وَالْإِذْنُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي غَيْرِ مَعْنَاهُ إِذْ لَا مَعْنَى لِتَوَجُّهِ الْإِذْنِ إِلَى الْمُصِيبَةِ فَهُوَ مَجَازٌ فِي تَخْلِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى بَيْنَ أَسْبَابِ الْمُصِيبَةِ وَبَيْنَ الْمُصَابِينَ، وَعَدَمِ تَدَارُكِ ذَلِكَ بِاللُّطْفِ. وَوَجْهُ الشَّبَهِ أَنَّ الْإِذْنَ تَخْلِيَةٌ بَيْنَ الْمَأْذُونِ وَمَطْلُوبِهِ وَمُرَادِهِ، ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَتَّبَ الْأَسْبَابَ وَالْمُسَبِّبَاتِ فِي هَذَا الْعَالَمِ عَلَى نِظَامٍ، فَإِذَا جَاءَتِ الْمُسَبَّبَاتُ مِنْ قِبَلِ أَسْبَابِهَا فَلَا عَجَبَ، وَالْمُسْلِمُونَ أَقَلُّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ عَدَدًا وَعُدَدًا فَانْتِصَارُ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ كَرَامَةٌ لَهُمْ، وَانْهِزَامُهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ عَادَةٌ وَلَيْسَ بِإِهَانَةٍ. فَهَذَا الْمُرَادُ بِالْإِذْنِ.
Buradaki izin (إِذْن), kendi anlamının dışında kullanılmıştır; zira iznin musibete yönelmesinin bir anlamı yoktur. Bu bakımdan o, Yüce Allah'ın musibetin sebepleri ile musibete uğrayanların arasını serbest bırakması ve bunu lütfuyla engellememesi hususunda mecazdır. Benzetme yönü şudur: İzin vermek, izin verilen ile onun talep ettiği ve istediği şeyin arasını serbest bırakmaktır. Çünkü Yüce Allah, bu âlemde sebep ve sonuçları bir nizam üzere tertip etmiştir. Sonuçlar kendi sebeplerinden kaynaklandığında şaşılacak bir durum yoktur. Müslümanlar sayı ve teçhizat bakımından müşriklerden daha azdı; dolayısıyla Müslümanların Bedir günü zafer kazanması kendileri için bir ikram ve keramettir, Uhud günü hezimete uğramaları ise [sebeplerin gereği olan] olağan bir durumdur (âdettir), bir aşağılanma değildir. İşte izin ile kastedilen budur.
وَقَوْلُهُ: وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ عَطْفٌ عَلَى فَبِإِذْنِ اللَّهِ عذف الْعِلَّةَ عَلَى السَّبَبِ. وَالْعِلْمُ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الظُّهُورِ وَالتَّقَرُّرِ فِي الْخَارِجِ كَقَوْلِ إِيَاسِ بْنِ قَبِيصَةَ الطَّائِيِّ:
Yüce Allah'ın: { وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminleri ortaya çıkarmak için” kavli, { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } kavline matuftur; illetin sebebe atfedilmesidir. Buradaki ilim (bilme), İyâs b. Kabîsa et-Tâî'nin şu sözünde olduğu gibi, dış dünyada açığa çıkması ve gerçekleşmesinden kinayedir:
وَأَقْبَلْتُ وَالْخَطِّيُّ يَخْطُرُ بَيْنَنَا ... لِأَعْلَمَ مَنْ جَبَانُهَا مِنْ شجاعها
"Hattî mızrağı aramızda sallanırken ileri atıldım... Hangisinin korkak, hangisinin cesur olduğunu bileyim diye."
أَرَادَ لتظهر شَجَاعَتِي وَجُبْنِ الْآخَرِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ قَرِيبًا.
Yani cesaretim ve başkalarının korkaklığı ortaya çıksın istemiştir. Bunun benzeri az önce geçmişti.
والَّذِينَ نافَقُوا هُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أبيّ وَمن انخزل مَعَهُ يَوْمَ أُحُدٍ، وَهُمُ الَّذِينَ قيل لَهُم: تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا. قَالَهُ لَهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ حَرَامٍ الْأَنْصَارِيُّ، وَالِدُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ لمّا رأى انخزالهم قَالَ لَهُمْ: اتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تَتْرُكُوا نَبِيئَكُمْ وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا. وَالْمُرَادُ بِالدَّفْعِ حِرَاسَةُ الْجَيْشِ وَهُوَ الرِّبَاطُ أَيِ: ادْفَعُوا عَنَّا مَنْ يُرِيدُنَا مِنَ الْعَدُوِّ فَلَمَّا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ حَرَامٍ ذَلِكَ أَجَابَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَأَصْحَابُهُ بِقَوْلِهِمْ: لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لاتّبعناكم، أَي لم نَعْلَمُ أَنَّهُ قِتَالٌ، قِيلَ: أَرَادوا أنّ هَذَا لَيْسَ بِقِتَالٍ بَلْ إِلْقَاءٌ بِالْيَدِ إِلَى التَّهْلُكَةِ، وَقِيلَ: أَرَادُوا أَنَّ قُرَيْشًا لَا يَنْوُونَ الْقِتَالَ، وَهَذَا لَا يَصِحُّ إِلَّا لَوْ كَانَ قَوْلُهُمْ هَذَا حَاصِلا قبل انخزالهم، وَعَلَى هَذَيْنِ فَالْعِلْمُ بِمَعْنَى التَّحَقُّقِ
{ الَّذِينَ نافَقُوا } “Münafıklık edenler” ise Abdullah b. Übey ve Uhud günü onunla birlikte geri dönüp ayrılanlardır. Onlar, kendilerine: { تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا } “Gelin, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın!” denilen kimselerdir. Bunu onlara Câbir b. Abdullah'ın babası Abdullah b. Amr b. Harâm el-Ensârî söylemiştir; nitekim onların geri çekildiğini görünce onlara şöyle demiştir: "Allah'tan korkun, Peygamberinizi yalnız bırakmayın, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın!" Savunma (ed-def‘) ile kastedilen ordunun korunması, yani nöbet tutulmasıdır; yani "Bize kasteden düşmanı bizden savın!" Abdullah b. Amr b. Harâm bunu söyleyince, Abdullah b. Übey ve arkadaşları ona: { لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناكُمْ } “Eğer savaşmayı bilseydik mutlaka sizin peşinizden gelirdik” sözleriyle karşılık verdiler; yani "Bunun bir savaş olduğunu bilseydik..." Denildi ki: Onlar bunun bir savaş olmadığını, bilakis kendi eliyle kendini tehlikeye atmak olduğunu kastetmişlerdir. Bir diğer görüşe göre ise Kureyş'in savaşmaya niyetli olmadığını kastetmişlerdir; ancak bu, onların bu sözü geri çekilmelerinden önce söylemiş olmaları halinde geçerli olur. Bu iki yoruma göre ilim (bilme),
الْمُسَمَّى بِالتَّصْدِيقِ عِنْدَ الْمَنَاطِقَةِ، وَقِيلَ: أَرَادُوا لَوْ نُحْسِنُ الْقِتَالَ لَاتَّبَعْنَاكُمْ، فَالْعِلْمُ بِمَعْنَى الْمَعْرِفَةِ، وَقَوْلُهُمْ حِينَئِذٍ تَهَكُّمٌ وَتَعَذُّرٌ.
mantıkçılar nezdinde tasdik olarak adlandırılan tahakkuk (gerçekleştiğini bilme) anlamındadır. Bir görüşe göre de: "İyi savaşabilseydik peşinizden gelirdik" anlamını kastetmişlerdir ki bu takdirde ilim, marifet (hüner/bilgi) anlamındadır. Bu durumda onların bu sözü bir alay ve mazeret uydurmadır.
وَمَعْنَى هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ أَنَّ مَا يُشَاهَدُ مِنْ حَالِهِمْ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ دلَالَة على أَنهم يبطنون الْكُفْرِ مِنْ دَلَالَةِ أَقْوَالِهِمْ: إِنَّا مُسْلِمُونَ، وَاعْتِذَارِهِمْ بِقَوْلِهِمْ: لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ. أَيْ إِنَّ عُذْرَهُمْ ظَاهِرُ الْكَذِبِ، وَإِرَادَةِ تَفْشِيلِ الْمُسْلِمِينَ، وَالْقُرْبِ مَجَازٌ فِي ظُهُورِ الْكُفْرِ عَلَيْهِمْ.
{ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ } “Onlar o gün küfre, imandan daha yakındılar” kavlinin manası şudur: O gün onların durumundan müşahede edilen şeyler, küfrü içlerinde gizlediklerine dair delalet bakımından, "Biz Müslümanız" şeklindeki sözlerinin ve "Savaş olacağını bilseydik peşinizden gelirdik" diyerek mazeret beyan etmelerinin delaletinden daha yakındır. Yani mazeretlerinin yalan olduğu ve Müslümanları yılgınlığa düşürmeyi hedefledikleri açıktır. Yakınlık ise küfrün onların üzerinde açığa çıkması hakkında mecazdır.
وَيَتَعَلَّقُ كُلٌّ مِنَ الْمَجْرُورَيْنِ فِي قَوْلِهِ: مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ بِقَوْلِهِ: أَقْرَبُ لِأَنَّ أَقْرَبُ تَفْضِيلٌ يَقْتَضِي فَاضِلًا وَمَفْضُولًا، فَلَا يَقَعُ لبس فِي تعلّق مَجْرُورَيْنِ بِهِ لِأَنَّ السَّامِعَ يَرُدُّ كُلَّ مَجْرُورٍ إِلَى بَعْضِ مَعْنَى التَّفْضِيلِ.
{ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ } kavlindeki iki mecrur ifadenin her biri { أَقْرَبُ } lafzına taalluk eder (bağlanır). Çünkü { أَقْرَبُ }, üstünlük (tafdil) bildiren bir kelimedir ve üstün olan (fâdıl) ile üstün olunanı (mefdûl) gerektirir. Dolayısıyla iki mecrurun ona taalluk etmesinde bir karışıklık meydana gelmez; zira dinleyici her bir mecruru tafdil manasının bir yönüne bağlar.
وَقَوْلُهُ: يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ اسْتِئْنَافٌ لِبَيَانِ مَغْزَى هَذَا الِاقْتِرَابِ، لِأَنَّهُمْ يُبْدُونَ مِنْ حَالِهِمْ أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ، فَكَيْفَ جُعِلُوا إِلَى الْكُفْرِ أَقْرَبَ، فَقِيلَ: إِنَّ الَّذِي يُبْدُونَهُ لَيْسَ مُوَافِقًا لِمَا فِي قُلُوبِهِمْ، وَفِي هَذَا الِاسْتِئْنَافِ مَا يَمْنَعُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْكُفْرِ فِي قَوْلِهِ: هُمْ لِلْكُفْرِ أَهْلَ الْكُفْرِ.
{ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } “Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlardı” kavli, bu yakınlaşmanın maksadını açıklamak için yapılan bir istînâftır. Çünkü onlar halleriyle mümin olduklarını göstermektedirler; öyleyse nasıl küfre daha yakın kılınmışlardır? Buna cevaben: Onların açığa vurduğu şeyin kalplerindekine uymadığı bildirilmiştir. Bu istînâfta, { هُمْ لِلْكُفْرِ } kavlindeki "küfür"den kastın "küfür ehli" olmasını engelleyen bir karine vardır.
وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ بَدَلٌ مِنَ الَّذِينَ نافَقُوا، أَوْ صِفَةٌ لَهُ، إِذَا كَانَ مَضْمُونُ صِلَتِهِ أَشْهَرَ عِنْدَ السَّامِعِينَ، إِذْ لَعَلَّهُمْ عُرِفُوا مِنْ قَبْلُ بِقَوْلِهِمْ فِيمَا تَقَدَّمَ لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا فَذَكَرَ هُنَا وَصْفًا لَهُمْ لِيَتَمَيَّزُوا كَمَالَ تَمْيِيزٍ. وَاللَّامُ فِي (لِإِخْوَانِهِمْ) لِلتَّعْلِيلِ وَلَيْسَتْ لِلتَّعْدِيَةِ، قَالُوا: كَمَا هِيَ فِي قَوْله: وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ [آل عمرَان: ١٥٦] .
Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ } “Kardeşleri için diyenler” kavli, { الَّذِينَ نافَقُوا } kavminden bedel yahut onun sıfatıdır; çünkü sılasının muhtevası dinleyiciler nezdinde daha meşhurdur. Zira onlar daha önce geçen: { لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا } “Yanımızda olsalardı ne ölürler ne de öldürülürlerdi” sözleriyle tanınmış olabilirler. Bu yüzden tam olarak ayırt edilmeleri için burada onlar hakkında bir vasıf zikredilmiştir. (لِإِخْوَانِهِمْ) ifadesindeki (لِ) [lâm] harfi tâlil (sebebiyet bildirme) içindir, ta'diye (geçişlilik) için değildir. Şöyle demişlerdir: Nitekim O'nun: { وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ } [Âl-i İmrân: 156] “Yeryüzünde sefere çıktıklarında kardeşleri hakkında dediler...” kavlinde de böyledir.
وَالْمُرَادُ بِالْإِخْوَانِ هَنَا عَيْنُ الْمُرَادِ هُنَاكَ، وَهُمُ الْخَزْرَجُ الَّذِينَ قُتِلُوا يَوْمَ أُحُدٍ، وَهُمْ مِنْ جِلَّةِ الْمُؤْمِنِينَ.
Burada "kardeşler" ile kastedilen, oradaki kastedilenin aynısıdır; onlar da Uhud günü öldürülen Hazreçlilerdir ve onlar müminlerin ileri gelenlerindendir.
