Binûn

3- Âl-i İmrân Suresi — 28. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

نَاشِئًا عَنِ الْإِمْلَاءِ، كَانَ كَالْعِلَّةِ لَهُ، لَا سِيَّمَا وَازْدِيَادُ الْإِثْمِ يَعْلَمُهُ اللَّهُ فَهُوَ حِينَ أَمْلَى لَهُمْ عَلِمَ أَنَّهُمْ يَزْدَادُونَ بِهِ إِثْمًا، فَكَانَ الِازْدِيَادُ مِنَ الْإِثْمِ شَدِيدُ الشَّبَهِ بِالْعِلَّةِ، أَمَّا عِلَّةُ الْإِمْلَاءِ فِي الْحَقِيقَةِ وَنَفْسُ الْأَمْرِ فَهِيَ شَيْءٌ آخَرُ يَعْلَمُهُ اللَّهُ، وَهُوَ دَاخِلٌ فِي جُمْلَةِ حِكْمَةِ خلق أَسبَاب الضلال وَأَهْلِهِ وَالشَّيَاطِينِ وَالْأَشْيَاءِ الضَّارَّةِ. وَهِيَ مَسْأَلَةٌ مَفْرُوغٌ مِنْهَا فِي عِلْمِ الْكَلَامِ، وَهِيَ مِمَّا اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِ الْحِكْمَةِ فِي شَأْنِهِ. وَتَعْلِيلُ النَّهْيِ عَلَى حُسْبَانِ الْإِمْلَاءِ لَهُمْ خَيْرًا لِأَنْفُسِهِمْ حَاصِلٌ، لِأَنَّ مَدَارَهُ عَلَى التَّلَازُمِ بَيْنَ الْإِمْلَاءِ لَهُمْ وَبَيْنَ ازْدِيَادِهِمْ مِنَ الْإِثْمِ فِي مدّة الْإِمْلَاء.

mühlet vermekten neşet ettiği için onun illeti (gerekçesi) gibi olmuştur. Bilhassa günahın artacağını Allah bilmektedir; dolayısıyla onlara mühlet verdiği sırada bununla günahlarını artıracaklarını biliyordu. Bu sebeple günahın artması illete son derece benzemektedir. İşin aslında ve hakikatinde mühlet vermenin illeti ise Allah'ın bildiği başka bir şeydir; bu da sapıklığın sebeplerinin, ehlinin, şeytanların ve zararlı şeylerin yaratılmasındaki hikmetler cümlesine dahildir. Bu mesele kelâm ilminde karara bağlanmış bir meseledir ve hikmetinin bilinmesini Allah'ın kendi zatına has kıldığı hususlardandır. Kendilerine mühlet verilmesini kendi lehlerine bir hayır zannetmeye yönelik nehyin ta'lili (gerekçelendirilmesi) ise gerçekleşmiştir; çünkü bu ta'lil, kendilerine mühlet verilmesi ile mühlet süresince günahlarının artması arasındaki telâzuma (birbirini gerektirmeye) dayanmaktadır.

[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٧٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 179]

مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩)

{ مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz bu durumda bırakacak değildir. Allah size gaybı bildirecek de değildir; fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçip ayırır. Öyleyse Allah'a ve peygamberlerine iman edin. Eğer iman eder ve sakınırsanız sizin için büyük bir mükâfat vardır.” (179)

اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، وَهُوَ رُجُوعٌ إِلَى بَيَانِ مَا فِي مُصِيبَةِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْهَزِيمَةِ يَوْمَ أُحُدٍ مِنَ الْحِكَمِ النَّافِعَةِ دُنْيَا وَأُخْرَى، فَهُوَ عَوْدٌ إِلَى الْغَرَضِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ [آل عمرَان: ١٦٦] بَيَّنَ هُنَا أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُرِدْ دَوَامَ اللَّبْسِ فِي حَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاخْتِلَاطِهِمْ، فَقَدَّرَ ذَلِكَ زَمَانًا كَانَتِ الْحِكْمَةُ فِي مِثْلِهِ تَقْتَضِي بَقَاءَهُ وَذَلِكَ أَيَّامَ ضَعْفِ الْمُؤْمِنِينَ عَقِبَ هِجْرَتِهِمْ وَشِدَّةِ حَاجَتِهِمْ إِلَى الِاقْتِنَاعِ مِنَ النَّاسِ بِحُسْنِ الظَّاهِرِ حَتَّى لَا يَبْدَأَ الِانْشِقَاقُ مِنْ أَوَّلِ أَيَّامِ الْهِجْرَةِ، فَلَمَّا اسْتَقَرَّ الْإِيمَانُ فِي النُّفُوسِ، وَقَرَّ لِلْمُؤْمِنِينَ الْخَالِصِينَ الْمُقَامَ فِي أَمْنٍ، أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى تَنْهِيَةِ الِاخْتِلَاطِ وَأَنْ يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَكَانَ الْمُنَافِقُونَ يَكْتُمُونَ نِفَاقَهُمْ لَمَّا رَأَوْا أَمْرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي إِقْبَالٍ، وَرَأَوُا انْتِصَارَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ، فَأَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَفْضَحَهُمْ وَيُظْهِرَ نِفَاقَهُمْ، بِأَنْ أصَاب الْمُؤمنِينَ يقرح الْهَزِيمَةِ حَتَّى أَظْهَرَ الْمُنَافِقُونَ فَرَحَهُمْ بِنُصْرَةِ الْمُشْرِكِينَ، وَسَجَّلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ نِفَاقَهُمْ بَادِيًا لِلْعِيَانِ كَمَا قَالَ:

Bu, ibtidâî bir isti'nâftır. Uhud günü Müslümanların başına gelen yenilgi musibetinde dünya ve ahiret bakımından faydalı ne gibi hikmetlerin bulunduğunu açıklamaya bir dönüştür. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: { وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ } [Âl-i İmrân: 166] “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir ve müminleri ortaya çıkarmak içindir” kavlinde zikredilen gayeye bir avdettir (dönüştür). Burada, Allah'ın müminler ile münafıkların durumundaki kapalılığın ve birbirlerine karışmış olmalarının sürüp gitmesini murat etmediğini; bunu, hikmetin devamını gerektirdiği belirli bir vakte kadar takdir ettiğini beyan buyurmuştur. Bu vakit de hicretlerinin akabinde müminlerin zayıf olduğu ve hicretin ilk günlerinden itibaren bölünme başlamasın diye insanlardan zahirdeki güzellikle iktifa etmeye son derece ihtiyaç duydukları günlerdi. İman kalplerde yerleşip samimi müminler güven içinde ikamet etmeye başlayınca, Yüce Allah bu karışıklığa son vermeyi ve pisi temizden ayırmayı murat etti. Münafıklar ise müminlerin işlerinin yolunda gittiğini ve Bedir günü kazandıkları zaferi görünce nifaklarını gizliyorlardı. Allah, müminlere yenilgi yarası isabet ettirerek münafıkları rezil etmeyi ve nifaklarını ortaya çıkarmayı murat etti; ta ki münafıklar müşriklerin zaferine sevinçlerini açığa vurdular ve Allah da onların nifakını ayan beyan tescil etti; nitekim [şair] şöyle demiştir:

جَزَى اللَّهُ الْمَصَائِبَ كُلَّ خَيْرٍ ... عَرَفْتُ بِهَا عَدُوِّي مِنْ صديقي

Musibetlere Allah hayırlar versin... Onlar sayesinde düşmanımı dostumdan ayırt ettim.

وَمَا صدق مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ هُوَ اشْتِبَاهُ الْمُؤْمِنِ وَالْمُنَافِقِ فِي ظَاهِرِ الْحَالِ.

{ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } ifadesinin masadakı (karşılığı), zahirdeki durumda mümin ile münafığın birbirine benzemesidir (karışmasıdır).

وَحَرْفَا (عَلَى) الْأَوَّلُ وَالثَّانِي، فِي قَوْلِهِ: مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ، وَهُوَ التَّمَكُّنُ مِنْ مَعْنَى مَجْرُورِهَا وَيَتَبَيَّنُ الْوَصْفُ الْمُبْهَمُ فِي الصِّلَةِ بِمَا وَرَدَ بَعْدَ (حَتَّى) من قَوْله:

{ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } kavlindeki birinci ve ikinci "alâ (عَلَى)" harf-i cerri mecâzî isti'lâ içindir; bu da mecrûrunun manasında yerleşmiş ve sabit olmayı ifade eder. Sıla cümlesindeki mübhem vasıf, Yüce Allah'ın { عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } kavminden sonra gelen { حَتَّى } edatının ardındaki ifadeyle açıklığa kavuşur;

عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ، فَيُعْلَمُ أَنَّ مَا هُمْ عَلَيْهِ هُوَ عَدَمُ التَّمْيِيزِ بَيْنَ الْخَبِيثِ وَالطَّيِّبِ.

böylece onların üzerinde bulundukları durumun, pis ile temiz arasında ayrım yapılmaması hali olduğu anlaşılır.

وَمَعْنَى مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ نَفْيُ هَذَا عَنْ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا لِلَّهِ نَفْيًا مُؤَكَّدًا بِلَامِ الْجُحُودِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ [آل عمرَان:

{ مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ } kavlinin anlamı, bunun Allah'ın muradı olmasını lücûd (cuhûd) lâmı ile pekiştirilmiş bir şekilde nefyetmektir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ } [Âl-i İmrân: 79] “Allah'ın kendisine Kitap verdiği hiçbir beşere yakışmaz...” kavlinde

٧٩] إِلَخْ ...

geçmişti.

فَقَوْلُهُ: عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ أَيْ مِنَ اخْتِلَاطِ الْمُؤْمِنِ الْخَالِصِ وَالْمُنَافِقِ، فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: أَنْتُمْ عَلَيْهِ مُخَاطَبٌ بِهِ الْمُسْلِمُونَ كُلُّهُمْ بِاعْتِبَارِ مَنْ فِيهِمْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ.

Yüce Allah'ın: { عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } kavli, yani halis mümin ile münafığın birbirine karışması durumudur. { أَنْتُمْ عَلَيْهِ } ifadesindeki zamirle, aralarındaki münafıklar da dikkate alınarak bütün Müslümanlara hitap edilmektedir.

وَالْمُرَادُ بِالْمُؤْمِنِينَ الْمُؤْمِنُونَ الْخُلَّصِ مِنَ النِّفَاقِ، وَلِذَلِكَ عَبَّرَ عَنْهُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَغَيَّرَ الْأُسْلُوبَ لِأَجْلِ ذَلِكَ، فَلَمْ يَقُلْ: لِيَذَرَكُمْ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِضَمِيرِ الْخِطَابِ أَكْثَرُ مِنَ الْمُرَادِ بِلَفْظِ الْمُؤْمِنِينَ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ.

Müminlerden kasıt, nifaktan arınmış samimi müminlerdir. Bu sebeple onlardan "müminler" diye bahsedilmiş ve buna binaen üslup değiştirilmiştir. { لِيَذَرَكُمْ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } buyurmayarak, hitap zamirinden kastedilenin "müminler" lafzından kastedilenden daha kapsamlı olduğuna dikkat çekilmiştir. Aynı sebeple "üzerinde bulundukları durum" (alâ mâ hum aleyh) denilmemiştir.

وَقَوْلُهُ: حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ غَايَةٌ لِلْجُحُودِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قَوْلِهِ: مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُفِيدُ أَنَّ هَذَا الْوَذْرَ لَا تَتَعَلَّقُ بِهِ إِرَادَةُ اللَّهِ بَعْدَ وَقْتِ الْإِخْبَارِ وَلَا وَاقِعًا مِنْهُ تَعَالَى إِلَى أَنْ يَحْصُلَ تَمْيِيزُ الْخَبِيثِ مِنَ الطَّيِّبِ، فَإِذَا حَصَلَ تَمْيِيزُ الْخَبِيثِ مِنَ الطَّيِّبِ صَارَ هَذَا الْوَذْرَ مُمْكِنًا، فَقَدْ تَتَعَلَّقُ الْإِرَادَةُ بِحُصُولِهِ وَبِعَدَمِ حُصُولِهِ، وَمَعْنَاهُ رُجُوع إِلَى حَال الِاخْتِيَارِ بَعْدَ الْإِعْلَامِ بِحَالَةِ الِاسْتِحَالَةِ.

Yüce Allah'ın: { حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } kavli, { مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ } kavlinden anlaşılan cuhûdun (nefyin) gayesidir. Bu da haber verme vaktinden sonra bu terk etme fiiline Allah'ın iradesinin taalluk etmeyeceğini ve pis temizden ayrılıncaya kadar O'ndan böyle bir şeyin sâdır olmayacağını ifade eder. Pis temizden ayrılma hali gerçekleştiğinde ise bu terk etme imkân dahilinde olur; dolayısıyla irade onun gerçekleşmesine de gerçekleşmemesine de taalluk edebilir. Bunun anlamı, imkânsızlık durumu bildirildikten sonra ihtiyar (tercih) haline dönülmesidir.

