلَامِ بَعْدَهَا دَلِيلًا عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا إِلَى آخِرِهَا.
Buradaki izâ (إِذا), şart anlamından soyutlanmıştır; zira geçmiş zamana dönüştüğünde şart olma elverişliliğini kaybeder, çünkü şart ancak bir teville geçmiş zaman olabilir. Bu sebeple bir cevaba ihtiyacı yoktur; dolayısıyla "ayrılığa düştünüz" (انْقَسَمْتُمْ) şeklinde bir cevap takdir etmeye veya { مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا } “Sizden kimi dünyayı istiyordu...” ayetinin sonuna kadarki kısmı onun delili kılmaya gerek yoktur.
وَالْفَشَلُ: الْوَهَنُ وَالْإِعْيَاءُ، وَالتَّنَازُعُ: التَّخَالُفُ، وَالْمُرَادُ بِالْعِصْيَانِ هُنَا عِصْيَانُ أَمْرِ الرَّسُولِ، وَقد رتّبت الْأَفْعَال الثَّلَاثَةُ فِي الْآيَةِ عَلَى حَسْبِ تَرْتِيبِهَا فِي الْحُصُولِ، إِذْ كَانَ الْفَشَلُ، وَهُوَ ضَجَرُ بَعْضِ الرُّمَاةِ مِنْ مُلَازَمَةِ مَوْقِفِهِمْ لِلطَّمَعِ فِي الْغَنِيمَةِ، قَدْ حَصَلَ أَوَّلًا فَنَشَأَ عَنْهُ التَّنَازُعُ بَيْنَهُمْ فِي مُلَازَمَةِ الْمَوْقِفِ وَفِي اللَّحَاقِ بِالْجَيْشِ لِلْغَنِيمَةِ، وَنَشَأَ عَنِ التَّنَازُعِ تَصْمِيمُ مُعْظَمِهِمْ عَلَى مُفَارَقَةِ الْمَوْقِفِ الَّذِي أَمَرَهُمُ الرَّسُولُ- ﵊ بِمُلَازَمَتِهِ وَعَدَمِ الِانْصِرَافِ مِنْهُ، وَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ فِي تَرْتِيبِ الْأَخْبَارِ فِي صِنَاعَةِ الْإِنْشَاءِ مَا لَمْ يَقْتَضِ الْحَالُ الْعُدُولَ عَنْهُ.
Feşel (الْفَشَلُ): Zaaf ve gevşekliktir. Tenâzu' (التَّنَازُعُ): Anlaşmazlığa düşmektir. Buradaki isyandan (الْعِصْيَان) murat ise Resûl'ün emrine isyandır. Ayetteki bu üç fiil, vuku bulma sırasına göre dizilmiştir; zira ganimet hırsı sebebiyle okçulardan bazılarının mevzilerinde durmaktan usanması olan zaaf (feşel) önce meydana gelmiş, bundan mevzide durup durmama ve ganimet için orduya katılıp katılmama hususunda aralarındaki anlaşmazlık (tenâzu') doğmuş, anlaşmazlıktan da çoğunun, Resûl aleyhisselâm'ın kendilerine ayrılmayıp sebat etmelerini emrettiği mevziden ayrılma kararlılığı (isyan) doğmuştur. Durum aksini gerektirmedikçe söz sanatında haberlerin tertibinde asıl olan da budur.
وَالتَّعْرِيفُ فِي قَوْلِهِ: فِي الْأَمْرِ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ أَيْ فِي أَمْرِكُمْ أَيْ شَأْنِكُمْ.
{ فِي الْأَمْرِ } buyruğundaki marifelik takısı (harf-i tarif), muzafun ileyhin yerine geçmiştir; yani "işinizde/durumunuzda" (فِي أَمْرِكُمْ) demektir.
وَمَعْنَى مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ أَرَادَ بِهِ النَّصْرَ إِذْ كَانَتِ الرِّيحُ أَوَّلَ يَوْمِ أُحُدٍ لِلْمُسْلِمِينَ، فَهَزَمُوا الْمُشْرِكِينَ، وَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ، حَتَّى شُوهِدَتْ نِسَاؤُهُمْ مُشَمِّرَاتٍ عَنْ سُوقِهِنَّ فِي أَعْلَى الْجَبَلِ هَارِبَاتٍ مِنَ الْأَسْرِ، وَفِيهِنَّ هِنْدُ بِنْتُ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ امْرَأَةُ أَبِي سُفْيَانَ، فَلَمَّا رَأَى الرُّمَاةُ الَّذِينَ أَمَرَهُمُ الرَّسُولُ أَنْ يَثْبُتُوا لِحِمَايَةِ ظُهُورِ الْمُسْلِمِينَ، الْغَنِيمَةَ، الْتَحَقُوا بِالْغُزَاةِ، فَرَأَى خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ، وَهُوَ قَائِدُ خَيْلِ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَئِذٍ، غِرَّةً مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَأَتَاهُمْ مِنْ وَرَائِهِمْ فَانْكَشَفُوا وَاضْطَرَبَ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضٍ وَبَادَرُوا الْفِرَارَ وَانْهَزَمُوا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ فَيَكُونُ الْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقًا بِفَشَلِهِمْ. وَالْكَلَامُ عَلَى هَذَا تَشْدِيدٌ فِي الْمَلَامِ وَالتَّنْدِيمِ.
{ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ } “O, sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra” ifadesinin anlamıyla zafer kastedilmiştir; çünkü Uhud günü rüzgâr başlangıçta Müslümanlardan yanaydı, müşrikleri hezimete uğratmışlardı ve müşrikler arkalarını dönüp kaçmışlardı. Öyle ki kadınlarının, esir düşmekten kaçarak dağın tepesinde eteklerini bellerine kadar sıyırdıkları görülüyordu; aralarında Ebû Süfyân'ın karısı Hind bint Utbe b. Rebîa da vardı. Resûl'ün Müslümanların arkasını korumak için sebat etmelerini emrettiği okçular ganimeti görünce savaşçılara katıldılar; o gün müşrik süvarilerinin komutanı olan Hâlid b. Velîd Müslümanların bir gafletini görerek arkalarından saldırdı, bunun üzerine Müslümanlar açığa düştü, birbirlerine girdiler, kaçmaya yeltendiler ve hezimete uğradılar. İşte Yüce Allah'ın { مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ } buyruğu budur ve bu mecrur ifade onların zaafına (feşellerine) taalluk eder. Buna göre kelam, kınama ve pişman ettirmede bir şiddet taşır.