وَجُمْلَةُ وَقَعَدُوا حَالٌ مُعْتَرِضَةٌ، وَمَعْنَى لَوْ أَطَاعُونَا أَيِ امْتَثَلُوا إِشَارَتَنَا فِي عَدَمِ الْخُرُوجِ إِلَى أُحُدٍ، وَفَعَلُوا كَمَا فَعَلْنَا، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: مَا قُتِلُوا- بِتَخْفِيفِ التَّاءِ- من الْقَتْل.
{ وَقَعَدُوا } “kendileri oturup kaldıkları halde” cümlesi araya giren bir hâl cümlesidir (itiraziyye). { لَوْ أَطاعُونا } “bizi dinleselerdi” ifadesinin manası; Uhud'a çıkmama konusundaki işaretimize uysalardı ve bizim yaptığımız gibi yapsalardı demektir. Cumhûr, { مَا قُتِلُوا } kelimesini öldürmek (el-katl) kökünden (ت) [tâ] harfinin tahfifiyle (şeddesiz) okumuştur.
وقرأه هِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ- بِتَشْدِيدِ التَّاءِ- مِنَ التَّقْتِيلِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْقَتْلِ، وَهُوَ يُفِيدُ مَعْنَى تَفْظِيعِهِمْ مَا أَصَابَ إِخْوَانَهُمْ مِنَ الْقَتْلِ طَعْنًا فِي طَاعَتِهِمُ النَّبِيءَ ﷺ.
Hişâm ise İbn Âmir'den nakille, öldürmede mübalağa bildiren taktil (et-tektîl) babından [tâ] harfinin teşdidiyle [mâ kuttilû şeklinde] okumuştur. Bu da onların, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat etmelerini yermek maksadıyla kardeşlerinin başına gelen öldürülme hadisesini korkunç gösterme manasını ifade eder.
وَقَوله: قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أَي ادرأوه عِنْدَ حُلُولِهِ، فَإِنَّ مَنْ لَمْ يَمُتْ بِالسَّيْفِ مَاتَ بِغَيْرِهِ أَيْ: إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِي أَنَّ سَبَبَ مَوْتِ إخْوَانكُمْ هُوَ
Yüce Allah'ın: { قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz ölümü kendinizden savın bakalım!'” kavli; ölüm gelip çattığında onu savın, zira kılıçla ölmeyen kimse başka bir sebeple ölür, yani kardeşlerinizin ölüm sebebinin
عصين أَمركُم.
sizin emrinize karşı gelmeleri olduğu iddiasında doğru sözlü iseniz, [savın bakalım] demektir.
[١٦٩- ١٧٢]
[169-172]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٦٩ إِلَى ١٧٢]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), 169 ila 172. Âyetler]
وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠) يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١) الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ
{ وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠) يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١) الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar. Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleriyle sevinç içindedirler ve arkalarından henüz kendilerine katılmayanlara, onlara hiçbir korku olmadığını ve onların üzülmeyeceklerini müjdelemek isterler. Onlar, Allah'tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini de müjdelerler. O [müminler] ki, kendilerine yara isabet ettikten sonra dahi Allah'ın ve Resûl'ün davetine icabet ettiler. Onlardan iyilik edip sakınanlar için büyük bir mükâfat vardır.”
(١٧٢)
(١٧٢) } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar. Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleriyle sevinç içindedirler ve arkalarından henüz kendilerine katılmayanlara, onlara hiçbir korku olmadığını ve onların üzülmeyeceklerini müjdelemek isterler. Onlar, Allah'tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini de müjdelerler. O [müminler] ki, kendilerine yara isabet ettikten sonra dahi Allah'ın ve Resûl'ün davetine icabet ettiler. Onlardan iyilik edip sakınanlar için büyük bir mükâfat vardır.”
قَوْلُهُ: وَلا تَحْسَبَنَّ عَطْفٌ على قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ [آل عمرَان:
Yüce Allah'ın: { وَلا تَحْسَبَنَّ } “Sakın sanma” kavli, { قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ } “De ki: Ölümü kendinizden savın bakalım” [Âl-i İmrân:
١٦٨] ، فَلَمَّا أَمَرَ اللَّهُ نَبِيئَهُ أَنْ يُجِيبَهُمْ بِمَا فِيهِ تَبْكِيتُهُمْ عَلَى طَرِيقَةِ إِرْخَاءِ الْعِنَانِ لَهُمْ فِي ظَنِّهِمْ أَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا مِنْ إِخْوَانِهِمْ قَدْ ذَهَبُوا سُدًى، فَقِيلَ لَهُمْ: إِنَّ الْمَوْتَ لَا مَفَرَّ مِنْهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ، أَعْرَضَ بَعْدَ ذَلِكَ عَنْ خِطَابِهِمْ لِقِلَّةِ أَهْلِيَّتِهِمْ، وَأَقْبَلَ عَلَى خِطَابِ مَنْ يَسْتَأْهِلُ الْمَعْرِفَةَ، فَقَالَ: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً وَهُوَ إِبْطَالٌ لِمَا تَلَهَّفَ مِنْهُ الْمُنَافِقُونَ عَلَى إِضَاعَةِ قَتْلَاهُمْ.
168] kavline matuftur. Allah, Peygamberine; kardeşlerinden öldürülenlerin boş yere gittikleri şeklindeki zanları hususunda kendilerini serbest bırakma üslubuyla susturacak bir cevap vermesini emredip onlara her hâlükârda ölümden kaçış olmadığı bildirildikten sonra, [muhatap olmaya] liyakatlerinin azlığından ötürü onlara hitap etmekten yüz çevirmiş ve bilmeye lâyık olanlara yönelerek: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma!” buyurmuştur. Bu, münafıkların ölülerinin zayi olduğuna dair dövünmelerini iptal etmektir (boşa çıkarmaktır).
وَالْخِطَابُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلنَّبِيءِ ﷺ تَعْلِيمًا لَهُ، وَلِيُعَلِّمَ الْمُسْلِمِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَارِيًا عَلَى طَرِيقَةِ الْعَرَبِ فِي عَدَمِ إِرَادَةِ مُخَاطَبٍ مُعَيَّنٍ.
Hitabın, hem kendisine öğretmek hem de Müslümanlara öğretmesi için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olması caiz olduğu gibi, Arapların belirli bir muhatap kastetmeme üslubu üzere cari olması da caizdir.
وَالْحُسْبَانُ: الظَّنُّ فَهُوَ نَهْيٌ عَنْ أَنْ يُظَنَّ أَنَّهُمْ أَمْوَاتٌ وَبِالْأَحْرَى يَكُونُ نهيا عَن الْجَزْم بِأَنَّهُمْ أَمْوَاتٌ.
Husbân (حُسْبَان), zan demektir; dolayısıyla bu, onların ölü olduklarını zannetmekten nehiydir; evleviyetle onların ölü olduğuna kesin olarak inanmaktan da bir nehiydir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: الَّذِينَ قُتِلُوا- بتَخْفِيف التَّاء- وقرأه ابْنُ عَامِرٍ- بِتَشْدِيدِ التَّاءِ- أَيْ قُتِّلُوا قَتْلًا كَثِيرًا.
Cumhûr, { الَّذِينَ قُتِلُوا } kelimesini [tâ] harfinin tahfifiyle; İbn Âmir ise [tâ] harfinin teşdidiyle [kuttilû şeklinde] yani "çokça öldürüldüler" manasında okumuştur.
وَقَوْلُهُ: بَلْ أَحْياءٌ لِلْإِضْرَابِ عَنْ قَوْلِهِ: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فَلِذَلِكَ كَانَ مَا بَعْدَهَا جُمْلَةٌ غَيْرُ مُفْرَدٍ، لِأَنَّهَا أَضْرَبَتْ عَنْ حُكْمِ الْجُمْلَةِ وَلَمْ تُضْرِبْ عَنْ مُفْرَدٍ مِنَ الْجُمْلَةِ، فَالْوَجْهُ فِي الْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا أَنْ تَكُونَ اسْمِيَّةً مِنَ الْمُبْتَدَأِ الْمَحْذُوفِ وَالْخَبَرِ الظَّاهِرِ، فَالتَّقْدِيرُ: بَلْ هُمْ أَحْيَاءٌ، وَلِذَلِكَ قَرَأَهُ السَّبْعَة- بِالرَّفْع-، وقرىء- بِالنَّصْبِ- عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ فِعْلِيَّةٌ، وَالْمَعْنَى: بَلْ أَحَسِبْتُمْ أَحْيَاءً، وَأَنْكَرَهَا أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ.
Yüce Allah'ın: { بَلْ أَحْياءٌ } “Bilakis onlar diridirler” kavli, { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا } “öldürülenleri sakın sanma” kavlinden idrâb (vazgeçip başka söze geçme) içindir. Bu yüzden ondan sonraki kısım müfret değil, bir cümledir; çünkü cümlenin hükmünden idrâb yapmıştır, cümlenin bir müfredinden (tekil ögesinden) değil. Dolayısıyla ondan sonraki cümlenin mahzuf mübteda ve zâhir haberden oluşan bir isim cümlesi olması uygundur; takdiri: "Bilakis onlar diridirler (بَلْ هُمْ أَحْيَاءٌ)" şeklindedir. Bu sebeple Yedi [kıraat imamı] bunu merfû olarak okumuştur. Cümlenin fiil cümlesi olması üzere mensûb olarak da okunmuştur ki anlamı: "Bilakis onları diri mi sandınız?" şeklindedir; ancak bunu Ebû Ali el-Fârisî reddetmiştir.
وَقَدْ أَثْبَتَ الْقُرْآنُ لِلْمُجَاهِدِينَ مَوْتًا ظَاهِرًا بِقَوْلِهِ: قُتِلُوا، وَنَفَى عَنْهُمُ الْمَوْتَ الْحَقِيقِيَّ بِقَوْلِهِ: بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ فَعَلِمْنَا أَنَّهُمْ وَإِنْ كَانُوا أَمْوَاتَ الْأَجْسَامِ فَهُمْ
Kur'an, mücahitler için { قُتِلُوا } “öldürüldüler” kavliyle zâhirî bir ölümü sabit kılmış, { بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } “Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklanmaktadırlar” kavliyle de onlardan hakiki ölümü nefyetmiştir. Böylece anladık ki onlar bedenleri itibarıyla ölü olsalar da
أَحْيَاءُ الْأَرْوَاحِ، حَيَاةً زَائِدَةً عَلَى حَقِيقَةِ بَقَاءِ الْأَرْوَاحِ، غَيْرَ مُضْمَحِلَّةٍ، بَلْ هِيَ حَيَاةٌ بِمَعْنَى تَحَقُّقِ آثَارِ الْحَيَاةِ لِأَرْوَاحِهِمْ مِنْ حُصُولِ اللَّذَّاتِ وَالْمُدْرَكَاتِ السَّارَّةِ لِأَنْفُسِهِمْ، وَمَسَرَّتِهِمْ بِإِخْوَانِهِمْ، وَلِذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ: عِنْدَ رَبِّهِمْ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ حياتهم حَيَاة خَاصَّةٌ بِهِمْ، لَيْسَتْ هِيَ الْحَيَاةُ الْمُتَعَارَفَةُ فِي هَذَا الْعَالَمِ، أَعْنِي حَيَاةَ
ruhları itibarıyla diridirler; bu hayat, ruhların bekası hakikatinin ötesinde, yok olmayan, bilakis nefislerine lezzetlerin ve sevindirici idraklerin ulaşması ve kardeşleriyle sevinmeleri gibi hayatın eserlerinin ruhlarında tahakkuk etmesi anlamında bir hayattır. Bu yüzden O'nun: { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” kavli, onların hayatının kendilerine has özel bir hayat olduğuna, bu âlemde bilinen hayat olmadığına, yani
الْأَجْسَامِ وَجَرَيَانِ الدَّمِ فِي الْعُرُوقِ، وَنَبَضَاتِ الْقَلْبِ، وَلَا هِيَ حَيَاةُ الْأَرْوَاحِ الثَّابِتَةُ لِأَرْوَاحِ جَمِيعِ النَّاسِ، وَكَذَلِكَ الرِّزْقُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُلَائِمًا لِحَيَاةِ الْأَرْوَاحِ وَهُوَ رِزْقُ النَّعِيمِ فِي الْجَنَّةِ. فَإِنْ عَلَّقْنَا عِنْدَ رَبِّهِمْ بِقَوْلِهِ:
bedenlerin, damarlarda kanın akışının ve kalp atışlarının hayatı olmadığına ve bütün insanların ruhları için sabit olan ruhlar hayatı da olmadığına delildir. Aynı şekilde rızkın da ruhların hayatına uygun olması gerekir ki bu da cennetteki nimet rızkıdır. Şayet { عِنْدَ رَبِّهِمْ } [ifadesini],
أَحْياءٌ كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ، فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ، وَإِنْ عَلَّقْنَاهُ بِقَوْلِهِ: يُرْزَقُونَ فَكَذَلِكَ، لِأَنَّ هَذِهِ الْحَيَاةَ لَمَّا كَانَ الرِّزْقُ النَّاشِئُ عَنْهَا كَائِنًا عِنْدَ اللَّهِ، كَانَتْ حَيَاةً غَيْرَ مَادِّيَّةٍ وَلَا دُنْيَوِيَّةٍ، وَحِينَئِذٍ فَتَقْدِيمُ الظَّرْفِ لِلِاهْتِمَامِ بِكَيْنُونَةِ هَذَا الرِّزْقِ. وَقَوْلُهُ: فَرِحِينَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ يُرْزَقُونَ.
zâhir olduğu üzere { أَحْياءٌ } “diridirler” kavline bağlarsak durum açıktır. Eğer onu { يُرْزَقُونَ } “rızıklanmaktadırlar” kavline bağlarsak yine böyledir; zira bu hayattan doğan rızık Allah katında olduğuna göre, o maddî ve dünyevî olmayan bir hayattır. Bu durumda zarfın öne alınması, bu rızkın [nerede ve nasıl] oluşuna ihtimam göstermek içindir. Yüce Allah'ın: { فَرِحِينَ } “sevinç içindedirler” kavli ise { يُرْزَقُونَ } fiilindeki zamirden hâldir.