وَلِحَتَّى اسْتِعْمَالٌ خَاصٌّ بَعْدَ نَفْيِ الْجُحُودِ، فَمَعْنَاهَا تَنْهِيَةُ الِاسْتِحَالَةِ: ذَلِكَ أَنَّ الْجُحُودَ أَخَصُّ مِنَ النَّفْيِ لِأَنَّ أَصْلَ وَضْعِ الصِّيغَةِ الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ مَا بَعْدَ لَامِ الْجُحُودِ مُنَافٍ لِحَقِيقَةِ اسْمِ كَانَ الْمَنْفِيَّةِ، فَيَكُونُ حُصُولُهُ كَالْمُسْتَحِيلِ، فَإِذَا غَيَّاهُ الْمُتَكَلِّمُ بِغَايَةٍ كَانَتْ تِلْكَ الْغَايَةُ غَايَةً لِلِاسْتِحَالَةِ الْمُسْتَفَادَةِ مِنَ الْجُحُودِ، وَلَيْسَتْ

Nefy-i cuhûddan sonra gelen { حَتَّى } edatının özel bir kullanımı vardır; bunun manası imkânsızlığın sona erdirilmesidir. Zira cuhûd mutlak nefiyden daha özeldir; çünkü bu sîganın asıl vazolunuşu, cuhûd lâmından sonra gelen kısmın, menfi olan "kâne"nin isminin hakikatine aykırı olduğunu, dolayısıyla gerçekleşmesinin imkânsız gibi olduğunu göstermesidir. Mütekellim bunu bir gaye ile sınırlandırdığında, bu gaye cuhûddan anlaşılan imkânsızlığın gayesi olur; yoksa

غَايَةً لِلنَّفْيِ حَتَّى يَكُونَ مَفْهُومُهَا أَنَّهُ بَعْدَ حُصُولِ الْغَايَةِ يَثْبُتُ مَا كَانَ مَنْفِيًّا، وَهَذَا كُلُّهُ لَمْحٌ لِأَصْلِ وَضْعِ صِيغَةِ الْجُحُودِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى مُبَالَغَةِ النَّفْيِ لَا لِغَلَبَةِ اسْتِعْمَالِهَا فِي مَعْنَى مُطْلَقِ النَّفْيِ، وَقَدْ أَهْمَلَ التَّنْبِيهَ عَلَى إِشْكَالِ الْغَايَةِ هُنَا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَمُتَابِعُوهُ، وَتَنَبَّهَ لَهَا أَبُو حَيَّانٍ، فَاسْتَشْكَلَهَا حَتَّى اضطرّ إِلَى تأوّل النَّفْيِ بِالْإِثْبَاتِ، فَجَعَلَ التَّقْدِيرَ: إِنَّ اللَّهَ يُخَلِّصُ بَيْنَكُمْ بِالِامْتِحَانِ، حَتَّى يَمِيزَ. وَأَخَذَ هَذَا التَّأْوِيلَ مِنْ كَلَامِ ابْنِ عَطِيَّةَ، وَلَا حَاجَةَ إِلَيْهِ عَلَى أَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يَتَأَوَّلَ تَأْوِيلًا أَحْسَنَ، وَهُوَ أَنْ يَجْعَلَ مَفْهُومَ الْغَايَةِ مُعَطِّلًا لِوُجُودِ قَرِينَةٍ عَلَى عَدَمِ إِرَادَةِ الْمَفْهُومِ، وَلَكِنْ فِيمَا ذَكَرْتُهُ وُضُوحٌ وَتَوْقِيفٌ عَلَى اسْتِعْمَالٍ عَرَبِيٍّ رَشِيقٍ.

mefhumunun, gayenin gerçekleşmesinden sonra menfi olan şeyin sübut bulması anlamına geleceği bir nefyin gayesi değildir. Bütün bunlar, cuhûd sîgasının mutlak nefiy manasında galip kullanımına değil, nefyin mübalağasını ifade eden asıl vazolunuşuna bir işarettir. el-Keşşâf sahibi ve ona uyanlar burada gayenin müşkil oluşuna dikkat çekmeyi ihmal etmişlerdir. Ebû Hayyân ise bunu fark etmiş, fakat işi müşkil bularak nefyin ispatla teviline mecbur kalmış ve takdiri şöyle yapmıştır: "Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar sizi imtihanla arındıracaktır." Bu tevîli de İbn Atiyye'nin sözünden almıştır; oysa buna gerek yoktur. Kaldı ki daha güzel bir tevil de yapılabilir: Mefhumun kastedilmediğine dair bir karine bulunduğu için gaye mefhumu hükümsüz kılınabilir. Fakat benim zikrettiğim açıklamada bir açıklık ve fasih bir Arapça kullanıma dikkat çekme vardır.

وَ (مِنَ) فِي قَوْلِهِ: مِنَ الطَّيِّبِ مَعْنَاهَا الْفَصْلُ أَيْ فَصْلُ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ مِنَ الْآخَرِ، وَهُوَ مَعْنَى أَثْبَتَهُ ابْنُ مَالِكٍ وَبَحَثَ فِيهِ صَاحِبُ «مُغْنِي اللَّبِيبِ» ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٠] .

{ مِنَ الطَّيِّبِ } kavlindeki "min (مِنَ)" edatının manası fasıldır; yani iki zıttan birini diğerinden ayırmaktır. Bu, İbn Mâlik'in tespit ettiği ve Muğni'l-Lebîb sahibinin incelediği bir manadır. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } “Allah, bozguncuyu ıslah ediciden ayırt etmesini bilir” kavli de böyledir. Bu husustaki açıklama Bakara Suresi'ndeki [220] { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } kavlinde geçmişti.

وَقِيلَ: الْخِطَابُ بِضَمِيرِ مَا أَنْتُمْ لِلْكُفَّارِ، أَيْ: لَا يَتْرُكُ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ جَاهِلِينَ بِأَحْوَالِكُمْ مِنَ النِّفَاقِ.

Bir görüşe göre: { مَا أَنْتُمْ } ifadesindeki zamirle hitap kâfirlere yöneliktir; yani: "Allah, müminleri sizin nifak hallerinizi bilmez bir durumda bırakacak değildir" demektir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: يَمِيزَ- بِفَتْحِ يَاءِ الْمُضَارَعَةِ وَكَسْرِ الْمِيمِ وَيَاءٍ تَحْتِيَّةٍ بَعْدَهَا سَاكِنَةٍ- مِنْ مَازَ يَمِيزُ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ- بِضَمِّ يَاءِ الْمُضَارَعَةِ وَفَتْحِ الْمِيمِ وَيَاءٍ بَعْدَهَا مُشَدَّدَةٍ مَكْسُورَةٍ- مِنْ مَيَّزَ مُضَاعَفِ مَازَ.

Cumhur { يَمِيزَ } kelimesini -muzâraat yâ'sının fethası, mîm'in kesresi ve sonrasında sâkin bir yâ ile- "mâze-yemîzu (مَازَ يَمِيزُ)" fiilinden okumuştur. Hamza, Kisâî, Ya'kûb ve Halef ise -muzâraat yâ'sının dammesi, mîm'in fethası ve sonrasında şeddeli ve meksûr bir yâ ile- "mâze" fiilinin müdâafı olan "meyyeze (مَيَّزَ)" fiilinden { يُمَيِّزَ } şeklinde okumuşlardır.

وَقَوْلُهُ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ يَعْنِي أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُمَيِّزَ لَكُمُ الْخَبِيثَ فَتَعْرِفُوا أَعْدَاءَكُمْ، وَلَمْ يَكُنْ مِنْ شَأْنِ اللَّهِ إِطْلَاعُكُمْ عَلَى الْغَيْبِ، فَلِذَلِكَ جَعَلَ أَسْبَابًا مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تَسْتَفِزَّ أَعْدَاءَكُمْ فَيُظْهِرُوا لَكُمُ الْعَدَاوَةَ فَتَطَّلِعُوا عَلَيْهِمْ، وَإِنَّمَا قَالَ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ نِظَامَ هَذَا الْعَالَمِ مُؤَسَّسًا عَلَى اسْتِفَادَةِ الْمُسَبَّبَاتِ مِنْ أَسْبَابِهَا، وَالنَّتَائِجِ مِنْ مُقَدِّمَاتِهَا.

Yüce Allah'ın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ } kavli, { مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ } kavline matuftur; yani O, düşmanlarınızı tanımanız için pisi size ayırt etmeyi murat etmişti, fakat sizi gayba muttali kılmak Allah'ın şanından değildi. Bu yüzden düşmanlarınızı kışkırtacak sebepler var etti; böylece onlar size düşmanlıklarını açığa vurdular ve siz de onları tanımış oldunuz. { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } buyurmasının sebebi, Yüce Allah'ın bu âlemin nizamını, müsebbeblerin sebeplerden ve neticelerin mukaddimelerden elde edilmesi esası üzerine kurmuş olmasıdır.

وَقَوْلُهُ: وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ يَجُوزُ أَنَّهُ اسْتِدْرَاكٌ عَلَى مَا أَفَادَهُ قَوْلُهُ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ حَتَّى لَا يَجْعَلَهُ الْمُنَافِقُونَ حُجَّةً عَلَى الْمُؤْمِنِينَ.

Yüce Allah'ın: { وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ } kavli, münafıkların bunu müminler aleyhine vahyi ve risaleti inkâr hususunda bir delil yapmamaları için { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } ifadesinin bildirdiği manaya bir istidrak (düzeltme) olması caizdir.

فِي نَفْيِ الْوَحْيِ وَالرِّسَالَةِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ إِلَّا مَا أَطْلَعَ عَلَيْهِ رَسُولَهُ وَمِنْ شَأْنِ الرَّسُولِ أَنْ لَا يُفْشِيَ مَا أَسَرَّهُ اللَّهُ إِلَيْهِ كَقَوْلِهِ: عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ [الْجِنّ: ٢٦، ٢٧] الْآيَةَ، فَيَكُونُ كَاسْتِثْنَاءٍ مِنْ عُمُومِ لِيُطْلِعَكُمْ. وَيَجُوزُ أَنَّهُ اسْتِدْرَاكٌ عَلَى مَا يُفِيدُهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ مِنِ انْتِفَاءِ اطِّلَاعِ أَحَدٍ عَلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى فَيَكُونُ كَاسْتِثْنَاءٍ مِنْ مُفَادِ الْغَيْبِ أَيْ: إِلَّا الْغَيْبَ الرَّاجِعَ إِلَى إِبْلَاغِ الشَّرِيعَةِ، وَأَمَّا مَا عَدَاهُ فَلَمْ يَضْمَنِ اللَّهُ لِرُسُلِهِ إِطْلَاعَهُمْ عَلَيْهِ بَلْ قَدْ يُطْلِعُهُمْ، وَقَدْ لَا يُطْلِعُهُمْ، قَالَ تَعَالَى: وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ [الْأَنْفَال: ٦٠] .

Bu durumda mana şöyle olur: "Allah Resûlüne bildirdiği şeyler müstesna, sizi gayba muttali kılacak değildir; Resûlün şanı ise Allah'ın kendisine sır olarak bildirdiği şeyleri ifşa etmemektir." Nitekim Yüce Allah: { عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } [Cin: 26-27] “O gaybı bilendir ve gaybını kimseye açmaz; ancak seçtiği bir elçi müstesna” âyetinde de böyle buyurmuştur. Dolayısıyla bu, { لِيُطْلِعَكُمْ } ifadesinin umumundan bir istisna gibi olur. Bunun, { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } kavlinin ifade ettiği "hiç kimsenin Yüce Allah'ın ilmine muttali olamayacağı" manasına bir istidrak olması da caizdir. Bu durumda gaybın ifade ettiği manadan bir istisna gibi olur; yani: "Şeriatın tebliğine taalluk eden gayb müstesnadır; bunun dışındakilere gelince, Allah resullerine bunları bildirmeyi taahhüt etmemiştir, bilakis bazen bildirir bazen bildirmez." Yüce Allah: { وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ } [Enfâl: 60] “Onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği diğerlerini de...” buyurmuştur.

