فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ: يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ، فَقَالَ هِرَقْلُ: وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ. فَظَنُّهُمْ ذَلِكَ لَيْسَ بِحَقٍّ.
Ebû Süfyân: “Bazen o bize üstün gelir, bazen de biz ona” diye cevap vermiş; bunun üzerine Herakleios: “İşte iman da tamamlanıncaya kadar böyledir” demiştir. Dolayısıyla onların bu zannı hak değildir.
وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ ظَنُّ الْجَاهِلِيَّةَ الَّذِينَ لَمْ يَعْرِفُوا الْإِيمَانَ أَصْلًا فَهَؤُلَاءِ الْمُتَظَاهِرُونَ بِالْإِيمَانِ لَمْ يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِهِمْ فَبَقِيَتْ مَعَارِفُهُمْ كَمَا هِيَ مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَالْجَاهِلِيَّةُ صِفَةٌ جَرَتْ عَلَى مَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ يُقَدَّرُ بِالْفِئَةِ أَوِ الْجَمَاعَةِ، وَرُبَّمَا أُرِيدَ بِهِ حَالَةُ الْجَاهِلِيَّةِ فِي قَوْلِهِمْ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ نِسْبَةٌ إِلَى الْجَاهِلِ أَيِ الَّذِي لَا يَعْلَمُ الدِّينَ وَالتَّوْحِيدَ، فَإِنَّ الْعَرَبَ أَطْلَقَتِ الْجَهْلَ عَلَى مَا قَابَلَ الْحِلْمَ، قَالَ ابْنُ الرُّومِيِّ:
Yüce Allah bunun, imanı hiç tanımamış olan cahiliye ehlinin zannı olduğunu açıklamıştır; nitekim iman eder görünen bu kimselerin kalplerine iman girmemiş, dolayısıyla bilgileri cahiliye devrindeki gibi kalmıştır. Cahiliye, zümre veya topluluk olarak takdir edilen mahzuf bir mevsûfun sıfatıdır. Bazen 'cahiliye ehli' sözünde veya Yüce Allah'ın { تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } “önceki cahiliye dönemi kadınlarının açılıp saçılması gibi” kavlinde olduğu gibi cahiliye durumu kastedilir. Zâhir olan, bunun dini ve tevhidi bilmeyen 'câhil'e nispet olmasıdır; zira Araplar cehl (cahillik) kelimesini hilmin zıddı için kullanmışlardır. İbnü'r-Rûmî şöyle demiştir:
بِجَهْلٍ كَجَهْلِ السَّيْفِ وَالسَّيْفُ مُنْتَضَى ... وَحِلْمٍ كَحِلْمِ السَّيْفِ وَالسَّيْفُ مُغْمَدُ
“Kılıç kınından sıyrıldığında kılıcın cehli gibi bir cehil ile / Kılıç kınına girdiğinde kılıcın hilmi gibi bir hilm ile...”
وَأُطْلِقَتِ الْجَهْلُ عَلَى عَدَمِ الْعِلْمِ قَالَ السَّمَوْأَلُ.
Cehl kelimesi bilgisizlik (ilmin yokluğu) için de kullanılmıştır; nitekim Semev'el şöyle demiştir:
فَلَيْسَ سَوَاءٌ عَالِمٌ وَجَهُولُ وَقَالَ النَّابِغَةُ:
“Bilen ile son derece cahil olan bir değildir.” Nâbiğa da şöyle demiştir:
وَلَيْسَ جَاهِلُ شَيْءٍ مِثْلَ مَنْ عَلِمَا وَأَحْسَبُ أَنَّ لَفْظَ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ مُبْتَكَرَاتِ الْقُرْآنِ، وَصَفَ بِهِ أَهْلَ الشِّرْكِ تَنْفِيرًا مِنَ الْجَهْلِ، وَتَرْغِيبًا فِي الْعِلْمِ، وَلِذَلِكَ يَذْكُرُهُ الْقُرْآنُ فِي مَقَامَاتِ الذَّمِّ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ: أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ [الْمَائِدَة: ٥٠] وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى [الْأَحْزَاب: ٣٣] إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ [الْفَتْح: ٢٦] . وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَمِعْتُ أَبِي فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُ: اسْقِنَا كَأْسًا دِهَاقًا، وَفِي حَدِيثِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ: أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيءَ ﷺ عَنْ أَشْيَاءَ كَانَ يَتَحَنَّثُ بِهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ صَدَقَةٍ وَعَتَاقَةٍ وَصِلَةِ رَحِمٍ. وَقَالُوا: شِعْرُ الْجَاهِلِيَّةِ، وَأَيَّامُ الْجَاهِلِيَّةِ. وَلَمْ يُسْمَعْ ذَلِكَ كُلُّهُ إِلَّا بَعْدَ نُزُولِ الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْمُسْلِمِينَ.
“Bir şeyi bilmeyen, bilen kimse gibi değildir.” Kanaatimce câhiliye lafzı Kur’an’ın özgün tabirlerindendir; cehaletten nefret ettirmek ve ilme teşvik etmek amacıyla şirk ehlini bununla nitelendirmiştir. Bu sebeple Kur'an onu; { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } [el-Mâide: 50] “Yoksa onlar cahiliye hükmünü mü arıyorlar?”, { وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } [el-Ahzâb: 33] “İlk cahiliye dönemi [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” ve { إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ } [el-Feth: 26] “İnkâr edenler kalplerinde o taassubu, cahiliye taassubunu kaynattıkları zaman...” gibi yerici makamlarda zikreder. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Babamı cahiliyede: ‘Bize dolu dolu kadehler sun’ derken işittim.” Hakîm b. Hizâm hadisinde de onun Nebî’ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) cahiliye devrinde sadaka vermek, köle azat etmek ve sıla-i rahimde bulunmak gibi ibadet kastıyla yaptığı şeyleri sorduğu nakledilir. Yine “Cahiliye şiiri” ve “Cahiliye günleri” demişlerdir. Bütün bunlar ancak Kur'an’ın inişinden sonra ve Müslümanların sözlerinde işitilmiştir.
وَقَوْلُهُ: غَيْرَ الْحَقِّ مُنْتَصِبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ يَظُنُّونَ كَأَنَّهُ قِيلَ الْبَاطِلُ. وَانْتَصَبَ قَوْلُهُ: ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ عَلَى الْمَصْدَرِ الْمُبَيِّنِ لِلنَّوْعِ إِذْ كُلُّ أَحَدٍ يَعْرِفُ عَقَائِدَ الْجَاهِلِيَّةِ إِنْ كَانَ مُتَلَبِّسًا بِهَا أَو تَارِكًا بهَا.
Âyetteki { غَيْرَ الْحَقِّ } “haksız yere” ifadesi, { يَظُنُّونَ } fiilinin mef'ûlü olarak mansuptur; sanki [bunun yerine] “bâtıl” denilmiş gibidir. { ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } “cahiliye zannı” ifadesi ise tür belirten mef'ûl-i mutlak olarak mansuptur; zira ister ona bağlanmış olsun ister onu terk etmiş olsun, herkes cahiliye inançlarını bilir.
وَجُمْلَةُ يُخْفُونَ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي يَقُولُونَ أَيْ يَقُولُونَ ذَلِكَ فِي حَالِ نِيَّتِهِمْ غَيْرَ ظَاهِرِهِ، فَ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ إِعْلَانٌ بِنِفَاقِهِمْ، وَأَنَّ قَوْلَهُمْ: هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ وَقَوْلَهُمْ: لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا هُوَ وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُهُ صُورَةَ الْعِتَابِ عَنْ تَرْكِ مَشُورَتِهِمْ فَنِّيَّتُهُمْ مِنْهُ تَخْطِئَةُ النَّبِيءِ فِي خُرُوجِهِ بِالْمُسْلِمِينَ إِلَى أُحُدٍ، وَأَنَّهُمْ أَسَدُّ رَأْيًا مِنْهُ.
{ يُخْفُونَ } “gizliyorlar” cümlesi, { يَقُولُونَ } “diyorlar” ifadesindeki zamirden hâldir; yani onlar niyetleri zâhirdekinden farklı bir durumdayken bunu söylemektedirler. Dolayısıyla { يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ } “Sana açıklayamadıklarını içlerinde gizliyorlar” cümlesi, onların nifaklarının ilanıdır. Onların: { هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } “Bu işten bize bir pay var mı?” ve { لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا } “Eğer bu işten bize bir pay olsaydı, burada öldürülmezdik” sözleri, zâhiren kendi görüşlerine başvurulmadığına dair bir sitem şeklinde görünse de, niyetleri Nebî’yi Müslümanlarla birlikte Uhud’a çıkması hususunda hatalı göstermek ve kendilerinin ondan daha isabetli görüşe sahip olduklarını ima etmektir.
وَجُمْلَةُ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ إِذْ كَانُوا قَدْ قَالُوا ذَلِكَ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَلَمْ يُظْهِرُوهُ، أَوْ هِيَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ إِذَا أَظْهَرُوا قَوْلَهُمْ لِلْمُسْلِمِينَ، فَتَرْجِعُ الْجُمْلَةُ إِلَى مَعْنَى بَدَلِ الِاشْتِمَالِ مِنْ جُمْلَةِ يَظُنُّونَ لِأَنَّهَا لَمَّا بَيَّنَتْ جُمْلَةَ هِيَ بَدَلٌ فَهِيَ أَيْضًا كَالَّتِي بَيَّنَتْهَا، وَهَذَا أَظْهَرُ لِأَجْلِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ: قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ فَإِنَّهُ يَقْتَضِي أَنَّ تِلْكَ الْقَالَةَ فَشَتْ وَبَلَغَتِ الرَّسُولَ، وَلَا يَحْسُنُ كَوْنُ جُمْلَةِ يَقُولُونَ لَوْ كانَ إِلَى آخِرِهِ مُسْتَأْنَفَةً خِلَافًا لِمَا فِي «الْكَشَّافِ» .
{ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “‘Eğer bu işten bize bir pay olsaydı...’ diyorlar” cümlesi, { يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ } “İçlerinde gizliyorlar” cümlesinden bedel-i iştimaldir; zira onlar bunu aralarında söylemiş ve açığa vurmamışlardı. Yahut bu cümle, sözlerini Müslümanlara açığa vurduklarında [söyledikleri] { يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } “‘Bu işten bize bir pay var mı?’ diyorlar” cümlesinin bir beyanıdır; bu durumda cümle, { يَظُنُّونَ } cümlesinden bedel-i iştimal mânasına döner. Çünkü o, bedel olan bir cümleyi beyan ettiği için kendisi de beyan ettiği cümle gibidir. Sonrasında gelen: { قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ } “De ki: Evlerinizde de olsaydınız...” kavli sebebiyle zâhir olan da budur; zira bu ifade, söz konusu dedikodunun yayılıp Resûl’e ulaştığını gerektirir. el-Keşşâf’ta yer alanın aksine, { يَقُولُونَ لَوْ كانَ } ile başlayan cümlenin müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olması uygun değildir.
وَهَذِهِ الْمَقَالَةُ صَدَرَتْ مِنْ مَعَتِّبِ بْنِ قُشَيْرٍ قَالَ الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ: غَشِيَنِي النُّعَاسُ فَسَمِعْتُ مُعَتِّبَ بْنَ قُشَيْرٍ يَقُولُ: لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا. فَحَكَى الْقُرْآنُ مَقَالَتَهُ كَمَا قَالَهَا، وَأُسْنِدَتْ إِلَى جَمِيعِهِمْ لِأَنَّهُمْ سَمِعُوهَا وَرَضُوا بِهَا.
Bu söz Muattib b. Kuşeyr tarafından söylenmiştir. Zübeyr b. Avvâm şöyle demiştir: “Beni bir uyuklama hali sardı; o sırada Muattib b. Kuşeyr’in: ‘Bu işten bize bir pay olsaydı burada öldürülmezdik’ dediğini duydum.” Kur'an onun sözünü aynen söylediği gibi aktarmış; onu işitip razı oldukları için de hepsine isnat etmiştir.
وَجُمْلَةُ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ رَدَّ عَلَيْهِمْ هَذَا الْعُذْرَ الْبَاطِلَ أَيْ أَنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ غَيْرُ مُحْتَاجَيْنِ إِلَى أَمْرِكُمْ. وَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: كُلَّهُ- بِالنَّصْبِ- تَأْكِيدًا لِاسْمِ إِنَّ، وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ- بِالرَّفْعِ- عَلَى نِيَّةِ الِابْتِدَاءِ. وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ إِنَّ.
{ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } “De ki: Bütün iş Allah’a aittir” cümlesi, onların bu bâtıl mazeretlerini reddetmektedir; yani Allah ve Resûlü sizin görüşünüze muhtaç değildir. Bu cümle mu'tarızadır (ara cümledir). Cumhûr { كُلَّهُ } kelimesini inne’nin ismini tekit etmek üzere fetha ile (nasb olarak) okumuştur; Ebû Amr ve Ya'kûb ise mübtedâya niyetle damme ile (ref olarak) okumuştur. Bu takdirde cümle inne’nin haberidir.
قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ.
{ قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ } “De ki: Evlerinizde dahi olsaydınız, üzerlerine öldürülme yazılmış (takdir edilmiş) olanlar mutlaka yatacakları (ölecekleri) yerlere çıkıp gideceklerdi.”
لَقَّنَ اللَّهُ رَسُولَهُ الْجَوَابَ عَنْ قَوْلِهِمْ: لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا.
Allah Resûlü’ne, onların: “Bu işten bize bir pay olsaydı burada öldürülmezdik” sözlerine karşı verilecek cevabı telkin etmiştir.
وَالْجَوَابُ إِبْطَالٌ لِقَوْلِهِمْ، وَتَعْلِيمٌ لِلْمُؤْمِنِينَ لِدَفْعِ مَا عَسَى أَنْ يَقَعَ فِي نُفُوسِهِمْ مِنَ الرَّيْبِ، إِذَا سَمِعُوا كَلَامَ الْمُنَافِقِينَ، أَوْ هُوَ جَوَابٌ لِلْمُنَافِقِينَ وَيَحْصُلُ بِهِ عِلْمٌ لِلْمُؤْمِنِينَ. وَفُصِلَتِ الْجُمْلَةُ جَرْيًا عَلَى حِكَايَةِ الْمُقَاوَلَةِ كَمَا قَرَّرْنَا غَيْرَ مَرَّةٍ. وَهَذَا الْجَوَابُ جَارٍ عَلَى الْحَقِيقَةِ وَهِيَ جَرَيَانُ الْأَشْيَاءِ عَلَى قَدَرٍ مِنَ اللَّهِ وَالتَّسْلِيمُ لِذَلِكَ بَعْدَ اسْتِفْرَاغِ الْجُهْدِ فِي مُصَادَفَةِ الْمَأْمُولِ، فَلَيْسَ هَذَا الْجَوَابُ وَنَظَائِرُهُ بِمُقْتَضٍ تَرْكَ الْأَسْبَابِ، لِأَنَّ قَدَرَ اللَّهِ تَعَالَى وَقَضَاءَهُ غَيْرُ مَعْلُومَيْنِ لَنَا إِلَّا بَعْدَ الْوُقُوعِ، فَنَحْنُ مَأْمُورُونَ بِالسَّعْيِ فِيمَا عَسَاهُ أَنْ يَكُونَ كَاشِفًا عَنْ مُصَادَفَةِ قدر اللَّهِ لِمَأْمُولِنَا، فَإِنِ اسْتَفْرَغْنَا جُهُودَنَا وَحُرِمْنَا الْمَأْمُولَ، عَلِمْنَا أَنَّ قَدَرَ اللَّهِ جَرَى مِنْ قَبْلُ عَلَى خِلَافِ مُرَادِنَا. فَأَمَّا تَرْكُ الْأَسْبَابِ فَلَيْسَ مِنْ شَأْنِنَا، وَهُوَ مُخَالِفٌ لِمَا أَرَادَ اللَّهُ مِنَّا، وَإِعْرَاضٌ عَمَّا أَقَامَنَا اللَّهُ فِيهِ فِي هَذَا الْعَالَمِ وَهُوَ تَحْرِيفٌ لِمَعْنَى الْقَدَرِ. وَالْمَعْنَى: لَوْ لَمْ تَكُونُوا هَاهُنَا وَكُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَخَرَجَ الَّذِينَ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَمُوتُوا مَقْتُولِينَ فَقُتِلُوا فِي مَضَاجِعِهِمُ الَّتِي اضْطَجَعُوا فِيهَا يَوْمَ أُحُدٍ أَيْ مَصَارِعِهِمْ فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: كُتِبَ قدّر، وَمعنى لَبَرَزَ خَرَجَ إِلَى الْبَرَازِ وَهُوَ الْأَرْضُ.
Bu cevap, onların sözlerini iptal etmek ve münafıkların sözlerini işittiklerinde müminlerin gönlüne gelebilecek şüpheyi gidermek için bir talimdir; yahut münafıklara bir cevap olup bununla müminlere bir ilim hasıl olmaktadır. Defalarca belirttiğimiz gibi bu cümle, karşılıklı konuşmanın nakli kuralınca fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Bu cevap hakikat esasına dayanmaktadır; o hakikat de işlerin Allah’ın bir kaderi üzere cereyan etmesi ve umulan sonuca ulaşmak için bütün çaba harcandıktan sonra buna teslim olunmasıdır. Dolayısıyla bu ve benzeri cevaplar sebepleri terk etmeyi gerektirmez; çünkü Yüce Allah’ın kaderi ve kazası vuku bulmadan önce bizim tarafımızdan bilinemez. Bizler, Allah’ın kaderinin umudumuza uygun düşmesini sağlayabilecek yollarda gayret etmekle emrolunduk. Eğer bütün gayretimizi sarf eder de umduğumuzdan mahrum kalırsak, biliriz ki Allah’ın kaderi önceden bizim muradımızın aksine cereyan etmiştir. Sebepleri terk etmeye gelince, bu bizim işimiz değildir; Allah’ın bizden istediğine aykırıdır, Allah’ın bizi bu dünyada yerleştirdiği konuma sırt çevirmektir ve kaderin mânasını tahrif etmektir. Âyetin mânası şudur: Şayet siz burada bulunmayıp evlerinizde olsaydınız bile, Allah’ın öldürülerek ölmelerini takdir ettiği kimseler yine çıkıp Uhud günü yattıkları yerlere, yani vurulup düşecekleri yerlere gider ve oralarda öldürülürlerdi. Âyette geçen { كُتِبَ } kelimesinden maksat takdir edildi; { لَبَرَزَ } kelimesinin mânası ise açık araziye çıktı demektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بَاءَ (بُيُوتِكُمْ) - بِالْكَسْرِ-. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو، وَوَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ، وَحَفْصٌ، وَأَبُو جَعْفَرٍ- بِالضَّمِّ-.
Cumhûr (بُيُوتِكُمْ) kelimesinin bâ harfini kesre ile (biyûtiküm) okumuştur. Ebû Amr, Nâfi'den Verş, Hafs ve Ebû Ca'fer ise damme ile (buyûtiküm) okumuştur.
وَالْمَضَاجَعُ جَمْعُ مَضْجَعٍ- بِفَتْحِ الْمِيمِ وَفَتْحِ الْجِيمِ- وَهُوَ مَحَلُّ الضُّجُوعِ، وَالضُّجُوعُ:
Medaaci' (الْمَضَاجِعُ), mim ve cim harflerinin fethasıyla madca'ın (مَضْجَع) çoğuludur; o da yan üstü yatma yeridir. Ducu' (الضُّجُوعُ) ise:
وَضْعُ الْجَنْبِ بِالْأَرْضِ لِلرَّاحَةِ وَالنَّوْمِ، وَفِعْلُهُ مِنْ بَابِ مَنَعَ وَمَصْدَرُهُ الْقِيَاسِيُّ الضَّجْعُ، وَأَمَّا الضُّجُوعُ فَغَيْرُ قِيَاسِيٍّ، ثُمَّ غَلَبَ إِطْلَاقُ الْمَضْجَعِ عَلَى مَكَانِ النَّوْمِ قَالَ تَعَالَى: تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ [السَّجْدَة: ١٦] وَفِي حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ: «مَضْجَعُهُ كَمَسَلِّ شَطْبَةٍ» . فَحَقِيقَةُ الضُّجُوعِ هُوَ وَضْعُ الْجَنْبِ لِلنَّوْمِ وَالرَّاحَةِ وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى مَصَارِعِ الْقَتْلَى عَلَى سَبِيلِ
Dinlenmek ve uyumak için yanı yere koymaktır. Fiili mene'a (مَنَعَ) babındandır ve kıyasi masdarı dac' (الضَّجْعُ) kelimesidir; ducû' ise semaidir (kural dışıdır). Sonradan madca' kelimesi uyku yeri için galip olarak kullanılır olmuştur; nitekim Yüce Allah: { تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ } [es-Secde: 16] “Yanları yataklardan uzaklaşır” buyurmuştur. Ümmü Zer' hadisinde de: “Onun yatacağı yer, kınından çekilmiş bir kılıç gibidir” ifadesi yer alır. Dolayısıyla ducû' kelimesinin asıl hakikati uyku ve istirahat için yanı yere koymaktır; burada ise öldürülenlerin yıkılıp kaldıkları yerler için
الِاسْتِعَارَةِ، وَحُسْنُهَا أَنَّ الشُّهَدَاءَ أَحْيَاءٌ، فَهُوَ اسْتِعَارَةٌ أَوْ مُشَاكَلَةٌ تَقْدِيرِيَّةٌ لِأَنَّ قَوْلَهُمْ، مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا يَتَضَمَّنُ مَعْنَى أَنَّ الشُّهَدَاءَ كَانُوا يَبْقُونَ فِي بُيُوتِهِمْ مُتَمَتِّعِينَ بِفُرُوشِهِمْ.
istiâre yoluyla kullanılmıştır. Bu istiârenin güzelliği şehitlerin diri olmasından ileri gelir; dolayısıyla bu bir istiâre yahut takdiri bir müşâkeledir. Çünkü onların “Burada öldürülmezdik” sözleri, şehitlerin evlerinde kalıp yataklarının keyfini çıkaracakları mânasını içermektedir.
وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ.
{ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Ve Allah sinelerinizdekini sınamak, kalplerinizdekini arındırmak için [böyle yaptı]. Allah, sinelerin özünü hakkıyla bilendir.”
وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ [آل عمرَان: ١٥٣] وَمَا بَيْنَهُمَا جُمَلٌ بَعْضُهَا عَطْفٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الْمُعَلِّلَةِ، وَبَعْضُهَا مُعْتَرِضَةٌ، فَهُوَ خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ لَا مَحَالَةَ، وَهُوَ عِلَّةٌ ثَانِيَةٌ لِقَوْلِهِ: فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ [آل عمرَان: ١٥٣] .
{ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ } “Ve Allah sinelerinizdekini sınamak için...” ifadesi, { لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ } [Âl-i İmrân: 153] “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz diye...” kavline matuftur. Bu ikisi arasındaki cümlelerin bir kısmı gerekçelendirilen cümleye matuftur, bir kısmı ise mu'tarızadır (ara cümledir). Dolayısıyla bu, şüphesiz müminlere yönelik bir hitaptır ve { فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ } [Âl-i İmrân: 153] “Bunun üzerine Allah sizi keder üstüne kederle cezalandırdı” kavlinin ikinci bir illetidir.
والصّدور هُنَا بِمَعْنَى الضَّمَائِرِ، وَالِابْتِلَاءُ: الِاخْتِبَارُ، وَهُوَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ أَثَره، وَهُوَ إِظْهَاره لِلنَّاسِ وَالْحُجَّةُ عَلَى أَصْحَابِ تِلْكَ الضَّمَائِرِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا [آل عمرَان: ١٤٠] .
Buradaki sudûr (göğüsler/sineler), vicdanlar/iç dünyalar mânasındadır. İbtilâ (imtihan) ise denemektir; bu deneme, { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Allah sinelerin özünü bilendir” karinesi gereğince, Yüce Allah’ın: { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } [Âl-i İmrân: 140] “...ve Allah iman edenleri bilsin (ortaya çıkarsın) diye” kavlinde geçtiği gibi, onun eserinden kinayedir; o da bunu insanlara göstermek ve o iç dünyaların sahipleri aleyhine hüccet kılmaktır.
وَالتَّمْحِيصُ تَخْلِيصُ الشَّيْءِ مِمَّا يُخَالِطُهُ مِمَّا فِيهِ عَيْبٌ لَهُ فَهُوَ كَالتَّزْكِيَةِ. وَالْقُلُوبُ هُنَا بِمَعْنَى الْعَقَائِدِ، وَمَعْنَى تمحيص مَا فِيهِ قُلُوبِهِمْ تَطْهِيرُهَا مِمَّا يُخَامِرُهَا مِنَ الرَّيْبِ حِينَ سَمَاعِ شُبَهِ الْمُنَافِقِينَ الَّتِي يَبُثُّونَهَا بَيْنَهُمْ.