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ مَعْنَى مَا تُحِبُّونَ هُوَ الْغَنِيمَةُ فَإِنَّ الْمَالَ مَحْبُوبٌ، فَيَكُونُ الْمَجْرُورُ يَتَنَازَعُهُ كُلٌّ مِنْ (فَشِلْتُمْ، وَتَنَازَعْتُمْ، وَعَصَيْتُمْ) ، وَعَدَلَ عَنْ ذِكْرِ الْغَنِيمَةِ بِاسْمِهَا، إِلَى الْمَوْصُولِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُمْ عَجِلُوا فِي طَلَبِ الْمَالِ الْمَحْبُوبِ، وَالْكَلَامُ عَلَى هَذَا تَمْهِيدٌ لِبِسَاطِ الْمَعْذِرَةِ إِذْ كَانَ فَشَلُهُمْ وَتَنَازُعُهُمْ وَعِصْيَانُهُمْ عَنْ سَبَبٍ مِنْ أَغْرَاضِ الْحَرْبِ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِ (إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ) وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ عَنْ جُبْنٍ، وَلَا عَنْ ضَعْفِ إِيمَانٍ، أَوْ قَصْدِ
Bana göre daha zâhir olan ise { مَا تُحِبُّونَ } “sevdiğiniz şey” ifadesinin ganimet olmasıdır; zira mal sevilir. Bu durumda bu mecrur ifade { فَشِلْتُمْ } (zaaf gösterdiniz), { وَتَنَازَعْتُمْ } (çekiştiniz) ve { وَعَصَيْتُمْ } (isyan ettiniz) fiillerinin tamamının müşterek taalluk noktası (mütenâzeun fîh) olur. Ganimetin kendi ismiyle anılmayıp mevsul ismiyle zikredilmesi, onların sevilen mala talip olmakta acele ettiklerine dikkat çekmek içindir. Buna göre söz, bir mazeret zemini hazırlamaktadır; zira onların zaafı, çekişmesi ve isyanı savaşın gayelerinden bir sebepten —yani iki güzellikten biri (ihde'l-husneyeyn) olarak ifade edilen şeyden— kaynaklanmıştı; yoksa korkaklıktan, iman zayıflığından veya
خِذْلَانِ الْمُسْلِمِينَ، وَكُلُّهُ تَمْهِيدٌ لِمَا يَأْتِي مِنْ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ.
Müslümanları yardımsız bırakma kastından ötürü değildi. Bütün bunlar, ardından gelecek olan { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } “Andolsun ki sizi bağışladı” buyruğuna bir hazırlıktır.
وَقَوْلُهُ: مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ تَفْصِيل لتنازعتم، وَتَبْيِينٌ لِ (عَصَيْتُمْ) ، وَتَخْصِيصٌ لَهُ بِأَنَّ الْعَاصِينَ بَعْضُ الْمُخَاطَبِينَ الْمُتَنَازِعِينَ، إِذِ الَّذِينَ أَرَادُوا الْآخِرَةَ لَيْسُوا بِعَاصِينَ، وَلِذَلِكَ أُخِّرَتْ هَاتِهِ الْجُمْلَةُ إِلَى بَعْدِ الْفِعْلَيْنِ، وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُعَقِّبَ بِهَا قَوْلَهُ: وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَفِي هَذَا الْمَوْضِعِ لِلْجُمْلَةِ مَا أَغْنَى عَنْ ذِكْرِ ثَلَاثِ جُمَلٍ وَهَذَا مِنْ أَبْدَعِ وُجُوهِ الْإِعْجَازِ، وَالْقَرِينَةُ وَاضِحَةٌ.
{ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “Sizden kimi dünyayı istiyordu, kimi de ahireti istiyordu” buyruğu; çekişmenizin ({ تنازعتم }) bir tafsilatı, isyanınızın ({ عَصَيْتُمْ }) bir açıklaması ve isyan edenlerin çekişen muhatapların yalnızca bir kısmı olduğuna dair bir tahsistir; zira ahireti isteyenler isyan etmiş değillerdir. Bundan dolayı bu cümle iki fiilden sonraya bırakılmıştır; zâhir olanın gereği ise onun { وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ } ifadesinin hemen ardından getirilmesiydi. Cümlenin bu konumda yer alması, üç ayrı cümlenin zikredilmesine bedel olmuştur ki bu da icâzın en eşsiz vecihlerindendir ve karine de gayet açıktır.
وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا إِرَادَةُ نِعْمَةِ الدُّنْيَا وَخَيْرِهَا، وَهِيَ الْغَنِيمَةُ، لِأَنَّ مَنْ أَرَادَ الْغَنِيمَةَ لَمْ يَحْرِصْ عَلَى ثَوَابِ الِامْتِثَالِ لِأَمْرِ الرَّسُولِ بِدُونِ تَأْوِيلٍ، وَلَيْسَ هُوَ مُفَرِّطًا فِي الْآخِرَةِ مُطْلَقًا، وَلَا حَاسِبًا تَحْصِيلَ خَيْرِ الدُّنْيَا فِي فِعْلِهِ ذَلِكَ مُفِيتًا عَلَيْهِ ثَوَابَ الْآخِرَةِ فِي غَيْرِ ذَلِكَ الْفِعْلِ، فَلَيْسَ فِي هَذَا الْكَلَامِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفَرِيقَ الَّذِينَ أَرَادُوا ثَوَابَ الدُّنْيَا قَدِ ارْتَدُّوا عَنِ الْإِيمَانِ حِينَئِذٍ، إِذْ لَيْسَ الْحِرْصُ عَلَى تَحْصِيلِ فَائِدَةٍ دُنْيَوِيَّةٍ مِنْ فِعْلٍ مِنَ الْأَفْعَالِ، مَعَ عَدَمِ الْحِرْصِ عَلَى تَحْصِيلِ ثَوَابِ الْآخِرَةِ مِنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ بِدَالٍّ عَلَى اسْتِخْفَافٍ بِالْآخِرَةِ، وَإِنْكَارٍ لَهَا، كَمَا هُوَ بَيِّنٌ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى تَقْدِيرِ: مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا، فَقَطْ. وَإِنَّمَا سُمِّيَتْ مُخَالَفَةُ مَنْ خَالَفَ أَمْرَ الرَّسُولِ عِصْيَانًا، مَعَ أَنَّ تِلْكَ الْمُخَالَفَةَ كَانَتْ عَنِ اجْتِهَادٍ لَا عَنِ اسْتِخْفَافٍ، إِذْ كَانُوا قَالُوا: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ أَمَرَنَا بِالثَّبَاتِ هُنَا لِحِمَايَةِ ظُهُورِ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمَّا نَصَرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ فَمَا لَنَا وَلِلْوُقُوفِ هُنَا حَتَّى تَفُوتَنَا الْغَنَائِمُ، فَكَانُوا مُتَأَوِّلِينَ، فَإِنَّمَا سُمِّيَتْ هُنَا
{ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا } buyruğundan murat, dünya nimetini ve onun hayrını yani ganimeti istemektir. Çünkü ganimeti isteyen kimse, tevilsiz olarak Resûl'ün emrine imtisal etmenin sevabına hırs göstermemiştir; yoksa o ahireti bütünüyle ihmal etmiş değildir ve bu fiilinde dünya hayrını elde etmenin, o fiilin dışındaki ahiret sevabını kaçıracağını da düşünmemiştir. Dolayısıyla bu ifadede, dünya sevabını isteyen grubun o sırada imandan irtidat ettiğine delalet eden hiçbir şey yoktur. Zira bir kimsenin yaptığı bir fiilden dünyevî bir menfaat elde etmeye hırslı olması —o fiilden ahiret sevabı elde etmeye hırs göstermemekle birlikte—, açık olduğu üzere, ahireti hafife almaya ve onu inkâr etmeye delalet etmez. "Sizden yalnızca dünyayı isteyen vardır" şeklinde bir takdire de ihtiyaç yoktur. Peygamber'in emrine muhalefet eden kimsenin bu muhalefeti hafife almaktan değil bir içtihattan kaynaklanmış olmasına rağmen isyan olarak adlandırılmıştır; zira onlar şöyle demişlerdi: "Resûlullah bize Müslümanların arkasını korumak için burada sebat etmemizi emretti; Allah Müslümanlara zafer verdiğine göre ganimetleri kaçıracak şekilde burada durup beklememizin ne anlamı var?" Dolayısıyla onlar tevil yapıyorlardı. İşte burada muhalefetin
عِصْيَانًا لِأَنَّ الْمَقَامَ لَيْسَ مَقَامَ اجْتِهَادٍ، فَإِنَّ شَأْنَ الْحَرْبِ الطَّاعَةُ لِلْقَائِدِ مِنْ دُونِ تَأْوِيلٍ، أَوْ لِأَنَّ التَّأْوِيلَ كَانَ بَعِيدًا فَلَمْ يُعْذَرُوا فِيهِ، أَوْ لِأَنَّهُ كَانَ تَأْوِيلًا لِإِرْضَاءِ حُبِّ الْمَالِ، فَلَمْ يَكُنْ مُكَافِئًا لِدَلِيلِ وُجُوبِ طَاعَةِ الرَّسُولِ.