وَقَوْلُهُ: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ إِنْ كَانَ خِطَابًا لِلْمُؤْمِنِينَ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الْإِيمَانُ الْخَاصُّ، وَهُوَ التَّصْدِيقُ بِأَنَّهُمْ لَا يَنْطِقُونَ عَنِ الْهَوَى، وَبِأَنَّ وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلَفُ، فَعَلَيْهِمُ الطَّاعَةُ فِي الْحَرْبِ وَغَيْرِهِ أَوْ أُرِيدَ الدَّوَامُ عَلَى الْإِيمَانِ، لِأَنَّ الْحَالَةَ الْمُتَحَدَّثَ عَنْهَا قَدْ يُتَوَقَّعُ

Yüce Allah'ın: { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } kavli şayet müminlere bir hitap ise, bundan maksat özel bir imandır; o da peygamberlerin hevalarından konuşmadıklarını ve Allah'ın vaadinden dönmeyeceğini tasdik etmektir; dolayısıyla savaşta ve diğer hususlarda onlara itaat etmeleri gerekir. Yahut iman üzere sebat etmeleri murat edilmiştir; çünkü söz konusu edilen durumdan

مِنْهَا تَزَلْزُلُ إِيمَانِ الضُّعَفَاءِ وَرَوَاجُ شُبَهِ الْمُنَافِقِينَ، وَمَوْقِعُ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا ظَاهِرٌ عَلَى الْوَجْهَيْنِ، وَإِنْ كَانَ قَوْلُهُ: فَآمِنُوا خِطَابًا لِلْكُفَّارِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَقَوْلُهُ: لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ لِلْكَفَّارِ فَالْأَمْرُ بِالْإِيمَانِ ظَاهِرٌ، وَمُنَاسَبَةُ تَفْرِيعِهِ عَمَّا تَقَدَّمَ انْتِهَازُ فُرَصِ الدَّعْوَةِ حَيْثُمَا تأتّت.

zayıf kimselerin imanının sarsılması ve münafıkların şüphelerinin revaç bulması beklenebilir. { وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا } ifadesinin konumu her iki ihtimale göre de açıktır. Şayet { فَآمِنُوا } kavli, { عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } ve { لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } kavillerindeki hitabın kâfirlere yönelik olduğu kabulüne binaen münafıklardan olan kâfirlere bir hitap ise, bu durumda iman emri zaten açıktır. Bunun önceki ifadeler üzerine taalluk ve tefrîinin münasebeti ise, fırsat doğduğu her yerde davet fırsatlarını değerlendirmektir.

[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٨٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 180]

وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠)

{ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerde cimrilik edenler, bunu kendileri için bir hayır sanmasınlar. Bilakis bu onlar için bir şerdir. Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (180)

عَطْفٌ عَلَى وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا، لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ هَذَا أُنْزِلَ فِي شَأْنِ أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ، كَمَا حَكَى اللَّهُ

{ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavline matuftur; çünkü bu âyetin münafıkların durumları hakkında indiği açıktır. Zira onlar cimrilik ediyor ve insanlara da cimriliği emrediyorlardı; nitekim Allah

عَنْهُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٣٧] بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَكَانُوا يَقُولُونَ: لَا تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا، وَغَيْرَ ذَلِكَ، وَلَا يَجُوزُ بِحَالٍ أَنْ يَكُونَ نَازِلًا فِي شَأْنِ بَعْضِ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ الْمُسلمين يَوْمئِذٍ مبرّؤون مِنْ هَذَا الْفِعْلِ وَمِنْ هَذَا الْحُسْبَانِ، وَلِذَلِكَ قَالَ مُعْظَمُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي مَنْعِ الزَّكَاةِ، أَيْ فِيمَنْ مَنَعُوا الزَّكَاةَ، وَهَلْ يَمْنَعُهَا يَوْمَئِذٍ إِلَّا مُنَافِقٌ. وَلَعَلَّ مُنَاسَبَةَ ذِكْرِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ هُنَا أَنَّ بَعْضَهُمْ مَنَعَ النَّفَقَةَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي غَزْوَةِ أُحُدٍ. وَمَعْنَى حُسْبَانِهِ خَيْرًا أَنَّهُمْ حَسِبُوا أَنْ قَدِ اسْتَبْقَوْا مَالَهُمْ وَتَنَصَّلُوا عَنْ دَفْعِهِ بِمَعَاذِيرَ قُبِلَتْ مِنْهُمْ.

Nisâ Suresi'nde [37] onlar hakkında şöyle haber vermiştir: { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ } “Onlar cimrilik eden ve insanlara da cimriliği emreden kimselerdir.” Onlar: "Allah Resûlü'nün yanındakilere infak etmeyin ki dağılıp gitsinler" diyorlardı; benzeri başka sözleri de vardı. Bu âyetin hiçbir surette bazı Müslümanlar hakkında inmiş olması caiz değildir; çünkü o gün Müslümanlar bu fiilden de bu zandan da berî idiler. Bu sebeple müfessirlerin ekserisi şöyle demiştir: "Bu âyet zekât vermekten kaçınma hakkında, yani zekât vermeyen kimseler hakkında inmiştir." O gün zekât vermekten kaçınan ise münafıktan başkası olabilir miydi? Bu âyetin nüzulünün burada zikredilmesinin münasebeti, muhtemelen bazılarının Uhud Gazvesi'nde Allah yolunda infakta bulunmaktan kaçınmış olmasıdır. Bunu bir hayır zannetmelerinin manası ise, mallarını ellerinde tuttuklarını ve kendilerinden kabul edilen mazeretler ileri sürerek infaktan kurtulduklarını sanmalarıdır.

أَمَّا شُمُولُهَا لِمَنْعِ الزَّكَاةِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِعُمُومِ صِلَةِ الْمَوْصُولِ إِنْ كَانَ الْمَوْصُولُ لِلْعَهْدِ لَا لِلْجِنْسِ، فَبِدَلَالَةِ فَحْوَى الْخِطَابِ.

Âyetin zekât vermekten kaçınmayı kapsaması ise, şayet mevsûl cins için değil de ahd için ise mevsûlün sılasının umumiyetiyle değilse bile fahve'l-hitâb (hitabın mefhum-ı muvafakatı) delaletiyle sabittir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ- بِيَاءِ الْغَيْبَةِ-، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ- بِتَاءِ الْخِطَابِ- كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظِيرِهِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: تَحْسِبَنَّ- بِكَسْرِ السِّينِ-، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَعَاصِمٌ- بِفَتْحِ السِّينِ-.

Cumhur { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } ifadesini -gāib yâ'sı ile- okumuştur. Hamza ise -daha önce benzerinde geçtiği üzere- muhatap tâ'sı ile { وَلَا تَحْسَبَنَّ } şeklinde okumuştur. Cumhur { تَحْسِبَنَّ } kelimesini sîn harfinin kesresiyle; İbn Âmir, Hamza ve Âsım ise sîn harfinin fethasıyla okumuştur.

وَقَوْلُهُ: هُوَ خَيْراً لَهُمْ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ (هُوَ) ضَمِيرُ فَصْلٍ، وَقَدْ يُبْنَى كَلَامُهُ عَلَى أَنَّ ضَمِيرَ الْفَصْلِ لَا يَخْتَصُّ بِالْوُقُوعِ مَعَ الْأَفْعَالِ الَّتِي تَطْلُبُ اسْمًا وَخَبَرًا، وَنَقَلَ الطِّيبِيُّ عَنِ الزَّجَّاجِ أَنَّهُ قَالَ: زَعَمَ سِيبَوَيْهِ أَنَّهُ إِنَّمَا يَكُونُ فَصْلًا مَعَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ، يَعْنِي فَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ هُنَا ضَمِيرُ فَصْلٍ وَلِذَلِكَ حَكَى أَبُو الْبَقَاءِ فِيهِ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ (هُوَ) ضَمِيرًا وَاقِعًا مَوْقِعَ الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ عَلَى أَنَّهُ مِنْ إِنَابَةِ ضَمِيرِ الرَّفْعِ عَنْ ضَمِيرِ النَّصْبِ، وَلَعَلَّ الَّذِي

Yüce Allah'ın: { هُوَ خَيْراً لَهُمْ } kavli hakkında Zemahşerî, "hüve (هُوَ)" zamirinin fasıl zamiri olduğunu söylemiştir. Onun bu sözü, fasıl zamirinin sadece isim ve haber isteyen fiillerle birlikte gelmeye has olmadığı görüşüne dayanıyor olabilir. Tîbî, Zeccâc'dan Sîbeveyh'in şöyle dediğini nakletmiştir: "Sîbeveyh, fasıl zamirinin sadece mübteda ve haber ile birlikte bulunabileceğini iddia etmiştir"; yani buna göre burada fasıl zamiri olması sahih olmaz. Bu sebeple Ebü'l-Bekâ bu hususta iki vecih nakletmiştir: Birincisi, ref' zamirinin nasb zamiri yerine ikame edilmesi kabilinden olmak üzere "hüve"nin birinci mef'ûl makamında vaki bir zamir olmasıdır. Belki de bunu

حَسَّنَهُ أَنَّ الْمَعَادَ غَيْرُ مَذْكُورٍ فَلَا يُهْتَدَى إِلَيْهِ بِضَمِيرِ النَّصْبِ، بِخِلَافِ ضَمِيرِ الرَّفْعِ لِأَنَّهُ كَالْعُمْدَةِ فِي الْكَلَامِ، وَعَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ عَلَى الْبُخْلِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ يَبْخَلُونَ، مِثْلُ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْمَائِدَة: ٨] ، وَمِثْلُ قَوْلِهِ:

güzelleştiren husus, merciin açıkça zikredilmemiş olması sebebiyle nasb zamiriyle ona ulaşılamayacak olmasıdır; ref' zamiri ise böyle değildir, zira o kelamda umde (aslî öge) gibidir. Her hâlükârda zamir, { يَبْخَلُونَ } fiilinden anlaşılan "cimrilik (buhl)" kelimesine racidir; nitekim { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [Mâide: 8] “Adil olun; bu, takvaya daha yakındır” kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi:

إِذَا نُهِيَ السَّفِيهُ جَرَى إِلَيْهِ ... وَخَالَفَ وَالسَّفِيهُ إِلَى خِلَافِ

Beyinsiz kimse menedildiğinde ona doğru koşar... Ve muhalefet eder; zira beyinsiz muhalefete meyleder.

ثُمَّ إِذَا كَانَ ضَمِيرَ فَصْلٍ فَأَحَدُ مَفْعُولَيْ حَسِبَ مَحْذُوفٌ اخْتِصَارًا لِدَلَالَةِ

Ayrıca şayet o fasıl zamiri ise, fasıl zamirinin

ضَمِيرِ الْفَصْلِ عَلَيْهِ، فَعَلَى قِرَاءَةِ الْفَوْقِيَّةِ فَالْمَحْذُوفُ مُضَافٌ حَلَّ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَحَلَّهُ، أَيْ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ خَيْرًا وَعَلَى قِرَاءَةِ التَّحْتِيَّةِ: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بُخْلَهُمْ خَيْرًا.

ona delalet etmesinden dolayı hasibe (حَسِبَ) fiilinin iki mef'ûlünden biri ihtisar amacıyla hazfedilmiştir. Tâ'lı okuyuşa göre hazfedilen öge, muzâfun ileyhin onun yerine geçtiği bir muzâftır; yani: { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ خَيْرًا } "Cimrilik edenlerin cimriliğini sakın hayır sanma" demektir. Yâ'lı okuyuşa göre ise: { وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بُخْلَهُمْ خَيْرًا } "Cimrilik edenler, cimriliklerini sakın hayır sanmasınlar" takdirindedir.

وَالْبُخْلُ- بِضَمِّ الْبَاءِ وَسُكُونِ الْخَاءِ- وَيُقَالُ: بَخَلٌ بِفَتْحِهِمَا، وَفِعْلُهُ فِي لُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ مَضْمُومُ الْعَيْنِ فِي الْمَاضِي وَالْمُضَارِعِ. وَبَقِيَّةُ الْعَرَبِ تَجْعَلُهُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِي الْمَاضِي وَفَتْحِهَا فِي الْمُضَارِعِ، وَبِلُغَةِ غَيْرِ أَهْلِ الْحِجَازِ جَاءَ الْقُرْآنُ لِخِفَّةِ الْكَسْرَةِ وَالْفَتْحَةِ وَلِذَا لَمْ يُقْرَأْ إِلَّا بِهَا. وَهُوَ ضِدُّ الْجُودِ، فَهُوَ الانقباض عَن إِعْطَاءِ الْمَالِ بِدُونِ عِوَضٍ، هَذَا حَقِيقَتُهُ، وَلَا يُطْلَقُ عَلَى مَنْعِ صَاحِبِ شَيْءٍ غَيْرُ مَالٍ أَنْ يَنْتَفِعَ غَيْرُهُ بِشَيْئِهِ بِدُونِ مَضَرَّةٍ عَلَيْهِ إِلَّا مَجَازًا، وَقَدْ

Buhl (الْبُخْلُ) -bâ harfinin dammesi ve hā harfinin sükûnu ile- okunur; her iki harfin fethasıyla "behal (بَخَلٌ)" da denir. Bu kelimenin fiili Hicaz ehlinin lügatinde mazi ve muzaride aynü'l-fiili madmûmdur (bahufe-yebhulu). Diğer Araplar ise onu mazide aynü'l-fiili meksûr, muzaride meftûh kılarlar (bahile-yebhalu). Kur'an, kesre ve fethanın hafifliğinden ötürü Hicaz ehli dışındakilerin lügatiyle gelmiştir; bu sebeple de sadece bu kıraatle okunmuştur. Buhl, cömertliğin (cûd) zıddıdır; o da karşılıksız olarak mal vermekten çekinmektir, hakikati budur. Mal dışındaki bir şeyin sahibinin, kendisine bir zarar gelmeksizin başkasının o şeyden faydalanmasına engel olması durumunda ise mecaz olmaksızın kullanılmaz. Nitekim

وَرَدَ فِي أَثَرٍ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ: «الْبَخِيلُ الَّذِي أُذْكَرُ عِنْدَهُ فَلَا يُصَلِّي عَلَيَّ»

Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] gelen bir rivayette şöyle buyrulmuştur: "Cimri, yanında anıldığım halde bana salavat getirmeyen kimsedir."