Temhîs, bir şeyi kendisine karışan ve kendisinde kusur oluşturan şeylerden arındırmaktır; dolayısıyla tezkiye (temizleme) gibidir. Buradaki kulûb (kalpler) inançlar mânasındadır; kalplerindekini arındırmanın mânası ise münafıkların aralarında yaydığı şüpheleri işittikleri vakit kalplerine karışan kuşkudan onları temizlemektir.
وَأُطْلِقَ الصُّدُورُ عَلَى الضَّمَائِرِ لِأَنَّ الصَّدْرَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ يُطْلَقُ عَلَى الْإِحْسَاسِ الْبَاطِنِيِّ،
Sudûr (sineler) vicdanlar için kullanılmıştır; çünkü Arapların kelamında sadr (göğüs), batıni duygu/iç his için kullanılır;
وَفِي الْحَدِيثِ: «الْإِثْمُ مَا حاك فِي الصّدر»
nitekim hadiste: “Günah, göğüste (içte) tırmalayan şeydir” buyrulmuştur.
وَأُطْلِقَ الْقَلْبُ عَلَى الِاعْتِقَادِ لِأَنَّ الْقَلْبَ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ هُوَ مَا بِهِ يَحْصُلُ التَّفَكُّرُ وَالِاعْتِقَادُ. وَعُدِّيَ إِلَى الصُّدُورِ فِعْلُ الِابْتِلَاءِ لِأَنَّهُ اخْتِبَارُ الْأَخْلَاقِ وَالضَّمَائِرِ: مَا فِيهَا مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ، وَلِيَتَمَيَّزَ مَا فِي النَّفْسِ. وَعُدِّيَ إِلَى الْقُلُوبِ فِعْلُ التَّمْحِيصِ لِأَنَّ الظُّنُونَ وَالْعَقَائِدَ مُحْتَاجَةٌ إِلَى التَّمْحِيصِ لِتَكُونَ مَصْدَرَ كلّ خير.
Kalb inanç için kullanılmıştır; zira Arap dilinde kalp, düşünmenin ve inanmanın kendisiyle gerçekleştiği organdır. İbtilâ (sınama) fiili sinelere geçişli kılınmıştır; çünkü o ahlak ve iç alemlerin, yani onlardaki hayır ve şerrin sınanması ve nefisteki şeylerin ayırt edilmesi içindir. Temhîs (arındırma) fiili ise kalplere geçişli kılınmıştır; zira zanlar ve inançlar, her hayrın kaynağı olabilmeleri için arındırılmaya muhtaçtır.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٥٥]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 155]
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “İki topluluğun karşılaştığı gün sizden geri dönüp kaçanlar var ya, yaptıklarının bir kısmı yüzünden şeytan onların ayağını kaydırmak istemişti. Yine de Allah onları affetti. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halîmdir (hemen cezalandırmaz).” (155)
اسْتِئْنَافٌ لِبَيَانِ سَبَبِ الْهَزِيمَةِ الْخَفِيِّ، وَهِيَ اسْتِزْلَالُ الشَّيْطَانِ إِيَّاهُمْ، وَأَرَادَ بِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ يَوْمَ أُحُدٍ، وَ (اسْتَزَلَّهُمُ) بِمَعْنَى أَزَلَّهُمْ أَيْ جَعَلَهُمْ زَالِّينَ، وَالزَّلَلُ
Yenilginin gizli sebebini, yani şeytanın onların ayaklarını kaydırmasını beyan etmek için bir isti'nâftır (yeni başlangıçtır). { يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } “iki topluluğun karşılaştığı gün” ile Uhud gününü kastetmiştir. { اسْتَزَلَّهُمُ } fiili, ezellehüm (onları kaydırdı), yani onları sürçen/kayan kimseler kıldı mânasındadır. Zelel (sürçme/kayma)
مُسْتَعَارٌ لِفِعْلِ الْخَطِيئَةِ، وَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلتَّأْكِيدِ، مِثْلُ اسْتَفَادَ وَاسْتَبْشَرَ وَاسْتَنْشَقَ وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
günah işlemek için istiâre yapılmıştır. Buradaki sîn ve tâ harfleri; istefâde (faydalandı), istebşera (müjdeye sevindi), istenşaka (burna su çekti) fiillerinde ve Nâbiğa’nın şu beytinde olduğu gibi tekit içindir:
وَهُمْ قَتَلُوا الطَّائِيَّ بِالْجَوِّ عَنْوَةً ... أَبَا جَابر فاستنكحنوا أُمَّ جَابِرِ
“Onlar Tayy kabilesinden Câbir’in babasını el-Cevv mevkiinde zorla öldürdüler ve Câbir’in annesini nikâhlayıverdiler.”
أَيْ نَكَحُوا. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْتَغْنَى اللَّهُ [التغابن: ٦] وَقَوْلُهُ: أَبى وَاسْتَكْبَرَ [الْبَقَرَة: ٣٤] . وَلَا يَحْسُنُ حَمْلُ السِّينِ وَالتَّاءِ عَلَى مَعْنَى الطَّلَبِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ لَوْمُهُمْ عَلَى
Yani nikâhladılar. Yüce Allah’ın: { وَاسْتَغْنَى اللَّهُ } [et-Teğâbün: 6] “Ve Allah hiçbir şeye muhtaç olmadığını gösterdi” kavli ile { أَبى وَاسْتَكْبَرَ } [el-Bakara: 34] “Dayattı ve büyüklendi” kavli de böyledir. Sîn ve tâ harflerini talep (isteme) mânasına hamletmek uygun değildir; çünkü maksat, Resûl’e isyana düşmelerinden dolayı onları kınamaktır; dolayısıyla bu, vuku bulmuş bir sürçmedir.
وُقُوعِهِمْ فِي مَعْصِيَةِ الرَّسُولِ، فَهُوَ زَلَلٌ وَاقِعٌ.
Resûl’e itaatsizliğe düşmeleri sebebiyle bu, fiilen gerçekleşmiş bir zelledir (kaymadır).
وَالْمُرَادُ بِالزَّلَلِ الِانْهِزَامُ، وَإِطْلَاقُ الزَّلَلِ عَلَيْهِ مَعْلُومٌ مَشْهُورٌ كَإِطْلَاقِ ثَبَاتِ الْقَدَمِ عَلَى ضِدِّهِ وَهُوَ النَّصْرُ قَالَ تَعَالَى: وَثَبِّتْ أَقْدامَنا [آل عمرَان: ١٤٧] .
Zelleden maksat hezimettir; hezimet hakkında zelle lafzının kullanılması, zıddı olan zafer için ayakların sebat etmesinin kullanılması gibi bilinen ve meşhur bir durumdur; nitekim Yüce Allah: { وَثَبِّتْ أَقْدامَنا } [Âl-i İmrân: 147] “Ayaklarımızı sabit kıl” buyurmuştur.
وَالْبَاءُ فِي بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا لِلسَّبَبِيَّةِ وَأُرِيدَ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا مُفَارَقَةُ مَوْقِفِهِمْ، وَعِصْيَانُ أَمْرِ الرَّسُولِ، وَالتَّنَازُعُ، وَالتَّعْجِيلُ إِلَى الْغَنِيمَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ مَا أَصَابَهُمْ كَانَ مِنْ آثَار الشَّيْطَان، رماهم فِيهِ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا مِنْ صَنِيعِهِمْ، وَالْمَقْصِدُ مِنْ هَذَا إِلْقَاءُ تَبِعَةِ ذَلِكَ الِانْهِزَامِ عَلَى عَوَاتِقِهِمْ، وَإِبْطَالُ مَا عَرَّضَ بِهِ الْمُنَافِقُونَ مِنْ رَمْيِ تَبِعَتِهِ عَلَى أَمْرِ الرَّسُولِ- ﵊ بِالْخُرُوجِ، وَتَحْرِيضِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْجِهَادِ. وَذَلِكَ شَأْنُ ضِعَافِ الْعُقُولِ أَنْ يَشْتَبِهَ عَلَيْهِمْ مُقَارِنُ الْفِعْلِ بِسَبَبِهِ، وَلِأَجْلِ تَخْلِيصِ الْأَفْكَارِ مِنْ هَذَا الْغَلَطِ الْخَفِيِّ وَضَعَ أَهْلُ الْمَنْطِقِ بَابَ الْقَضِيَّةِ اللُّزُومِيَّةِ وَالْقَضِيَّةِ الِاتِّفَاقِيَّةِ.
{ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا } “yaptıklarının bir kısmı sebebiyle” ifadesindeki bâ harfi sebebiyet içindir. Kazandıklarının bir kısmından maksat; mevzilerini terk etmeleri, Resûl’ün emrine karşı gelmeleri, çekişmeleri ve ganimete acele etmeleridir. Mânası şudur: Başlarına gelen şey şeytanın eserlerindendi; kendi yaptıkları fiillerin bir kısmı sebebiyle şeytan onları buna sürükledi. Bundan maksat, o hezimetin vebalini onların omuzlarına yüklemek ve münafıkların, hezimetin vebalini Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) [savaşa] çıkma emrine ve Allah’ın müminleri cihada teşvikine yükleyerek yaptıkları tarizi iptal etmektir. Akılca zayıf olanların âdeti, fiilin beraberinde bulunan şeyi onun sebebiyle karıştırmaktır. Fikirleri bu gizli yanılgıdan kurtarmak içindir ki mantık âlimleri lüzûmî önerme ve ittifâkî (rastlantısal) önerme bahsini koymuşlardır.
وَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِ هَذِهِ الْآيَةِ عَقِبَ الَّتِي قَبْلَهَا أَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ بَيَّنَ لَهُمْ مَرْتَبَةَ حَقِّ الْيَقِينِ بِقَوْلِهِ: قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ انْتَقَلَ بِهِمْ إِلَى مَرْتَبَةِ الْأَسْبَابِ الظَّاهِرَةِ، فَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ إِنْ كَانَ لِلْأَسْبَابِ تَأْثِيرٌ فَسَبَبُ مُصِيبَتِهِمْ هِيَ أَفْعَالُهُمُ الَّتِي أَمْلَاهَا الشَّيْطَانُ عَلَيْهِمْ وَأَضَلَّهُمْ، فَلَمْ يَتَفَطَّنُوا إِلَى السَّبَبِ، وَالْتُبِسَ عَلَيْهِمْ بِالْمُقَارَنِ، وَمِنْ شَأْنِ هَذَا الضَّلَالِ أَنْ يَحُولَ بَيْنَ الْمُخْطِئِ وَبَيْنَ تَدَارُكِ خَطَئِهِ وَلَا يَخْفَى مَا فِي الْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الْأَغْرَاضِ مِنَ الْعِلْمِ الصَّحِيحِ، وَتَزْكِيَةِ النُّفُوسِ، وَتَحْبِيبِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَتَعْظِيمِهِ عِنْدَهُمْ، وَتَنْفِيرِهِمْ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَالْأَفْعَالِ الذَّمِيمَةِ، وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ، وَتَسْفِيهِ أَحْلَامِ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ.
Bu âyetin bir öncekinin ardından zikredilmesinin münasebeti şudur: Yüce Allah: { قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ } “De ki: Evlerinizde de olsaydınız...” kavliyle onlara hakka’l-yakîn mertebesini beyan ettikten sonra onları zâhirî sebepler mertebesine intikal ettirmiştir. Böylece şayet sebeplerin bir tesiri varsa, başlarına gelen musibetin sebebinin şeytanın kendilerine telkin ettiği ve onları saptırdığı fiilleri olduğunu açıklamıştır; fakat onlar sebebi fark edememiş ve onu beraberinde vuku bulan şeyle karıştırmışlardır. Bu tür bir sapıklığın özelliği, hata edenin hatasını telafi etmesine engel olmasıdır. Bu maksatların bir arada toplanmasında doğru bilgi, nefislerin arındırılması, Allah ve Resûlü’nün müminlere sevdirilmesi, müminlerin nezdinde Resûl’ün yüceltilmesi, onların şeytandan, çirkin fiillerden ve Resûl’e isyandan nefret ettirilmesi, müşrikler ile münafıkların akılsızlıklarının ortaya konulması gibi pek çok faydanın bulunduğu açıktır.
وَعَلَى هَذَا فَالْمُرَادُ مِنَِِ
Buna göre âyetteki { الَّذِينَ تَوَلَّوْا } “geri dönüp kaçanlar” ifadesinden maksat,
الَّذِينَ تَوَلَّوْا نَفْسُ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ ... [آل عمرَان: ١٥٢] الْآيَاتِ. وَضَمِيرُ مِنْكُمْ رَاجِعٌ إِلَى عَامَّةِ جَيْشِ أُحُدٍ فَشَمِلَ الَّذِينَ ثَبَتُوا وَلَمْ يَفِرُّوا. وَعَنِ السُّدِّيِّ أَنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا جَمَاعَةٌ هَرَبُوا إِلَى الْمَدِينَةِ.
{ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ } [Âl-i İmrân: 152] “Sonra sizi onlardan geri çevirdi...” âyetlerindeki muhatapların bizzat kendileridir. { مِنْكُمْ } “sizden” ifadesindeki zamir ise Uhud ordusunun geneline râcidir; dolayısıyla sebat edip kaçmayanları da kapsamaktadır. es-Süddî’den rivayet edildiğine göre geri dönüp kaçanlar Medine’ye doğru kaçan bir gruptur.
وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِي قَوْلِهِ: اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا احْتِمَالَاتٌ ذَكَرَهَا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَالْفَخْرُ، وَهِيَ بِمَعْزِلٍ عَنِ الْقَصْدِ.
{ اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا } “Yaptıklarının bir kısmı sebebiyle şeytan onların ayağını kaydırmak istemişti” kavli hakkında müfessirlerin, el-Keşşâf sahibi ile Fahreddin er-Râzî’nin zikrettiği bazı ihtimalleri vardır; ancak bunlar asıl maksattan uzaktır.
وَقَوْلُهُ: وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ أُعِيدَ الْإِخْبَارُ بِالْعَفْوِ تَأْنِيسًا لَهُمْ كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ.
{ وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ } “Yine de Allah onları affetti” kavli; { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } “Andolsun ki sizi affetti” kavlinde olduğu gibi, onları teselli etmek ve rahatlatmak amacıyla affın haber verilmesinin bir tekrarıdır.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٥٦]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 156]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Ey iman edenler! İnkâr edip de yeryüzünde sefere çıkan veya savaşa giden kardeşleri hakkında: ‘Eğer bizim yanımızda kalsalardı ölmezler ve öldürülmezlerdi’ diyenler gibi olmayın. Allah bunu, onların kalplerinde bir hasret (iç acısı) kılmak için böyle yaptı. Yaşatan da öldüren de Allah’tır. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (156)
تَحْذِيرٌ مِنَ الْعَوْدِ إِلَى مُخَالَجَةِ عَقَائِدِ الْمُشْرِكِينَ، وَبَيَانٌ لِسُوءِ عَاقِبَةِ تِلْكَ الْعَقَائِدِ فِي الدُّنْيَا أَيْضًا. وَالْكَلَامُ اسْتِئْنَافٌ. وَالْإِقْبَالُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِالْخِطَابِ تَلَطُّفٌ بِهِمْ جَمِيعًا بَعْدَ تَقْرِيعِ فَرِيقٍ مِنْهُمُ الَّذِينَ تَوَلَّوْا يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ. وَاللَّام فِي قَوْلهم: لِإِخْوانِهِمْ لَيْسَتْ لَامَ تَعْدِيَةِ فِعْلِ الْقَوْلِ بَلْ هِيَ لَامُ الْعِلَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا لِأَنَّ الْإِخْوَانَ لَيْسُوا مُتَكَلَّمًا مَعَهُمْ بَلْ هُمُ الَّذِينَ مَاتُوا وَقُتِلُوا، وَالْمُرَادُ بِالْإِخْوَانِ الْأَقَارِبُ فِي النَّسَبِ، أَيْ مِنَ الْخَزْرَجِ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ الشُّهَدَاءَ مِنَ الْمُؤمنِينَ.
Müşriklerin inançlarına yeniden kapılmaktan bir sakındırma ve bu inançların dünyadaki kötü sonucunun da bir beyanıdır. Söz müste'nefedir. Müminlere hitapla yönelinmesi, iki topluluğun karşılaştığı gün geri dönüp kaçan bir grubun azarlanmasından sonra onların hepsine yönelik bir iltifattır. { لِإِخْوانِهِمْ } “kardeşleri hakkında” ifadesindeki lâm harfi söz fiilinin taalluk ettiği mef'ûl lâmı değil, illet bildiren (hakkında mânasındaki) lâmdır; nitekim Yüce Allah’ın: { وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا } [en-Nisâ: 51] “İnkâr edenler hakkında: ‘Bunlar müminlerden daha doğru yoldadır’ derler” kavlinde de böyledir. Zira o kardeşler kendileriyle konuşulan muhataplar değil, ölen ve öldürülen kimselerdir. Kardeşlerden maksat ise nesepçe akraba olanlardır; yani mümin Hazreçlilerdir, çünkü şehitler müminlerdendir.
و (إِذْ) هُنَا ظَرْفٌ لِلْمَاضِي بِدَلِيلِ فِعْلَيْ (قَالُوا وضربوا) ، وَقَدْ حُذِفَ فِعْلٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
Buradaki { إِذْ } lafzı; (قَالُوا) ve (ضَرَبُوا) geçmiş zaman fiillerinin delaletiyle geçmiş zaman zarfıdır. Burada şu ifadenin delalet ettiği bir fiil hazfedilmiştir:
مَا ماتُوا تَقْدِيرُهُ: فَمَاتُوا فِي سَفَرِهِمْ أَوْ قُتِلُوا فِي الْغَزْوِ.
{ مَا ماتُوا } “ölmezlerdi” ifadesi hazfedilmiş bir fiile delalet eder; takdiri şöyledir: “Seferlerinde öldüler veya gazvede öldürüldüler.”
وَالضَّرْبُ فِي الْأَرْضِ هُوَ السَّفَرُ، فَالضَّرْبُ مُسْتَعْمَلٌ فِي السَّيْرِ لِأَنَّ أَصْلَ الضَّرْبِ
Yeryüzünde darp (ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ) yolculuk yapmaktır; dolayısıyla darp kelimesi yürümek mânasında kullanılmıştır; zira darp kelimesinin aslı
هُوَ إِيقَاعُ جِسْمٍ عَلَى جِسْمٍ وَقَرْعُهُ بِهِ، فَالسَّيْرُ ضَرْبٌ فِي الْأَرْضِ بِالْأَرْجُلِ، فَأُطْلِقَ عَلَى السَّفَرِ لِلتِّجَارَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ [المزمل: ٢٠] ، وَعَلَى مُطْلَقِ السَّفَرِ كَمَا هُنَا، وَعَلَى السَّفَرِ لِلْغَزْوِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا [النِّسَاء: ٩٤] وَقَوْلُهُ: وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ [النِّسَاء: ١٠١] وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ هُنَا السَّفَرُ فِي مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي يَلُومُهُمْ عَلَيْهِ الْكُفَّارُ، وَقِيلَ: أُرِيدَ بِالضَّرْبِ فِي الْأَرْضِ التِّجَارَةُ.
bir cismi başka bir cismin üzerine vurmak ve çarpmaktır. Yürümek de ayaklarla yere vurmak demektir; bu sebeple Yüce Allah’ın: { وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } [el-Müzzemmil: 20] “Diğerleri ise Allah’ın lütfundan aramak üzere yeryüzünde yolculuk ederler” kavlinde ticaret amacıyla yapılan sefere; buradaki gibi mutlak sefere; Yüce Allah’ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا } [en-Nisâ: 94] “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırın” ve { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } [en-Nisâ: 101] “Yeryüzünde sefere çıktığınız vakit namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” kavillerinde olduğu gibi gazve seferine ıtlak olunmuştur. Zâhir olan şudur ki, buradaki maksat Müslümanların maslahatları uğruna yapılan seferdir; çünkü kâfirlerin onları kınadıkları durum budur. Yeryüzünde darp ile ticaretin kastedildiği de söylenmiştir.
وَعَلَيْهِ يَكُونُ قَرْنُهُ مَعَ الْقَتْلِ فِي الْغَزْوِ لِكَوْنِهِمَا كَذَلِكَ فِي عَقِيدَةِ الْكُفَّارِ.
Buna göre, kâfirlerin inancında her ikisi de aynı nitelikte olduğu için bu ifade gazvede öldürülmekle birlikte zikredilmiştir.
وغُزًّى جَمْعُ غَازٍ. وَفُعَّلٌ قَلِيلٌ فِي جَمْعِ فَاعِلٍ النَّاقِصِ. وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ فَصِيحٌ.
Guzzâ (غُزًّى), gâzî (غَازٍ) kelimesinin çoğuludur. Nâkıs fâil vezninin fu'al (فُعَّل) kalıbında çoğul yapılması azdır; bununla birlikte son derece fasîhtir.
وَنَظِيرُهُ عُفًّى فِي قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
İmrü’ülkays’ın şu beytindeki uffâ (عُفًّى) kelimesi de bunun benzeridir:
لَهَا قُلُبٌ عُفَّى الْحِيَاضِ أُجُونُ وَقَوْلُهُ: لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ عِلَّةٌ لِ (قَالُوا) بِاعْتِبَارِ مَا يَتَضَمَّنُهُ مِنَ اعْتِقَادِ ذَلِكَ مَعَ الْإِعْلَانِ بِهِ تَوْجِيهًا لِلنَّهْيِ عَنِ التَّشْبِيهِ بِهِمْ أَيْ فَإِنَّكُمْ إِنِ اعْتَقَدْتُمُ اعْتِقَادَهُمْ لَحِقَكُمْ أَثَرُهُ كَمَا لَحِقَهُمْ، فَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: (ذَلِكَ) إِلَى الْقَوْلِ الدَّالِّ عَلَى الِاعْتِقَادِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَالتَّعْلِيلُ خَارِجٌ عَنِ التَّشْبِيهِ. وَقِيلَ: اللَّامُ لَامُ الْعَاقِبَةِ، أَيْ: لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ
“Orada havuzları silinip gitmiş, suları bozulmuş kuyular vardır.” { لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ } “Allah bunu, onların kalplerinde bir hasret kılmak için [böyle yaptı]” kavli, onlara benzemekten nehyi pekiştirmek amacıyla, bu inancı taşımak ve onu açığa vurmak mânasını içermesi bakımından { قالُوا } “dediler” fiilinin illetidir; yani siz de onların inandığı gibi inanırsanız, onların uğradığı akıbet size de ulaşır. { ذَلِكَ } “bunu” lafzıyla yapılan işaret, inanca delalet eden bu sözedir; bu veche göre illetlendirme benzetmenin dışındadır. Bir görüşe göre lâm akıbet lâmıdır; yani: “O söyleyenler gibi olmayın ki
قَالُوا فَتَرَتَّبَ عَلَى قَوْلِهِمْ أَنْ كَانَ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: لِيَجْعَلَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مِنْ صِلَةِ (الَّذِينَ) ، وَمِنْ جملَة الْأَحْوَال المشبّه بِهَا، فَيُعْلَمُ أَنَّ النّهي عَن التّشبّه بِهِمْ فِيهَا لِمَا فِيهَا مِنَ الضُّرِّ.
sözlerinin neticesi olarak bu durum kalplerinde bir hasret olmasın.” Bu veche göre { لِيَجْعَلَ } ifadesi { الَّذِينَ } isminin sılasından ve kendisine benzetilen durumlar cümlesinden olur; böylece o hususlarda onlara benzemekten nehyedilmenin sebebinin, içindeki zarardan kaynaklandığı anlaşılır.
وَالْحَسْرَةُ: شِدَّةُ الْأَسَفِ أَيِ الْحُزْنِ، وَكَانَ هَذَا حَسْرَةً عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ تَوَهَّمُوا أَنَّ مُصَابَهُمْ نَشَأَ عَنْ تَضْيِيعِهِمُ الْحَزْمَ، وَأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا سَلَكُوا غَيْرَ مَا سَلَكُوهُ لَنَجَوْا فَلَا يَزَالُونَ متلهّفين على مافتهم. وَالْمُؤْمِنُ يَبْذُلُ جُهْدَهُ فَإِذَا خَابَ سَلَّمَ لِحُكْمِ الْقَدَرِ.
Hasret şiddetli esef, yani üzüntüdür. Bu durum onlar için bir hasret olmuştur; çünkü onlar başlarına gelen musibetin tedbiri elden bırakmalarından kaynaklandığını, şayet tuttukları yoldan başka bir yol tutsalardı kurtulacaklarını vehmetmişler ve böylece ellerinden kaçan şeylere sürekli yanıp tutuşmuşlardır. Mümin ise bütün gücünü harcar; umduğuna ulaşamadığında ise kaderin hükmüne teslim olur.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ تَحْذِيرٌ لَهُمْ مِنْ أَنْ يُضْمِرُوا الْعَوْدَ إِلَى مَا نهوا عَنهُ.
{ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” kavli, nehyedildikleri şeye dönmeyi içlerinde gizlemelerinden onları bir sakındırmadır.