isyan olarak adlandırılması; bulunulan makamın içtihat makamı olmamasından —çünkü savaşın gereği komutana tevilsiz itaattir— ya da tevilin çok uzak olup bu konuda mazur sayılmamalarından veya mal sevgisini tatmin etmeye yönelik bir tevil olup Resûl'e itaat etmenin vücubuna dair delile denk olmamasındandır.
وَإِنَّمَا قَالَ: ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الصَّرْفَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَتَقْدِيرِهِ، كَمَا كَانَ الْقَتْلُ بِإِذْنِ اللَّهِ وَأَنَّ حِكْمَتَهُ الِابْتِلَاءُ، لِيَظْهَرَ لِلرَّسُولِ وَلِلنَّاسِ مَنْ ثَبَتَ عَلَى الْإِيمَانِ مِنْ غَيْرِهِ، وَلِأَنَّ فِي الِابْتِلَاءِ أَسْرَارًا عَظِيمَةً فِي الْمُحَاسَبَةِ بَيْنَ الْعَبْدِ وَرَبِّهِ سُبْحَانَهُ وَقَدْ أَجْمَلَ هَذَا الِابْتِلَاءَ هُنَا وَسَيُبَيِّنُهُ.
{ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ } “Sonra sizi imtihan etmek için onlardan çevirdi” buyurması; öldürmenin Allah'ın izniyle olduğu gibi bu geri çevirmenin de Allah'ın izni ve takdiriyle olduğunu ve hikmetinin ise imtihan olduğunu bildirmek içindir; tâ ki imanda sebat edenler başkalarından ayrılarak Resûl'e ve insanlara zâhir olsun ve ayrıca kul ile Rabbi arasındaki muhasebede imtihanın pek büyük sırları bulunduğu için böyle yapılmıştır. Bu imtihanı burada mücmel bırakmış olup ileride açıklayacaktır.
وَعَقَّبَ هَذَا الْمَلَامَ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ تَسْكِينًا لِخَوَاطِرِهِمْ، وَفِي ذَلِكَ تَلَطُّفٌ مَعَهُمْ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَقْرِيعِ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ تَقْدِيمُ الْعَفْوِ عَلَى الْمَلَامِ فِي مَلَامِ الرَّسُولِ- ﵇ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التَّوْبَة: ٤٣] ، فَتِلْكَ رُتْبَةٌ أَشْرَفُ مِنْ رُتْبَةِ تَعْقِيبِ الْمَلَامِ بِذِكْرِ الْعَفْوِ، وَفِيهِ أَيْضًا دَلَالَةٌ عَلَى صِدْقِ إِيمَانِهِمْ إِذْ
Gönüllerini yatıştırmak için bu kınamanın peşinden { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } “Andolsun ki sizi bağışladı da” buyruğunu getirdi. Bunda, Kur'an'ın müminleri azarlamadaki âdeti üzere onlara karşı bir lütufkârlık vardır. Bundan daha büyüğü ise, Yüce Allah'ın { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin; niçin onlara izin verdin?” [Tevbe: 43] ayetinde Resûl aleyhisselâm'ı kınarken affı kınamadan önce zikretmesidir. Bu mertebe, kınamanın ardından affın zikredilmesi mertebesinden daha şereflidir. Bunda ayrıca onların imanlarının sıdkına da bir delalet vardır; zira
عَجَّلَ لَهُمُ الْإِعْلَامَ بِالْعَفْوِ لِكَيْلَا تَطِيرَ نُفُوسُهُمْ رَهْبَةً وَخَوْفًا مِنْ غَضَبِ اللَّهِ تَعَالَى.
Yüce Allah'ın gazabından ötürü kalpleri dehşet ve korkuyla uçup gitmesin diye affedildikleri haberini onlara aceleyle bildirmiştir.
وَفِي تَذْيِيلِهِ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ تَأْكِيدُ مَا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ عَفْوٌ لِأَجْلِ التَّأْوِيلِ، فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى التَّوْبَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يكون عفوا بعد مَا ظَهَرَ مِنْهُمْ مِنَ النَّدَمِ وَالتَّوْبَةِ، وَلِأَجْلِ هَذَا الِاحْتِمَالِ لَمْ تَكُنِ الْآيَةُ صَالِحَةً لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْخَوَارِجِ وَالْمُعْتَزِلَةِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْمَعْصِيَةَ تسلب الْإِيمَان.
Âyetin sonunun { وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Allah, müminlere karşı lütuf sahibidir” şeklinde bitirilmesinde, { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } buyruğunun gerektirdiği hususun teyidi vardır. Zâhir olan, bunun bir tevil sebebiyle yapılan bir af olmasıdır; dolayısıyla tövbeye ihtiyaç duymaz. Ancak onlardan sâdır olan pişmanlık ve tövbeden sonra bir af olması da mümkündür. İşte bu ihtimalden ötürü bu ayet, günahın imanı yok ettiğini savunan Hâricîler ve Mu'tezile'ye karşı delil getirilmeye elverişli olmamıştır.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٥٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 153]
إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ
{ إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Hani siz hiç kimseye bakmadan kaçarak uzaklaşıyordunuz; Resûl ise arkanızdan sizi çağırıyordu. Bunun üzerine [Allah] elinizden çıkana ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye keder üstüne keder vererek sizi cezalandırdı. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
(١٥٣)
(153)
إِذْ تُصْعِدُونَ متعلّق بقوله: ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ [آل عمرَان: ١٥٢] أَيْ دَفَعَكُمْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ حِينَ أَنْتُمْ مُصْعِدُونَ.
{ إِذْ تُصْعِدُونَ } [ifadesi], { ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ } [Âl-i İmrân: 152] “Sonra sizi onlardan çevirdi” kavline müteallıktır; yani siz kaçıp uzaklaşırken sizi müşriklerden uzaklaştırdı.
وَالْإِصْعَادُ: الذَّهَابُ فِي الْأَرْضِ لِأَنَّ الْأَرْضَ تُسَمَّى صَعِيدًا، قَالَ جَعْفَرُ بْنُ عُلْبَةَ:
İs‘âd (الْإِصْعَادُ); yeryüzünde [uzaklara] çekip gitmektir, çünkü yeryüzüne saîd (صَعِيد) denir. Ca‘fer b. Ulbe şöyle demiştir:
هَوَايَ مَعَ الرَّكْبِ الْيَمَانِينَ مُصْعِدٌ وَالْإِصْعَادُ أَيْضًا السَّيْرُ فِي الْوَادِي، قَالَ قَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ: أَصْعِدُوا يَوْمَ أُحُدٍ فِي الْوَادِي.