وَالِاسْتِبْشَارُ: حُصُولُ الْبِشَارَةِ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ كَمَا هما فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْتَغْنَى اللَّهُ [التغابن: ٦] وَقَدْ جَمَعَ اللَّهُ لَهُمْ بَيْنَ الْمَسَرَّةِ بِأَنْفُسِهِمْ وَالْمَسَرَّةِ بِمَنْ بَقِيَ مِنْ إِخْوَانِهِمْ، لِأَنَّ فِي بَقَائِهِمْ نِكَايَةً لِأَعْدَائِهِمْ، وَهُمْ مَعَ حُصُولِ فَضْلِ الشَّهَادَةِ لَهُمْ عَلَى أَيْدِي الْأَعْدَاءِ يَتَمَنَّوْنَ هَلَاكَ أَعْدَائِهِمْ، لِأَنَّ فِي هَلَاكِهِمْ تَحْقِيقَ أُمْنِيَّةٍ أُخْرَى لَهُمْ وَهِيَ أُمْنِيَّةُ نَصْرِ الدِّينِ.
İstibşâr (müjdeleşme/sevinme), müjdenin hâsıl olmasıdır. Buradaki (س) [sin] ve (ت) [tâ] harfleri, Yüce Allah'ın: { وَاسْتَغْنَى اللَّهُ } [Teğâbün: 6] “Allah ise hiçbir şeye muhtaç olmadığını gösterdi” kavlindeki gibidir. Allah onlar için hem kendi nefisleriyle sevinmeyi hem de geride kalan kardeşleriyle sevinmeyi bir araya getirmiştir; çünkü onların kalmasında düşmanlarına bir darbe vardır. Onlar düşmanların elleriyle kendilerine şehitlik fazileti hâsıl olmakla birlikte düşmanlarının helak olmasını temenni ederler; zira onların helakinde kendileri için başka bir temenni, yani dinin zafer bulması temennisi gerçekleşmiş olur.
فَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ رُفَقَاؤُهُمُ الَّذِينَ كَانُوا يُجَاهِدُونَ مَعَهُمْ، وَمَعْنَى لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ لَمْ يُسْتَشْهَدُوا فَيَصِيرُوا إِلَى الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ.
{ الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ } “arkalarından henüz kendilerine katılmayanlar” ile kastedilen, kendileriyle birlikte cihat eden arkadaşlarıdır. { لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ } ifadesinin manası ise; henüz şehit olup âhiret hayatına intikal etmemiş olmalarıdır.
ومِنْ خَلْفِهِمْ تَمْثِيلٌ بِمَعْنَى مِنْ بَعْدِهِمْ، وَالتَّقْدِيرُ: وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَصِيرُوا إِلَى الدَّارِ الْآخِرَةِ مِنْ رِفَاقِهِمْ بِأَمْنِهِمْ وَانْتِفَاءِ مَا يُحْزِنُهُمْ. وَقَوْلُهُ: أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ، وَ (لَا) عَامِلَةٌ عَمَلَ لَيْسَ وَمُفِيدَةٌ مَعْنَاهَا، وَلَمْ يُبْنَ اسْمُ (لَا) عَلَى الْفَتْحِ هُنَا لِظُهُورِ أَنَّ الْمَقْصُودَ نَفْيُ الْجِنْسِ وَلَا احْتِمَالَ لِنَفْيِ الْوَحْدَةِ فَلَا حَاجَةَ لِبِنَاءِ النَّكِرَةِ عَلَى الْفَتْحِ، وَهُوَ كَقَوْلِ إِحْدَى نِسَاءِ حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ: «زَوجي كليل نهامة، لَا حَرٌّ وَلَا قُرٌّ وَلَا مَخَافَةٌ وَلَا سَآمَهْ» بِرَفْعِ الْأَسْمَاءِ النَّكِرَاتِ الثَّلَاثَةِ.
{ مِنْ خَلْفِهِمْ } “arkalarından” ifadesi "onlardan sonra" manasında bir temsildir. Takdiri şöyledir: "Henüz âhiret yurduna intikal etmemiş olan arkadaşlarının güvende olmaları ve kendilerini üzecek şeylerin bulunmamasıyla müjdelenirler/sevinirler." Yüce Allah'ın: { أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “onlara korku yoktur” kavli bedel-i iştimaldir. Buradaki (لَا) [lâ], (لَيْسَ) [leyse] gibi amel eder ve onun anlamını verir. Burada (لَا)'nın ismi fetha üzere mebni kılınmamıştır; çünkü kastedilenin cinsin nefyi olduğu açıktır ve vahdetin (tekil bir şeyin) nefyi ihtimali yoktur, bu sebeple belirsiz (nekre) ismin fetha üzere mebni olmasına gerek kalmamıştır. Bu durum, Ümmü Zer‘ hadisindeki kadınlardan birinin şu sözü gibidir: "Kocam Tihâme gecesi gibidir; ne sıcaktır ne soğuk, ne korku vardır ne de bıkkınlık"; [burada da] üç nekre isim merfû kılınmıştır.
وَفِي هَذَا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ أَرْوَاحَ هَؤُلَاءِ الشُّهَدَاءِ مُنِحَتِ الْكَشْفَ عَلَى مَا يَسُرُّهَا مِنْ أَحْوَالِ الَّذِينَ يَهُمُّهُمْ شَأْنُهُمْ فِي الدُّنْيَا. وَأَنَّ هَذَا الْكَشْفَ ثَابِتٌ لِجَمِيعِ الشُّهَدَاءِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَقَدْ يَكُونُ خاصّا الْأَحْوَال السَّارَّةِ لِأَنَّهَا لَذَّةٌ لَهَا. وَقَدْ يَكُونُ عَامًّا لِجَمِيعِ الْأَحْوَالِ لِأَنَّ لَذَّةَ الْأَرْوَاحِ تَحْصُلُ بِالْمَعْرِفَةِ، عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ الرَّازِيَّ حَصَرَ اللَّذَّةَ الْحَقِيقِيَّةَ فِي الْمَعَارِفِ. وَهِيَ لَذَّةُ الْحُكَمَاءِ بِمَعْرِفَةِ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ، وَلَوْ كَانَتْ سَيِّئَةً.
Bunda, bu şehitlerin ruhlarına dünyada kendilerini ilgilendiren kimselerin hallerinden kendilerini sevindirecek şeyleri keşfetme (öğrenme) yeteneği bahşedildiğine ve bu keşfin Allah yolundaki bütün şehitler için sabit olduğuna delalet vardır. Bu keşif, ruhlar için bir lezzet olduğundan sevindirici hallere mahsus olabilir; ruhların lezzeti marifetle (bilgiyle) hâsıl olduğu için bütün hallere şamil de olabilir. Nitekim İmam Râzî hakiki lezzeti marifetlere (bilgilere) hasretmiştir; o da hikmet ehlinin -kötü dahi olsa- eşyanın hakikatlerini bilmekten duyduğu lezzettir.
وَفِي الْآيَةِ بِشَارَةٌ لِأَصْحَابِ أُحُدٍ بِأَنَّهُمْ لَا تَلْحَقُهُمْ نَكْبَةٌ بَعْدَ ذَلِكَ الْيَوْمِ.
Ayette Uhud ehline, o günden sonra kendilerine bir felaket gelmeyeceğine dair bir müjde bulunmaktadır.
وَضَمِيرُ يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ حَالًا مِنَ الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ أَيْ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا حُزْنٌ فَهُمْ مُسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ تَكْرِيرًا لِقَوْلِهِ: وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا وَالضَّمِيرُ لِ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَفَائِدَةُ التَّكْرِيرِ تَحْقِيقُ مَعْنَى الْبِشَارَةِ كَقَوْلِهِ: رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا [الْقَصَص: ٦٣] فَكَرَّرَ أَغْوَيْنَاهُمْ، وَلِأَنَّ هَذَا اسْتِبْشَارٌ مِنْهُ عَائِدٌ لِأَنْفُسِهِمْ، وَمِنْهُ عَائِدٌ لِرِفَاقِهِمُ الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ مِنْ بَعْدِ الْقَرْحِ، وَالْأُولَى عَائِدَةٌ لِإِخْوَانِهِمْ. وَالنِّعْمَةُ: هِيَ مَا يَكُونُ بِهِ صَلَاحٌ، وَالْفَضْلُ: الزِّيَادَةُ فِي النِّعْمَةِ.
{ يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir nimeti müjdelerler” kavlindeki zamirin { الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ } “arkalarından henüz kendilerine katılmayanlar”a dönmesi caizdir; bu takdirde cümle, kendilerine katılmayanlardan bir hâl olur; yani onlara korku ve hüzün yoktur, onlar Allah'tan bir nimetle müjdelenirler/sevinirler. Bunun, { وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا } kavlinin bir tekrarı olması ve zamirin { الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda öldürülenler”e ait olması da muhtemeldir. Tekrarın faydası, Yüce Allah'ın: { رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } [Kasas: 63] “Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık” kavlinde { أَغْوَيْناهُمْ } kelimesini tekrar ettiği gibi, müjdeleme manasını pekiştirmektir; ayrıca bu müjdeleşmenin/sevinmenin bir kısmı kendi nefislerine, bir kısmı da yaralandıktan sonra Allah'a icabet eden arkadaşlarına dönüktür; ilk müjdeleme ise kardeşlerine dönüktü. Nimet (en-ni‘me); kendisiyle ıslah/fayda hâsıl olan şeydir, fazl (el-fadl) ise nimetteki fazlalıktır (artıştır).
وَقَوْلُهُ: وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ- بِفَتْحِ هَمْزَةِ (أَنَّ) - عَلَى أَنَّهُ عطف على بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ تَفْخِيمُ مَا حَصَلَ لَهُمْ مِنَ الِاسْتِبْشَارِ وَانْشِرَاحِ الْأَنْفُسِ بِأَنْ جَمَعَ اللَّهُ لَهُمُ الْمَسَرَّةَ الْجُثْمَانِيَّةَ الْجُزْئِيَّةَ وَالْمَسَرَّةَ الْعَقْلِيَّةَ الْكُلِّيَّةَ، فَإِنَّ إِدْرَاكَ الْحَقَائِقِ الْكُلِّيَّةِ لَذَّةٌ رُوحَانِيَّةٌ عَظِيمَةٌ لِشَرَفِ الْحَقَائِقِ الْكُلِّيَّةِ وَشَرَفِ الْعِلْمِ بِهَا، وَحُصُولِ الْمَسَرَّةِ لِلنَّفْسِ مِنَ انْكِشَافِهَا لَهَا وَإِدْرَاكِهَا، أَيِ اسْتَبْشَرُوا بِأَنْ عَلِمُوا حَقِيقَةً كُلِّيَّةً وَسِرًّا جَلِيلًا مِنْ أَسْرَارِ الْعِلْمِ بِصِفَاتِ اللَّهِ وَكَمَالَاتِهِ، الَّتِي تَعُمُّ آثَارُهَا، أَهْلَ الْكَمَالِ كُلَّهُمْ، فَتَشْمَلُ الَّذِينَ أَدْرَكُوهَا وَغَيْرَهُمْ، وَلَوْلَا هَذَا الْمَعْنَى الْجَلِيلُ لَمْ يَكُنْ دَاعٍ إِلَى زِيَادَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ لَمْ يَحْصُلْ بِزِيَادَتِهِ زِيَادَةُ نِعْمَةٍ وَفَضْلٍ لِلْمُسْتَبْشِرِينَ مِنْ جِنْسِ النِّعْمَةِ وَالْفَضْلِ الْأَوَّلَيْنِ، بَلْ حَصَلَتْ نِعْمَةٌ وَفضل آخرَانِ. وقرأه الْكِسَائِيُّ- بِكَسْرِ هَمْزَةِ (إِنَّ) - عَلَى أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ يَسْتَبْشِرُونَ فِي مَعْنَى التَّذْيِيلِ فَهُوَ غَيْرُ دَاخِلٍ فِيمَا اسْتَبْشَرَ بِهِ الشُّهَدَاءُ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ، فَتَكُونَ الْوَاوُ لِلِاسْتِئْنَافِ.
Yüce Allah'ın: { وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve Allah'ın müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğini” kavlini Cumhûr, { بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ } kavline matuf olarak (أَنَّ) hemzesinin fethasıyla okumuştur. Bundan maksat, Allah'ın onlar için cüz'î cismânî sevinç ile küllî aklî sevinci bir araya getirmesi sayesinde onlara hâsıl olan müjdelenmeyi ve gönül ferahlığını yüceltmektir. Zira küllî hakikatlerin idrak edilmesi, küllî hakikatlerin ve onları bilmenin şerefinden, ayrıca nefsin bu hakikatlerin açığa çıkması ve idrak edilmesinden sevinç duymasından ötürü büyük bir ruhani lezzettir. Yani onlar, küllî bir hakikati ve eserleri bütün kemal ehlini kapsayarak hem onu idrak edenleri hem de başkalarını içine alan Allah'ın sıfatları ve kemalatını bilmenin sırlarından ulu bir sırrı bilmekle müjdelendiler/sevindiler. Bu yüce mana olmasaydı, { وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ } ilavesine bir gerek kalmazdı; zira onun ilave edilmesiyle müjdelenenler için ilk nimet ve fazl cinsinden ilave bir nimet ve fazl hâsıl olmamış, bilakis başka bir nimet ve fazl hâsıl olmuştur. Kisâî ise bunu, fezleke manasında { يَسْتَبْشِرُونَ } cümlesine matuf olarak (إِنَّ) hemzesinin kesresiyle okumuştur; bu durumda şehitlerin müjdelendiği şeyin içine dâhil olmaz. Bu veçheye göre cümlenin yeni bir sözün başlangıcı (iptidâ-i kelâm) olması ve vav harfinin istînâf için olması da caizdir.