[١٥٧، ١٥٨]
[157, 158]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٥٧ إِلَى ١٥٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 157-158. Ayetler]
وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨)
{ وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨) } “Andolsun, eğer Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'ın bir bağışlaması ve rahmeti, onların topladıklarından çok daha hayırlıdır. Andolsun, ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız.”
ذَكَرَ تَرْغِيبًا وَتَرْهِيبًا، فَجَعَلَ الْمَوْتَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَوْتَ فِي غَيْرِ سَبِيلِ اللَّهِ، إِذَا أَعْقَبَتْهُمَا الْمَغْفِرَةُ خَيْرًا مِنَ الْحَيَاةِ وَمَا يَجْمَعُونَ فِيهَا، وَجَعَلَ الْمَوْتَ وَالْقَتْلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَسِيلَةً لِلْحَشْرِ وَالْحِسَابِ فَلْيَعْلَمْ أَحَدٌ بِمَاذَا يُلَاقِي رَبَّهُ. وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى قَوْلِهِ: لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَعَلَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ [آل عمرَان: ١٥٦] .
[Burada] teşvik ve sakındırma (tergîb ve terhîb) zikredilmiş; bağışlanma ile sonuçlandığında Allah yolunda ölümü de O'nun yolunun dışındaki ölümü de hayattan ve onda toplanan şeylerden daha hayırlı kılmıştır. Allah yolunda ölümü ve öldürülmeyi ise haşr ve hesaba bir vesile kılmıştır ki kişi Rabbine ne ile kavuşacağını bilsin. Vâv harfi, { لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler gibi olmayın” kavline ve { وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Allah yaşatır ve öldürür” kavline atıf içindir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ مُوَطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ أَيْ مُؤْذِنَةٌ بِأَنَّ قَبْلَهَا قَسَمًا مُقَدَّرًا، وَرَدَ بَعْدَهُ شَرْطٌ فَلِذَلِكَ لَا تَقَعُ إِلَّا مَعَ الشَّرْطِ. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَمَغْفِرَةٌ هِيَ لَامُ جَوَابِ الْقَسَمِ. وَالْجَوَابُ هُوَ قَوْلُهُ: لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ لِظُهُورِ أَنَّ التَّقْدِيرَ: لَمَغْفِرَةٌ وَرَحْمَةٌ لَكُمْ. وَقَرَأَهُ نَافِعٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: مِتُّمْ- بِكَسْرِ الْمِيمِ- عَلَى لُغَةِ الْحِجَازِ لِأَنَّهُمْ جَعَلُوا مَاضِيَهُ مِثْلَ خَافَ، اعْتَبَرُوهُ مَكْسُورَ الْعَيْنِ وَجَعَلُوا مُضَارِعَهُ مِنْ بَابِ قَامَ فَقَالُوا: يَمُوتُ، وَلَمْ يَقُولُوا: يُمَاتُ، فَهُوَ مِنْ تَدَاخُلِ اللُّغَتَيْنِ. وَأَمَّا سُفْلَى مُضَرَ فَقَدْ جَاءُوا بِهِ فِي الْحَالَيْنِ مِنْ بَاب: قَامَ فقرأوه: مُتُّمْ. وَبِهَا قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَيَعْقُوبُ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ، مِمَّا تَجْمَعُونَ- بِتَاءِ الْخِطَابِ- وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ- بِيَاءِ الْغَائِبِ- عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ أَيْ خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ غَنَائِمِ الْمُشْرِكِينَ الَّتِي جَمَعُوهَا وَطَمِعْتُمْ أَنْتُمْ فِي غُنْمِهَا.
{ وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ } kavlindeki lâm, kasem hazırlayıcısıdır (müvattia li'l-kasem); yani kendisinden önce takdirî bir kasem bulunduğunu ve ardından şart geldiğini bildirir, bu sebeple ancak şart ile birlikte bulunur. { لَمَغْفِرَةٌ } kavlindeki lâm ise kasemin cevap lâmıdır. Cevap ise { لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ } “Allah'ın bir bağışlaması ve rahmeti daha hayırlıdır” kavlidir; zira takdirin “sizin için bir bağışlanma ve rahmet” olduğu açıktır. Nâfi‘, Hamza, Kisâî ve Halef, Hicaz lehçesine göre mim harfinin kesresiyle { مِتُّمْ } şeklinde okumuşlardır; çünkü onlar bunun mazi fiilini hâfe (خَافَ) gibi aynü'l-fiili kesreli kabul etmiş, muzarisini ise kâme (قَامَ) babından yaparak yemûtü (يَمُوتُ) demişler, yümâtü (يُمَاتُ) dememişlerdir; dolayısıyla bu iki lehçenin iç içe geçmesindendir (tedâhül-i lugateyn). Aşağı Mudar kabilesi ise her iki durumda da kâme (قَامَ) babından getirerek { مُتُّمْ } şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, Âsım, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kûb da bu şekilde okumuştur. Cumhûr muhatap tâ’sı ile { تَجْمَعُونَ } şeklinde okurken, Âsım’dan rivayetle Hafs, zamirin müşriklere ait olması üzere gaib yâ’sı ile [{ يَجْمَعُونَ }] şeklinde okumuştur; yani “müşriklerin topladığı ve sizin de ganimet olarak almayı arzuladığınız şeylerden sizin için daha hayırlıdır.”
وَقُدِّمَ الْقَتْلُ فِي الْأُولَى وَالْمَوْتُ فِي الثَّانِيَةِ اعْتِبَارًا بِعَطْفِ مَا يُظَنُّ أَنَّهُ أَبْعَدُ عَنِ الْحُكْمِ فَإِنَّ كَوْنَ الْقَتْلِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ سَبَبًا لِلْمَغْفِرَةِ أَمْرٌ قَرِيبٌ، وَلَكِنَّ كَوْنَ الْمَوْتِ فِي غَيْرِ السَّبِيلِ مِثْلُ ذَلِكَ أَمْرٌ خَفِيٌّ مُسْتَبْعَدٌ، وَكَذَلِكَ تَقْدِيمُ الْمَوْتِ فِي
Birinci [ayette] öldürülmenin, ikincisinde ise ölümün öne alınması, hükümden daha uzak zannedilen şeyin atfedilmesi mülahazasıyladır. Zira Allah yolunda öldürülmenin bağışlanmaya sebep olması [akla] yakındır; fakat [Allah] yolunun dışındaki ölümün de böyle olması gizli ve uzak görünen bir husustur. Aynı şekilde [ikinci ayette] ölümün öne alınması da böyledir; çünkü
الثَّانِيَةِ لِأَنَّ الْقَتْلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ
Allah yolunda öldürülmenin
يُظَنُّ أَنَّهُ بَعِيدٌ عَنْ أَنْ يُعْقِبَهُ الْحَشْرُ، مَعَ مَا فِيهِ مِنَ التَّفَنُّنِ، وَمِنْ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ وَجَعْلِ الْقَتْلِ مَبْدَأَ الْكَلَام وَعوده.
ardından haşrin gelmesinden uzak olduğu zannedilebilir. Bununla birlikte burada bir üslup çeşitliliği (tefennün), sözün sonunu başına bağlama (raddü'l-acüz ale's-sadr) ve öldürülmeyi sözün hem başlangıcı hem de dönüş yeri kılma sanatı vardır.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٥٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 159]
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩)
{ فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩) } “Allah'tan bir rahmet sayesinde sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, kesinlikle etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları affet, onlar için bağışlanma dile ve iş konusunda onlarla istişare et. Bir kere de azmettin mi, artık Allah'a tevekkül et. Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever.”
الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ الْكَلَامُ السَّابِقُ الَّذِي حُكِيَ فِيهِ مُخَالَفَةُ طَوَائِفٍ لِأَمْرِ الرَّسُولِ مِنْ مُؤْمِنِينَ وَمُنَافِقِينَ، وَمَا حُكِيَ مِنْ عَفْوِ اللَّهِ عَنْهُمْ فِيمَا صَنَعُوا. وَلِأَنَّ فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ الْمَحْكِيَّةِ بِالْآيَاتِ السَّابِقَةِ مَظَاهِرَ كَثِيرَةً مِنْ لين النّبيء ﷺ لِلْمُسْلِمِينَ، حَيْثُ اسْتَشَارَهُمْ فِي الْخُرُوجِ، وَحَيْثُ لَمْ يُثَرِّبْهُمْ عَلَى مَا صَنَعُوا مِنْ مُغَادَرَةِ مَرَاكِزِهِمْ، وَلَمَّا كَانَ عَفْوُ اللَّهِ عَنْهُمْ يُعْرَفُ فِي مُعَامَلَةِ الرَّسُولِ إِيَّاهُمْ، أَلَانَ اللَّهُ لَهُمُ الرَّسُولَ تَحْقِيقًا لِرَحْمَتِهِ وَعَفْوِهِ، فَكَانَ الْمَعْنَى: وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ بِرَحْمَتِهِ فَلَانَ لَهُمُ الرَّسُولُ بِإِذْنِ اللَّهِ وَتَكْوِينِهِ إِيَّاهُ رَاحِمًا، قَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٧] .
Fâ harfi; müminlerden ve münafıklardan bir takım fırkaların Resûl'ün emrine muhalefet edişlerinin ve yaptıklarından dolayı Allah'ın onları affedişinin anlatıldığı önceki sözün ihtiva ettiği hususlara tafri (sonuç çıkarma) içindir. Çünkü önceki ayetlerde anlatılan bu hadisede, savaşa çıkma konusunda onlarla istişare etmesi ve mevzilerini terk etmelerinden dolayı onları azarlamaması gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Müslümanlara yumuşak davranmasının birçok tezahürü vardır. Allah'ın onları affetmesi Resûl'ün onlara muamelesinde tecelli ettiğinden, rahmetini ve affını gerçekleştirmek üzere Allah Resûl'ü onlara yumuşak kılmıştır. Mânâ şöyle olmaktadır: Andolsun ki Allah rahmetiyle onları affetti; böylece Resûl de Allah'ın izniyle ve kendisini merhametli yaratmasıyla onlara yumuşak davrandı. Nitekim Yüce Allah: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” buyurmuştur.
وَالْبَاءُ لِلْمُصَاحَبَةِ، أَيْ لِنْتَ مَعَ رَحْمَةِ اللَّهِ: إِذْ كَانَ لِينُهُ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ لِينًا لَا تَفْرِيطَ مَعَهُ لِشَيْءٍ مِنْ مَصَالِحِهِمْ، وَلَا مُجَارَاةً لَهُمْ فِي التَّسَاهُلِ فِي أَمْرِ الدِّينِ، فَلِذَلِكَ كَانَ حَقِيقًا بِاسْمِ الرَّحْمَةِ.
Bâ harfi musâhabet (birliktelik) içindir; yani Allah'ın rahmetiyle birlikte yumuşak davrandın: Çünkü onun bütün bunlardaki yumuşaklığı, onların maslahatlarından hiçbir şeyi feda etmeyen ve din hususunda gevşeklik göstermelerinde onlara uymayan bir yumuşaklıktı; bu sebeple rahmet ismini almaya hak kazanmıştır.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ مُفِيدٌ لِلْحَصْرِ الْإِضَافِيِّ، أَيْ: بِرَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لَا بِغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ، وَهَذَا الْقَصْرُ مُفِيدٌ التَّعْرِيضَ بِأَنَّ أَحْوَالَهُمْ كَانَتْ مُسْتَوْجِبَةً الْغِلَظَ عَلَيْهِمْ، وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَانَ خُلُقَ رَسُولِهِ رَحْمَةً بِهِمْ، لِحِكْمَةٍ عَلِمَهَا اللَّهُ فِي سِيَاسَةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ.
Mecrûrun (tümlecin) öne alınması izâfî hasr (göreceli sınırlandırma) ifade eder; yani: Onların durumlarından dolayı değil, yalnızca Allah'tan bir rahmet sebebiyle [yumuşak davrandın]. Bu hasr, onların durumlarının kendilerine sert davranılmasını gerektirdiğine, fakat Allah'ın bu ümmetin idaresinde bildiği bir hikmetten ötürü Resûlü'nün ahlakını onlara merhameten yumuşattığına üstü kapalı bir işarettir (ta'rizdir).
وَزِيدَتْ (مَا) بَعْدَ بَاءِ الْجَرِّ لِتَأْكِيدِ الْجُمْلَة بِمَا فِيهِ مِنَ الْقصر، فتعيّن بزيادتها كَوْنِ التَّقْدِيمِ لِلْحَصْرِ، لَا لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ، وَنُبِّهَ عَلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» .
Cer edatı olan bâ'dan sonraki { مَا } (mâ), cümlenin içerdiği hasrı pekiştirmek için ziyade kılınmıştır. Bunun ziyadesiyle, takdimin sırf ihtimam (vurgu) için değil, hasr için olduğu kesinleşmiştir; nitekim el-Keşşâf'ta da buna dikkat çekilmiştir.