“Gönlüm, Yemenli süvarilerle birlikte uzaklara gitmektedir.” İs‘âd aynı zamanda vadide yürümek/yol almaktır. Katâde ve Rebî‘: “Uhud günü vadide çekilip gittiler” demişlerdir.
وَالْمَعْنَى: تَفِرُّونَ مُصْعِدِينَ، كَأَنَّهُ قِيلَ: تَذْهَبُونَ فِي الْأَرْضِ أَي فِرَارًا، ف إِذْ) ظَرْفٌ لِلزَّمَانِ الَّذِي عَقِبَ صَرْفَ اللَّهِ إِيَّاهُمْ وَكَانَ مِنْ آثَارِهِ.
Manası şudur: Kaçarak uzaklaşıyordunuz; sanki 'Kaçarak yeryüzünde çekip gidiyordunuz' denilmek istenmiştir. (إِذْ) [lafzı], Allah'ın onları geri çevirmesinin peşi sıra gelen ve onun tesirlerinden olan zaman için bir zarftır.
وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ أَيْ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ. وَاللَّيُّ مَجَازٌ بِمَعْنَى الرَّحْمَةِ وَالرِّفْقُ مِثْلُ الْعَطْفِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ، فَالْمَعْنَى وَلَا يَلْوِي أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ فَأُوجِزَ بِالْحَذْفِ، وَالْمُرَادُ عَلَى أَحَدٍ مِنْكُمْ، يَعْنِي: فَرَرْتُمْ لَا يَرْحَمُ أَحَدٌ أَحَدًا وَلَا يَرْفُقُ بِهِ، وَهَذَا تَمْثِيلٌ لِلْجِدِّ فِي الْهُرُوبِ حَتَّى إِنَّ الْوَاحِدَ لِيَدُوسَ الْآخَرَ لَوْ تَعَرَّضَ فِي طَرِيقِهِ.
{ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ } “hiç kimseye bakmıyordunuz” yani bu haldeyken. Leyy (اللَّيُّ), hakiki ve mecazi anlamında tıpkı ‘atf (şefkat/yönelme) gibi merhamet ve yumuşaklık anlamında mecazdır. Manası, 'hiç kimse bir başkasına dönüp bakmıyor/merhamet etmiyordu' demektir; hazif yoluyla veciz kılınmıştır. Kastedilen, 'sizden hiç kimseye'dir. Yani: 'Hiçbiriniz bir diğerine merhamet etmeksizin ve şefkat göstermeksizin kaçtınız.' Bu, kaçıştaki can havlini temsil eden bir tasvirdir; öyle ki biri yoluna çıksa diğeri onu çiğneyip geçecek [durumdaydı].
وَجُمْلَةُ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ حَالٌ، وَالْأُخْرَى آخِرُ الْجَيْشِ أَيْ مِنْ وَرَائِكُمْ. وَدُعَاءُ الرَّسُولِ دُعَاؤُهُ إِيَّاهُمْ لِلثَّبَاتِ وَالرُّجُوعِ عَنِ الْهَزِيمَةِ، وَهَذَا هُوَ دُعَاءُ الرَّسُولِ النَّاسَ بِقَوْلِهِ: «إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ مَنْ يَكُرُّ فَلَهُ الْجَنَّةُ» .
{ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ } “Resûl ise arkanızdan sizi çağırıyordu” cümlesi hâldir. Uhrâ (الْأُخْرَى), ordunun arkası yani 'arkanızdan' demektir. Resûl'ün çağrısı ise, onları sebat etmeye ve bozgundan geri dönmeye davet etmesidir. Bu da Resûl'ün insanlara: «Bana gelin ey Allah'ın kulları! Kim [düşmana] tekrar hücum ederse ona cennet vardır» şeklindeki nidasıdır.
وَقَوْلُهُ: فَأَثابَكُمْ غَمًّا إِنْ كَانَ ضَمِيرُ فَأَثابَكُمْ ضَمِيرَ اسْمِ الْجَلَالَةِ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ وَالْمُوَافِقُ لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ: ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ [آل عمرَان: ١٥٤] فَهُوَ عَطْفٌ على صَرَفَكُمْ [آل عمرَان: ١٥٢] أَيْ تَرَتَّبَ عَلَى الصَّرْفِ إِثَابَتُكُمْ. وَأَصْلُ الْإِثَابَةِ إِعْطَاءُ الثَّوَابِ
{ فَأَثابَكُمْ غَمًّا } “Size keder verdi” buyruğunda yer alan { فَأَثابَكُمْ } fiilinin zamiri lafza-i celâle ait ise —ki en zâhir olanı ve bundan sonraki { ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ } [Âl-i İmrân: 154] ayetine uygun olanı da budur— bu durumda { صَرَفَكُمْ } [Âl-i İmrân: 152] fiiline matuftur; yani [sizi müşriklerden] çevirmesinin üzerine size bu karşılığı vermesi terettüp etmiştir. İsâbe (الْإِثَابَةُ) lafzının aslı, sevap (karşılık) vermektir;
وَهُوَ شَيْءٌ يَكُونُ جَزَاءً عَلَى عَطَاءٍ أَوْ فِعْلٍ. وَالْغَمُّ لَيْسَ بِخَيْرٍ، فَيَكُونُ أَثَابَكُمْ إِمَّا اسْتِعَارَةً تَهَكُّمِيَّةً كَقَوْلِ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ:
bu da bir bağışa veya fiile karşılık verilen şeydir. Keder ise hayır değildir. Dolayısıyla { أَثَابَكُمْ } lafzı ya Amr b. Kulsûm'un şu sözünde olduğu gibi istiare-i tehekkümiyyedir (alay yollu istiare):
قَرَيْنَاكُمْ فَعَجَّلْنَا قِرَاكُمْ ... قبيل الصُّبْح مُرَادة طَحُونًا
“Biz size ziyafet çektik, sabah olmadan / [Kafaları] un ufak eden bir değirmen taşıyla ziyafetinizi çabucak sunduk.”
أَيْ جَازَاكُمُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ الْإِصْعَادِ الْمُقَارِنِ لِلصَّرْفِ أَنْ أَثَابَكُمْ غَمًّا أَيْ قَلَقًا لَكُمْ فِي نُفُوسِكُمْ، وَالْمُرَادُ أَنْ عَاقَبَكُمْ بِغَمٍّ كَقَوْلِهِ: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آل عمرَان: ٢١]
Yani Allah, geri çevrilmeyle eşzamanlı olan o kaçıp uzaklaşmanıza karşılık olarak içinize bir sıkıntı ve huzursuzluk vermek suretiyle size bir keder verdi; kastedilen { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Âl-i İmrân: 21] “Onları can yakıcı bir azapla müjdele” kavlinde olduğu gibi sizi kederle cezalandırmasıdır.