وَجُمْلَةُ الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ صِفَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ أَوْ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ وَهَذِهِ الِاسْتِجَابَةُ تُشِيرُ إِلَى مَا وَقَعَ إِثْرَ أُحُدٍ مِنَ الْإِرْجَافِ بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ، بَعْدَ أَنْ بَلَغُوا الرَّوْحَاءَ، خَطَرَ لَهُمْ أَنْ لَوْ لَحِقُوا الْمُسْلِمِينَ فَاسْتَأْصَلُوهُمْ. وَقَدْ مَرَّ ذِكْرُ هَذَا وَمَا وَقَعَ لِمَعْبَدِ بْنِ أَبِي مَعْبَدٍ الْخُزَاعِيِّ عِنْدَ قَوْلِهِ
{ الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } “Allah'ın ve Resûl'ün davetine icabet edenler” cümlesi, { الْمُؤْمِنِينَ } kelimesinin sıfatıdır yahut haberi { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ } “onlardan iyilik edip sakınanlar için büyük bir mükâfat vardır” olan bir mübtedadır. Bu icabet, Uhud'un hemen ardından, müşriklerin Revhâ'ya ulaştıktan sonra Müslümanların peşine düşüp köklerini kazıma niyetine girdiklerine dair yayılan asılsız habere (irbâk/şayia) işaret etmektedir. Bunun ve Ma‘bed b. Ebî Ma‘bed el-Huzâî'nin başına gelenlerin zikri, Yüce Allah'ın şu kavlinde geçmişti:
تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ [آل عمرَان: ١٤٩] . وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الْقَرْحِ عِنْدَ قَوْلِهِ: إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ [آل عمرَان: ١٤٠] . وَالظَّاهِرُ أنّه هُنَا للقرح الْمَجَازِيُّ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُجْمَعْ فَيُقَال القروح.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } [Âl-i İmrân: 149] “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere uyarsanız, sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye döndürürler”. Karh (el-karh) hakkındaki açıklama daha önce: { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ } [Âl-i İmrân: 140] “Eğer size bir yara isabet ettiyse...” kavlinde geçmişti. Burada zâhir olan, onun mecazî karh (yara/elem) anlamında olmasıdır; bu yüzden çoğul yapılmayıp "kurûh" denilmemiştir.
[١٧٣- ١٧٥]
[173-175]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٧٣ إِلَى ١٧٥]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), 173 ila 175. Âyetler]
الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣) فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (١٧٤) إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥)
{ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣) فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (١٧٤) إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥) } “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!' dediklerinde, bu onların imanını artırdı ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler. Bundan dolayı kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler ve Allah'ın rızasına uydular. Allah büyük bir lütuf sahibidir. O şeytan ancak kendi dostlarını korkutur. Öyleyse onlardan korkmayın, eğer mümin iseniz benden korkun!”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِلَى آخِرِهِ، بَدَلًا مِنَ الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ [آل عمرَان: ١٧٢] ، أَوْ صِفَةً لَهُ، أَوْ صِفَةً ثَانِيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ [آل عمرَان: ١٧١] عَلَى طَرِيقَةِ تَرْكِ الْعَطْفِ فِي الْأَخْبَارِ. وَإِنَّمَا جِيءَ بِإِعَادَةِ الْمَوْصُولِ، دُونَ أَنْ تُعْطَفَ الصِّلَةُ عَلَى الصِّلَةِ، اهْتِمَامًا بِشَأْنِ هَذِهِ الصِّلَةِ الثَّانِيَةِ حَتَّى لَا تَكُونَ كَجُزْءِ صِلَةٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ مُسْتَأْنَفٍ، فَيَكُونُ مُبْتَدَأً وَخَبَرُهُ قَوْلُهُ:
{ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } [Âl-i İmrân: 173] “İnsanlar kendilerine... diyenler” ifadesinin sonuna kadar olan kısmın, { الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } [Âl-i İmrân: 172] kavlinden bedel yahut onun sıfatı olması caizdir; yahut haberlerde atfı terk etme üslubu üzere, { وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ } [Âl-i İmrân: 171] kavlindeki { الْمُؤْمِنِينَ } kelimesinin ikinci bir sıfatı olması caizdir. Sıla cümlesinin sıla cümlesine atfedilmeyip ism-i mevsûlün tekrar getirilmesi ise, bu ikinci sılanın bir parça gibi kalmaması ve şanına ihtimam gösterilmesi içindir. Bunun, yeni bir söze başlangıç (istînâf) olması da caizdir; bu durumda o mübtedadır, haberi ise Yüce Allah'ın şu kavlidir:
إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ [آل عمرَان: ١٧٥] أَيْ ذَلِكَ الْقَوْلُ، كَمَا سَيَأْتِي. وَهَذَا تَخَلُّصٌ بِذِكْرِ شَأْن من شؤون الْمُسْلِمِينَ كَفَاهُمُ اللَّهُ بِهِ بَأْسَ عَدُوِّهِمْ بَعْدَ يَوْمِ أُحُدٍ بِعَامٍ، إِنْجَازًا لِوَعْدِهِمْ مَعَ أَبِي سُفْيَانَ إِذْ قَالَ: مَوْعِدُكُمْ بَدْرٌ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ، وَكَانَ أَبُو سُفْيَانَ قَدْ كَرِهَ الْخُرُوجَ إِلَى لِقَاءِ الْمُسْلِمِينَ فِي ذَلِكَ الْأَجَلِ، وَكَادَ لِلْمُسْلِمِينَ لِيُظْهِرَ إِخْلَافَ الْوَعْدِ مِنْهُمْ لِيَجْعَلَ ذَلِكَ ذَرِيعَةً إِلَى الْإِرْجَافِ بَيْنَ الْعَرَبِ بِضَعْفِ الْمُسْلِمِينَ، فَجَاعَلَ رَكْبًا مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ مَارِّينَ بِمَرِّ الظَّهْرَانِ قُرْبَ مَكَّةَ قَاصِدِينَ الْمَدِينَةَ لِلْمِيرَةِ، أَنْ يُخْبِرُوا الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّ قُرَيْشًا جَمَعُوا لَهُمْ جَيْشًا عَظِيمًا، وَكَانَ مَعَ الرَّكْبِ نُعَيْمُ بْنُ مَسْعُودٍ الْأَشْجَعِيُّ، فَأَخْبَرَ نُعَيْمٌ وَمَنْ مَعَهُ الْمُسْلِمِينَ بِذَلِكَ فَزَادَ ذَلِكَ الْمُسْلِمِينَ اسْتِعْدَادًا وَحَمِيَّةً لِلدِّينِ، وَخَرَجُوا إِلَى الْمَوْعِدِ
{ إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ } [Âl-i İmrân: 175] “O şeytan ancak kendi dostlarını korkutur”; yani ileride geleceği üzere o sözdür. Bu, Uhud gününden bir yıl sonra Ebû Süfyân'ın: "Buluşma yerimiz gelecek yıl Bedir'dir" demesi üzerine onunla yaptıkları sözleşmeyi yerine getirmek üzere Müslümanların bir durumunu zikrederek yapılan bir tahallustur (konu geçişidir) ki Allah bu sayede düşmanlarının baskısını onlardan defetmiştir. Ebû Süfyân o vakitte Müslümanlarla karşılaşmak için çıkmayı istememiş ve Müslümanların zayıflığına dair Araplar arasında şayia yaymak için bir vesile kılmak amacıyla sözden dönmenin Müslümanlar tarafından gerçekleştiğini göstermek üzere onlara tuzak kurmuştu. Bu sebeple erzak temini için Medine'ye gitmekte olan ve Mekke yakınlarındaki Merrü'z-Zahrân'dan geçen Abdülkays kabilesine mensup bir kervana, Kureyş'in kendilerine karşı büyük bir ordu topladığını Müslümanlara haber vermeleri için ücret teklif etti. Kervanın yanında Nuaym b. Mes‘ûd el-Eşcaî de vardı. Nuaym ve beraberindekiler bunu Müslümanlara haber verince, bu durum Müslümanların hazırlığını ve din gayretini artırdı ve belirlenen randevu yerine çıktılar.
وَهُوَ بَدْرٌ، فَلَمْ يَجِدُوا الْمُشْرِكِينَ وانتظروهم هُنَالك، وَكَانَتْ هُنَالِكَ سُوقٌ فَاتَّجَرُوا وَرَجَعُوا سَالِمِينَ غَيْرَ مَذْمُومِينَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ أَيِ الرَّكْبُ الْعَبْدِيُّونَ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ أَيْ إِنَّ قُرَيْشًا قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ. وَحَذَفَ مَفْعُولَ جَمَعُوا أَيْ جَمَعُوا أَنْفُسَهُمْ وَعَدَدَهُمْ وَأَحْلَافَهُمْ كَمَا فَعَلُوا يَوْمَ بَدْرٍ الْأَوَّلِ.
Bu yer Bedir'di; müşrikleri orada bulamadılar ve orada onları beklediler. Orada bir pazar kurulmaktaydı; ticaret yaptılar ve kınanmamış olarak esenlikle geri döndüler. İşte Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } “İnsanlar kendilerine... diyenler” -yani Abdülkays kervanı- { إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } “insanlar size karşı toplandılar” -yani Kureyş size karşı toplandı- kavli budur. { جَمَعُوا } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani ilk Bedir gününde yaptıkları gibi kendilerini, sayılarını ve müttefiklerini topladılar demektir.
وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ وَأَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ: إِنَّ لَفْظَ النَّاسَ هُنَا أُطْلِقَ عَلَى نُعَيْمِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سُفْيَانَ، وَجَعَلُوهُ شَاهِدًا عَلَى اسْتِعْمَالِ النَّاسِ بِمَعْنَى الْوَاحِدِ وَالْآيَةُ تَحْتَمِلُهُ، وَإِطْلَاقُ لَفْظِ النَّاسَ مُرَادًا بِهِ وَاحِدٌ أَوْ نَحْوُهُ مُسْتَعْمَلٌ لِقَصْدِ الْإِبْهَامِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ [النِّسَاء: ٥٤] قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: يَعْنِي بِ (النَّاسَ) مُحَمَّدًا ﷺ.
Bazı müfessirler ve dil âlimleri şöyle demiştir: Buradaki "en-nâs (insanlar)" lafzı Nuaym b. Mes‘ûd ve Ebû Süfyân için kullanılmıştır. Bunu, "insanlar" lafzının tekil anlamında kullanılmasına delil kılmışlardır ve ayet buna ihtimallidir. "İnsanlar" lafzının tek bir kişi veya benzeri kastedilerek kullanılması, ibham (kapalılık bırakma) maksadıyla yapılır. Yüce Allah'ın: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } [Nisâ: 54] “Yoksa Allah'ın lütfundan kendilerine verdiği şeyler sebebiyle insanları kıskanıyorlar mı?” kavli de böyledir; zira müfessirler: Burada "insanlar" ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmektedir, demişlerdir.
وَقَوْلُهُ: فَزادَهُمْ إِيماناً أَيْ زَادَهُمْ قَوْلُ النَّاسِ، فَضَمِيرُ الرَّفْعِ الْمُسْتَتِرِ فِي
Yüce Allah'ın: { فَزادَهُمْ إِيماناً } “bu onların imanını artırdı” kavli; insanların sözü [onların imanını] artırdı demektir.
فَزادَهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْقَوْلِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ فِعْلِ قالَ لَهُمُ النَّاسُ أَوْ عَائِدٌ إِلَى النَّاسُ، ولمّا كَانَ ذَاك الْقَوْلُ مُرَادًا بِهِ تَخْوِيفُ الْمُسْلِمِينَ وَرُجُوعِهِمْ عَنْ قَصْدِهِمْ. وَحَصَلَ مِنْهُ خِلَافُ مَا أَرَادَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ، جَعَلَ مَا حَصَلَ بِهِ زَائِدًا فِي إِيمَانِ الْمُسْلِمِينَ. فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِيمَانَ أُطْلِقَ هُنَا عَلَى الْعَمَلِ، أَيِ الْعَزْمِ عَلَى النَّصْرِ وَالْجِهَادِ، وَهُوَ بِهَذَا الْمَعْنَى يَزِيدُ وَيَنْقُصُ. وَمَسْأَلَةُ زِيَادَةِ الْإِيمَانِ وَنَقْصِهِ مَسْأَلَةٌ قَدِيمَةٌ، وَالْخِلَافُ فِيهَا مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ الْأَعْمَالَ يُطْلَقُ عَلَيْهَا اسْمُ الْإِيمَانِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٤٣] يَعْنِي صَلَاتَكُمْ. أَمَّا التَّصْدِيقُ الْقَلْبِيُّ وَهُوَ عَقْدُ الْقَلْبِ عَلَى إِثْبَاتِ وُجُودِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ وَبَعْثِهِ الرُّسُلَ وَصِدْقِ الرَّسُولِ، فَلَا يَقْبَلُ النَّقْصَ، وَلَا يَقْبَلُ الزِّيَادَةَ، وَلِذَلِكَ لَا خِلَافَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ فِي هَذَا الْمَعْنَى، وَإِنَّمَا هُوَ خِلَافٌ مَبْنِيٌّ عَلَى اللَّفْظِ، غَيْرَ أَنَّهُ قَدْ تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْأَخْلَاقِ أَنَّ الِاعْتِقَادَ الْجَازِمَ إِذَا تَكَرَّرَتْ أَدِلَّتُهُ، أَوْ طَالَ زَمَانُهُ، أَوْ قَارَنَتْهُ التَّجَارِبُ، يَزْدَادُ جَلَاءً وَانْكِشَافًا، وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْمَلَكَةِ، فَلَعَلَّ هَذَا الْمَعْنَى مِمَّا يُرَادُ بِالزِّيَادَةِ، بِقَرِينَةِ أَنَّ الْقُرْآنَ لَمْ يُطْلِقْ وَصْفَ النَّقْصِ فِي الْإِيمَانِ بَلْ مَا ذَكَرَ إِلَّا الزِّيَادَةَ، وَقَدْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [الْبَقَرَة: ٢٦٠] .