وَاللِّينُ هُنَا مَجَازٌ فِي سِعَةِ الْخَلْقِ مَعَ أُمَّةِ الدَّعْوَةِ وَالْمُسْلِمِينَ، وَفِي الصَّفْحِ عَنْ جَفَاءِ الْمُشْرِكِينَ، وَإِقَالَةِ الْعَثَرَاتِ. وَدَلَّ فِعْلُ الْمُضِيِّ فِي قَوْلِهِ: لِنْتَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ وَصْفٌ تَقَرَّرَ وَعُرِفَ مِنْ خُلُقِهِ، وَأَنَّ فِطْرَتَهُ عَلَى ذَلِكَ بِرَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ إِذْ خَلَقَهُ كَذَلِكَ واللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَام: ١٢٤] ، فَخُلُقُ الرَّسُولِ مُنَاسِبٌ لِتَحْقِيقِ حُصُولِ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ إِرْسَالِهِ، لِأَنَّ الرَّسُولَ يَجِيءُ بِشَرِيعَةٍ يُبَلِّغُهَا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، فَالتَّبْلِيغُ مُتَعَيَّنٌ لَا مُصَانَعَةَ فِيهِ، وَلَا يَتَأَثَّرُ بِخُلُقِ الرَّسُولِ، وَهُوَ أَيْضًا مَأْمُورٌ بِسِيَاسَةِ أُمَّتِهِ بِتِلْكَ الشَّرِيعَةِ، وَتَنْفِيذِهَا فِيهِمْ،
Buradaki lîn (yumuşaklık); davet ümmeti ve Müslümanlara karşı hoşgörülü ve geniş ahlaklı olma, müşriklerin kabalıklarını bağışlama ve kusurlarını görmezden gelme hususunda mecazdır. { لِنْتَ } kavlindeki mazi fiil, bunun onun ahlakında yerleşmiş ve bilinen bir vasıf olduğuna ve Allah'ın onu böyle yaratması sebebiyle fıtratının O'ndan bir rahmetle bu hal üzere bulunduğuna delalet eder; zira { واللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir”. Resûl'ün ahlakı, Yüce Allah'ın onu göndermesindeki muradının gerçekleşmesine uygundur; çünkü Resûl, Yüce Allah'tan tebliğ edeceği bir şeriat getirir. Tebliğ kesin bir vazife olup onda müdâhene (taviz) olmaz ve Resûl'ün ahlakından etkilenmez. O aynı zamanda ümmetini bu şeriatla yönetmek ve onu aralarında uygulamakla da emrolunmuştur;
وَهَذَا عَمَلٌ لَهُ ارْتِبَاطٌ قَوِيٌّ بِمُنَاسَبَةِ خُلُقِ الرَّسُولِ لِطِبَاعِ أُمَّتِهِ حَتَّى يُلَائِمَ خُلُقَهُ الْوَسَائِلُ الْمُتَوَسَّلُ بِهَا لِحَمْلِ أُمَّتِهِ عَلَى الشَّرِيعَةِ النَّاجِحَةِ فِي الْبُلُوغِ بِهِمْ إِلَى مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْهُمْ.
bu ise Resûl'ün ahlakının ümmetinin tabiatına uygun olmasıyla kuvvetli bir irtibatı olan bir ameldir; ta ki onun ahlakı, ümmetini Yüce Allah'ın kendilerinden murat ettiği hedefe ulaştırmada muvaffak kılan şeriata sevk etmek için başvurulan vesilelerle uyumlu olsun.
أرسل محمّد ﷺ مَفْطُورًا عَلَى الرَّحْمَة، فَكَانَ لينه رَحْمَةً مِنَ اللَّهِ بِالْأُمَّةِ فِي تَنْفِيذِ شَرِيعَتِهِ بِدُونِ تَسَاهُلٍ وَبِرِفْقٍ وَإِعَانَةٍ عَلَى تَحْصِيلِهَا، فَلِذَلِكَ جُعِلَ لِينُهُ مُصَاحِبًا لِرَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ أَوْدَعَهَا اللَّهُ فِيهِ، إِذْ هُوَ قد بُعِثَ لِلنَّاسِ كَافَّةً، وَلَكِنِ اخْتَارَ اللَّهُ أَنْ تَكُونَ دَعْوَتُهُ بَيْنَ الْعَرَبِ أَوَّلَ شَيْءٍ لِحِكْمَةٍ أَرَادَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي أَنْ يَكُونَ الْعَرَبُ هُمْ مُبَلِّغِي الشَّرِيعَةِ لِلْعَالَمِ.
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, merhamet fıtratı üzere gönderilmiştir; bu sebeple onun yumuşaklığı, şeriatını tavizsiz, lakin rıfk ile ve onu elde etmelerine yardımcı olarak tatbik etmede ümmet için Allah'tan bir rahmet olmuştur. İşte bu yüzden onun yumuşaklığı, Allah'ın onun içine yerleştirdiği rahmetiyle beraber kılınmıştır; zira o bütün insanlara gönderilmiştir, fakat Yüce Allah, şeriatı âleme tebliğ edecek olanların Araplar olması yönündeki murat ettiği bir hikmet sebebiyle davetinin ilk olarak Araplar arasında başlamasını seçmiştir.
وَالْعَرَبُ أُمَّةٌ عُرِفَتْ بِالْأَنَفَةِ، وَإِبَاءِ الضَّيْمِ، وَسَلَامَةِ الْفِطْرَةِ. وَسُرْعَةِ الْفَهْمِ. وَهُمُ الْمُتَلَقُّونَ الْأَوَّلُونَ لِلدِّينِ فَلَمْ تَكُنْ تَلِيقُ بِهِمُ الشِّدَّةُ وَالْغِلْظَةُ، وَلَكِنَّهُمْ مُحْتَاجُونَ إِلَى اسْتِنْزَالِ طَائِرِهِمْ فِي تَبْلِيغِ الشَّرِيعَةِ لَهُمْ، لِيَتَجَنَّبُوا بِذَلِكَ الْمُكَابَرَةَ الَّتِي هِيَ الْحَائِلُ الْوَحِيدُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْإِذْعَانِ إِلَى الْحَقِّ. وَوَرَدَ أَنَّ صفح النّبيء ﷺ وَعَفْوَهُ وَرَحْمَتَهُ كَانَ سَبَبًا فِي دُخُولِ كَثِيرٍ فِي الْإِسْلَامِ، كَمَا ذَكَرَ بَعْضُ ذَلِكَ عِيَاضٌ فِي كِتَابِ الشِّفَاءِ.
Araplar ise izzet-i nefis, haksızlığa boyun eğmeme (ibâü'd-daym), fıtrat selâmeti ve kavrayış sürati ile bilinen bir millettir. Dini ilk kabul edecek olanlar onlardır; dolayısıyla onlara sertlik ve kabalık uygun düşmezdi. Bilakis şeriatı onlara tebliğ ederken kendileriyle hakka boyun eğmeleri arasındaki yegâne engel olan inat ve büyüklük taslamaktan sakınmaları için onların öfkelerini yatıştırmaya ihtiyaç vardı. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hoşgörüsünün, affının ve merhametinin birçok kimsenin İslâm'a girmesine vesile olduğu rivayet edilmiştir; İyâz da eş-Şifâ adlı kitabında bunların bir kısmını zikretmiştir.
فَضَمِيرُ لَهُمْ عَائِدٌ عَلَى جَمِيعِ الْأُمَّةِ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى مَقَامِ التَّشْرِيعِ وَسِيَاسَةِ الْأُمَّةِ، وَلَيْسَ عَائِدًا عَلَى الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ عَصَوْا أَمْرَ الرَّسُولِ يَوْمَ أُحُدٍ، لِأَنَّهُ لَا يُنَاسِبُ قَوْلَهُ بَعْدَهُ:
{ لَهُمْ } lafzındaki zamir, teşri ve ümmet siyaseti makamının gereği olarak bütün ümmete aittir; Uhud günü Resûl'ün emrine isyan eden Müslümanlara ait değildir. Zira bu, sonrasındaki şu kavle uygun düşmez:
لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ إِذْ لَا يُظَنُّ ذَلِكَ بِالْمُسْلِمِينَ، وَلِأَنَّهُ لَا يُنَاسِبُ قَوْلَهُ بَعْدَهُ:
{ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } “etrafından dağılıp giderlerdi”; çünkü Müslümanlar hakkında böyle bir şey düşünülemez. Yine bundan sonraki şu kavle de uygun düşmez:
وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ الْمُشَاوَرَةَ
{ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “iş konusunda onlarla istişare et”, eğer kastedilen istişare
لِلِاسْتِعَانَةِ بِآرَائِهِمْ، بَلِ الْمَعْنَى: لَوْ كُنْتَ فَظًّا لَنَفَرَكَ كَثِيرٌ مِمَّنِ اسْتَجَابَ لَكَ فَهَلَكُوا، أَوْ يَكُونُ الضَّمِيرُ عَائِدًا عَلَى الْمُنَافِقِينَ الْمُعَبَّرِ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ [آل عمرَان: ١٥٤] فَالْمَعْنَى: وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا لَأَعْلَنُوا الْكُفْرَ وَتَفَرَّقُوا عَنْكَ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّكَ لِنْتَ لَهُمْ فِي وَقْعَةِ أُحُدٍ خَاصَّةً، لِأَنَّ قَوْلَهُ بَعْدَهُ:
onların görüşlerinden yararlanmak ise. Bilakis mânâ şudur: Eğer kaba olsaydın, sana icabet edenlerin birçoğu senden nefret edip uzaklaşır ve helak olurlardı. Yahut zamir, { وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } “bir grup da canlarının derdine düşmüştü” kavliyle ifade edilen münafıklara râcidir; bu takdirde mânâ: “Eğer kaba olsaydın küfrü açığa vurur ve senden ayrılırlardı” şeklinde olur. Yoksa kastedilen, sadece Uhud hadisesinde onlara yumuşak davrandığın değildir; çünkü bundan sonra gelen:
وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ إِلَخْ يُنَافِي ذَلِكَ الْمحمل.
{ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } “Eğer kaba, katı yürekli olsaydın kesinlikle etrafından dağılıp giderlerdi” ...ilâh. kavli bu yoruma mânidir.
والفظّ: السيء الْخُلُقِ، الْجَافِي الطَّبْعِ.
Fazz (الفظّ); ahlakı kötü, tabiatı kaba kimsedir.
وَالْغَلِيظُ الْقَلْبِ: الْقَاسِيهِ، إِذِ الْغِلْظَةُ مَجَازٌ عَنِ الْقَسْوَةِ وَقِلَّةِ التَّسَامُحِ، كَمَا كَانَ اللِّينُ مَجَازًا فِي عَكْسِ ذَلِكَ، وَقَالَتْ جَوَارِي الْأَنْصَارِ لِعُمَرَ- حِينَ انْتَهَرَهُنَّ- «أَنْتَ أَفَظُّ وَأَغْلَظُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ» يُرِدْنَ أَنْتَ فَظٌّ وَغَلِيظٌ دُونَ رَسُولِ اللَّهِ.
Galîzü'l-kalb (الْغَلِيظُ الْقَلْبِ); kalbi katı olandır. Zira katılık (gılzat), sertlikten ve müsamaha azlığından mecazdır; nitekim yumuşaklık da bunun zıddında mecaz idi. Ensar'ın cariyeleri Ömer'e -kendilerini azarladığında- “Sen Allah Resûlü'nden daha katı ve daha kabasın” demişlerdi; bununla “Sen Allah Resûlü gibi olmayıp kaba ve katısın” demek istemişlerdi.
وَالِانْفِضَاضُ: التَّفَرُّقُ. ومِنْ حَوْلِكَ أَيْ مِنْ جِهَتِكَ وَإِزَائِكَ، يُقَالُ: حوله وحوليه وحواليه وحواله وحياله وَبِحِيَالِهِ. وَالضَّمِيرُ لِلَّذِينَ حَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ، أَيِ الَّذِينَ دَخَلُوا فِي الدِّينِ لِأَنَّهُمْ لَا يُطِيقُونَ الشِّدَّةَ، وَالْكَلَامُ تَمْثِيلٌ: شُبِّهَتْ هَيْئَةُ النُّفُورِ مِنْهُ وَكَرَاهِيَةُ الدُّخُولِ فِي
İnfidâd (الِانْفِضَاضُ); dağılmak demektir. { مِنْ حَوْلِكَ } ise senin yanından ve çevrenden demektir; Arapçada havlehû, havleyhi, havâleyhi, havâlehû, hıyâlehû ve bi-hıyâlihî denilir. Zamir, Allah Resûlü'nün etrafındakilere, yani dine giren kimselere aittir; zira onlar şiddete dayanamazlar. Söz ise temsîlî bir istiaredir: Ondan nefret etme ve dinine girmeyi
دِينِهِ بِالِانْفِضَاضِ مِنْ حَوْلِهِ أَيِ الْفِرَارِ عَنْهُ مُتَفَرِّقِينَ، وَهُوَ يُؤْذِنُ بِأَنَّهُمْ حَوْلَهُ مُتَّبِعُونَ لَهُ.
kerih görme durumu, etrafından dağılıp gitmeye, yani darmadağın olarak kaçışmaya benzetilmiştir. Bu da onların onun etrafında ona tâbi olduklarını hissettirmektedir.
وَالتَّفْرِيعُ فِي قَوْلِهِ: فَاعْفُ عَنْهُمْ عَلَى قَوْلِهِ: لِنْتَ لَهُمْ الْآيَةَ، لِأَنَّ جَمِيعَ الْأَفْعَالِ الْمَأْمُورِ بِهَا مُنَاسِبٌ لِلِّينِ، فَأَمَّا الْعَفْوُ وَالِاسْتِغْفَارُ فَأَمْرُهُمَا ظَاهِرٌ، وَأَمَّا عَطْفُ وَشاوِرْهُمْ فَلِأَنَّ الْخُرُوجَ إِلَى أُحُدٍ كَانَ عَنْ تَشَاوُرٍ مَعَهُمْ وَإِشَارَتِهِمْ، وَيَشْمَلُ هَذَا الضَّمِيرُ جَمِيعَ الَّذِينَ لَان لَهُم ﷺ وَهُمْ أَصْحَابُهُ الَّذِينَ حَوْلَهُ سَوَاءٌ مَنْ صَدَرَ مِنْهُمْ أَمْرٌ يَوْمَ أُحُدٍ وَغَيْرُهُمْ.
{ فَاعْفُ عَنْهُمْ } kavlindeki tafri (bağlantı), { لِنْتَ لَهُمْ } ayetine dayalıdır; çünkü emredilen bütün fiiller yumuşaklığa uygundur. Affetmek ve mağfiret dilemek hususu zaten açıktır. { وَشاوِرْهُمْ } lafzının atfedilmesine gelince, zira Uhud'a çıkış onlarla yapılan istişare ve onların görüş bildirmesi neticesinde olmuştu. Bu zamir, ister Uhud günü kendilerinden bir kusur sâdır olmuş olsun ister olmasın, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine yumuşak davrandığı herkesi, yani etrafındaki ashabını kapsamaktadır.
وَالْمُشَاوَرَةُ مَصْدَرُ شَاوَرَ، وَالِاسْمُ الشُّورَى وَالْمَشُورَةُ- بِفَتْحِ الْمِيمِ وَضَمِّ الشِّينِ- أَصْلُهَا مَفْعُلَةٌ- بِضَمِّ الْعَيْنِ، فَوَقَعَ فِيهَا نَقْلُ حَرَكَةِ الْوَاوِ إِلَى السَّاكِنِ-. قِيلَ: الْمُشَاوَرَةُ مُشْتَقَّةٌ مِنْ شَارَ الدَّابَّةَ إِذَا اخْتَبَرَ جَرْيَهَا عِنْدَ الْعَرْضِ عَلَى الْمُشْتَرِي، وَفِعْلُ شَارَ الدَّابَّةَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمِشْوَارِ وَهُوَ الْمَكَانُ الَّذِي تَرْكُضُ فِيهِ الدَّوَابُّ. وَأَصْلُهُ
Müşâvere (الْمُشَاوَرَةُ), şâvere (شَاوَرَ) fiilinin masdarıdır. İsim olarak şûrâ (الشُّورَى) ve meşveret (الْمَشُورَةُ) -mim'in fethası ve şın'ın dammesiyle; aslı mef'uledir (مَفْعُلَةٌ), vav'ın harekesi sâkine nakledilmiştir- kullanılır. Denildi ki: Müşâvere, müşteriye arz edilirken koşuşunu denemek için binek hayvanı koşturulduğunda kullanılan şâre'd-dâbbete (شَارَ الدَّابَّةَ) ifadesinden türemiştir. Şâre'd-dâbbete fiili ise binek hayvanlarının koşturulduğu yer mânasındaki mişvâr (مِشْوَار) kelimesinden türetilmiştir. Bunun aslı ise
مُعَرَّبُ (نَشْخُوَارْ) بِالْفَارِسِيَّةِ وَهُوَ مَا تُبْقِيهِ الدَّابَّةُ مِنْ عَلَفِهَا. وَقِيلَ: مُشْتَقَّةٌ مِنْ شَارَ الْعَسَل أَي جناه مِنَ الْوَقْبَةِ لِأَنَّ بِهَا يُسْتَخْرَجُ الْحَقُّ وَالصَّوَابُ، وَإِنَّمَا تَكُونُ فِي الْأَمْرِ الْمُهِمِّ الْمُشكل من شؤون الْمَرْءِ فِي نَفسه أَو شؤون الْقَبِيلَة أَو شؤون الْأُمَّةِ.
Farsça neşhvâr (نَشْخُوَارْ) kelimesinin Arapçalaşmış halidir ki hayvanın yeminden artakalan şey demektir. Bir görüşe göre de bal peteğinden balı devşirmek mânasındaki şâre'l-asel (شَارَ الْعَسَل) ifadesinden türetilmiştir; çünkü müşâvere ile hak ve doğru ortaya çıkarılır. Bu da ancak kişinin kendi şahsına, kabilesine veya ümmetine ait önemli ve müşkil meselelerde söz konusu olur.
وَ (الْ) فِي الْأَمْرِ لِلْجِنْسِ، وَالْمُرَادُ بِالْأَمْرِ الْمُهِمُّ الَّذِي يُؤْتَمَرُ لَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: أَمْرٌ أَمِرٌ، وَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ لِأَصْحَابِهِ- فِي حَدِيثِ هِرَقْلَ-: «لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنُ أَبِي كَبْشَةَ، إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ» . وَقِيلَ: أُرِيدَ بِالْأَمْرِ أَمْرُ الْحَرْبِ فَاللَّامُ لِلْعَهْدِ.
{ الْأَمْرِ } kelimesindeki harf-i tarif cins içindir; el-emr ile kastedilen, uğrunda toplanılıp danışılan önemli iştir. Nitekim Arapların “büyük/önemli iş” mânasında emrun emir (أَمْرٌ أَمِرٌ) demeleri de bundandır. Ebû Süfyân da Bizans İmparatoru Herakleios hadisinde arkadaşlarına şöyle demiştir: “Ebû Kebşe'nin oğlunun işi cidden büyüdü (emire emruhu); baksanıza Benî Asfar'ın (Rumların) kralı bile ondan korkuyor!” Bir görüşe göre ise el-emr ile harp işi kastedilmiştir; bu durumda lâm ahd içindir.
وَظَاهِرُ الْأَمْرِ أَنَّ الْمُرَادَ الْمُشَاوَرَةُ الْحَقِيقِيَّةُ الَّتِي يُقْصَدُ مِنْهَا الِاسْتِعَانَةُ بِرَأْيِ الْمُسْتَشَارِينَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ عَقِبَهُ: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فضمير الْجَمِيع فِي قَوْلِهِ:
Emrin zahiri, kendisinden sonra gelen { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Bir kere de azmettin mi, artık Allah'a tevekkül et” kavlinin delaletiyle, kastedilenin danışılan kişilerin görüşlerinden istifade etmeyi amaçlayan hakiki istişare olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla
وَشاوِرْهُمْ عَائِدٌ عَلَى الْمُسْلِمِينَ خَاصَّةً: أَيْ شَاوِرِ الَّذِينَ أَسْلَمُوا مِنْ بَيْنِ مَنْ لِنْتَ لَهُمْ، أَيْ لَا يَصُدُّكَ خَطَلُ رَأْيِهِمْ فِيمَا بَدَا مِنْهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ عَنْ أَنْ تَسْتَعِينَ بِرَأْيِهِمْ فِي مَوَاقِعَ أُخْرَى، فَإِنَّمَا كَانَ مَا حَصَلَ فلتة مِنْهُم، وَعشرَة قَدْ أَقَلْتُهُمْ مِنْهَا.
{ وَشاوِرْهُمْ } kavlindeki çoğul zamiri özellikle Müslümanlara râcidir: Yani kendilerine yumuşak davrandığın kimseler arasından İslâm'ı kabul etmiş olanlarla istişare et. Yani Uhud günü onlardan sâdır olan görüş zaafı, başka durumlarda onların görüşlerinden yararlanmana engel olmasın; zira meydana gelen şey onlardan bir sürçme ve hataydı, sen de onları bundan bağışladın.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ اسْتِشَارَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَأَصْحَابِهِ، فَالْمُرَادُ الْأَخْذُ بِظَاهِرِ أَحْوَالِهِمْ وَتَأْلِيفِهِمْ، لَعَلَّهُمْ أَنْ يُخْلِصُوا الْإِسْلَامَ أَوْ لَا يَزِيدُوا نِفَاقًا، وَقَطْعًا لِأَعْذَارِهِمْ فِيمَا يُسْتَقْبَلُ.
Bununla Abdullah b. Übey ve arkadaşlarının istişareye dahil edilmesinin kastedilmiş olması da muhtemeldir; bu durumda maksat, onların zahiri durumlarını dikkate almak, İslâm'a samimiyetle bağlanmaları veya nifaklarını artırmamaları ümidiyle gönüllerini kazanmak ve gelecekteki mazeret yollarını kesmektir.
وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الشُّورَى مَأْمُورٌ بهَا الرَّسُول ﷺ فِيمَا عَبَّرَ عَنْهُ بِ (الْأَمْرِ) وَهُوَ مُهِمَّاتُ الْأُمَّةِ وَمَصَالِحُهَا فِي الْحَرْبِ وَغَيْرِهِ، وَذَلِكَ فِي غَيْرِ أَمْرِ التّشريع لأنّ أَمر التَّشْرِيعِ إِنْ كَانَ فِيهِ وَحْيٌ فَلَا مَحِيدَ عَنْهُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ وَحْيٌ وَقُلْنَا بِجَوَازِ الِاجْتِهَاد للنّبيء ﷺ
Ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in “emir” diye tabir edilen hususlarda, yani savaş ve diğer meselelerde ümmetin mühim işleri ve maslahatlarında istişare etmekle emrolunduğuna delalet etmiştir. Bu da teşri (hüküm koyma) dışındaki işlerdedir; çünkü teşri konusunda şayet bir vahiy varsa ondan ayrılmak mümkün değildir. Şayet vahiy yoksa ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için teşride ictihadın caiz olduğunu söylersek,
فِي التَّشْرِيعِ فَلَا تَدْخُلُ فِيهِ الشُّورَى لِأَنَّ شَأْنَ الِاجْتِهَادِ أَنْ يَسْتَنِدَ إِلَى الْأَدِلَّةِ لَا لِلْآرَاءِ، وَالْمُجْتَهِدُ لَا يَسْتَشِيرُ غَيْرَهُ إِلَّا عِنْدَ الْقَضَاءِ بِاجْتِهَادِهِ. كَمَا فَعَلَ عُمَرُ وَعُثْمَانُ.
istişare buna dahil olmaz; zira ictihadın gereği şahsi görüşlere değil delillere dayanmaktır. Müctehid ise Ömer ve Osman'ın yaptığı gibi ancak ictihadıyla hüküm vereceği esnada başkasına danışır.
فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمُشَاوَرَةَ الْمَأْمُورَ بِهَا هُنَا هِيَ الْمُشَاورَة فِي شؤون الْأُمَّةِ وَمَصَالِحِهَا، وَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ بِهَا هُنَا وَمَدَحَهَا فِي ذِكْرِ الْأَنْصَارِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ [الشورى:
Böylece burada emredilen istişarenin, ümmetin işleri ve maslahatları hususundaki istişare olduğu kesinleşmiş olur. Allah Teâlâ burada onu emretmiş ve Ensar'ı zikrederken de { وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ } “Onların işleri aralarında şûrâ (istişare) iledir” kavliyle onu övmüştür.
٣٨]
[eş-Şûrâ: 38]
وَاشْتَرَطَهَا فِي أَمْرِ الْعَائِلَةِ فَقَالَ: فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما [الْبَقَرَة: ٢٣٣] . فَشَرَعَ بِهَاتِهِ الْآيَاتِ الْمُشَاوَرَةَ فِي مَرَاتِبِ الْمَصَالِحِ كُلِّهَا: وَهِيَ مَصَالِحُ الْعَائِلَةِ وَمَصَالِحِ الْقَبِيلَةِ أَوِ الْبَلَدِ، وَمَصَالِحِ الْأُمَّةِ.