وَفِي هَذَا الْوَجْهِ بُعْدٌ: لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ مَلَامٍ لَا تَوْبِيخٍ، وَمَقَامُ لَا تَنْدِيمٍ. وَإِمَّا مُشَاكَلَةٌ تَقْدِيرِيَّةٌ لِأَنَّهُمْ لَمَّا خَرَجُوا لِلْحَرْبِ خَرَجُوا طَالِبِينَ الثَّوَابَ، فَسَلَكُوا مَسَالِكَ بَاءُوا مَعَهَا بِعِقَابٍ فَيَكُونُ كَقَوْلِ الْفَرَزْدَقِ:
Fakat bu vecihte bir uzaklık vardır; çünkü makam kınama makamıdır, azarlama makamı değildir ve pişman ettirme makamı da değildir. Ya da bu, takdîrî bir müşâkeledir; çünkü onlar savaşa çıktıklarında sevap talep ederek çıkmışlardı, fakat öyle yollara girdiler ki bunun sonucunda bir cezaya çarptırıldılar. Dolayısıyla bu, Ferazdak'ın şu sözü gibi olur:
أَخَافُ زِيَادًا أَنْ يَكُونَ عَطَاؤُهُ ... أَدَاهِمَ سُودًا أَوْ مُحَدْرَجَةً سُمْرَا
“Korkarım ki Ziyâd'ın ihsanı / Ya kara prangalar yahut esmer mızraklar olacaktır.”
وَقَوْلِ الْآخَرِ:
Ve bir başkasının şu sözü gibidir:
قُلْتُ: اطْبُخُوا لِي جُبَّةً قَمِيصًا.
“Bana bir cübbe ve gömlek pişirin dedim.”
وَنُكْتَةُ هَذِهِ الْمُشَاكَلَةِ أَنْ يُتَوَصَّلَ بِهَا إِلَى الْكَلَامِ عَلَى مَا نَشَأَ عَنْ هَذَا الْغَمِّ مِنْ عِبْرَة، وَمن توجّه عِنَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَيْهِمْ بَعْدَهُ.
Bu müşâkelenin nüktesi; onun vasıtasıyla, bu kederden doğan ibrete ve bundan sonra Yüce Allah'ın inayetinin onlara yönelmesine dair söze bir zemin hazırlamaktır.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِغَمٍّ لِلْمُصَاحَبَةِ أَيْ غَمًّا مَعَ غَمٍّ، وَهُوَ جُمْلَةُ الْغُمُومِ الَّتِي دَخَلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ خَيْبَةِ الْأَمَلِ فِي النَّصْرِ بَعْدَ ظُهُورِ بَوَارِقِهِ، وَمِنَ الِانْهِزَامِ، وَمِنْ قَتْلِ مَنْ قُتِلَ، وَجَرْحِ مَنْ جُرِحَ، وَيَجُوزُ كَوْنُ الْبَاءِ لِلْعِوَضِ، أَيْ: جَازَاكُمُ اللَّهُ غَمًّا فِي نُفُوسِكُمْ عِوَضًا عَنِ الْغَمِّ الَّذِي نَسَبْتُمْ فِيهِ لِلرَّسُولِ وَإِنْ كَانَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَأَثابَكُمْ عَائِدًا إِلَى الرَّسُولِ فِي قَوْلِهِ: وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ، وَفِيهِ بُعْدٌ، فَالْإِثَابَةُ مَجَازٌ فِي مُقَابَلَةِ فِعْلِ الْجَمِيلِ بِمِثْلِهِ أَيْ جَازَاكُمْ بِغَمٍّ. وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِغَمٍّ بَاءُ الْعِوَضِ. وَالْغَمُّ الْأَوَّلُ غَمُّ نَفْسِ الرَّسُولِ، وَالْغَمُّ الثَّانِي غَمُّ الْمُسْلِمِينَ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الرَّسُولَ اغْتَمَّ وَحَزِنَ لِمَا أَصَابَكُمْ، كَمَا اغْتَمَمْتُمْ لِمَا شَاعَ مِنْ قَتْلِهِ فَكَانَ غمّه لأجلكم جزاءا عَلَى غَمِّكُمْ لِأَجْلِهِ.
{ بِغَمٍّ } kavlindeki bâ (بِ) harfi musâhabet (birliktelik) içindir; yani kederle birlikte bir keder demektir. Bu da zafer emareleri belirdikten sonra zafer ümidinin boşa çıkmasından, bozgundan, öldürülenlerin öldürülmesinden ve yaralananların yaralanmasından ötürü üzerlerine çöken kederlerin bütünüdür. Bâ harfinin ivaz (karşılık) için olması da caizdir; yani: 'Resûl'e sebep olduğunuz kedere karşılık olarak Allah içinize bir keder verdi.' Eğer { فَأَثابَكُمْ } lafzındaki zamir { وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ } ifadesindeki Resûl'e raci ise —ki bunda bir uzaklık vardır— bu durumda isâbe, güzel bir fiile dengiyle mukabelede bulunma anlamında mecaz olur; yani 'size kederle karşılık verdi' demektir. { بِغَمٍّ } kavlindeki bâ harfi ise ivaz bâ'sıdır. Birinci keder Resûl'ün bizzat kendi kederi, ikinci keder ise Müslümanların kederidir. Manası şudur: Resûl'ün öldürüldüğü haberi yayıldığında sizin kederlendiğiniz gibi, Resûl de başınıza gelenlere kederlenip üzülmüştür; böylece onun sizin için kederlenmesi, sizin onun için kederlenmenize bir karşılık olmuştur.
وَقَوْلُهُ: لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ تَعْلِيلٌ أَوَّلُ لِ (أَثَابَكُمْ) أَيْ أَلْهَاكُمْ بِذَلِكَ الْغَمِّ لِئَلَّا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ مِنَ الْغَنِيمَةِ، وَمَا أَصَابَكُمْ مِنَ الْقَتْلِ وَالْجِرَاحِ، فَهُوَ أَنْسَاهُمْ بِمُصِيبَةٍ صَغِيرَةٍ مُصِيبَةً كَبِيرَةً، وَقِيلَ: (لَا) زَائِدَةٌ وَالْمَعْنَى: لِتَحْزَنُوا، فَيَكُونُ زِيَادَةً فِي التَّوْبِيخِ
{ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ } “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz diye” buyruğu, { أَثَابَكُمْ } fiili için birinci gerekçedir; yani kaçırdığınız ganimete ve başınıza gelen ölüm ve yaralanmalara üzülmeyesiniz diye sizi o kederle meşgul etti. Böylece onlara küçük bir musibetle büyük bir musibeti unutturmuştur. [Buradaki] (لَا) edatının zâid olduğu ve mananın 'üzülesiniz diye' olduğu da söylenmiştir; bu takdirde azarlamada
وَالتَّنْدِيمِ إِنْ كَانَ قَوْله: فَأَثابَكُمْ تَهَكُّمًا أَوِ الْمَعْنَى فَأَثَابَكُمُ
ve şayet { فَأَثابَكُمْ } buyruğu bir tehekküm (kinaye/istihza) ise pişman ettirmeyi [artırma kabilinden olur]. Yahut mana: '[Bunun üzerine] size verdi...' [şeklindedir.]