وَيَقُولُونَ:

Yine Araplar şöyle derler:

بَخِلَتِ الْعَيْنُ بِالدُّمُوعِ، وَيُرَادِفُ الْبُخْلَ الشُّحُّ، كَمَا يُرَادِفُ الْجُودَ السَّخَاءُ وَالسَّمَاحُ.

"Göz yaşını esirgedi (cimrilik etti)". Buhl kelimesi şuhh (şiddetli cimrilik) ile müradiftir; nitekim cûd kelimesi de sehâ ve semâh (cömertlik) ile müradiftir.

وَقَوْلُهُ: بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ تَأْكِيدٌ لِنَفْيِ كَوْنِهِ خَيْرًا، كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:

Yüce Allah'ın: { بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ } kavli, onun hayır oluşunun nefyini tekit etmektedir; tıpkı İmruü'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi:

«وَتَعْطُو برخص غير ششن» وَهَذَا كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، عَلَى أَنَّ فِي هَذَا الْمُقَامِ إِفَادَةَ نَفْيِ تَوَهُّمِ الْوَاسِطَةِ بَيْنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ.

"Kaba ve sert olmayan yumuşak parmaklarla uzanır." Bu kullanım Arap kelamında çoktur; kaldı ki bu makamda hayır ile şer arasında bir vasıtanın (üçüncü bir halin) bulunduğu vehmini nefyetme faydası da vardır.

وَجُمْلَةُ سَيُطَوَّقُونَ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الْعِلَّةِ لِقَوْلِهِ: بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ.

{ سَيُطَوَّقُونَ } cümlesi, Yüce Allah'ın: { بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ } kavlinin illeti (gerekçesi) konumundadır.

وَيُطَوَّقُونَ يَحْتَمِلُ أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الطَّاقَةِ، وَهِيَ تَحَمُّلُ مَا فَوْقَ الْقُدْرَةِ أَيْ سَيَحْمِلُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ، أَيْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وِزْرًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الطَّوْقِ، وَهُوَ مَا يُلْبَسُ تَحْتَ الرَّقَبَةِ فَوْقَ الصَّدْرِ، أَيْ تُجْعَلُ أَمْوَالُهُمْ أَطْوَاقًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُعَذَّبُونَ بِحَمْلِهَا، وَهَذَا

{ يُطَوَّقُونَ } kelimesinin takat (طاَقة) kökünden türemiş olması muhtemeldir ki bu da gücün üzerindeki şeyi yüklenmek demektir; yani cimrilik ettikleri şeyi yüklenecekler, bu da kıyamet gününde üzerlerine bir vebal olacaktır. Daha zahir olanı ise boyunbağı (طَوْق) kelimesinden türemiş olmasıdır; o da boynun altına, göğsün üstüne takılan şeydir; yani kıyamet gününde malları boyunlarına halka yapılacak ve onu taşımakla azap edileceklerdir. Bu da

كَقَوْلِهِ ﷺ: «مَنِ اغْتَصَبَ شِبْرًا مِنْ أَرْضٍ طُوِّقَهُ مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»

Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] şu hadisi gibidir: "Kim bir karış yeri haksız yere gasbederse, kıyamet gününde yedi kat yerden o yer boynuna dolanır."

. وَالْعَرَبُ يَقُولُونَ فِي أَمْثَالِهِمْ تَقَلَّدَهَا (أَيِ الْفِعْلَةَ الذَّمِيمَةَ) طَوْقَ الْحَمَامَةِ. وَعَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُشَهَّرُونَ بِهَذِهِ الْمَذَمَّةِ بَيْنَ أَهْلِ الْمَحْشَرِ، وَيَلْزَمُونَ عِقَابَ ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ: وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ تَذْيِيلٌ لِمَوْعِظَةِ الْبَاخِلِينَ وَغَيْرِهِمْ: بِأَنَّ الْمَالَ مَالُ اللَّهِ، وَمَا مِنْ

Araplar darbımesellerinde: "O kötü fiili güvercin gerdanlığı gibi boynuna taktı" derler. Her iki ihtimale göre de mana şudur: Onlar mahşer halkı arasında bu yergi ile teşhir edilecek ve bunun cezasına çarptırılacaklardır. Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır” kavli; malın Allah'ın malı olduğunu bildirmek suretiyle cimrilere ve başkalarına yönelik bir öğüdün fezlekesidir (tamamlayıcısıdır). Zira hiçbir

بَخِيلٍ إِلَّا سَيَذْهَبُ وَيَتْرُكُ مَالَهُ، وَالْمُتَصَرِّفُ

cimri yoktur ki göçüp gitmesin ve malını geride bırakmasın.

فِي ذَلِكَ كُلِّهِ هُوَ اللَّهُ، فَهُوَ يَرِثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ، أَيْ يَسْتَمِرُّ مُلْكُهُ عَلَيْهِمَا بَعْدَ زَوَالِ الْبَشَرِ كُلِّهِمُ الْمُنْتَفِعِينَ بِبَعْضِ ذَلِكَ، وَهُوَ يَمْلِكُ مَا فِي ضمنهما تَبَعًا لَهُمَا، وَهُوَ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُ النَّاسُ مِنْ بُخْلٍ وَصَدَقَةٍ، فَالْآيَةُ مَوْعِظَةٌ وَوَعِيدٌ وَوَعْدٌ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ لَازِمُ قَوْله: خَبِيرٌ.

Bütün bunlarda mutlak tasarruf sahibi ise Allah'tır; dolayısıyla O, göklerin ve yerin vârisidir; yani onlardan kısmen yararlanan bütün insanların yok oluşundan sonra da O'nun bunlar üzerindeki mülkiyeti devam eder. O, göklerin ve yerin içindekilere de onlara tâbi olarak maliktir. İnsanların cimrilik ve sadaka türünden yaptıklarını da hakkıyla bilendir. Dolayısıyla bu ayet bir öğüt, bir tehdit ve bir vaaddir; zira kastedilen, O'nun { خَبِيرٌ } “hakkıyla haberdardır” kavlinin gereğidir.

[١٨١، ١٨٢]

[181, 182]

[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٨١ إِلَى ١٨٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 181-182]

لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ سَنَكْتُبُ مَا قالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢)

{ لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ سَنَكْتُبُ مَا قالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢) } “Andolsun, Allah: «Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz» diyenlerin sözünü işitmiştir. Onların söylediklerini ve peygamberleri haksız yere öldürmelerini yazacağız ve: «Tadın yakıcı azabı!» diyeceğiz. (181) Bu, ellerinizin önden sunduğu şeyler sebebiyledir ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir. (182)”

اسْتِئْنَافُ جُمْلَةِ لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ لِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ الْبُخْلِ لِأَنَّهُمْ قَالُوهُ فِي مَعْرِضِ دَفْعِ التَّرْغِيبِ فِي الصَّدَقَاتِ، وَالَّذِينَ قَالُوا ذَلِكَ هُمُ الْيَهُودُ، كَمَا هُوَ صَرِيحٌ آخِرَ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَقَائِلُ ذَلِكَ: قِيلَ هُوَ حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ الْيَهُودِيُّ، حَبْرُ الْيَهُودِ، لَمَّا سَمِعَ قَوْلَهُ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً [الْبَقَرَة: ٢٤٥] فَقَالَ حُيَيٌّ: إِنَّمَا يَسْتَقْرِضُ الْفَقِيرُ الْغَنِيَّ، وَقِيلَ: قَالَهُ فَنِحَاصُ بْنُ عَازُورَاءَ لِأَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ بِسَبَبِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَرْسَلَ أَبَا بَكْرٍ إِلَى يَهُودِ قَيْنُقَاعَ يَدْعُوهُمْ، فَأَتَى بَيْتَ الْمِدْرَاسِ فَوَجَدَ جَمَاعَةً مِنْهُمْ قَدِ اجْتَمَعُوا عَلَى فنحَاص حَبْرهمْ، فَدَعَاهُ أَبُو بَكْرٍ، فَقَالَ فَنِحَاصُ: مَا بِنَا إِلَى اللَّهِ مِنْ حَاجَةٍ، وَإِنَّهُ إِلَيْنَا لَفَقِيرٌ وَلَوْ كَانَ غَنِيًّا لَمَا اسْتَقْرَضَنَا أَمْوَالَنَا كَمَا يَزْعُمُ صَاحِبُكُمْ، فَغَضِبَ أَبُو بَكْرٍ وَلَطَمَ فَنِحَاصَ وَهَمَّ بِقَتْلِهِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَشَاعَ قَوْلُهُمَا فِي الْيَهُودِ.

{ لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } cümlesinin istînâfı (yeni bir söze başlanması), cimriliğin zikredilmesi münasebetiyledir; çünkü onlar bu sözü sadakalara teşviki reddetmek sadedinde söylemişlerdir. Bunu söyleyenler ise Yahudilerdir; nitekim ayetin sonundaki: { وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “ve peygamberleri haksız yere öldürmelerini” kavlinde bu durum açıktır. Bunu söyleyen kişi hakkında: Yüce Allah'ın: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } [Bakara: 245] “Allah'a güzel bir borç verecek kimdir?” kavlini işittiğinde: "Fakir olan zenginden borç ister" diyen Yahudi bilgini Huyey b. Ahtab olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre de bunu Finhas b. Âzûrâ, Ebû Bekir es-Sıddîk'a söylemiştir. Şöyle ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Ebû Bekir'i Kaynukaoğulları Yahudilerine onları davet etmesi için göndermişti. Ebû Bekir Beytü'l-Midrâs'a vardı ve onlardan bir topluluğun bilginleri Finhas'ın etrafında toplandığını gördü. Ebû Bekir onu [İslam'a] davet etti. Bunun üzerine Finhas: "Bizim Allah'a hiçbir ihtiyacımız yoktur, asıl O bize muhtaçtır (fakirdir). Eğer zengin olsaydı arkadaşınızın iddia ettiği gibi bizden mallarımızı borç istemezdi" dedi. Ebû Bekir öfkelendi, Finhas'a bir tokat attı ve onu öldürmeye yeltendi; bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Her ikisinin sözü de Yahudiler arasında yayılmıştı.

وَقَوْلُهُ: لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ تَهْدِيدٌ، وَهُوَ يُؤْذِنُ بِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ جَرَاءَةٌ عَظِيمَةٌ، وَإِنْ كَانَ الْقَصْدُ مِنْهَا التَّعْرِيضَ بِبُطْلَانِ كَلَامِ الْقُرْآنِ، لِأَنَّهُمْ أَتَوْا بِهَاتِهِ الْعِبَارَةِ بِدُونِ مُحَاشَاةٍ، وَلِأَنَّ الِاسْتِخْفَافَ بِالرَّسُولِ وَقُرْآنِهِ إِثْمٌ عَظِيمٌ وَكُفْرٌ عَلَى كُفْرٍ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ سَمِعَ الْمُسْتَعْمَلَ فِي لَازِمِ مَعْنَاهُ، وَهُوَ التَّهْدِيدُ عَلَى كَلَامٍ فَاحِشٍ، إِذْ قَدْ عَلِمَ أَهْلُ الْأَدْيَانِ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ

Yüce Allah'ın: { لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ } “Andolsun Allah işitmiştir” kavli bir tehdittir ve bu sözün büyük bir cüret olduğunu bildirmektedir; her ne kadar bununla Kur'an kelamının batıllığını ima etmek kastedilmiş olsa da, zira onlar bu ifadeyi hiç çekinmeden kullanmışlardır ve Peygamber'i ve onun Kur'an'ını hafife almak büyük bir günah ve küfür üstüne küfürdür. Bu sebeple Yüce Allah, lazımî manasında kullanılan { لَقَدْ سَمِعَ } buyurmuştur ki o da çirkin bir söze karşı tehdittir; zira din ehli olanlar bilmektedir ki Allah gözlerin hain bakışını da

وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ، فَلَيْسَ الْمَقْصُودُ إِعْلَامَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ عَلِمَ ذَلِكَ بَلْ لَازَمَهُ وَهُوَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ: سَنَكْتُبُ مَا قالُوا. وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابَةِ إِمَّا كِتَابَتُهُ فِي صَحَائِفِ آثَامِهِمْ إِذْ لَا يَخْطُرُ بِبَالِ أَحَدٍ أَنْ يُكْتَبَ فِي صَحَائِفِ الْحَسَنَاتِ، وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ وُجُودَ عَلَامَةِ الِاسْتِقْبَالِ يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْكِتَابَةَ أَمْرٌ يَحْصُلُ فِيمَا بَعْدُ. فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ أُرِيدَ مِنَ الْكِتَابَةِ عَدَمُ الصَّفْحِ عَنْهُ وَلَا الْعَفْوُ بَلْ سَيُثْبَتُ لَهُمْ وَيُجَازُونَ عَنْهُ فَتَكُونُ الْكِتَابَةُ كِنَايَةً عَنِ الْمُحَاسَبَةِ. فَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ وَعِيدًا وَعَلَى الثَّانِي يَكُونُ تَهْدِيدًا.

göğüslerin gizlediğini de bilir. Dolayısıyla maksat, Allah'ın bunu bildiğini onlara haber vermek değil, bunun gereğini bildirmektir ki o da: { سَنَكْتُبُ مَا قالُوا } “Onların söylediklerini yazacağız” kavlinin gereğidir. Yazmaktan murat; ya günah sahifelerine yazılmasıdır —zira sevap sahifelerine yazılacağı kimsenin aklına gelmez— ki bu uzak bir ihtimaldir, çünkü gelecek zaman ekinin (sîn/س) bulunması yazmanın sonradan gerçekleşecek bir iş olduğunu bildirir. Zahir olan şudur ki, yazmaktan murat onun görmezden gelinmemesi ve affedilmemesi, bilakis aleyhlerine sabit kılınıp cezalandırılacaklarıdır; böylece yazma, hesaba çekmekten kinaye olur. Birinci ihtimale göre bu bir vaîd (azap haberi), ikinci ihtimale göre ise bir tehdit olur.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ سَنَكْتُبُ مَا قالُوا وَقَتْلَهُمُ بِنُونِ الْعَظَمَةِ مِنْ (سَنَكْتُبُ) وَبِنَصْبِ اللَّامِ مِنْ (قَتْلَهُمُ) عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ (نَكْتُبُ) وَ (نَقُولُ) بِنُونٍ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ: سَيُكْتَبُ- بِيَاءِ الْغَائِبِ مَضْمُومَةً وَفَتْحِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ- مَبْنِيًّا لِلنَّائِبِ لِأَنَّ فَاعِلَ الْكِتَابَةِ مَعْلُومٌ وَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَبِرَفْعِ اللَّامِ مِنْ (قَتْلُهُمُ) عَلَى أَنه نَائِب الْفَاعِل. (وَيَقُولُ) بِيَاءِ الْغَائِبِ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ.

Cumhur { سَنَكْتُبُ مَا قالُوا وَقَتْلَهُمُ } ibaresini; { سَنَكْتُبُ } kelimesini azamet nûnu ile, { قَتْلَهُمُ } kelimesinin lâmını { نَكْتُبُ } fiilinin mefulü (nesnesi) olarak nasb ile ve { نَقُولُ } fiilini nûn ile okumuştur. Hamza ise: { سَيُكْتَبُ } şeklinde —yazmanın faili malum olup o da Yüce Allah olduğu için— meçhul bina ile ötreli gayb yâ'sı ve üstünlü te ile, { قَتْلُهُمُ } kelimesinin lâmını nâib-i fâil (sözde özne) olarak ref ile ve { وَيَقُولُ } fiilini gayb yâ'sı ile okumuştur; zamir de Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ } kavlindeki lafza-i celâle dönmektedir.

وَعَطْفُ قَوْلِهِ: وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ زِيَادَةٌ فِي مَذَمَّتِهِمْ بِذِكْرِ مَسَاوِي أَسْلَافِهِمْ، لِأَنَّ الَّذِينَ قَتَلُوا الْأَنْبِيَاءَ هُمْ غَيْرُ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ بَلْ هُمْ مِنْ أَسْلَافِهِمْ، فَذُكِرَ هُنَا لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ شَنْشَنَةٌ قَدِيمَةٌ فِيهِمْ، وَهِيَ الِاجْتِرَاءُ عَلَى اللَّهِ وَرُسُلِهِ، وَاتِّحَادُ الضَّمَائِرِ مَعَ اخْتِلَافِ الْمُعَادِ طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ فِي الْمَحَامِدِ وَالْمَذَامِّ الَّتِي تُنَاطُ بِالْقَبَائِلِ.

Yüce Allah'ın: { وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “ve peygamberleri haksız yere öldürmelerini” kavlinin atfedilmesi, atalarının kötülüklerini zikrederek onların yergisini artırmaktadır. Zira peygamberleri öldürenler: { إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } “Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz” diyenlerden başkası olup onların atalarıdır. Bunun burada zikredilmesi, bunun onlarda eski bir adet olduğunu göstermek içindir ki o da Allah'a ve peygamberlerine karşı cüretkâr olmaktır. Merciin (döndüğü yerin) farklı olmasına rağmen zamirlerin birleştirilmesi, kabilelere nispet edilen övgü ve yergilerde geçerli bir Arap üslubudur.

قَالَ الْحَجَّاجُ فِي خُطْبَتِهِ بَعْدَ يَوْمِ دَيْرِ الْجَمَاجِمِ يُخَاطِبُ أَهْلَ الْعِرَاقِ: أَلَسْتُمْ أَصْحَابِي بِالْأَهْوَازِ حِينَ أَضْمَرْتُمُ الشَّرَّ وَاسْتَبْطَنْتُمُ الْكُفْرَ إِلَى أَنْ قَالَ: ثُمَّ يَوْمُ الزَّاوِيَةِ وَمَا يَوْمُ الزَّاوِيَةِ.. إِلَخْ، مَعَ أَنَّ فِيهِمْ مَنْ مَاتَ وَمَنْ طَرَأَ بَعْدُ.

Haccâc, Deyrü'l-Cemâcim gününden sonraki hutbesinde Irak ehline hitap ederek şöyle demiştir: "Siz değil miydiniz kötülük besleyip küfrü gizlediğinizde Ehvaz'daki adamlarım..." ta ki şöyle diyene kadar: "Sonra Zâviye günü, Zâviye günü nedir ki!.." vb. Oysa içlerinde ölenler de vardı, sonradan gelenler de.

وَقَوْلُهُ: وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ عُطِفَ أَثَرُ الْكُتُبِ عَلَى الْكُتُبِ أَيْ سَيُجَازَوْنَ عَنْ ذَلِكَ بِدُونِ صَفْحٍ، وَنَقُولُ ذُوقُوا وَهُوَ أَمْرُ اللَّهِ بِأَنْ يَدْخُلُوا النَّارَ.

Yüce Allah'ın: { وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “Ve: «Tadın yakıcı azabı!» diyeceğiz” kavli, yazmanın eserini (neticesini) yazmaya atfetmiştir; yani onlar affedilmeksizin bunun cezasını göreceklerdir. { وَنَقُولُ ذُوقُوا } kavli ise Allah'ın onların ateşe girmelerine dair emridir.

وَالذَّوْقُ حَقِيقَتُهُ إِدْرَاكُ الطُّعُومِ، وَاسْتُعْمِلَ هُنَا مَجَازًا مُرْسَلًا فِي الْإِحْسَاسِ بِالْعَذَابِ فَعَلَاقَتُهُ الْإِطْلَاقُ، وَنُكْتَتُهُ أَنَّ الذَّوْقَ فِي الْعُرْفِ يَسْتَتْبِعُ تَكَرُّرَ ذَلِكَ الْإِحْسَاسِ لِأَنَّ الذَّوْقَ يَتْبَعُهُ الْأَكْلُ، وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ «ذُوقُوا» اسْتِعَارَةً.

Zevk (ذَوْق / tatma) kelimesinin hakikati tatları idrak etmektir; burada ise azabı hissetme anlamında mecâz-ı mürsel olarak kullanılmıştır, alakası ise ıtlaktır (mutlak kılmaktır). Nüktesi şudur: Örfte tatmak o hissin tekrarlanmasını gerektirir, çünkü tatmanın peşinden yemek gelir. Bu itibarla { ذُوقُوا } “tadın” lafzının istiâre olması da sahihtir.

وَقَدْ شَاعَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِطْلَاقُ الذَّوْقِ عَلَى الْإِحْسَاسِ بِالْخَيْرِ أَوْ بِالشَّرِّ، وَوَرَدَ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرًا.

Arap kelamında tatma (zevk) kelimesinin hayrı veya şerri hissetmek anlamında kullanılması yaygındır ve Kur'an'da da çokça geçmiştir.

وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ لِلْعَذَابِ الْمُشَاهَدِ يَوْمَئِذٍ، وَفِيهِ تَهْوِيلٌ لِلْعَذَابِ. وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْعَذَابَ لِعِظَمِ هَوْلِهِ مِمَّا يُتَسَاءَلُ عَنْ سَبَبِهِ. وَعَطَفَ قَوْلَهُ: وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ عَلَى مَجْرُورِ الْبَاءِ، لِيَكُونَ لِهَذَا الْعَذَابِ سَبَبَانِ: مَا قَدَّمَتْهُ أَيْدِيهِمْ، وَعَدْلُ اللَّهِ تَعَالَى، فَمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ أَوْجَبَ حُصُولَ الْعَذَابِ، وَعَدْلُ اللَّهِ أَوْجَبَ كَوْنَ هَذَا الْعَذَابِ فِي مِقْدَارِهِ الْمُشَاهَدِ مِنَ الشِّدَّةِ حتّى لَا يظنّوا أَنَّ فِي شِدَّتِهِ إِفْرَاطًا عَلَيْهِمْ فِي التعذيب.

Yüce Allah'ın: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “Bu, ellerinizin önden sunduğu şeyler sebebiyledir” kavlindeki işaret, o gün görülen azabadır ve bunda azabın dehşetini vurgulama vardır. Ba (ب) harfi sebebiyet içindir; zira bu azap, dehşetinin büyüklüğünden ötürü sebebi sorulan cinstendir. Yüce Allah'ın: { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir” kavlini ba harfinin mecruruna atfetmiştir ki bu azabın iki sebebi olsun: Ellerinin önden sunduğu şeyler ve Yüce Allah'ın adaleti. Zira ellerinin önden sunduğu şeyler azabın gerçekleşmesini gerektirmiş, Allah'ın adaleti de bu azabın görülen şiddet ölçüsünde olmasını gerektirmiştir; ta ki onun şiddetinde kendilerine azap etmede bir aşırılık olduğunu zannetmesinler.

[١٨٣، ١٨٤]

[183, 184]

[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ١٨٣ إِلَى ١٨٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 183-184]

الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٨٣) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ (١٨٤)

{ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٨٣) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ (١٨٤) } “«Doğrusu Allah bize, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir elçiye inanmamamızı emretti» diyenlere de ki: «Benden önce de size elçiler apaçık delillerle ve söylediğiniz şeyle gelmişti; eğer doğru sözlü iseniz onları niçin öldürdünüz?» (183) Eğer seni yalanladılarsa, senden önce apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getiren elçiler de yalanlanmıştı. (184)”

أُبْدِلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ مِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ [آل عمرَان: ١٨١] لِذِكْرِ قَوْلَةٍ أُخْرَى شَنِيعَةٍ مِنْهُمْ، وَهِيَ كَذِبُهُمْ عَلَى اللَّهِ فِي أَنَّهُ عَهِدَ إِلَيْهِمْ عَلَى أَلْسِنَةِ أَنْبِيَائِهِمْ أَنْ لَا يُؤْمِنُوا لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَهُمْ بِقُرْبَانٍ، أَيْ حَتَّى يَذْبَحَ قُرْبَانًا فَتَأْكُلَهُ نَارٌ تَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ، فَتِلْكَ عَلَامَةُ الْقَبُولِ، وَقَدْ كَانَ هَذَا حصل فِي زمن مُوسَى ﵇ حِينَ ذُبِحَ أَوَّلُ قُرْبَانٍ عَلَى النَّحْوِ الَّذِي شَرَعَهُ اللَّهُ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فَخَرَجَتْ نَارٌ مِنْ عِنْدِ الرَّبِّ فَأَحْرَقَتْهُ. كَمَا فِي سِفْرِ اللَّاوِيِّينَ. إِلَّا أَنَّهُ مُعْجِزَةٌ لَا تَطَّرِدُ لِسَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ كَمَا زَعَمَهُ الْيَهُودُ لِأَنَّ مُعْجِزَاتِ الرُّسُلِ تَجِيءُ عَلَى مَا يُنَاسِبُ تَصْدِيقَ الْأُمَّةِ.

{ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ } ibaresi, onların bir başka çirkin sözünü zikretmek üzere { الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ } [Âl-i İmrân: 181] kavlinden bedel yapılmıştır. Bu söz de peygamberlerinin diliyle kendilerine kurban getirmedikçe hiçbir elçiye inanmamalarını Allah'ın emrettiği hususunda Allah'a iftira etmeleridir; yani bir kurban kesecek ve gökten inen bir ateş onu yiyecektir ki bu kabul edilme alametidir. Nitekim bu durum Mûsâ [aleyhisselâm] zamanında, Allah'ın İsrailoğullarına şeriat kıldığı şekilde ilk kurban kesildiğinde Rabbin katından bir ateşin çıkıp onu yakmasıyla gerçekleşmişti; Levililer kitabında geçtiği üzere. Ne var ki bu, Yahudilerin iddia ettiği gibi bütün peygamberler için genel geçer bir mucize değildir; çünkü elçilerin mucizeleri ümmetin tasdikine uygun şekilde gelir.

وَفِي الْحَدِيثِ: «مَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ نَبِيءٌ إِلَّا أُوتِيَ مِنَ الْآيَاتِ مَا مِثْلَهُ آمَنَ عَلَيْهِ الْبَشَرُ، وَإِنَّمَا كَانَ الَّذِي أُوتِيتُ وَحْيًا أَوْحَى اللَّهُ إِلَيَّ، فَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَكْثَرَهُمْ تَابِعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: "Peygamberlerden hiçbir peygamber yoktur ki kendisine insanların inanacağı benzeri mucizeler verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği vahiydir; bu sebeple kıyamet gününde tâbisi en çok olan peygamber olmayı umuyorum."

فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ: قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ.

Bunun üzerine Yüce Allah Peygamberi'ne şöyle buyurmuştur: { قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ } “De ki: «Benden önce de size elçiler apaçık delillerle ve söylediğiniz şeyle gelmişti; öyleyse onları niçin öldürdünüz?»”

وَهَذَا الضَّرْبُ مِنَ الْجَدَلِ مَبْنِيٌّ عَلَى التَّسْلِيمِ، أَيْ إِذَا سَلَّمْنَا ذَلِكَ فَلَيْسَ امْتِنَاعُكُمْ مِنِ اتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ لِأَجْلِ انْتِظَارِ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ فَإِنَّكُمْ قَدْ كَذَّبْتُمُ الرُّسُل الَّذين جاؤوكم بِهَا وَقَتَلْتُمُوهُمْ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ التَّسْلِيمَ يَأْتِي عَلَى مَذْهَبِ الْخَصْمِ إِذْ لَا شَكَّ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَتَلُوا أَنْبِيَاءَ مِنْهُمْ بَعْدَ أَنْ آمَنُوا بهم، مثل زَكَرِيَّاء وَيَحْيَى وَأَشْعِيَاءَ وَأَرْمِيَاءَ، فَالْإِيمَانُ بِهِمْ أَوَّلَ الْأَمْرِ يسْتَلْزم أَنهم جاؤوا بِالْقُرْبَانِ تَأْكُلُهُ النَّارُ عَلَى قَوْلِهِمْ، وَقَتْلُهُمْ آخِرًا يَسْتَلْزِمُ أَنَّ عَدَمَ الثَّبَاتِ عَلَى الْإِيمَانِ بِالْأَنْبِيَاءِ شَنْشَنَةٌ قَدِيمَةٌ فِي الْيَهُودِ وَأَنَّهُمْ إِنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ، فَلَا عَجَبَ أَنْ يَأْتِيَ خَلَفُهُمْ بِمِثْلِ مَا أَتَى بِهِ سَلَفُهُمْ.

Bu tür bir cedel (tartışma yöntemi) teslim (varsayma) esasına dayanır; yani bunu kabul etsek bile sizin İslam'a tâbi olmaktan kaçınmanız bu mucizeyi beklemenizden ötürü değildir; zira siz o mucizeyle gelen elçileri de yalanladınız ve onları öldürdünüz. Teslim yönteminin hasmın mezhebine (kabulüne) göre yapıldığı gizli değildir; çünkü şüphe yok ki İsrailoğulları Zekeriyyâ, Yahyâ, İşaya ve İrmiyâ gibi peygamberlere önce iman edip ardından onları öldürmüşlerdir. Başlangıçta onlara iman etmeleri, onların iddiasına göre ateşin yediği kurbanı getirdiklerini gerektirir; sonunda onları öldürmeleri ise peygamberlere imanda sebat etmemenin Yahudilerde eski bir adet olduğunu ve onların yalnızca hevalarına uyduklarını gerektirir. Dolayısıyla sonrakilerin de öncekilerin yaptığının benzerini yapmasına şaşılmaz.

وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ظَاهِرٌ فِي أَنَّ مَا زَعَمُوهُ مِنَ الْعَهْدِ لَهُمْ بِذَلِكَ كَذِبٌ وَمَعَاذِيرُ بَاطِلَةٌ.

Yüce Allah'ın: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru sözlü iseniz” kavli, kendilerine böyle bir ahit verildiğine dair iddialarının yalan ve batıl mazeretler olduğunu açıkça göstermektedir.

وَإِنَّمَا قَالَ: وَبِالَّذِي قُلْتُمْ عُدِلَ إِلَى الْمَوْصُولِ لِلِاخْتِصَارِ وَتَسْجِيلًا عَلَيْهِمْ فِي نِسْبَةِ ذَلِكَ لَهُمْ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً إِلَى قَوْلِهِ: وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ [مَرْيَم: ٧٧، ٨٠] أَيْ نَرِثُ مَالَهُ وَوَلَدَهُ.

Yüce Allah'ın { وَبِالَّذِي قُلْتُمْ } “ve söylediğiniz şeyle” buyurarak ism-i mevsule yönelmesi; ihtisar (kısa kesmek) ve bu sözün kendilerine ait olduğunu tescil etmek içindir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً } [Meryem: 77] ayetinden { وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ } [Meryem: 80] “Söylediği şeye biz vâris oluruz” kavline kadar olan kısımdır; yani onun malına ve çocuğuna vâris oluruz.

ثمَّ سلى الله نَبِيَّهُ ﷺ

Sonra Allah, Peygamberi'ni [sallallâhu aleyhi ve sellem] şu kavliyle teselli etmiştir:

بِقَوْلِهِ: «فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ»

{ فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ } “Eğer seni yalanladılarsa, senden önce elçiler de yalanlanmıştı.”

وَالْمَذْكُورُ بَعْدَ

Fâ harfinden sonra

الْفَاءِ دَلِيلُ الْجَوَابِ لِأَنَّهُ عِلَّتُهُ، وَالتَّقْدِيرُ: فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَلَا عَجَبَ أَو فَلَا تخزن لِأَنَّ هَذِهِ سُنَّةٌ قَدِيمَةٌ فِي الْأُمَمِ مَعَ الرُّسُلِ مِثْلِكَ، وَلَيْسَ ذَلِكَ لِنَقْصٍ فِيمَا جِئْتَ بِهِ. والبيّنات: الدَّلَائِلُ عَلَى الصِّدْقِ، وَالزُّبُرُ جَمْعُ زَبُورٍ وَهُوَ فَعَوْلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِثْلِ رَسُولٍ، أَيْ مَزْبُورٍ بِمَعْنَى مَخْطُوطٍ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ زَبَرَ إِذَا زَجَرَ أَوْ حَبَسَ لِأَنَّ الْكِتَابَ يُقْصَدُ لِلْحُكْمِ. وَأُرِيدَ بِالزُّبُرِ كُتُبُ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ، مِمَّا يَتَضَمَّنُ مَوَاعِظَ وَتَذْكِيرًا مثل كتاب دَاوُود وَالْإِنْجِيلِ.

zikredilen kısım, cevabın illetini (gerekçesini) teşkil ettiği için cevabın delilidir. Takdiri şöyledir: Eğer seni yalanladılarsa şaşma veya üzülme; çünkü senin gibi elçilere karşı bu, ümmetlerde eski bir sünnettir (süregelen bir adettir) ve getirdiğin şeydeki bir eksiklikten ötürü değildir. Beyyinât: Doğruluğa delalet eden delillerdir. Zübûr: Zebûr kelimesinin çoğuludur; resûl kelimesi gibi mef'ûl anlamında fa'ûl veznindedir; yani mazbûr (yazılmış/yazılı metin) demektir. Şöyle de denilmiştir: Zebere (زَبَرَ) fiilinden alınmıştır; bu da nehyetti veya hapsetti demektir, çünkü kitap hüküm vermek amacıyla yazılır. Zübûr ile Dâvûd'un kitabı ve İncil gibi öğüt ve hatırlatmalar içeren peygamberlerin ve elçilerin kitapları kastedilmiştir.

وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْمُنِيرِ: إِنْ كَانَ التَّعْرِيفُ لِلْجِنْسِ فَهُوَ كُتُبُ الشَّرَائِعِ مِثْلُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَإِنْ كَانَ لِلْعَهْدِ فَهُوَ التَّوْرَاةُ، وَوَصْفُهُ بِالْمُنِيرِ مَجَازٌ بِمَعْنَى الْمُبَيِّنِ لِلْحَقِّ كَقَوْلِهِ:

Aydınlatıcı kitaptan (el-Kitâbi'l-Münîr) murat ise: Şayet harf-i tarif cins içinse Tevrat ve İncil gibi şeriat kitaplarıdır; şayet ahd içinse Tevrat'tır. Onun münîr (aydınlatıcı) olarak nitelenmesi hakkı açıklayıcı anlamında mecazdır; tıpkı Yüce Allah'ın:

إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ [الْمَائِدَة: ٤٤] وَالْعَطْفُ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى التَّوْزِيعِ، فَبَعْضُ الرُّسُلِ جَاءَ بِالزُّبُرِ، وَبَعْضُهُمْ بِالْكِتَابِ الْمُنِيرِ، وَكُلُّهُمْ جَاءَ بِالْبَيِّنَاتِ.

{ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } [Mâide: 44] “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır” kavlinde olduğu gibi. Atıfta taksimat gözetilmiştir; zira peygamberlerin kimi sahifelerle (zübûr), kimi de aydınlatıcı kitapla gelmiştir; hepsi de apaçık delillerle (beyyinât) gelmiştir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَالزُّبُرِ بِعَطْفِ الزُّبُرِ بِدُونِ إِعَادَةِ بَاءِ الْجَرِّ.

Cumhur, cer ba'sını tekrarlamaksızın zübûr kelimesini atfederek { وَالزُّبُرِ } şeklinde okumuştur.

وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ: وَبِالزُّبُرِ- بِإِعَادَةِ بَاءِ الْجَرِّ بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ- وَكَذَلِكَ هُوَ مَرْسُومٌ فِي الْمُصْحَفِ الشَّامِيِّ.

İbn Âmir ise atıf vâv'ından sonra cer ba'sını tekrar ederek { وَبِالزُّبُرِ } şeklinde okumuştur; Şam Mushafı'nda da bu şekilde yazılmıştır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَالْكِتَابِ- بِدُونِ إِعَادَةِ بَاءِ الْجَرِّ- وَقَرَأَهُ هِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ- وَبِالْكِتَابِ- بِإِعَادَةِ بَاءِ الْجَرِّ- وَهَذَا انْفَرَدَ بِهِ هِشَامٌ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ كُتِبَ كَذَلِكَ فِي بَعْضِ مَصَاحِفِ الشَّامِ الْعَتِيقَةِ، وَلَيْسَتْ فِي الْمُصْحَفِ الْإِمَامِ. وَيُوشِكُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الرِّوَايَةُ لِهِشَامٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ شَاذَّةً فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَنَّ الْمَصَاحِفَ الَّتِي كُتِبَتْ بِإِثْبَاتِ الْبَاءِ فِي قَوْله:

Cumhur, cer ba'sını tekrarlamaksızın { وَالْكِتابِ } şeklinde okumuştur. Hişâm ise İbn Âmir'den rivayetle cer ba'sını tekrar ederek { وَبِالْكِتابِ } şeklinde okumuştur ki bunda Hişâm tek kalmıştır. Bunun bazı eski Şam mushaflarında böyle yazıldığı söylenmişse de İmam Mushaf'ta böyle değildir. Hişâm'ın İbn Âmir'den bu rivayetinin bu ayette şaz olması muhtemeldir; nitekim Yüce Allah'ın:

وَبِالْكِتابِ [فاطر: ٢٥] كَانَتْ مُمْلَاةً مِنْ حُفَّاظِ هَذِهِ الرِّوَايَة الشاذّة.