Aile işlerinde de bunu şart koşarak şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما } “Eğer ana-baba aralarında anlaşarak ve danışarak sütten kesmek isterlerse, kendilerine bir günah yoktur”. Böylece bu ayetlerle bütün maslahat mertebelerinde istişare meşru kılınmıştır: ki bunlar aile maslahatları, kabile veya belde maslahatları ve ümmetin maslahatlarıdır.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَدْلُولِ قَوْلِهِ: وَشاوِرْهُمْ هَلْ هُوَ لِلْوُجُوبِ أَوْ لِلنَّدْبِ، وَهَلْ هُوَ خَاصٌّ بِالرَّسُولِ- عَلَيْهِ الصَّلَاةُ السّلام-، أَوْ عَامٌّ لَهُ وَلِوُلَاةِ أُمُورِ الْأُمَّةِ كُلِّهِمْ.
Âlimler, { وَشاوِرْهُمْ } kavlinin delaletinin vücub (farziyet) için mi yoksa nedb (mendupluk) için mi olduğu ve sadece Resûl aleyhissalâtü vesselâm'a mı mahsus yoksa onunla birlikte ümmetin bütün yöneticilerini mi kapsadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فَذَهَبَ الْمَالِكِيَّةُ إِلَى الْوُجُوبِ وَالْعُمُومِ، قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادُ: وَاجِبٌ عَلَى الْوُلَاةِ الْمُشَاوَرَةُ، فَيُشَاوِرُونَ الْعُلَمَاءَ فِيمَا يُشْكِلُ مِنْ أُمُورِ الدِّينِ، وَيُشَاوِرُونَ وُجُوهَ الْجَيْشِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْحَرْبِ، وَيُشَاوِرُونَ وُجُوهَ النَّاسِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِمَصَالِحِهِمْ وَيُشَاوِرُونَ وُجُوهَ الْكُتَّابِ وَالْعُمَّالِ وَالْوُزَرَاءِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِمَصَالِحِ الْبِلَادِ وَعِمَارَتِهَا. وَأَشَارَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ إِلَى وُجُوبِهَا بِأَنَّهَا سَبَبٌ لِلصَّوَابِ فَقَالَ: وَالشُّورَى مِسْبَارُ الْعَقْلِ وَسَبَبُ الصَّوَابِ. يُشِيرُ إِلَى أَنَّنَا مَأْمُورُونَ بِتَحَرِّي الصَّوَابِ فِي مَصَالِحِ الْأُمَّةِ، وَمَا يَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ الْوَاجِبُ فَهُوَ وَاجِبٌ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:
Mâlikîler vücub ve umum (genellik) görüşüne varmışlardır. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: “Yöneticilere istişare etmek vaciptir; dinin müphem meselelerinde âlimlere, savaşla ilgili hususlarda ordu kumandanlarına, kendi menfaatleriyle ilgili meselelerde halkın ileri gelenlerine, memleketin maslahatları ve imarı hususunda ise kâtiplerin, valilerin ve vezirlerin ileri gelenlerine danışırlar.” İbnü'l-Arabî ise doğruya ulaştırıcı bir sebep olması yönüyle bunun vücubuna işaret ederek şöyle demiştir: “İstişare aklın miyarı ve doğrunun sebebidir.” Bununla ümmetin maslahatlarında doğruyu aramakla emrolunduğumuza, vacibin kendisine bağlı olduğu şeyin de vacip olduğuna işaret etmektedir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir:
الشُّورَى مِنْ قَوَاعِدِ الشَّرِيعَةِ وَعَزَائِمِ الْأَحْكَامِ، وَمَنْ لَا يَسْتَشِيرُ أَهْلَ الْعِلْمِ وَالدِّينِ فَعَزْلُهُ وَاجِبٌ، وَهَذَا مَا لَا اخْتِلَاف فِيهِ. وَاعْتِرَاض عَلَيْهِ ابْنُ عَرَفَةَ قَوْلَهُ: فَعَزْلُهُ وَاجِبٌ وَلَمْ يَعْتَرِضْ كَوْنَهَا وَاجِبَةً، إِلَّا أَنَّ ابْنَ عَطِيَّةَ ذَكَرَ ذَلِكَ جَازِمًا بِهِ وَابْنُ عَرَفَةَ اعْتَرَضَهُ بِالْقِيَاسِ عَلَى قَوْلِ عُلَمَاءِ الْكَلَامِ بِعَدَمِ عَزْلِ الْأَمِيرِ إِذَا ظَهَرَ فِسْقُهُ، يَعْنِي وَلَا يَزِيدُ تَرْكُ الشُّورَى عَلَى كَوْنِهِ تَرْكُ وَاجِبٍ فَهُوَ فِسْقٌ. وَقُلْتُ: مَنْ حَفِظَ حُجَّةٌ عَلَى مَنْ لَمْ يَحْفَظْ، وَإِنَّ الْقِيَاسَ فِيهِ فَارِقٌ مُعْتَبَرٌ فَإِنَّ الْفِسْقَ مَضَرَّتُهُ قَاصِرَةٌ عَلَى النَّفْسِ وَتَرْكُ التَّشَاوُرِ تَعْرِيضٌ بِمَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ لِلْخَطَرِ وَالْفَوَاتِ، وَمَحْمَلُ الْأَمْرِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ لِلْوُجُوبِ وَالْأَصْلُ عِنْدَهُمْ عَدَمُ الْخُصُوصِيَّةِ فِي التَّشْرِيعِ إِلَّا لِدَلِيلٍ.
“Şûrâ şeriatın kaidelerinden ve kesin hükümlerindendir. İlim ve din ehline danışmayan yöneticinin azledilmesi vaciptir; bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur.” İbn Arafe onun “azledilmesi vaciptir” sözüne itiraz etmiş, vacip oluşuna ise itiraz etmemiştir. Ancak İbn Atıyye bunu kesin bir dille zikretmiş, İbn Arafe ise kelam âlimlerinin fıskı zahir olan emirin azledilmeyeceği görüşüne kıyasla buna itiraz etmiştir; yani istişareyi terk etmek en fazla bir vacibi terk etmektir, dolayısıyla fısktır. Ben de derim ki: Hıfzeden (bilen), hıfzetmeyene karşı hüccettir; bu kıyasta ise dikkate değer bir fark (fârık-ı mu'teber) vardır. Zira fıskın zararı kişinin nefsiyle sınırlıdır; istişareyi terk etmek ise Müslümanların maslahatlarını tehlikeye ve zayi olmaya maruz bırakmaktır. Mâlikîlere göre emrin hamli vücub içindir ve onlara göre şeriatta bir delil bulunmadıkça bir kişiye mahsus kılmama (tahsissizlik) esastır.
وَعَنِ الشَّافِعِيِّ أنّ هَذَا الْأَمر لِلِاسْتِحْبَابِ، وَلِتَقْتَدِيَ بِهِ الْأُمَّةُ، وَهُوَ عَامٌّ لِلرَّسُولِ وَغَيْرِهِ، تَطْيِيبًا لِنُفُوسِ أَصْحَابِهِ وَرَفْعًا لِأَقْدَارِهِمْ، وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ قَتَادَةَ، وَالرَّبِيعِ، وَابْنِ إِسْحَاقَ. وَرَدَّ هَذَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الرَّازِيُّ الْحَنَفِيُّ الْمَشْهُورُ بِالْجَصَّاصِ بِقَوْلِهِ: لَوْ كَانَ مَعْلُومًا عِنْدَهُمْ أَنَّهُمْ إِذَا اسْتَفْرَغُوا
Şâfiî'den nakledildiğine göre bu emir, ashabının gönüllerini hoş tutmak ve değerlerini yüceltmek için istihbap içindir ve ümmetin ona iktida etmesi maksadıyla Resûl ve diğerleri için umumidir. Benzer bir görüş Katâde, Rebî‘ ve İbn İshâk'tan da rivayet edilmiştir. Cessâs diye meşhur olan Hanefî âlimi Ebû Bekr Ahmed b. Ali er-Râzî buna şu sözleriyle karşı çıkmıştır: Şayet kendilerine sorulan hususta doğruyu bulmak için
جُهْدَهُمْ فِي اسْتِنْبَاطِ الصَّوَابِ عَمَّا سُئِلُوا عَنْهُ، ثُمَّ لَمْ
bütün güçlerini harcadıklarında
يَكُنْ مَعْمُولًا بِهِ، لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ تَطْيِيبٌ لِنُفُوسِهِمْ وَلَا رَفْعٌ لِأَقْدَارِهِمْ، بَلْ فِيهِ إِيحَاشُهُمْ فَالْمُشَاوَرَةُ لَمْ تُفِدْ شَيْئًا فَهَذَا تَأْوِيلٌ سَاقِطٌ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ، فِي صَدْرِ كِتَابِ الصَّلَاةِ مِنْ «شَرْحِ مُسْلِمٍ» : الصَّحِيحُ عِنْدَهُمْ وُجُوبُهَا وَهُوَ الْمُخْتَارُ. وَقَالَ الْفَخْرُ: ظَاهِرُ الْأَمْرِ أَنَّهُ لِلْوُجُوبِ.
bununla amel edilmeyeceği onlarca bilinseydi, bunda onların gönüllerini hoş tutma ve değerlerini yüceltme olmazdı; bilakis bu durum onları üzer ve soğuturdu, böylece istişare hiçbir fayda sağlamamış olurdu; dolayısıyla bu, tutarsız bir tevil dir. Nevevî, Şerhu Müslim’in namaz kitabının başında şöyle demiştir: “Onlara göre sahih olan görüş bunun vacip olduğudur ve tercih edilen de budur.” Fahreddin er-Râzî de şöyle demiştir: “Emrin zahiri vücub ifade ettiğidir.”
وَلَمْ يَنْسِبِ الْعُلَمَاءُ لِلْحَنَفِيَّةِ قَوْلًا فِي هَذَا الْأَمْرِ إِلَّا أَنَّ الْجَصَّاصَ قَالَ فِي كِتَابِهِ أَحْكَامِ الْقُرْآنِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ: هَذَا يَدُلُّ على جلالة وَقع الْمَشُورَةِ لِذِكْرِهَا مَعَ الْإِيمَانِ وَإِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّنَا مَأْمُورُونَ بِهَا. وَمَجْمُوعُ كَلَامَيِ الْجَصَّاصِ يَدُلُّ أَنَّ مَذْهَبَ أَبِي حَنِيفَةَ وُجُوبُهَا.
Âlimler bu emir hakkında Hanefîlere ait [özel] bir görüş nakletmemişlerdir; ancak Cessâs, Ahkâmü'l-Kur'ân adlı kitabında Yüce Allah'ın { وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ } kavlinin tefsirinde şöyle demiştir: “Bu ayet, iman ve namazın ikamesiyle birlikte zikredilmesinden dolayı istişarenin mertebesinin büyüklüğüne delalet eder ve bizim bununla emrolunduğumuzu gösterir.” Cessâs'ın iki sözünün toplamı, Ebû Hanîfe'nin mezhebinin bunun vacip olduğu yönünde olduğunu göstermektedir.
وَمِنَ السَّلَفِ مَنْ ذَهَبَ إِلَى اخْتِصَاصِ الْوُجُوب بالنّبيء ﷺ قَالَهُ الْحسن وسُفْيَان، قَالَا: وَإِنَّمَا أُمِرَ بِهَا لِيَقْتَدِيَ بِهِ غَيْرُهُ وَتَشِيعَ فِي أُمَّتِهِ وَذَلِكَ فِيمَا لَا وَحْيَ فِيهِ. وَقَدِ اسْتَشَارَ النّبيء ﷺ أَصْحَابَهُ فِي الْخُرُوجِ لِبَدْرٍ، وَفِي الْخُرُوجِ إِلَى أُحُدٍ، وَفِي شَأْنِ الْأَسْرَى يَوْمَ بَدْرٍ، وَاسْتَشَارَ عُمُومَ الْجَيْشِ فِي رَدِّ سَبْيِ هَوَازِنَ.
Selef arasından vücubun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olduğunu savunanlar da olmuştur; bunu Hasan ve Süfyân söylemiş ve şöyle demişlerdir: “O, başkalarının kendisine uyması ve ümmeti arasında yaygınlaşması için vahiy bulunmayan konularda istişare etmekle emrolunmuştur.” Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir'e çıkışta, Uhud'a çıkışta ve Bedir günü esirler konusunda ashabıyla istişare etmiş; Hevâzin esirlerinin geri verilmesi hususunda da ordunun geneline danışmıştır.