الرَّسُولُ غمّا لكيلا تحزنوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ: أَيْ سَكَتَ عَنْ تَثْرِيبِكُمْ، وَلَمْ يَظْهَرْ لَكُمْ إِلَّا الِاغْتِمَامُ لِأَجْلِكُمْ، لِكَيْلَا يُذَكِّرَكُمْ بِالتَّثْرِيبِ حُزْنًا عَلَى مَا فَاتَكُمْ، فَأَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِهِ جَبْرًا لِخَوَاطِرِكُمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَصَابَكُمْ بِالْغَمِّ الَّذِي نَشَأَ عَنِ الْهَزِيمَةِ لِتَعْتَادُوا نُزُولَ الْمَصَائِبِ، فَيَذْهَبُ عَنْكُمُ الْهَلَعُ وَالْجَزَعُ عِنْدَ النَّوَائِبِ.
elinizden çıkana üzülmeyesiniz diye keder verdi' şeklinde olur. Yani sizi kınamaktan sükût etti ve kaçırdıklarınıza üzülerek kınama yoluyla size bunu hatırlatmasın diye yalnız sizin için kederlendiğini gösterdi; gönlünüzü hoş etmek için bunu dile getirmekten yüz çevirdi. Bir diğer görüşe göre mana şudur: Musibetlerin gelişine alışasınız da felaketler anında sabırsızlık ve tahammülsüzlüğünüz gitsin diye sizi bozgundan kaynaklanan kederle imtihan etti.
وَفِي الْجَمْعِ بَيْنَ مَا فاتَكُمْ وَمَا أَصابَكُمْ طِبَاقٌ يُؤْذِنُ بِطِبَاقٍ آخَرَ مُقَدَّرٍ، لِأَنَّ مَا فَاتَ هُوَ النَّافِعِ وَمَا أَصَابَ هُوَ مِنَ الضَّارِّ.
{ مَا فاتَكُمْ } ile { مَا أَصابَكُمْ } ifadelerinin bir arada zikredilmesinde, takdir edilen başka bir tıbâkı (tezadı) sezdiren bir tıbâk sanatı vardır; çünkü elden çıkan faydalı olandır, başa gelen ise zararlı olandır.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٥٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 154]
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٥٤)
{ ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } (154) “Sonra o kederin ardından üzerinize öyle bir emniyet, öyle bir uyuklama indirdi ki, içinizden bir zümreyi sarıyordu. Bir zümre de kendi canlarının derdine düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız zanda bulunuyorlar ve: «Bu işten bize bir pay var mı?» diyorlardı. De ki: «Bütün iş Allah'ındır.» Onlar, sana açamadıkları şeyleri içlerinde gizliyorlar ve: «Bu işte bizim bir payımız olsaydı burada öldürülmezdik» diyorlardı. De ki: «Siz evlerinizde bile olsaydınız, haklarında ölüm yazılmış olanlar mutlaka düşüp yatacakları yerlere çıkıp gideceklerdi.» Bu, Allah'ın sinelerinizdekini denemesi ve kalplerinizdekini arındırması içindir. Allah, sinelerin özünü hakkıyla bilendir.”
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ.
{ ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ } “Sonra o kederin ardından üzerinize öyle bir emniyet, öyle bir uyuklama indirdi ki, içinizden bir zümreyi sarıyordu.”
الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ أَنْزَلَ ضَمِيرُ اسْمِ الْجَلَالَةِ، وَهُوَ يرجّح كَون الضَّمِير فَأَثابَكُمْ مِثْلَهُ لِئَلَّا يَكُونَ هَذَا رُجُوعًا إِلَى سِيَاقِ الضَّمَائِرِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ وَالْمَعْنَى ثُمَّ أَغْشَاكُمْ بِالنُّعَاسِ بَعْدَ الْهَزِيمَةِ. وَسُمِّيَ الْإِغْشَاءُ إِنْزَالًا لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ نُعَاسًا مُقَدَّرًا مِنَ اللَّهِ لِحِكْمَةٍ خَاصَّةٍ، كَانَ كَالنَّازِلِ مِنَ الْعَوَالِمِ الْمُشَرَّفَةِ كَمَا يُقَالُ:
{ ثُمَّ أَنْزَلَ } kavlindeki zamir lafza-i celâlin zamiridir. Bu durum, { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ } ifadesinden itibaren geçen önceki zamirlerin siyakına bir geri dönüş olmasın diye { فَأَثابَكُمْ } kavlindeki zamirin de lafza-i celâle ait olduğu görüşünü racih kılar. Manası: 'Sonra bozgundan sonra sizi bir uyuklama bürüdü' demektir. [Uyuklamanın] bürümesine 'indirme' denilmiştir; zira o, özel bir hikmet gereği Allah tarafından takdir edilmiş bir uyuklama olduğu için yüce âlemlerden inmiş gibiydi; nitekim şöyle de denir:
نَزَلَتِ السَّكِينَةُ.
“Sekînet (huzur ve güven) indi.”
وَالْأَمَنَةُ- بِفَتْحِ الْمِيمِ- الْأَمْنُ، وَالنُّعَاسُ: النَّوْمُ الْخَفِيفُ أَوْ أَوَّلُ النَّوْمِ، وَهُوَ يُزِيلُ التَّعَبَ وَلَا يَغِيبُ صَاحِبُهُ، فَلِذَلِكَ كَانَ أَمَنَةً إِذْ لَو نَامُوا نوما ثَقِيلًا لَأَخَذُوا، قَالَ أَبُو طَلْحَةَ الْأَنْصَارِيُّ، وَالزُّبَيْرُ، وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ: غَشِيَنَا نُعَاسٌ حَتَّى إِنَّ السَّيْفَ لِيَسْقُطُ مِنْ يَدِ أَحَدِنَا.
Emenet (الْأَمَنَةُ) —mîm harfinin fethasıyla— emniyet demektir. Nu‘âs (النُّعَاسُ) ise hafif uyku veya uykunun ilk başlangıcıdır; yorgunluğu giderir fakat uyuyanın kendinden geçmesine yol açmaz. İşte bu yüzden bir emniyet olmuştur; zira derin bir uykuya dalsalardı [düşman tarafından] yakalanırlardı. Ebû Talha el-Ensârî, Zübeyr ve Enes b. Mâlik şöyle demişlerdir: “Bizi öyle bir uyuklama bürüdü ki kılıç birimizin elinden düşüyordu.”
وَقَدِ اسْتَجَدُّوا بِذَلِكَ نَشَاطَهُمْ، وَنَسُوا حُزْنَهُمْ، لِأَنَّ الْحُزْنَ تَبْتَدِئُ خِفَّتُهُ بَعْدَ أَوَّلِ نَوْمَةٍ تُعْفِيهِ، كَمَا هُوَ مُشَاهَدٌ فِي أَحْزَانِ الْمَوْتِ وَغَيْرِهَا. وَ (نُعَاسًا) بَدَلٌ عَلَى (أَمَنَةٍ) بَدَلٌ مُطَابِقٌ.
Bununla zindeliklerini tazelediler ve kederlerini unuttular; zira keder, ölüm ve benzeri acılarda müşahede edildiği üzere, kendisini silip süpüren ilk uykudan sonra hafiflemeye başlar. { نُعَاسًا } lafzı, { أَمَنَةً } lafzından bedel-i mutâbıktır.
وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَدَّمَ النُّعَاسُ وَيُؤَخَّرَ أَمَنَةٌ: لِأَنَّ أَمَنَةً بِمَنْزِلَةِ الصِّفَةِ أَوِ الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ فَحَقُّهُ التَّقْدِيمُ عَلَى الْمَفْعُولِ كَمَا جَاءَ فِي آيَةِ الْأَنْفَالِ [١١] : إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً
Zâhirin gereği, { نُعَاساً } kelimesinin öne alınıp { أَمَنَةً } kelimesinin sonraya bırakılmasıydı; çünkü { أَمَنَةً } sıfat veya mef'ûlün lieclih konumundadır. Nitekim Enfâl Suresi'ndeki [11] ayette şöyle gelmiştir: { إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً
مِنْهُ
مِنْهُ } “Hani [Allah] katından bir emniyet olmak üzere sizi bir uyuklama ile bürüyordu...”