{ فَزادَهُمْ } fiilindeki müstetir merfû zamir, { قالَ لَهُمُ النَّاسُ } fiilinden anlaşılan "söz"e racidir yahut "en-nâs (insanlar)" lafzına racidir. O söz ile Müslümanları korkutmak ve onları hedeflerinden geri döndürmek kastedildiğinde ve bundan müşriklerin istediğinin tam aksi meydana geldiğinde, bu sayede hâsıl olan şeyi Müslümanların imanında bir artış kılmıştır. Dolayısıyla zâhir olan, buradaki imanın amele, yani zafere ve cihada azmetmeye ıtlak edilmiş olmasıdır; iman bu manada artar ve eksilir. İmanın artması ve eksilmesi meselesi kadim bir meseledir. Bu konudaki ihtilaf, Yüce Allah'ın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } [Bakara: 143] “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” -yani namazınızı- kavlinde olduğu gibi amellere iman isminin verilmesi esasına dayanır. Kalbî tasdike, yani Allah'ın varlığını, sıfatlarını, peygamberler göndermesini ve Resûl'ün doğruluğunu kalbin kesin olarak kabul etmesine gelince; bu eksilmeyi ve artmayı kabul etmez. Bu sebeple bu mana hususunda Müslümanlar arasında bir ihtilaf yoktur; ihtilaf yalnızca lafza dayalıdır. Ne var ki ahlak ilminde kesin inancın (itikad-ı câzim), delilleri tekrarlandığında, üzerinden uzun zaman geçtiğinde veya tecrübelerle desteklendiğinde vuzuh ve inkişafının artacağı sabit olmuştur ki bu da meleke olarak ifade edilir. Kur'an'ın imanda eksilme vasfını kullanmayıp yalnızca artmayı zikretmesi karinesiyle, artma ile kastedilenin bu mana olması muhtemeldir. Nitekim İbrahim aleyhisselâm da: { بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } [Bakara: 260] “İnandım, fakat kalbimin mutmain olması için” demiştir.
وَقَوْلُهُمْ: حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ كَلِمَةٌ لَعَلَّهُمْ أُلْهَمُوهَا أَوْ تَلَقَّوْهَا عَنِ النَّبِيءِ ﷺ.
Onların: { حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “Allah bize yeter, O ne güzel vekildir” sözü, kendilerine ilham edilmiş veya bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den öğrenmiş olabilecekleri bir kelimedir.
وَحَسْبُ أَيْ كَافٍ، وَهُوَ اسْمٌ جَامِدٌ بِمَعْنَى الْوَصْفِ لَيْسَ لَهُ فِعْلٌ، قَالُوا: وَمِنْهُ اسْمُهُ تَعَالَى الْحَسِيبُ، فَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مُفْعِلٍ. وَقِيلَ: الْإِحْسَابُ هُوَ الْإِكْفَاءُ، وَقِيلَ: هُوَ اسْمُ فِعْلٍ بِمَعْنَى كَفَى، وَهُوَ ظَاهِرُ الْقَامُوسِ. وَرَدَّهُ ابْنُ هِشَامٍ فِي تَوْضِيحِهِ بِأَنَّ دُخُولَ الْعَوَامِلِ عَلَيْهِ نَحْوَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ، وَقَوْلهمْ: بحسبك دِرْهَمٌ، يُنَافِي دَعْوَى كَوْنِهِ اسْمَ فِعْلٍ لِأَنَّ أَسْمَاءَ الْأَفْعَالِ لَا تَدْخُلُ عَلَيْهَا الْعَوَامِلُ، وَقِيلَ: هُوَ مَصْدَرٌ، وَهُوَ ظَاهِرُ كَلَامِ سِيبَوَيْهِ. وَهُوَ مِنَ الْأَسْمَاءِ اللَّازِمَةِ لِلْإِضَافَةِ لَفْظًا دُونَ مَعْنًى، فَيُبْنَى عَلَى الضَّمِّ مِثْلُ: قَبْلُ وَبَعْدُ، كَقَوْلِهِم:
Hasb (حَسْبُ), kâfi gelen (yeten) demektir. Sıfat manasında camid bir isimdir ve türediği bir fiili yoktur. Dediler ki: Yüce Allah'ın el-Hasîb (الْحَسِيبُ) ismi de bundandır; yani "muf'il" (yettiren) manasında "faîl" kalıbındadır. İhsâb (الْإِحْسَابُ) kelimesinin kifayet etmek/yetirmek (el-ikfâ) olduğu da söylenmiştir. Onun "kefâ" (yetti) manasında bir isim-fiil olduğu da söylenmiştir ki el-Kâmûs'un zâhiri de budur. İbn Hişâm ise et-Tavzîh adlı eserinde; { فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ } [Enfâl: 62] ve Arapların "bihasbike dirhemun" sözü gibi âmillerin onun başına gelmesinin, onun isim-fiil olduğu iddiasını çürüttüğünü, zira isim-fiillerin başına âmillerin giremeyeceğini belirterek buna karşı çıkmıştır. Onun mastar olduğu da söylenmiştir ki Sîbeveyh'in sözünün zâhiri budur. O, mana bakımından değil lafız bakımından tamlamaya (izafete) mülazım olan isimlerdendir; dolayısıyla tıpkı "kablu" (önce) ve "ba'du" (sonra) gibi damme üzere mebni kılınır; nitekim şöyle derler:
أعْطه درهيمن فَحَسْبُ، وَيَتَجَدَّدُ لَهُ مَعْنَى حِينَئِذٍ فَيَكُونُ بِمَعْنَى لَا غَيْرَ. وَإِضَافَتُهُ لَا تفيده تعريفا لِأَنَّهُ فِي قُوَّةِ الْمُشْتَقِّ وَلِذَلِكَ تُوصَفُ بِهِ النَّكِرَةُ، وَهُوَ مُلَازِمُ الْإِفْرَادِ وَالتَّذْكِيرِ فَلَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ وَلَا يُؤَنَّثُ لِأَنَّهُ لَجُمُودِهِ شَابَهَ الْمَصْدَرَ، أَوْ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ اسْمَ فِعْلٍ فَهُوَ كَالْمَصْدَرِ، أَوْ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ، وَهُوَ شَأْنُ الْمَصَادِرِ، وَمَعْنَاهَا: إِنَّهُمُ اكْتَفَوْا بِاللَّهِ نَاصِرًا وَإِنْ كَانُوا فِي قِلَّةٍ وَضَعْفٍ.
"A'tıhi dirhemeyni fehasbu" (Ona sadece iki dirhem ver). Bu durumda yeni bir mana kazanarak "başkası değil / sadece" (lâ gayr) anlamına gelir. İzafeti ona marifelik kazandırmaz, çünkü müştak (türemiş kelime) gücündedir; bu sebeple nekire kelimeler onunla sıfatlanır. O, müfretlik (tekillik) ve müzekkerliğe (erillik) mülazımdır; tesniye (ikil), cemi (çoğul) veya müennes (dişil) yapılmaz. Zira camid oluşu sebebiyle mastara benzemiştir yahut isim-fiil olduğunda mastar gibi olduğu için veya bizzat mastar olduğundandır ki mastarların durumu böyledir. Cümlenin manası ise şudur: Sayıca az ve zayıf olsalar dahi yardımcı olarak Allah ile yetinmişlerdir.
وَجُمْلَةُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى حَسْبُنَا اللَّهُ فِي كَلَامِ الْقَائِلِينَ، فَالْوَاوُ مِنَ الْمَحْكِيِّ لَا مِنَ الْحِكَايَةِ، وَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْخَبَرِ الَّذِي لَا تُطْلَبُ فِيهِ إِلَّا
{ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } cümlesi, sözü söyleyenlerin kelamında { حَسْبُنَا اللَّهُ } ifadesine matuftur; dolayısıyla vav harfi hikaye edilenin (sözün) kendisine aittir, hikaye edene (nakledene) ait değildir. Bu, kendisinde sadece
الْمُنَاسَبَةُ. وَالْمَخْصُوصُ بِالْمَدْحِ مَحْذُوفٌ لِتَقَدُّمِ دَلِيلِهِ.
münasebet aranan inşânın habere atfedilmesi kabilindendir. Mahsus bi'l-medh (övülen özne), delilinin daha önce geçmiş olması sebebiyle mahzuftur (düşürülmüştür).
والْوَكِيلُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ أَيْ مَوْكُولٍ إِلَيْهِ. يُقَالُ: وَكَلَ حَاجَتَهُ إِلَى فُلَانٍ إِذَا اعْتَمَدَ عَلَيْهِ فِي قَضَائِهَا وَفَوَّضَ إِلَيْهِ تَحْصِيلَهَا، وَيُقَالُ لِلَّذِي لَا يَسْتَطِيع الْقيام بشؤونه بِنَفْسِهِ:
el-Vekîl (الْوَكِيلُ), "mef'ûl" manasında "faîl" kalıbındadır; yani iş kendisine havale edilen (mevkûlun ileyh) demektir. Bir kimse ihtiyacının giderilmesinde birine güvendiğinde ve onun teminini ona havale ettiğinde "Vekele hâcetehû ilâ fulânin" (İhtiyacını falan kişiye havale etti) denir. İşlerini bizzat kendisi yerine getiremeyen kimseye de:
رَجُلٌ وَكَلٌ- بِفَتْحَتَيْنِ- أَيْ كَثِيرُ الِاعْتِمَادِ عَلَى غَيْرِهِ، فَالْوَكِيلُ هُوَ الْقَائِمُ بِشَأْنِ مَنْ وَكَّلَهُ، وَهَذَا الْقِيَامُ بِشَأْنِ الْمُوَكِّلِ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْأَحْوَالِ الْمُوَكَّلِ فِيهَا، وَبِذَلِكَ الِاخْتِلَافِ يَخْتَلِفُ مَعْنَى الْوَكِيلُ، فَإِنْ كَانَ الْقِيَامُ فِي دَفْعِ الْعَدَاءِ وَالْجَوْرِ فَالْوَكِيلُ النَّاصِرُ وَالْمُدَافِعُ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ [الْأَنْعَام: ٦٦] ، وَمِنْهُ فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا
Her iki harfi fethalı olarak "Racülün vekelun (رَجُلٌ وَكَلٌ)" yani başkasına çokça dayanan adam denir. Vekil, kendisini vekil tayin edenin işini üstlenen kimsedir. Müvekkilin işini bu şekilde üstlenmek, vekalet verilen durumlara göre değişiklik gösterir ve bu farklılıkla vekilin anlamı da farklılaşır. Eğer üstlenilen iş düşmanlığı ve zulmü savmak hususunda ise vekil; yardımcı ve müdafi demektir: { قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } [En'âm: 66] “De ki: Ben sizin üzerinize bir vekil değilim”; Yüce Allah'ın: { فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا
[النِّسَاء: ١٠٩] . وَمِنْهُ الْوَكِيلُ فِي الْخُصُومَةِ، وَإِنْ كَانَ فِي شؤون الْحَيَاةِ فَالْوَكِيلُ الْكَافِلُ وَالْكَافِي مِنْهُ:
} [Nisâ: 109] “...kıyamet gününde onlar adına Allah ile kim mücadele edecek yahut onlara kim vekil olacak?” kavli de bu kabildendir. Davada vekil tayin etmek (el-vekîlu fi'l-husûme) de bundandır. Eğer bu üstlenme hayat işlerinde ise vekil; kefil olan ve yeten demektir. Yüce Allah'ın:
أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا [الْإِسْرَاء: ٢] كَمَا قَالَ: قَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا [النَّحْل: ٩١] وَلِذَلِكَ كَانَ مِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى: الْوَكِيلُ، وَقَوْلُهُ: وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ وَمِنْهُ الْوَكِيلُ عَلَى الْمَالِ، وَلِذَلِكَ أُطْلِقَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَيْضًا اسْمُ الْكَفِيلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا. وَقَدْ حَمَلَ الزَّمَخْشَرِيُّ الْوَكِيلَ عَلَى مَا يَشْمَلُ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠٢] ، فَقَالَ: وَهُوَ مَالِكٌ لِكُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْأَرْزَاقِ وَالْآجَالِ رَقِيبٌ عَلَى الْأَعْمَالِ. وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَكِيلَ اسْمٌ جَامِعٌ لِلرَّقِيبِ وَالْحَافِظِ فِي الْأُمُورِ الَّتِي يُعْنَى النَّاسُ بِحِفْظِهَا وَرِقَابَتِهَا وَادِّخَارِهَا، وَلِذَلِكَ يَتَقَيَّدُ وَيَتَعَمَّمُ بِحَسَبِ الْمَقَامَاتِ.
{ أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا } [İsrâ: 2] “Benden başkasını vekil edinmeyin” kavli böyledir; nitekim: { قَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا } [Nahl: 91] “Allah'ı kendinize kefil kılmıştınız” buyurmuştur. Bu sebeple Yüce Allah'ın isimlerinden biri de el-Vekîl'dir (الْوَكِيلُ). Yüce Allah'ın: { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “‘Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!’ dediler” kavli ve mala vekil tayin etmek de böyledir. Bu sebeple Yüce Allah'ın: { وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا } kavlinde bu manaya el-Kefîl (الْكَفِيلُ) ismi de ıtlak edilmiştir. Zemahşerî, En'âm Suresi'ndeki: { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } [En'âm: 102] “O, her şeye vekildir” kavlini tefsir ederken vekili bunu da kapsayacak şekilde yorumlayarak şöyle demiştir: "O, rızıklardan ve ecellerden her şeyin malikidir; amellerin gözetleyicisidir (rakîb)." Bu da göstermektedir ki vekil; insanların korunmasına, gözetilmesine ve biriktirilmesine özen gösterdiği hususlarda gözetleyen (rakîb) ve koruyan (hâfız) manalarını cem eden kapsamlı bir isimdir; bu yüzden makamlara göre kayıtlanır veya genelleşir.
وَقَوْلُهُ: فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ تَعْقِيبٌ لِلْإِخْبَارِ عَنْ ثَبَاتِ إِيمَانِهِمْ وَقَوْلِهِمْ: حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ، وَهُوَ تَعْقِيبٌ لِمَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ فِعْلُ فَانْقَلَبُوا، لِأَنَّ الِانْقِلَابَ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ خَرَجُوا لِلِقَاءِ الْعَدُوِّ الَّذِي بَلَغَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ جَمَعُوا لَهُم وَلم يعبأوا بِتَخْوِيفِ الشَّيْطَانِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَخَرَجُوا فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ.
Yüce Allah'ın: { فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Böylece Allah'tan bir nimetle geri döndüler” kavli; onların imanlarının sebat bulduğunu ve { حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “Allah bize yeter, O ne güzel vekildir” dediklerini haber vermenin ardından gelen bir sonuçtur (ta'kîb). Bu, { فَانْقَلَبُوا } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir cümlenin ardından gelmiştir; zira geri dönmek (inkılâb), kendilerine karşı toplandıkları haberi ulaşan düşmanla karşılaşmak üzere çıktıklarını ve şeytanın korkutmasına aldırmadıklarını iktiza eder. Takdiri şöyledir: Çıktılar ve Allah'tan bir nimetle geri döndüler.
وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ أَيْ مُلَابِسِينَ لِنِعْمَةٍ وَفَضْلٍ مِنَ اللَّهِ. فَالنِّعْمَةُ هِيَ مَا أَخَذُوهُ مِنَ الْأَمْوَالِ، وَالْفَضْلُ فَضْلُ الْجِهَادِ. وَمَعْنَى لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ لَمْ يُلَاقُوا حَرْبًا مَعَ الْمُشْرِكِينَ.
Ba harfi mülâbese (birliktelik/bürünen) içindir; yani Allah'tan bir nimet ve lütufla bürünmüş olarak [döndüler]. Nimet, [ticaretten] elde ettikleri mallardır; fazl (lütuf) ise cihadın faziletidir. { لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ } “kendilerine hiçbir kötülük dokunmadı” ifadesinin manası; müşriklerle bir savaşa girmemiş olmalarıdır.
وَجُمْلَةُ إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ إِمَّا اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ إِنْ جَعَلْتَ قَوْلَهُ:
{ إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ } “Şeytan ancak kendi dostlarını korkutur” cümlesi; Yüce Allah'ın:
الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ بَدَلًا أَوْ صِفَةً كَمَا تَقَدَّمَ، وَإِمَّا خَبَرٌ عَنِ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنْ جَعَلْتَ قَوْلَهُ: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ مُبْتَدَأً، وَالتَّقْدِيرُ: الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِلَى آخِرِهِ إِنَّمَا مَقَالُهُمْ يُخَوِّفُ الشَّيْطَانُ بِهِ. وَرَابِطُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِالْمُبْتَدَأِ، وَهُوَ «الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ» عَلَى هَذَا التَّقْدِير، هُوَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُبْتَدَأٌ.
{ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } kavlini daha önce geçtiği üzere bedel yahut sıfat kabul edersen istînâf-ı beyânîdir; şayet { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } kavlini mübteda kabul edersen onun haberidir. Takdiri şöyledir: Kendilerine insanların [o sözü] söylediği kimselere gelince, onların bu sözü şeytanın kendisiyle korkuttuğu bir şeydir. Bu takdire göre cümlenin mübteda olan { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } ile rabıtı (bağlayıcısı) işaret ismidir ve işaret ismi mübtedadır.
ثُمَّ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكُمُ إِمَّا عَائِدٌ إِلَى الْمَقَالِ فَلَفْظُ الشَّيْطَانِ عَلَى هَذَا مُبْتَدَأٌ ثَانٍ، وَلَفْظُهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ ذَلِك الْمقَال ناشىء
Sonra { ذلِكُمُ } kavlindeki işaret ya söze râcidir; bu durumda "eş-şeytân" lafzı ikinci mübtedadır ve lafzı hakiki manasında kullanılmıştır. Mana şöyledir: Bu söz,
عَنْ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ فِي نُفُوسِ الَّذِينَ دَبَّرُوا مَكِيدَةَ الْإِرْجَافِ بِتِلْكَ الْمَقَالَةِ لِتَخْوِيفِ الْمُسْلِمِينَ بِوَاسِطَةِ رَكْبِ عَبْدِ الْقَيْسِ.
Abdülkays kervanı vasıtasıyla Müslümanları korkutmak maksadıyla o sözle yaygara koparma hilesini tezgahlayan kimselerin nefislerine şeytanın vesvese vermesinden kaynaklanmıştır.
وَإِمَّا أَنْ تَعُودَ الْإِشَارَةُ إِلَى النَّاسُ مِنْ قَوْلِهِ: قالَ لَهُمُ النَّاسُ لِأَنَّ النَّاسَ مُؤَوَّلٌ بشخص، أَعنِي نعميا بْنَ مَسْعُودٍ، فَالشَّيْطَانُ بَدَلٌ أَوْ بَيَانٌ مِنَ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَأُطْلِقَ عَلَيْهِ لَفْظُ شَيْطَانٍ عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ.
Yahut işaret, { قالَ لَهُمُ النَّاسُ } kavlindeki "en-nâs (insanlar)" lafzına râcidir; çünkü "en-nâs" tek bir şahısla, yani Nuaym b. Mes'ûd ile tevil edilmiştir. Bu durumda "eş-şeytân" kelimesi, işaret isminden bedel veya atf-ı beyândır ve ona teşbih-i beliğ yoluyla "şeytan" lafzı ıtlak edilmiştir.
وَقَوْلُهُ: يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ تَقْدِيرُهُ يُخَوِّفُكُمْ أَوْلِيَاءَهُ، فَحَذَفَ الْمَفْعُول الأول لفعل (يُخَوِّفُ) بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ: فَلا تَخافُوهُمْ فَإِنَّ خَوَّفَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ إِذْ هُوَ مُضَاعَفُ خَافَ الْمُجَرَّدِ، وَخَافَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ فَصَارَ بِالتَّضْعِيفِ مُتَعَدِّيًا إِلَى مَفْعُولَيْنِ مِنْ بَابِ كَسَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ [آل عمرَان: ٢٨] .
Yüce Allah'ın: { يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ } kavlinin takdiri "sizi dostlarıyla korkutur (yuhavvifukum evliyâehû)" şeklindedir. Hemen ardından gelen { فَلا تَخافُوهُمْ } “onlardan korkmayın” kavlinin karinesiyle { يُخَوِّفُ } fiilinin birinci mef'ûlü hazfedilmiştir. Zira "havvefe (خَوَّفَ)", mücerred "hâfe (خَافَ)" fiilinin şeddeli (mudaaf) hali olduğu için iki mef'ûle müteaddidir (geçişlidir). "Hâfe" tek mef'ûle müteaddi iken şeddeli kılınarak tıpkı Yüce Allah'ın: { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ } [Âl-i İmrân: 28] “Allah sizi kendisinden sakındırır” kavlinde olduğu gibi "kesâ (كسا)" babından iki mef'ûle müteaddi hale gelmiştir.
وَضَمِيرُ فَلا تَخافُوهُمْ عَلَى هَذَا يَعُودُ إِلَى أَوْلِياءَهُ وَجُمْلَةُ وَخافُونِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ فَلا تَخافُوهُمْ وَجُمْلَةِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ.
Buna göre { فَلا تَخافُوهُمْ } kavlindeki zamir, { أَوْلِياءَهُ } lafzına racidir. { وَخافُونِ } “benden korkun” cümlesi ise { فَلا تَخافُوهُمْ } cümlesi ile { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } cümlesi arasında bir ara cümledir (mu'tarizadır).
وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ شَرْطٌ مُؤَخَّرٌ تَقَدَّمَ دَلِيلُ جَوَابِهِ، وَهُوَ تَذْكِيرٌ وَإِحْمَاءٌ لِإِيمَانِهِمْ وَإِلَّا فَقَدْ عُلِمَ أَنَّهُمْ مُؤمنُونَ حقّا.
Yüce Allah'ın: { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanıyorsanız” kavli, cevabının delili öne geçmiş muahhar (sonradan gelen) bir şarttır. Bu, onların imanlarını bir hatırlatma ve canlandırmadır; yoksa onların hakiki müminler olduğu zaten bilinmektedir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٧٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 176]
وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٧٦)
{ وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah, onlara ahirette bir pay bırakmamak istiyor. Onlar için büyük bir azap vardır.” (176)
نَهْيٌ لِلرَّسُولِ عَنْ أَنْ يَحْزَنَ مِنْ فِعْلِ قَوْمٍ يَحْرِصُونَ عَلَى الْكُفْرِ أَيْ عَلَى أَعْمَالِهِ وَمَعْنَى يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ يَتَوَغَّلُونَ فِيهِ وَيُعَجِّلُونَ إِلَى إِظْهَارِهِ وَتَأْيِيدِهِ وَالْعَمَلِ بِهِ عِنْدَ سُنُوحِ الْفُرَصِ، وَيَحْرِصُونَ عَلَى إِلْقَائِهِ فِي نُفُوسِ النَّاسِ، فَعَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ:
Bu, küfre yani küfrün amellerine hırs gösteren bir topluluğun yaptıklarından ötürü Peygamber'e üzülmemesini bildiren bir nehidir. { يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } ifadesinin anlamı; küfre dalmaları, fırsat buldukça onu açığa vurmaya, desteklemeye ve onun gereğini yapmaya acele etmeleri ve onu insanların nefislerine aşılamaya hırs göstermeleridir. Bu mana:
يُسارِعُونَ، فَقِيلَ: ذَلِكَ مِنَ التَّضْمِينِ ضَمَّنَ يُسَارِعُونَ مَعْنَى يَقَعُونَ، فَعُدِّيَ بِفِي، وَهِيَ طَرِيقَةُ «الْكَشَّافِ» وَشُرُوحِهِ، وَعِنْدِي أَنَّ هَذَا اسْتِعَارَةٌ
{ يُسارِعُونَ } ifadesiyle dile getirilmiştir. Denildi ki: Bu bir tazmindir; "yusâriûne (koşuşurlar)" fiiline "yekaûne (düşerler/girerler)" anlamı yüklenmiş, bu yüzden "fî" harf-i cerri ile müteaddi kılınmıştır ki el-Keşşâf ve şerhlerinin yaklaşımı budur. Bana göre ise bu bir istiare-i
تَمْثِيلِيَّةٌ: شَبَّهَ حَالَ حِرْصِهِمْ وجدّهم فِي تفكير النَّاسِ وَإِدْخَالِ الشَّكِّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَتَرَبُّصِهِمُ الدَّوَائِرَ وَانْتِهَازِهِمُ الْفُرَصَ بِحَالِ الطَّالِبِ الْمُسَارِعِ إِلَى تَحْصِيلِ شَيْءٍ يَخْشَى أَنْ يَفُوتَهُ وَهُوَ مُتَوَغِّلٌ فِيهِ مُتَلَبِّسٌ بِهِ، فَلِذَلِكَ عُدِّيَ بِفِي الدَّالَّةِ عَلَى سُرْعَتِهِمْ سُرْعَةِ طَالِبِ التَّمْكِينِ، لَا طَالِبِ الْحُصُولِ، إِذْ هُوَ حَاصِلٌ عِنْدَهُمْ وَلَوْ عُدِّيَ بِإِلَى لَفُهِمَ مِنْهُ أَنَّهُمْ لَمْ يَكْفُرُوا عِنْدَ الْمُسَارَعَةِ. قِيلَ: هَؤُلَاءِ هُمُ الْمُنَافِقُونَ، وَقِيلَ:
temsîliyyedir: İnsanları küfre sürükleme, müminlerin içine şüphe sokma, pusu kurup fırsat kollamadaki hırslı ve gayretli halleri; kaçırmaktan korktuğu bir şeyi elde etmek için acele eden ve zaten onun içine iyice dalıp ona bürünmüş olan bir talibin haline benzetilmiştir. Bu sebeple onların süratinin elde etme talibinin değil, kökleşme (temkin) talibinin sürati olduğunu gösteren "fî" ile geçişli kılınmıştır; zira küfür onlarda zaten mevcuttur. Eğer "ilâ" ile geçişli kılınsaydı, koşuşma esnasında henüz inkâr etmemiş oldukları anlaşılırdı. Bunların münafıklar olduğu söylenmiştir; nitekim şöyle de denilmiştir:
قَوْمٌ أَسْلَمُوا ثُمَّ خَافُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَارْتَدُّوا.
Müslüman olup sonra müşriklerden korkarak irtidat eden (dinden dönen) bir topluluktur.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ عَنْ أَنْ يُحْزِنَهُ تَسَارُعُهُمْ إِلَى الْكُفْرِ بِعِلَّةٍ يُوقِنُ بِهَا الرَّسُولُ- ﵊. وَمَوْقِعُ إِنَّ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ إِفَادَةُ التَّعْلِيلِ، وَإِنَّ تُغْنِي غَنَاءَ فَاءِ التَّسَبُّبِ، كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.
{ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } “Onlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler” cümlesi; onların küfre koşuşmalarının kendisini üzmesinden nehyedilmesinin, Resûl aleyhisselâm'ın kesin olarak bildiği (yakîn sahibi olduğu) bir gerekçeyle illetlendirilmesidir. Böyle bir makamda "inne (إِنَّ)" edatının konumu ta'lil (gerekçe bildirme) ifade etmektir ve "inne", daha önce defalarca geçtiği üzere sebebiyet bildiren "fâ" harfinin yerini tutar.
وَنَفْيُ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ مُرَادٌ بِهِ نَفْيُ أَنْ يُعَطِّلُوا مَا أَرَادَهُ إِذْ قَدْ كَانَ اللَّهُ وَعَدَ الرَّسُولَ إِظْهَارَ دِينِهِ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ، وَكَانَ سَعْيُ الْمُنَافِقِينَ فِي تَعْطِيلِ ذَلِكَ، نَهَى اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يَحْزُنَ لِمَا يَبْدُو لَهُ مِنَ اشْتِدَادِ الْمُنَافِقِينَ فِي مُعَاكَسَةِ الدَّعْوَةِ، وَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُمْ لَنْ يَسْتَطِيعُوا إِبْطَالَ مُرَادِ اللَّهِ، تَذْكِيرًا لَهُ بِأَنَّهُ وَعَدَهُ بِأَنَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ.
{ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ } nefyinden maksat; O'nun dilediği şeyi akamete uğratmalarının nefyedilmesidir. Zira Allah, Resûlüne dinini bütün dinlere üstün kılacağını vaat etmişti; münafıkların çabası ise bunu engellemek yönündeydi. Allah, davete muhalefette münafıkların sergilediği şiddetten ötürü Resûlünün üzülmesini nehyetmiş ve nurunu tamamlayacağını vaat ettiğini ona hatırlatarak Allah'ın muradını asla boşa çıkaramayacaklarını açıklamıştır.
وَوَجْهُ الْحَاجَةِ إِلَى هَذَا النَّهْيِ: هُوَ أَنَّ نَفْسَ الرَّسُولِ، وَإِنْ بَلَغَتْ مُرْتَقَى الْكَمَالِ، لَا تعدو أَن تَعْتَرِيهَا فِي بَعْضِ أَوْقَاتِ الشِّدَّةِ أَحْوَالُ النُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ: مِنْ تَأْثِيرِ مَظَاهِرِ الْأَسْبَابِ، وَتَوَقُّعِ حُصُولِ الْمُسَبَّبَاتِ الْعَادِيَّةِ عِنْدَهَا، كَمَا وَقَعَ لِلرَّسُولِ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ. وَهُوَ فِي الْعَرِيشِ، وَإِذَا انْتَفَى إِضْرَارُهُمُ اللَّهَ انْتَفَى إِضْرَارُهُمُ الْمُؤْمِنِينَ فِيمَا وَعَدَهُمُ اللَّهُ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: يَحْزُنْكَ- بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الزَّايِ- مِنْ حَزَنَهُ إِذَا أَدْخَلَ عَلَيْهِ الْحُزْنَ، وَقَرَأَهُ نَافِعٌ- بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الزَّايِ- مِنْ أَحْزَنَهُ.
Bu nehiye duyulan ihtiyacın sebebi şudur: Resûl'ün nefsi kemalatın zirvesine ulaşmış olsa da bazı sıkıntılı vakitlerde beşerî nefislerin hallerinin ona arız olmasından hâlî kalmaz; nitekim Bedir günü çadırda (arîş) iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına geldiği gibi zâhirî sebeplerin tesiri ve bunların ardından tabiî neticelerin doğmasını beklemek böyledir. Onların Allah'a zarar vermeleri nefyedilince, Allah'ın vaat ettiği hususlarda müminlere zarar vermeleri de nefyedilmiş olur. Cumhur, ona hüzün verdiğinde kullanılan "hazenehû" fiilinden hareketle yâ harfinin fethası ve zây harfinin dammesiyle { يَحْزُنْكَ } şeklinde okumuştur; Nâfi' ise "ahzenehû" fiilinden hareketle yâ harfinin dammesi ve zây harfinin kesresiyle [yuhzinke şeklinde] okumuştur.
وَجُمْلَةُ يُرِيدُ اللَّهُ اسْتِئْنَافٌ لِبَيَانِ جَزَائِهِمْ عَلَى كُفْرِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، بَعْدَ أَنْ بَيَّنَ السَّلَامَةَ مِنْ كَيْدِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ خَذَلَهُمْ وَسَلَبَهُمُ التَّوْفِيقَ فَكَانُوا مُسَارِعِينَ فِي الْكُفْرِ لِأَنَّهُ أَرَادَ أَنْ لَا يَكُونَ لَهُمْ حَظٌّ فِي الْآخِرَةِ. وَالْحَظُّ: النَّصِيبُ مِنْ شَيْء نَافِع.
{ يُرِيدُ اللَّهُ } cümlesi, dünyada onların tuzaklarından emin olunduğunu açıkladıktan sonra ahirette küfürlerinin karşılığını beyan etmek için yapılan bir istînâftır. Mana şöyledir: Allah onları yardımsız bırakmış ve tevfiki ellerinden almıştır; bu yüzden onlar küfürde yarışmaktadırlar; zira Allah ahirette onların hiçbir nasibinin olmamasını murad etmiştir. Haz (الْحَظُّ), faydalı bir şeyden elde edilen pay (nasip) demektir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٧٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 177]
إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “İmana karşılık küfrü satın alanlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. Onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (177)
تَكْرِيرٌ لِجُمْلَةِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً قُصِدَ بِهِ، مَعَ التَّأْكِيدِ، إِفَادَةُ هَذَا الْخَبَرِ اسْتِقْلَالًا لِلِاهْتِمَامِ بِهِ بَعْدَ أَنْ ذُكِرَ عَلَى وَجْهِ التَّعْلِيلِ لِتَسْلِيَةِ الرَّسُولِ. وَفِي اخْتِلَافِ الصِّلَتَيْنِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ مَضْمُونَ كُلِّ صِلَةٍ مِنْهُمَا هُوَ سَبَبُ الْخَبَرِ الثَّابِتِ لِمَوْصُولِهَا، وَتَأْكِيدٌ لِقَوْلِهِ:
Bu, { إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } cümlesinin bir tekrarıdır. Te’kit ile birlikte, Resûl'ü teselli etmek amacıyla ta'lil (gerekçe) tarzında zikredildikten sonra, bu habere önem verilerek müstakil bir şekilde ifade edilmesi kastedilmiştir. İki sıla cümlesinin farklı olmasında, her iki sılanın içeriğinin mevsûlü için sabit olan haberin sebebi olduğuna dair bir ima ve:
إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً الْمُتَقَدِّمُ، كَقَوْلِ لَبِيَدٍ:
daha önce geçen { إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } kavline bir tekit vardır; nitekim Lebîd'in şu sözünde de böyledir:
كَدُخَانِ نَارٍ سَاطِعٌ أَسْنَامُهَا بَعْدَ قَوْلِهِ:
Şairin şu sözünden sonra: “Alevleri yükselen bir ateşin dumanı gibi”
كَدُخَانِ مُشْعَلَةٍ يُشَبُّ ضِرَامُهَا مَعَ زِيَادَةِ بَيَانِ اشْتِهَارِهِمْ هُمْ بِمَضْمُونِ الصِّلَةِ.
“Tutuşturulan bir meşalenin dumanı gibi” demesi gibidir; bununla beraber onların sıla cümlesinin içeriğiyle şöhret bulduklarının beyanı da artırılmıştır.
وَالِاشْتِرَاءُ مُسْتَعَارٌ لِلِاسْتِبْدَالِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فِي سُورَة الْبَقَرَة [١٦] .
Satın alma (iştirâ), Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } [Bakara: 16] “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” kavlinde daha önce geçtiği üzere değiştirmek (istibdâl) manasında müsteardır.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٧٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 178]
وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (١٧٨)
{ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizin kendileri için hayırlı olduğunu sakın sanmasınlar. Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” (178)
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً [آل عمرَان: ١٦٩] وَالْمَقْصُودُ مُقَابَلَةُ الْإِعْلَامِ بِخِلَافِ الْحُسْبَانِ فِي حَالَتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا تَلُوحُ لِلنَّاظِرِ حَالَةَ ضُرٍّ، وَالْأُخْرَى تَلُوحُ حَالَةَ خَيْرٍ، فَأَعْلَمَ اللَّهُ أَنَّ كِلْتَا الْحَالَتَيْنِ عَلَى خِلَافِ مَا يَتَرَاءَى لِلنَّاظِرِينَ.
Yüce Allah'ın: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً } [Âl-i İmrân: 169] “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma” kavline matuftur. Maksat, zannedilenin aksine olan gerçeğin iki durumda bildirilmesini karşılaştırmaktır: Bu durumlardan biri bakana bir zarar durumu gibi görünür, diğeri ise bir hayır durumu gibi görünür; böylece Allah her iki durumun da bakanlara göründüğünün aksine olduğunu bildirmiştir.
وَيَجُوزُ كَوْنُهُ مَعْطُوفًا عَلَى قَوْلِهِ: وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ [آل عمرَان:
Bunun, Yüce Allah'ın: { وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } [Âl-i İmrân:
١٧٦] إِذْ نَهَاهُ عَنْ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مُوجِبًا لِحُزْنِهِ، لِأَنَّهُمْ لَا يَضُرُّونَ اللَّهَ شَيْئًا، ثُمَّ أَلْقَى إِلَيْهِ خَبَرًا لِقَصْدِ إِبْلَاغِهِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَإِخْوَانِهِمُ الْمُنَافِقِينَ: أَنْ لَا يَحْسَبُوا أَنَّ بَقَاءَهُمْ نَفْعٌ لَهُمْ بَلْ هُوَ إِمْلَاءٌ لَهُمْ يَزْدَادُونَ بِهِ آثَامًا، لِيَكُونَ أَخْذُهُمْ بَعْدَ
176] kavline matuf olması da caizdir; zira Allah'a hiçbir şekilde zarar veremeyecekleri için bunun kendisini üzmesini Peygamber'e nehyetmiş, ardından müşriklere ve onların kardeşleri olan münafıklara ulaştırması kastıyla ona bir haber ilka etmiştir: Hayatta kalmalarının kendileri için bir fayda olduğunu sanmasınlar; aksine bu, günahlarını artırsınlar diye onlara tanınan bir mühlettir ki bundan sonra
ذَلِكَ أَشَدَّ. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا- بِيَاءِ الْغَيْبَةِ- وَفَاعِلُ الْفِعْلِ (الَّذِينَ كَفَرُوا) ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَحْدَهُ- بِتَاءِ الْخِطَابِ-.
yakalanıp cezalandırılmaları daha şiddetli olsun. Cumhur bunu gâib yâ'sı ile { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } şeklinde okumuştur ve fiilin fâili { الَّذِينَ كَفَرُوا } lafzıdır. Hamza ise tek başına muhatap tâ'sı ile [ve lâ tahsebennes-sine...] okumuştur.
فَالْخِطَابُ إِمَّا لِلرَّسُولِ- ﵇ وَهُوَ نَهْيٌ عَنْ حُسْبَانٍ لَمْ يَقَعْ، فَالنَّهْيُ لِلتَّحْذِيرِ مِنْهُ أَوْ عَنْ حُسْبَانٍ هُوَ خَاطِرٌ خَطَرَ لِلرَّسُولِ ﷺ، غَيْرَ أَنَّهُ حُسْبَانُ تَعَجُّبٍ، لِأَنَّ الرَّسُولَ يَعْلَمُ أَنَّ الْإِمْلَاءَ لَيْسَ خَيْرًا لَهُمْ، أَوِ الْمُخَاطَبُ الرَّسُولُ وَالْمَقْصُودُ غَيْرُهُ، مِمَّنْ يَظُنُّ ذَلِكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى طَرِيقَةِ التَّعْرِيضِ مِثْلِ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] ، أَوِ الْمُرَادُ مِنَ الْخِطَابِ كُلُّ مُخَاطَبٍ يَصْلُحُ لِذَلِكَ.
Bu durumda hitap ya Resûl aleyhisselâm'adır ve vuku bulmamış bir zandan nehidir; dolayısıyla nehiy ondan sakındırma amaçlıdır; yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zihnine gelen bir düşünceden nehidir, ancak bu bir hayret zannıdır; zira Resûl mühlet vermenin onlar için hayırlı olmadığını bilmektedir; yahut muhatap Resûl olmakla birlikte maksat, { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [Zümer: 65] “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” ayetinde olduğu gibi tariz (dolaylı anlatım) yoluyla müminlerden bunu düşünebilecek olan başkalarıdır; yahut hitaptan murat buna elverişli olan her muhataptır.
وَعَلَى قِرَاءَةِ- الْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ- فَالنَّهْيُ مَقْصُودٌ بِهِ بُلُوغَهُ إِلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا سُوءَ عَاقِبَتِهِمْ، وَيُمِرَّ عَيْشَهُمْ بِهَذَا الْوَعِيدِ، لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَا يَحْسَبُونَ ذَلِكَ مِنْ قَبْلُ وَالْإِمْلَاءُ: الْإِمْهَالُ فِي الْحَيَاةِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا تَأْخِيرُ حَيَاتِهِمْ، وَعَدَمُ اسْتِئْصَالِهِمْ فِي الْحَرْبِ، حَيْثُ فَرِحُوا بِالنَّصْرِ يَوْمَ أُحُدٍ، وَبِأَنَّ قَتْلَى الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ قَتْلَاهُمْ.