{ وَبِالْكِتابِ } [Fâtır: 25] kavlinde ba harfinin sübûtuyla yazılan mushaflar, bu şaz rivayetin hafızları tarafından yazdırılmıştır.

[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٨٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 185]

كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (١٨٥)

{ كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (١٨٥) } “Her can ölümü tadacaktır. Ecirleriniz ancak kıyamet günü size eksiksiz verilecektir. Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur. Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir. (185)”

هَذِهِ الْآيَةُ مُرْتَبِطَةٌ بِأَصْلِ الْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ، وَهُوَ تَسْلِيَةُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ، وَتَفْنِيدُ الْمُنَافِقِينَ فِي مَزَاعِمِهِمْ أَنَّ النَّاسَ لَوِ اسْتَشَارُوهُمْ فِي الْقِتَالِ لَأَشَارُوا بِمَا فِيهِ سَلَامَتُهُمْ فَلَا يَهْلِكُوا، فَبَعْدَ أَنْ بَيَّنَ لَهُمْ مَا يَدْفَعُ تَوَهُّمَهُمْ أَنَّ الِانْهِزَامَ كَانَ خِذْلَانًا مِنَ اللَّهِ وَتَعَجُّبَهُمْ مِنْهُ كَيْفَ يَلْحَقُ قَوْمًا خَرَجُوا لِنَصْرِ الدِّينِ وَأَنْ لَا سَبَبَ لِلْهَزِيمَةِ بِقَوْلِهِ: إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ [آل عمرَان: ١٥٥] ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ فِي تِلْكَ الرَّزِيَّةِ فَوَائِدَ بِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ [آل عمرَان: ١٥٣] وَقَوْلِهِ: وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ [آل عمرَان: ١٦٦] ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِالتَّسْلِيمِ لِلَّهِ فِي كُلِّ حَالٍ فَقَالَ: وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ

Bu ayet, kelamın kendisi için sevk edildiği asıl gayeyle irtibatlıdır; o da Uhud gününde başlarına gelenlerden ötürü müminleri teselli etmek ve savaş konusunda kendilerine danışılmış olsaydı insanların helak olmaması için selametlerini sağlayacak şekilde görüş bildireceklerini öne süren münafıkların iddialarını çürütmektir. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ } [Âl-i İmrân: 155] “Onları ancak şeytan kaydırmak istedi” kavliyle hezimetin Allah'tan bir yüzüstü bırakma olduğu vehimlerini, dinin zaferi için yola çıkan bir topluluğun başına bunun nasıl geldiğine dair şaşkınlıklarını ve hezimet için [zahiri] bir sebep bulunmadığını bertaraf eden açıklamayı yaptıktan sonra; Yüce Allah'ın: { لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ } [Âl-i İmrân: 153] “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz diye” ve { وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ } [Âl-i İmrân: 166] “ve müminleri bilsin (ortaya çıkarsın) diye” kavilleriyle o musibette birtakım faydaların bulunduğunu açıklamış, ardından her halükârda Allah'a teslim olmayı onlara emrederek şöyle buyurmuştur: { وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ }

فَبِإِذْنِ اللَّهِ

{ فَبِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyledir”

[آل عمرَان: ١٦٦] وَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ [آل عمرَان: ١٥٦] الْآيَةَ. وَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ قَتْلَى الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ حَزِنُوا لَهُمْ إِنَّمَا هُمْ أَحْيَاءٌ، وَأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ لَا يُضَيِّعُ اللَّهُ أَجَرَهُمْ وَلَا فَضْلَ ثَبَاتِهِمْ، وَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ سَلَامَةَ الْكُفَّارِ لَا يَنْبَغِي أَنْ تُحْزِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا أَنْ

[Âl-i İmrân: 166] “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir”. Yine şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ } [Âl-i İmrân: 156] “Ey iman edenler! İnkâr edenler ve kardeşleri hakkında ... diyenler gibi olmayın” ayeti. Onlara üzüldükleri mümin şehitlerin gerçekte diri olduklarını, henüz onlara katılmamış olan müminlerin de Allah'ın ecirlerini ve sebatlarının faziletini zayi etmeyeceğini açıklamıştır. Kâfirlerin esenlikte olmasının müminleri üzmemesi ve

تَسُرَّ الْكَافِرِينَ، وَأَبْطَلَ فِي خِلَالِ ذَلِكَ مَقَالَ الْمُنَافِقِينَ بِقَوْلِهِ: قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ [آل عمرَان: ١٥٤] وَبِقَوْلِهِ: الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا [آل عمرَان: ١٦٨] إِلَى قَوْله: قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [آل عمرَان: ١٦٨] خَتَمَ ذَلِكَ كُلَّهُ بِمَا هُوَ جَامِعٌ لِلْغَرَضَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ لِأَنَّ الْمُصِيبَةَ وَالْحُزْنَ إِنَّمَا نَشَآ عَلَى مَوْتِ مَنِ اسْتُشْهِدَ مِنْ خِيرَةِ الْمُؤْمِنِينَ، يَعْنِي أَنَّ الْمَوْتَ لَمَّا كَانَ غَايَةَ كُلِّ حَيٍّ فَلَوْ لَمْ يَمُوتُوا الْيَوْمَ لَمَاتُوا بَعْدَ ذَلِكَ فَلَا تَأْسَفُوا عَلَى مَوْتِ قَتْلَاكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَلَا يَفْتِنْكُمُ الْمُنَافِقُونَ بِذَلِكَ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ قَصْرَ قَلْبٍ لِتَنْزِيلِ الْمُؤْمِنِينَ فِيمَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْحُزْنِ عَلَى قَتْلَاهُمْ وَعَلَى هَزِيمَتِهِمْ، مَنْزِلَةَ مَنْ لَا يَتَرَقَّبُ مِنْ عَمَلِهِ إِلَّا مَنَافِعَ الدُّنْيَا وَهُوَ النَّصْرُ وَالْغَنِيمَةُ، مَعَ أَنَّ نِهَايَةَ الْأَجْرِ فِي نَعِيمِ الْآخِرَةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ أَيْ تُكْمَلُ لَكُمْ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ، بِأَنَّهُمْ قَدْ حَصَلَتْ لَهُمْ أُجُورٌ عَظِيمَةٌ فِي الدُّنْيَا عَلَى تَأْيِيدِهِمْ لِلدِّينِ: مِنْهَا النَّصْرُ يَوْمَ بَدْرٍ، وَمِنْهَا كَفُّ أَيْدِي الْمُشْرِكِينَ عَنْهُمْ فِي أَيَّامِ مَقَامِهِمْ بِمَكَّةَ إِلَى أَنْ تَمَكَّنُوا مِنَ الْهِجْرَةِ.

kâfirleri sevindirmemesi gerektiğini bildirmiştir. Bu meyanda münafıkların sözünü: { قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ } [Âl-i İmrân: 154] “De ki: Evlerinizde de olsaydınız, üzerlerine ölüm yazılmış olanlar yine vurulup düşecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi” kavliyle ve { الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا } [Âl-i İmrân: 168] kavlinden: { قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } [Âl-i İmrân: 168] “De ki: Eğer doğru sözlü iseniz ölümü kendinizden savın!” kavline kadar olan kısımla iptal etmiştir. Bütün bunları her iki gayeyi de cem eden şu kavliyle noktalamıştır: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Her can ölümü tadacaktır. Ecirleriniz ancak kıyamet günü size eksiksiz verilecektir”. Zira musibet ve hüzün, müminlerin seçkinlerinden şehit düşenlerin ölümü üzerine doğmuştu. Yani ölüm her canlının nihai sonu olduğuna göre, bugün ölmeselerdi daha sonra öleceklerdi; öyleyse Allah yolunda öldürülenlerinizin ölümüne eseflenmeyin ve münafıklar bununla kafanızı karıştırmasın. Bundan sonraki: { وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } kavli ise bir kasr-ı kalbtir (yanlış inancı düzeltmedir); çünkü müminler şehitlerine ve hezimetlerine duydukları hüzün sebebiyle, asıl mükâfat ahiret nimetinde olmasına rağmen amelinden sadece dünya menfaati olan zafer ve ganimeti bekleyen kimseler konumuna konulmuştur. Bu sebeple: { تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ } yani "ecirleriniz size eksiksiz tamamlanır" buyurmuştur. Bunda, dine yardım etmelerine karşılık dünyada da kendilerine büyük ecirler hasıl olduğuna dair bir ima vardır: Bedir günündeki zafer ve hicret etme imkânı buluncaya kadar Mekke'de ikamet ettikleri günlerde müşriklerin ellerinin onlardan çekilmesi bunlardandır.

وَالذَّوْقُ هُنَا أُطْلِقَ عَلَى وِجْدَانِ الْمَوْتِ، تَقَدَّمَ بَيَانُ اسْتِعْمَالِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ آنِفًا: وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ [آل عمرَان: ١٨١] وَشَاعَ إِطْلَاقُهُ عَلَى حُصُولِ الْمَوْتِ، قَالَ تَعَالَى: لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ [الدُّخان: ٥٦] وَيُقَالُ ذَاقَ طَعْمَ الْمَوْتِ.

Zevk (tatma) kelimesi burada ölümü tatmak / tecrübe etmek anlamında kullanılmıştır; bunun kullanımı az önce geçen: { وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } [Âl-i İmrân: 181] “ve: «Tadın yakıcı azabı!» diyeceğiz” kavlinde açıklanmıştı. Ölümün vuku bulması hakkında kullanılması da yaygındır; nitekim Yüce Allah: { لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ } [Duhân: 56] “Orada ölümü tatmazlar” buyurmuştur ve Araplarca "ölümün tadını tattı" denilir.

وَالتَّوْفِيَةُ: إِعْطَاءُ الشَّيْءِ وَافِيًا. وَيُطْلِقُهَا الْفُقَهَاءُ عَلَى مُطْلَقِ الْإِعْطَاءِ وَالتَّسْلِيمِ، وَالْأُجُورُ جَمْعُ الْأَجْرِ بِمَعْنَى الثَّوَابِ، وَوَجْهُ جَمْعِهِ مُرَاعَاةُ أَنْوَاعِ الْأَعْمَالِ. وَيَوْمُ الْقِيَامَةِ يَوْمُ الْحَشْرِ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يَقُومُ فِيهِ النَّاسُ مِنْ خُمُودِ الْمَوْتِ إِلَى نُهُوضِ الْحَيَاةِ.

Tevfiye (تَوْفِيَة): Bir şeyi tam ve eksiksiz vermektir. Fakihler bunu mutlak verme ve teslim etme anlamında kullanırlar. Ücûr (أُجُور), ecir (أَجْر) kelimesinin çoğulu olup sevap manasındadır; çoğul getirilmesinin veçhi amellerin çeşitliliğini gözetmektir. Kıyamet günü haşir günüdür; bu şekilde isimlendirilmesi, insanların ölüm durgunluğundan diriliş hareketine kalkmalarından ötürüdür.

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ زُحْزِحَ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ، وَمَعْنَى: زُحْزِحَ أُبْعِدَ. وَحَقِيقَةُ فِعْلِ زُحْزِحَ أَنَّهَا جَذْبٌ بِسُرْعَةٍ، وَهُوَ مُضَاعَفُ زَحَّهُ عَنِ الْمَكَانِ إِذَا جَذَبَهُ بِعَجَلَةٍ.

Yüce Allah'ın: { فَمَنْ زُحْزِحَ } kavlindeki fâ (ف) harfi, { تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ } ifadesinden tefريع (hüküm çıkarma) içindir. Zuhziha (زُحْزِحَ) kelimesinin manası uzaklaştırıldı demektir. Zühziha fiilinin hakikati hızla çekip almaktır; o da bir şeyi aceleyle çektiğinde kullanılan zahha (زَحَّهُ عَنِ الْمَكَانِ) fiilinin muzaafıdır (tekrarlı köküdür).

وَإِنَّمَا جُمِعَ بَيْنَ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ، مَعَ أَنَّ فِي الثَّانِي غُنْيَةً عَنِ

Cennete sokulmak ilkini zaten karşılamasına rağmen, { زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ } ile { وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ } ibarelerinin bir arada zikredilmesi;

الْأَوَّلِ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ دُخُولَ الْجَنَّةِ يَشْتَمِلُ عَلَى نِعْمَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ: النَّجَاةُ مِنَ النَّارِ، وَنَعِيمُ الْجَنَّةِ.

cennete girişin iki büyük nimeti kapsadığını göstermek içindir: Ateşten kurtuluş ve cennetin nimeti.

وَمَعْنَى فَقَدْ فازَ نَالَ مُبْتَغَاهُ مِنَ الْخَيْرِ لِأَنَّ تَرَتُّبَ الْفَوْزِ عَلَى دُخُولِ الْجَنَّةِ وَالزَّحْزَحَةِ عَنِ النَّارِ مَعْلُومٌ فَلَا فَائِدَةَ فِي ذِكْرِ الشَّرْطِ إِلَّا لِهَذَا. وَالْعَرَبُ تَعْتَمِدُ فِي هَذَا عَلَى الْقَرَائِنِ، فَقَدْ يَكُونُ الْجَوَابُ عَيْنَ الشَّرْط لبَيَان التحقّق، نَحْوَ قَوْلِ الْقَائِلِ: مَنْ عَرَفَنِي فَقَدْ عَرَفَنِي، وَقَدْ يَكُونُ عَيَّنَهُ بِزِيَادَةِ قَيْدٍ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً وَقَدْ يَكُونُ عَلَى مَعْنَى بُلُوغِ أَقْصَى غَايَاتِ نَوْعِ الْجَوَابِ وَالشَّرْطِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَقَوْلِهِ: رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ عَلَى أَحَدِ وَجْهَيْنِ، وَقَوْلِ الْعَرَبِ: «مَنْ أَدْرَكَ مَرْعَى الصَّمَّانِ فَقَدْ أَدْرَكَ» وَجَمِيعُ مَا قُرِّرَ فِي الْجَوَابِ يَأْتِي مِثْلُهُ فِي الصِّفَةِ وَنَحْوِهَا كَقَوْلِهِ: رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا [الْقَصَص: ٦٣] .

{ فَقَدْ فازَ } “muhakkak o kurtulmuştur” ifadesinin manası, hayırdan murat ettiğine nail olmuştur demektir; zira kurtuluşun (fevz) cennete girmeye ve ateşten uzaklaştırılmaya terettüp ettiği malumdur, dolayısıyla şartın zikredilmesinde bundan başka bir fayda yoktur. Araplar bu tür durumlarda karinelere dayanırlar: Nitekim tahakkuku (kesinliği) beyan etmek için cevap bizzat şartın kendisi olabilir; söz söyleyenin: "Beni tanıyan zaten tanımıştır" demesi gibi. Kimi zaman Yüce Allah'ın: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } “Boş bir şeye rastladıklarında vakarla geçip giderler” kavlinde olduğu gibi bir kayıt ilavesiyle şartın aynısı olabilir. Kimi zaman da bu ayette, Yüce Allah'ın iki vecihten birine göre: { رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Rabbimiz! Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu muhakkak rezil rüsvay etmişsindir” kavlinde ve Arapların: "Sammân otlağına yetişen asıl hedefe yetişmiştir" sözünde olduğu gibi şart ve cevap cinsinin en son gayesine ulaşma manasında olabilir. Cevap hakkında takrir edilen bütün bu hususların benzeri, Yüce Allah'ın: { رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } [Kasas: 63] “Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir; kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık” kavlinde olduğu gibi sıfat ve benzerlerinde de geçerlidir.

[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ١٨٦]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 186]

لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦)

{ لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız hususunda imtihan olunacaksınız. Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve Allah’a ortak koşanlardan muhakkak birçok incitici söz işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir.” (186)

اسْتِئْنَافٌ لِإِيقَاظِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى مَا يَعْتَرِضُ أَهْلَ الْحَقِّ وَأَنْصَارَ الرُّسُلِ مِنَ الْبَلْوَى، وَتَنْبِيهٌ لَهُمْ عَلَى أَنَّهُمْ إِنْ كَانُوا مِمَّنْ تُوهِنُهُمُ الْهَزِيمَةُ فَلَيْسُوا أَحْرِيَاءَ بِنَصْرِ الْحَقِّ، وَأَكَّدَ الْفِعْلَ بِلَامِ الْقَسَمِ وَبِنُونِ التَّوْكِيدِ الشَّدِيدَةِ لِإِفَادَةِ تَحْقِيقِ الِابْتِلَاءِ، إِذْ نُونُ التَّوْكِيدِ الشَّدِيدَةِ أَقْوَى فِي الدَّلَالَةِ عَلَى التَّوْكِيدِ مِنَ الْخَفِيفَةِ.

[Bu ayet], müminleri hak ehlinin ve elçilerin yardımcılarının karşılaşacağı musibetlere karşı uyandırmak için bir istînâf (yeni bir başlangıç) olup, şayet hezimetin kendilerini zaafa uğrattığı kimselerden iseler hakkı zafere ulaştırmaya layık olmadıklarını onlara bir ihtardır. İmtihanın kesin olarak gerçekleşeceğini bildirmek için fiili kasem lâm'ı ve şeddeli tekid nûn'u ile pekiştirmiştir; zira şeddeli tekid nûn'u, tekit ifade etmede şeddesiz (hafife) nûndan daha kuvvetlidir.

فَأَصْلُ لَتُبْلَوُنَّ لَتُبْلَوُونَنَّ فَلَمَّا تَوَالَى ثَلَاثُ نُونَاتٍ ثَقُلَ فِي النُّطْقِ فَحُذِفَتْ نُونُ الرَّفْعِ فَالْتَقَى سَاكِنَانِ: وَاوُ الرَّفْعِ وَنُونُ التَّوْكِيدِ الشَّدِيدَةِ، فَحُذِفَتْ وَاوُ الرَّفْعِ لِأَنَّهَا لَيْسَتْ أَصْلًا فِي الْكَلِمَةِ فَصَارَ لَتُبْلَوُنَّ. وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي تَصْرِيفِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَتَسْمَعُنَّ وَفِي تَوْكِيدِهِ.

{ لَتُبْلَوُنَّ } lafzının aslı { لَتُبْلَوُونَنَّ } şeklindedir. Üç nûn harfi peş peşe gelince telaffuzda ağırlık oluştu ve merfûluk nûn'u hazfedildi (düşürüldü). Bunun üzerine iki sakin harf; merfûluk vâv'ı ile şeddeli tekid nûn'u karşılaştı. Kelimenin aslından olmadığı için merfûluk vâv'ı hazfedildi ve kelime { لَتُبْلَوُنَّ } haline geldi. Yüce Allah'ın { وَلَتَسْمَعُنَّ } kavlinin sarfı ve tekidi hususunda da söz aynıdır.

وَالِابْتِلَاءُ: الِاخْتِبَارُ، وَيُرَادُ بِهِ هُنَا لَازِمَةٌ وَهُوَ الْمُصِيبَةُ، لِأَنَّ فِي الْمَصَائِبِ اخْتِبَارًا لِمِقْدَارِ الثَّبَاتِ. وَالِابْتِلَاءُ فِي الْأَمْوَالِ هُوَ نَفَقَاتُ الْجِهَادِ، وَتَلَاشِي أَمْوَالِهِمُ الَّتِي تَرَكُوهَا بِمَكَّةَ. وَالِابْتِلَاءُ فِي الْأَنْفُسِ هُوَ الْقَتْلُ وَالْجِرَاحُ. وَجُمِعَ مَعَ ذَلِكَ سَمَاعُ الْمَكْرُوهِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي يَوْمِ أُحُدٍ وَبَعْدَهُ.

İbtilâ (الِابْتِلَاءُ) imtihan etmektir; burada ise onun ayrılmaz sonucu olan musibet kastedilmiştir, çünkü musibetlerde sebatın derecesi sınanır. Mallar hususundaki imtihan, cihad harcamaları ve Mekke'de bıraktıkları mallarının yok olup gitmesidir. Canlar hususundaki imtihan ise öldürülme ve yaralanmalardır. Bununla birlikte Uhud günü ve sonrasında Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden hoşa gitmeyen sözler işitmek de [bu imtihanlara] eklenmiştir.

وَالْأَذَى هُوَ الضُّرُّ بِالْقَوْلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً [آل عمرَان: ١١١] كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، وَلِذَلِكَ وَصَفَهُ هُنَا بِالْكَثِيرِ، أَيِ الْخَارِجِ عَنِ الْحَدِّ الَّذِي تَحْتَمِلُهُ النُّفُوسُ غَالِبًا، وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يُفْضِي إِلَى الْفَشَلِ، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ بِالصَّبْرِ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى يَحْصُلَ لَهُمُ النَّصْرُ، وَأَمَرَهُمْ بِالتَّقْوَى أَيِ الدَّوَامِ عَلَى أُمُورِ الْإِيمَانِ وَالْإِقْبَالِ عَلَى بَثِّهِ وَتَأْيِيدِهِ، فَأَمَّا الصَّبْرُ عَلَى

Eza (الْأَذَى), az önce geçtiği üzere Yüce Allah'ın: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } [Âl-i İmrân: 111] “Size eziyetten başka bir zarar veremezler” kavlinde olduğu gibi sözle verilen zarardır. Bu sebeple burada çoklukla nitelenmiştir; yani nefislerin çoğunlukla tahammül edebileceği sınırın dışına çıkan [zarar]. Bütün bunlar yılgınlığa yol açabilecek şeylerdir; bu yüzden Allah, kendilerine zafer gelinceye kadar buna sabretmelerini emretmiş ve takvayı, yani iman esasları üzerinde devam etmeyi, onu yaymaya ve desteklemeye yönelmeyi emretmiştir. Mallar ve canlar hususundaki

الِابْتِلَاءِ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ فَيَشْمَلُ الْجِهَادَ، وَأَمَّا الصَّبْرُ عَلَى الْأَذَى فَفِي وَقْتَيِ الْحَرْبِ وَالسِّلْمِ، فَلَيْسَتِ الْآيَةُ مُقْتَضِيَةً عَدَمَ الْإِذْنِ بِالْقِتَالِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ أَمَرَهُمْ بِالصَّبْرِ عَلَى أَذَى الْكُفَّارِ حَتَّى تَكُونَ مَنْسُوخَةً بِآيَاتِ السَّيْفِ، لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ وَقْعَةِ أُحُدٍ، وَهِيَ بَعْدَ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ. قَالَهُ الْقَفَّالُ.

imtihana sabretmek cihada da şamildir; ezaya sabretmek ise hem savaş hem de barış zamanındadır. Dolayısıyla kafirlerin ezasına sabretmelerini emretmesi bakımından ayet, savaşa izin verilmemesini gerektirmez ki kılıç ayetleriyle mensuh olsun; zira zahir olan, ayetin Uhud Savaşı'ndan sonra inmiş olmasıdır, bu da savaş emrinden sonradır. Bunu el-Kaffâl söylemiştir.

وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ ذلِكَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الصَّبْرِ وَالتَّقْوَى بِتَأْوِيلٍ: فَإِنَّ الْمَذْكُورَ.

Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ ذلِكَ } kavlindeki işaret, "şüphesiz zikredilen şey" teviliyle, daha önce geçen sabır ve takvayadır.

وَ (عَزْمِ الْأُمُورِ) مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ أَيِ الْأُمُورِ الْعَزْمِ، وَوَصَفَ الْأُمُورَ وَهُوَ جَمْعٌ بِعَزْمٍ وَهُوَ مُفْرَدٌ لِأَنَّ أَصْلَ عَزْمٍ أَنَّهُ مَصْدَرٌ فَيَلْزَمُ لَفْظُهُ حَالَةً وَاحِدَةً، وَهُوَ هُنَا مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيْ مِنَ الْأُمُورِ الْمَعْزُومِ عَلَيْهَا. وَالْعَزْمُ إِمْضَاءُ الرَّأْيِ وَعَدَمُ التَّرَدُّدِ بَعْدَ تَبْيِينِ السَّدَادِ. قَالَ تَعَالَى: وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ [آل عمرَان:

{ عَزْمِ الْأُمُورِ } ifadesi, sıfatın mevsufa izafetindendir; yani azimli işler (el-umûrü'l-azm) demektir. Çoğul olan { الْأُمُورِ } kelimesini tekil olan { عَزْمٍ } ile nitelemiştir; çünkü azm kelimesinin aslı masdardır ve masdar lafzı tek bir halde kalır. Burada mef'ûl anlamında bir masdardır; yani üzerinde kesin karar kılınan (el-me'zûmu aleyhâ) işlerdendir. Azim, doğru yol açıkça belli olduktan sonra görüşü uygulamaya koymak ve tereddüt etmemektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } [Âl-i İmrân:

١٥٩] وَالْمُرَادُ هُنَا الْعَزْمُ فِي الْخَيِّرَاتِ، قَالَ تَعَالَى: فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ [الْأَحْقَاف: ٣٥] وَقَالَ: وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً [طه: ١١٥] .

159] “İş konusunda onlarla müşavere et. Bir kere de azmettin mi, artık Allah’a tevekkül et.” Burada kastedilen hayırlı işlerdeki azimdir. Yüce Allah: { فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ } [Ahkâf: 35] “O halde, azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sen de sabret” ve: { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } [Tâhâ: 115] “Onda bir azim bulamadık” buyurmuştur.