ولكنّه قدّم الأمنة هُنَا تَشْرِيفًا لِشَأْنِهَا لِأَنَّهَا جُعِلَتْ كَالْمُنَزَّلِ مِنَ اللَّهِ لِنَصْرِهِمْ، فَهُوَ كَالسَّكِينَةِ، فَنَاسَبَ أَنْ يُجْعَلَ هُوَ مَفْعُولَ أَنْزَلَ، وَيُجْعَلَ النُّعَاسُ بَدَلًا مِنْهُ.
Fakat burada şanını yüceltmek için emenet (güvenlik) öne alınmıştır; çünkü bu, onlara yardım etmek üzere Allah'tan indirilmiş bir şey gibi kılınmıştır ve sekînet gibidir. Dolayısıyla onun { أَنْزَلَ } fiilinin mef'ûlü yapılması, nu‘âsın ise ondan bedel kılınması uygun düşmüştür.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: يَغْشَى- بِالتَّحْتِيَّةِ- عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى نُعَاسٍ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ- بِالْفَوْقِيَّةِ- بِإِعَادَةِ الضَّمِيرِ إِلَى أَمَنَةً، وَلِذَلِكَ وَصَفَهَا بِقَوْلِهِ: مِنْكُمْ.
Cumhur, zamirin nu‘âs kelimesine dönmesi esasıyla [fiili] yâ ile { يَغْشَى } şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise zamiri emenet kelimesine döndürerek tâ ile [tegşâ] okumuşlardır; nitekim bu sebeple onu { مِنْكُمْ } buyruğuyla nitelemiştir.
وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا.
{ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا } “Bir zümre de kendi canlarının derdine düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız zanda bulunuyorlar ve: «Bu işten bize bir pay var mı?» diyorlardı. De ki: «Bütün iş Allah'ındır.» Onlar, sana açamadıkları şeyleri içlerinde gizliyorlar ve: «Bu işte bizim bir payımız olsaydı burada öldürülmezdik» diyorlardı.”
لَمَّا ذَكَرَ حَالَ طَائِفَةِ الْمُؤْمِنِينَ، تَخَلَّصَ مِنْهُ لِذِكْرِ حَالِ طَائِفَةِ الْمُنَافِقِينَ، كَمَا عُلِمَ مِنَ الْمُقَابَلَةِ، وَمِنْ قَوْلِهِ: يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ، وَمَنْ تَرَكَ وَصَفَهَا بِمِنْكُمْ كَمَا وَصَفَ الْأُولَى.
Müminler zümresinin durumunu zikrettikten sonra, karşılaştırmadan ve { يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } buyruğundan ve birinciyi nitelediği gibi bu zümreyi { مِنْكُمْ } şeklinde nitelemeyi terk etmesinden anlaşıldığı üzere, münafıklar zümresinin durumunu zikretmeye intikal etmiştir.
وَطائِفَةٌ مُبْتَدَأٌ وُصِفَ بِجُمْلَةِ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ. وَخَبَرُهُ جُمْلَةُ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَالْجُمْلَةُ مِنْ قَوْلِهِ: وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ الْآيَةَ. وَجُمْلَةُ إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ [آل عمرَان: ١٥٥] الْآيَةَ.
{ وَطائِفَةٌ } mübtedadır; { قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } cümlesiyle sıfatlanmıştır. Haberi ise { يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ } cümlesidir. { وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ } kavlinden { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } kavline kadar olan cümle; { ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ } ayeti ile { إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ } [Âl-i İmrân: 155] ayeti arasında bir itiraziyye (ara cümle)dir.
وَمَعْنَى أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَيْ حَدَّثَتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ بِمَا يَدْخُلُ عَلَيْهِمُ الْهَمُّ وَذَلِكَ بِعَدَمِ رِضَاهُمْ بِقَدَرِ اللَّهِ، وَبِشِدَّةِ تَلَهُّفِهِمْ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ وَتَحَسُّرِهِمْ عَلَى مَا فَاتَهُمْ مِمَّا يَظُنُّونَهُ مُنْجِيًا لَهُمْ لَوْ عَمِلُوهُ: أَيْ مِنَ النَّدَمِ عَلَى مَا فَاتَ، وَإِذْ كَانُوا كَذَلِكَ كَانَتْ نُفُوسُهُمْ فِي اضْطِرَاب وتحرّق يَمْنَعُهُمْ مِنَ الِاطْمِئْنَانِ وَمِنَ الْمَنَامِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ الْآتِي: لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ [آل عمرَان: ١٥٦] . وَقِيلَ مَعْنَى أَهَمَّتْهُمْ أَدْخَلَتْ عَلَيْهِمُ الْهَمَّ بِالْكُفْرِ وَالِارْتِدَادِ، وَكَانَ رَأْسُ هَذِهِ الطَّائِفَةِ مُعَتَّبُ بْنَ قُشَيْرٍ.
{ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } ifadesinin manası; nefislerinin kendilerine tasa ve keder verecek şeyleri fısıldamış olmasıdır. Bu da Allah'ın takdirine rıza göstermemelerinden, başlarına gelenlere aşırı derecede yanıp tutuşmalarından ve yaptıkları takdirde kendilerini kurtaracağını sandıkları şeyleri kaçırdıklarına esef etmelerinden yani kaçan fırsata duydukları pişmanlıktandır. Onlar bu durumda oldukları için nefisleri, huzur bulmalarına ve uyumalarına engel olan bir çalkantı ve iç yangını içindeydi. Bu durum, ileride gelecek olan { لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ } [Âl-i İmrân: 156] “Allah bunu onların kalplerinde bir hasret kılsın diye...” buyruğu gibidir. { أَهَمَّتْهُمْ } lafzının, küfür ve irtidat sebebiyle onlara tasa verdiği anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu zümrenin başı Muattib b. Kuşeyr idi.