Noktalı yâ [ile olan cumhur] kıraatine göre ise nehiyle maksat, akıbetlerinin kötülüğünü bilsinler ve bu tehditle hayatları zehir olsun diye bunun onlara ulaşmasıdır; zira Müslümanlar zaten bunu önceden böyle zannetmemektedirler. İmlâ (الْإِمْلَاءُ), hayatta mühlet vermek demektir. Buradaki murat, hayatlarının geciktirilmesi ve Uhud günü zaferle ve Uhud'da Müslüman maktullerin kendi ölülerinden daha fazla olmasıyla sevindikleri halde savaşta köklerinin kazınmamasıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْإِمْلَاءِ التَّخْلِيَةُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ أَعْمَالِهِمْ فِي كَيْدِ الْمُسْلِمِينَ وَحَرْبِهِمْ وَعَدَمُ
İmlâ ile, Müslümanlara tuzak kurma ve onlarla savaşma hususunda yaptıkları amellerle baş başa bırakılmaları ve
الْأَخْذِ عَلَى أَيْدِيهِمْ بِالْهَزِيمَةِ وَالْقَتْلِ كَمَا كَانَ يَوْمَ بَدْرٍ، يُقَالُ: أَمْلَى لِفَرَسِهِ إِذَا أَرْخَى لَهُ الطِّوَلَ فِي الْمَرْعَى، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْمَلْوِ بِالْوَاوِ وَهُوَ سَيْرُ الْبَعِيرِ الشَّدِيدِ، ثُمَّ قَالُوا: أَمْلَيْتُ لِلْبَعِيرِ وَالْفَرَسِ إِذَا وَسَّعْتُ لَهُ فِي الْقَيْدِ لِأَنَّهُ يَتَمَكَّنُ بِذَلِكَ مِنَ الْخَبَبِ وَالرَّكْضِ، فَشُبِّهَ فِعْلُهُ بِشِدَّةِ السَّيْرِ، وَقَالُوا: أَمْلَيْتُ لِزَيْدٍ فِي غَيِّهِ أَيْ تَرَكْتُهُ: عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ، وَأَمْلَى اللَّهُ لِفُلَانٍ أَخَّرَ عِقَابَهُ، قَالَ تَعَالَى: وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ [الْأَعْرَاف: ١٨٣] وَاسْتُعِيرَ التَّمَلِّي لِطُولِ الْمُدَّةِ تَشْبِيهًا لِلْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ فَقَالُوا: مَلَّأَكَ اللَّهُ حَبِيبَكَ تَمْلِيئَةً، أَيْ أَطَالَ عُمُرَكَ مَعَهُ.
Bedir günü olduğu gibi hezimet ve öldürülmeyle ellerinin tutulmaması da kastedilmiş olabilir. Otlakta ipini uzattığında "Emle li-ferasihî (أَمْلَى لِفَرَسِهِ)" denir. Bu, devenin hızlı yürümesi demek olan vavlı "el-melv (الْمَلْو)" kökünden alınmıştır. Sonra kösteğini gevşettiğinde "Emleytü li'l-baîri ve'l-ferasi (أَمْلَيْتُ لِلْبَعِيرِ وَالْفَرَسِ)" dediler; zira hayvan bu sayede tırıs gitmeye ve koşmaya imkân bulur, böylece yaptığı iş hızlı yürüyüşe benzetilmiştir. İstiare yoluyla "Zeyd'i azgınlığında serbest bıraktım" manasında "Emleytü li-Zeydin fî gayyihî (أَمْلَيْتُ لِزَيْدٍ فِي غَيِّهِ)" ve cezasını erteledi manasında "Emlellâhu li-fulânin (أَمْلَى اللَّهُ لِفُلَانٍ)" dediler; nitekim Yüce Allah: { وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } [A'râf: 183] “Onlara mühlet veriyorum. Şüphesiz benim tuzağım çok sağlamdır” buyurmuştur. Temellî (التَّمَلِّي) kelimesi de akledilenin hissedilene benzetilmesi suretiyle sürenin uzunluğu için istiare edilmiş ve: "Melleakellâhu habîbeke temlieten (مَلَّأَكَ اللَّهُ حَبِيبَكَ تَمْلِيئَةً)" yani "Allah sevdiğinle beraber ömrünü uzun kılsın" demişlerdir.
وَقَوْلُهُ: أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ (أَنَّ) أُخْتُ (إِنَّ) الْمَكْسُورَةِ الْهَمْزَةِ، وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ وَلَيْسَتِ الزَّائِدَةُ، وَقَدْ كُتِبَتْ فِي الْمُصْحَفِ كَلِمَةً وَاحِدَةً كَمَا تُكْتَبُ إِنَّمَا الْمُرَكَّبَةُ مِنْ (إِنَّ) أُخْتِ (أَنَّ) وَ (مَا) الزَّائِدَةِ الْكَافَّةِ، الَّتِي هِيَ حَرْفُ حَصْرٍ بِمَعْنَى (مَا) وَ (إِلَّا) ، وَكَانَ الْقِيَاسُ أَنْ تُكْتَبَ مَفْصُولَةً وَهُوَ اصْطِلَاحٌ حَدَثَ بَعْدَ كِتَابَةِ الْمَصَاحِفِ لَمْ يَكُنْ مُطَّرِدًا فِي الرَّسْمِ الْقَدِيمِ، عَلَى هَذَا اجْتَمَعَتْ كَلِمَاتُ
Yüce Allah'ın: { أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ } kavlinde geçen "enne (أَنَّ)", hemzesi meksûr olan "inne (إِنَّ)" edatının kardeşidir; "mâ (مَا)" ise zâide değil ism-i mevsûldür. Mushaf'ta tıpkı "enne"nin kardeşi olan "inne" ile "mâ" ve "illâ" manasındaki hasr harfi olan zâide ve kâffe "mâ"dan mürekkep olan "innemâ (إِنَّمَا)" gibi bitişik tek bir kelime olarak yazılmıştır. Kıyasa uygun olanı ise ayrı yazılmasıydı ki bu da mushafların yazılışından sonra ortaya çıkan bir ıstılahtır ve eski imlada muttarid (düzenli) değildi. Bu hususta
الْمُفَسِّرِينَ مِنَ الْمُتَقَدِّمِينَ وَالْمُتَأَخِّرِينَ. وَأَنَا أَرَى أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (أَنَّمَا) مِنْ قَوْلِهِ: أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ هِيَ أَنَّمَا أُخْتُ إِنَّمَا الْمَكْسُورَةِ وَأَنَّهَا مُرَكَّبَةٌ مِنْ (أَنْ) وَ (مَا) الْكَافَّةِ الزَّائِدَةِ وَأَنَّهَا طَرِيقٌ مِنْ طُرُقِ الْقَصْرِ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ، وَأَنَّ الْمَعْنَى: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا انْحِصَارَ إِمْهَالِنَا لَهُمْ فِي أَنَّهُ خَيْرٌ لَهُمْ لِأَنَّهُمْ لَمَّا فَرِحُوا بِالسَّلَامَةِ مِنَ الْقَتْلِ وَبِالْبَقَاءِ بِقَيْدِ الْحَيَاةِ قَدْ أَضْمَرُوا فِي أَنْفُسِهِمُ اعْتِقَادَ أَنَّ بَقَاءَهُمْ مَا هُوَ إِلَّا خَيْرٌ لَهُمْ لِأَنَّهُمْ يَحْسَبُونَ الْقَتْلَ شَرًّا لَهُمْ، إِذْ لَا يُؤْمِنُونَ بِجَزَاءِ الشَّهَادَةِ فِي الْآخِرَةِ لِكُفْرِهِمْ بِالْبَعْثِ. فَهُوَ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ فِي ظَنِّهِمْ.
önceki ve sonraki müfessirlerin sözleri ittifak etmiştir. Ben ise { أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ } kavlindeki "ennemâ (أَنَّمَا)"nın hemzesi meksûr olan "innemâ"nın kardeşi olmasının; "en" ve kâffe olan zâide "mâ"dan mürekkep bulunmasının ve muhakkik âlimlere göre kasr yollarından biri olmasının caiz olduğunu düşünmekteyim. Buna göre mana şöyledir: İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizin sadece kendileri için bir hayır olduğunu sanmasınlar; zira onlar öldürülmekten kurtulup hayatta kalmaktan sevinç duyduklarında, hayatta kalmalarının kendileri için sırf bir hayır olduğu inancını içlerinde gizlemişlerdir; çünkü öldürülmeyi kendileri için bir şer saymaktadırlar; zira yeniden dirilmeyi inkâr ettiklerinden ötürü ahirette şehitliğin mükâfatına inanmamaktadırlar. Dolayısıyla bu, onların zannında hakiki bir kasrdır.
وَلِهَذَا يَكُونُ رَسْمُهُمْ كَلِمَةَ (أَنَّمَا) الْمَفْتُوحَةِ الْهَمْزَةِ فِي الْمُصْحَفِ جَارِيًا عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ اصْطِلَاحُ الرَّسْمِ. وأَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ هُوَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا، فَيَكُونُ سَادًّا مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ، لِأَنَّ الْمُبْدَلَ مِنْهُ صَارَ كَالْمَتْرُوكِ، وَسُلِكَتْ طَرِيقَةُ الْإِبْدَالِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِجْمَالِ، ثُمَّ التَّفْصِيلِ، لِأَنَّ تَعَلُّقَ الظَّنِّ بِالْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ يَسْتَدْعِي تَشَوُّفَ السَّامِعِ لِلْجِهَةِ الَّتِي تَعَلَّقَ بِهَا الظَّنُّ، وَهِيَ مَدْلُولُ الْمَفْعُولِ الثَّانِي، فَإِذَا سَمِعَ مَا يَسُدُّ مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ بَعْدَ ذَلِكَ تَمَكَّنَ مِنْ نَفْسِهِ فَضْلَ تَمَكُّنٍ وَزَادَ تَقْرِيرًا.
Bu sebeple Mushaf'ta hemzesi meftûh olan "ennemâ (أَنَّمَا)" kelimesinin yazımı, imla ıstılahının gerektirdiği şekle uygun olmaktadır. { وأَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ } ifadesi, { الَّذِينَ كَفَرُوا } kavlinden bedel-i iştimaldir; dolayısıyla iki mef'ûlün yerine geçmiş olur. Çünkü kendisinden bedel yapılan (mübdelün minh) terk edilmiş gibi olur. İbdal (bedel yapma) yoluna gidilmesi ise önce icmal (özetleme), sonra tafsil (açıklama) içermesindendir; zira zannın birinci mef'ûle taalluk etmesi, dinleyicide zannın taalluk ettiği cihete -ki bu da ikinci mef'ûlün medlûlüdür- yönelik bir merak ve beklenti uyandırır. Bundan sonra iki mef'ûlün yerine geçen ifadeyi işittiğinde, bu mana zihninde daha kuvvetli bir şekilde yerleşir ve pekişir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً اسْتِئْنَافٌ وَاقِعٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِلنَّهْيِ عَنْ حُسْبَانِ الْإِمْلَاءِ خَيْرًا، أَيْ مَا هُوَ بِخَيْرٍ لِأَنَّهُمْ يَزْدَادُونَ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ إِثْمًا.
Yüce Allah'ın: { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } kavli, kendilerine mühlet verilmesini hayır zannetme nehyinin gerekçesi (ta'lili) konumunda bulunan bir isti'nâf (başlangıç) cümlesidir; yani [bu mühlet] bir hayır değildir, çünkü onlar bu süre zarfında günahlarını artırmaktadırlar.
وَ (إِنَّمَا) هَذِهِ كَلِمَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ (إِنَّ) حَرْفُ التَّوْكِيدِ وَ (مَا) الزَّائِدَةِ الْكَافَّةِ وَهِيَ أَدَاةُ حَصْرٍ أَيْ: مَا نُمْلِي لَهُمْ إِلَّا لِيَزْدَادُوا إِثْمًا، أَيْ فَيَكُونُ أَخْذُهُمْ بِهِ أَشَدَّ فَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ.
Buradaki "innemâ (إِنَّمَا)", tekit harfi olan "inne (إِنَّ)" ile zâide ve kâffe olan "mâ (مَا)"dan mürekkep bir kelimedir ve hasr (sınırlandırma) edatıdır; yani: "Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz" demektir; bu durumda onların cezalandırılması daha şiddetli olur; dolayısıyla bu, bir kasr-ı kalbdir.
وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ يُمْلِي لَهُمْ وَيُؤَخِّرُهُمْ وَهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ فَيَزْدَادُونَ إِثْمًا فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ، فَيَشْتَدُّ عِقَابُهُمْ عَلَى ذَلِكَ، وَبِذَلِكَ لَا يَكُونُ الْإِمْلَاءُ لَهُمْ خَيْرًا لَهُمْ، بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ.
Bunun anlamı şudur: Allah onlara mühlet verir ve küfürleri üzere onları erteler, onlar da bu süre zarfında günahlarını artırırlar ve bundan dolayı cezaları daha da şiddetlenir. Böylece kendilerine mühlet verilmesi onlar için bir hayır değil, bilakis bir şer olur.
وَاللَّام فِي لِيَزْدادُوا إِثْماً لَامُ الْعَاقِبَةِ كَمَا هِيَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] أَيْ: إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ فَيَزْدَادُونَ إِثْمًا، فَلَمَّا كَانَ ازْدِيَادُ الْإِثْمِ
{ لِيَزْدادُوا إِثْماً } ifadesindeki "lâm", tıpkı Yüce Allah'ın: { لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [Kasas: 8] “kendilerine bir düşman ve bir üzüntü olsun diye” kavlinde olduğu gibi akıbet lâmıdır; yani: "Biz onlara mühlet veriyoruz, neticede günahları artıyor" demektir. Günahın artması