وَجُمْلَةُ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ إِمَّا اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ نَشَأَ عَنْ قَوْلِهِ: قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ وَإِمَّا حَالٌ مِنْ (طَائِفَةٌ) . وَمَعْنَى يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ أَنَّهُمْ
{ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ } cümlesi ya { قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } buyruğundan doğan bir istînâf-ı beyânîdir ya da { طَائِفَةٌ } kelimesinden hâldir. { يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ } ifadesinin manası; onların
ذَهَبَتْ بِهِمْ هَوَاجِسُهُمْ إِلَى أَن ظنُّوا بِاللَّهِ ظُنُونًا بَاطِلَةً مِنْ أَوْهَامِ الْجَاهِلِيَّةِ. وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا عَلَى جَاهِلِيَّتِهِمْ لَمْ يُخْلِصُوا الدِّينَ لِلَّهِ، وَقَدْ بَيَّنَ بَعْضَ مَا لَهُمْ الظَّنِّ بِقَوْلِهِ: يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ وَهل لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ بِمَعْنَى النَّفْيِ، بِقَرِينَةِ زِيَادَةِ (مِنْ) قَبْلَ النَّكِرَةِ، وَهِيَ مِنْ خَصَائِصِ النَّفْيِ، وَهُوَ تَبْرِئَةٌ لِأَنْفُسِهِمْ مِنْ أَنْ يَكُونُوا سَبَبًا فِي مُقَابَلَةِ
vesveselerinin kendilerini sürükleyip Allah hakkında cahiliye vehimlerinden kaynaklanan bâtıl zanlara kapılmış olmalarıdır. Bunda, onların hâlâ cahiliyeleri üzere kaldıklarına ve dini Allah'a halis kılmadıklarına bir tariz (dokundurma) vardır. Nitekim Allah, onların bu zannının bir kısmını { يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } “«Bu işten bize bir pay var mı?» diyorlardı” buyruğuyla açıklamıştır. { هَلْ } soru edatı, nefyin özelliklerinden olan nekre kelimeden önce zâid { مِنْ } harf-i cerinin gelmesi karinesiyle nefy anlamında bir istifhâm-ı inkârîdir. Bu da kendilerini düşmanla karşılaşmaya
الْعَدُوِّ. حَتَّى نَشَأَ عَنْهُ مَا نَشَأَ، وَتَعْرِيضٌ بِأَنَّ الْخُرُوجَ لِلْقِتَالِ يَوْمَ أُحُدٍ خَطَأٌ وَغُرُورٌ، وَيَظُنُّونَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَيْسَ بِرَسُولٍ إِذْ لَوْ كَانَ لَكَانَ مُؤَيَّدًا بِالنَّصْرِ.
sebep olmaktan temize çıkarmak içindir; tâ ki bundan doğan sonuçlar ortaya çıkmış olmasın. Ayrıca Uhud günü savaşa çıkmanın bir hata ve aldanış olduğuna dair bir tarizdir. Zira onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olmadığını zannediyorlardı; çünkü peygamber olsaydı zaferle teyit edilirdi [diye düşünüyorlardı].
وَالْقَوْلُ فِي هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ كَالْقَوْلِ فِي لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا. وَالْمُرَادُ بِالْأَمْرِ هُنَا شَأْنُ الْخُرُوجِ إِلَى الْقِتَالِ. وَالْأَمْرُ بِمَعْنَى السِّيَادَةِ الَّذِي مِنْهُ الْإِمَارَةُ، وَمِنْهُ أُولُو الْأَمْرِ.
{ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } hakkındaki açıklama, az önce geçen { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } ifadesi hakkındaki açıklama gibidir. Burada el-emr (الْأَمْرُ) ile kastedilen, savaşa çıkma meselesidir. Emr, egemenlik manasındadır; emirlik ve ülu'l-emr tabirleri de buradan gelir.
وَجُمْلَةُ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ يَظُنُّونَ لِأَنَّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَشْتَمِلُ عَلَى مَعْنَى هَذَا الْقَوْلِ. وَمَعْنَى لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَيْ مِنْ شَأْنِ الْخُرُوجِ إِلَى الْقِتَالِ، أَو من أَمر تَدْبِيرِ النَّاسِ شَيْءٌ، أَيْ رَأْيٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا، أَيْ مَا قُتِلَ قَوْمُنَا. وَلَيْسَ الْمُرَادُ انْتِفَاءَ الْقَتْلِ مَعَ الْخُرُوجِ إِلَى الْقِتَالِ فِي أُحُدٍ، بَلِ الْمُرَادُ انْتِفَاءُ الْخُرُوجِ إِلَى أُحُدٍ الَّذِي كَانَ سَبَبًا فِي قَتْلِ مَنْ قُتِلَ، كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ قَرِينَةُ الْإِشَارَةِ بِقَوْلِهِ: (هَاهُنَا) ، فَالْكَلَامُ كِنَايَةٌ. وَهَذَا الْقَوْلُ قَالَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ ابْنُ سَلُولَ لَمَّا أَخْبَرُوهُ بِمَنِ اسْتُشْهِدَ مِنَ الْخَزْرَجِ يَوْمَئِذٍ، وَهَذَا تَنَصُّلٌ مِنْ أَسْبَابِ الْحَرْبِ وَتَعْرِيضٌ بِالنَّبِيءِ وَمَنْ أَشَارَ بِالْخُرُوجِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ رَغِبُوا فِي إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ.
{ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } cümlesi, { يَظُنُّونَ } cümlesinden bedel-i iştimaldir; çünkü cahiliye zannı bu sözün manasını içermektedir. { لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } ifadesinin manası; yani 'savaşa çıkma hususunda veya insanları sevk ve idare etme işinde bizim de bir payımız, bir görüşümüz olsaydı burada öldürülmezdik yani kavmimiz öldürülmezdi' demektir. Kastedilen, Uhud'da savaşa çıkılmakla birlikte öldürülmenin vuku bulmaması değil; bilakis { هَاهُنَا } (burada) sözündeki işaret karinesinin de gösterdiği gibi, öldürülenlerin ölümüne sebep olan Uhud'a çıkışın hiç gerçekleşmemesidir; dolayısıyla söz kinayedir. Bu sözü Abdullah b. Übey b. Selûl, o gün Hazrec'den şehit düşenler kendisine haber verildiğinde söylemiştir. Bu, savaşın sebeplerinden sıyrılma çabası ve Peygamber ile iki güzellikten (zafer veya şehadetten) birini arzulayarak çıkmayı teklif eden müminlere yönelik bir tarizdir.
وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا الظَّنُّ غَيْرَ الْحَقِّ لِأَنَّهُ تَخْلِيطٌ فِي مَعْرِفَةِ صِفَاتِ اللَّهِ وَصِفَاتِ رَسُولِهِ وَمَا يَجُوزُ وَمَا يَسْتَحِيلُ، فَإِنَّ لِلَّهِ أَمْرًا وَهَدْيًا وَلَهُ قَدَرٌ وَتَيْسِيرٌ، وَكَذَلِكَ لِرَسُولِهِ الدَّعْوَةُ وَالتَّشْرِيعُ وَبَذْلُ الْجُهْدَ فِي تَأْيِيدِ الدِّينِ وَهُوَ فِي ذَلِكَ مَعْصُومٌ، وَلَيْسَ مَعْصُومًا مِنْ جَرَيَانِ الْأَسْبَابِ الدُّنْيَوِيَّةِ عَلَيْهِ، وَمِنْ أَنْ يَكُونَ الْحَرْبُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ عَدُوِّهِ سِجَالًا، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ لِهِرَقْلَ وَقَدْ سَأَلَهُ: كَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ لَهُ؟
Bu zannın haksız/bâtıl olmasının sebebi; Allah'ın sıfatları, Resûlü'nün sıfatları ve caiz olan ile imkânsız olan şeyler konusundaki bilgiyi birbirine karıştırmaktan ibaret olmasıdır. Zira Allah'ın bir emri ve hidayeti olduğu gibi, O'nun bir kaderi ve teshiri de vardır. Aynı şekilde Resûlü'nün de tebliği, teşrii ve dini teyit etme yolunda gayret göstermesi söz konusudur ve o bu hususlarda masumdur; ancak dünyevi sebeplerin kendi üzerinde cereyan etmesinden ve kendisiyle düşmanı arasındaki savaşın nöbetleşe kazanılıp kaybedilmesinden masum değildir. Nitekim Ebû Süfyân, Herakleios'un kendisine sorduğu: “Onunla savaşınız nasıl geçti?” sorusuna: