الْحَالَةُ الْأُولَى: أَنْ يَتَّخِذَ الْمُسْلِمُ جَمَاعَةَ الْكُفْرِ، أَوْ طَائِفَتَهُ، أَوْلِيَاءَ لَهُ فِي بَاطِنِ أَمْرِهِ، مَيْلًا إِلَى كُفْرِهِمْ، وَنِوَاءً لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ، وَهَذِهِ الْحَالَةُ كُفْرٌ، وَهِيَ حَالُ الْمُنَافِقِينَ،
Birinci Hâl: Müslümanın, küfür topluluğunu veya fırkasını, küfürlerine meylederek ve İslâm ehline düşmanlık besleyerek iç dünyasında dost edinmesidir. Bu hâl küfürdür ve münafıkların hâlidir.
وَفِي حَدِيثِ عِتْبَانَ بْنِ مَالِكٍ: أَنَّ قَائِلًا قَالَ فِي مَجْلِسِ رَسُول الله ﷺ: «أَيْنَ مَالِكُ بْنُ الدُّخْشُنِ» ، فَقَالَ آخَرُ: «ذَلِكَ مُنَافِقٌ لَا يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ» فَقَالَ النبيء ﷺ: «لَا تَقُلْ ذَلِكَ أَمَا سَمِعْتَهُ يَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَبْتَغِي بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ» فَقَالَ الْقَائِلُ
İtbân b. Mâlik hadisinde geçtiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde biri: “Mâlik b. ed-Duhşun nerede?” dedi. Başka biri de: “O, Allah'ı ve Resûlünü sevmeyen bir münafıktır” dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Öyle deme! Onun, bununla Allah'ın rızasını dileyerek 'Lâ ilâhe illallâh' dediğini görmedin mi?” buyurdu. O sözü söyleyen kişi:
: «اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ فَإِنَّا نَرَى وَجْهَهُ وَنَصِيحَتَهُ إِلَى الْمُنَافِقِينَ»
“Allah ve Resûlü daha iyi bilir; fakat biz onun yüzünü ve samimiyetini münafıklara dönük görüyoruz” dedi.
. فَجَعَلَ هَذَا الرَّجُلُ الِانْحِيَازَ إِلَى الْمُنَافِقِينَ عَلَامَةً عَلَى النِّفَاقِ لَوْلَا شَهَادَةُ الرَّسُولِ لِمَالِكٍ بِالْإِيمَانِ أَيْ فِي قَلْبِهِ مَعَ إِظْهَارِهِ بِشَهَادَةِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.
Böylece bu adam, Resûl'ün Mâlik'in kalbindeki imanına -ki bu imanı 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetiyle açığa vurmaktaydı- şehadet etmesi olmasaydı, münafıklara meyli nifakın bir alâmeti saymıştı.
الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ: الرُّكُونُ إِلَى طَوَائِفِ الْكُفْرِ وَمُظَاهَرَتُهُمْ لِأَجْلِ قَرَابَةٍ وَمَحَبَّةٍ دُونَ الْمَيْلِ إِلَى دِينِهِمْ، فِي وَقْتٍ يَكُونُ فِيهِ الْكُفَّارُ مُتَجَاهِرِينَ بِعَدَاوَةِ الْمُسْلِمِينَ، والاستهزاء بهم، وَإِذا هم كَمَا كَانَ مُعْظَمُ أَحْوَالِ الْكُفَّارِ، عِنْدَ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ مَعَ عَدَمِ الِانْقِطَاعِ عَنْ مَوَدَّةِ الْمُسْلِمِينَ، وَهَذِهِ حَالَةٌ لَا تُوجِبُ كُفْرَ صَاحِبِهَا، إلّا أنّ ارتكبها إِثْمٌ عَظِيمٌ، لِأَنَّ صَاحِبَهَا يُوشِكُ أَنْ يُوَالِيَهُمْ عَلَى مَضَرَّةِ الْإِسْلَامِ، عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْوَاجِبِ إِظْهَارُ الْحَمِيَّةِ لِلْإِسْلَامِ، وَالْغَيْرَةِ عَلَيْهِ، كَمَا قل الْعَتَّابِيُّ:
İkinci Hâl: Kâfirlerin Müslümanlara düşmanlıklarını ve onlarla alay edip eziyet vermelerini açıkça ortaya koydukları bir dönemde -ki İslâm'ın ilk zuhurunda kâfirlerin çoğu hâli böyleydi-, dinlerine meyletmeksizin, akrabalık ve sevgi sebebiyle küfür fırkalarına meyletmek ve onlara arka çıkmaktır; bununla birlikte Müslümanlara olan sevgiyi de kesmemektir. Bu hâl, sahibinin kâfir olmasını gerektirmez; ancak bunu işlemek büyük bir günahtır. Çünkü bunu yapan kişinin İslâm'ın aleyhine olacak şekilde onlarla dostluk kurması yakındır. Oysa İslâm için hamiyet göstermek ve onun üzerine gayret duymak vaciptir. Nitekim el-Attâbî şöyle demiştir:
تَوَدُّ عَدُوِّي ثُمَّ تَزْعُمُ أَنَّنِي ... صَدِيقُكَ إِنَّ الرَّأْيَ عَنْكَ لَعَازِبُ
“Düşmanımı seviyorsun, sonra da benim dostum olduğunu iddia ediyorsun... Muhakkak ki doğru düşünce senden uzaklaşmıştır.”
وَفِي مِثْلِهَا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ [الْمَائِدَة: ٩] قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: كَانَتْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ مِنَ الْمُسْتَهْزِئِينَ» وَفِي مِثْلِ ذَلِكَ وَرَدَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ [الممتحنة: ٩] الْآيَةَ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا [آل عمرَان: ١١٨] الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ
Bu gibiler hakkında Yüce Allah'ın şu buyruğu inmiştir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence konusu yapanları ve kâfirleri dost edinmeyin” [el-Mâide: 57]. İbn Atiyye: “Kureyş kâfirleri alay edenlerdendi” demiştir. Yine bu doğrultuda Yüce Allah'ın: { إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ } “Allah sizi ancak din hususunda sizinle savaşan ve sizi yurtlarınızdan çıkaran kimselerden... meneder” [el-Mümtehine: 9] âyeti ile Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin; onlar size zarar vermekten geri durmazlar” [Âl-i İmrân: 118] âyeti vârit olmuştur. Bu âyet bir topluluk hakkında inmiştir;
كَانَ، بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْيَهُودِ، جِوَارٌ وَحِلْفٌ فِي الْجَاهِلِيَّة، فداوموا عَلَيْهِ فِي الْإِسْلَامِ فَكَانُوا يَأْنَسُونَ بِهِمْ وَيَسْتَنِيمُونَ إِلَيْهِمْ، وَمِنْهُمْ أَصْحَابُ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ، وَأَبِي رَافِعِ ابْن أَبِي الْحُقَيْقِ، وَكَانَا يُؤْذِيَانِ رَسُول الله ﷺ.
Cahiliye döneminde kendileri ile Yahudiler arasında komşuluk ve ittifak vardı ve İslâm'da da buna devam etmişlerdi; bu yüzden onlarla samimi oluyor ve onlara güveniyorlardı. Onlardan bazıları, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet eden Kâ‘b b. el-Eşref ve Ebû Râfi‘ b. Ebi'l-Hukayk'ın arkadaşları idiler.
الْحَالَةُ الثَّالِثَةُ: كَذَلِكَ، بِدُونِ أَنْ يَكُونَ طَوَائِفُ الْكُفَّارِ مُتَجَاهِرِينَ بِبُغْضِ الْمُسْلِمِينَ وَلَا بِأَذَاهُمْ، كَمَا كَانَ نَصَارَى الْعَرَبِ عِنْدَ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ قَالَ تَعَالَى: وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا، الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى [الْمَائِدَة: ٨٢] وَكَذَلِكَ كَانَ حَالُ الْحَبَشَةِ فَإِنَّهُمْ حَمَوُا الْمُؤْمِنِينَ، وَآوَوْهُمْ، قَالَ الْفَخْرُ: وَهَذِهِ وَاسِطَةٌ، وَهِيَ لَا تُوجِبُ الْكُفْرَ، إِلَّا أَنَّهُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ، إِذْ قَدْ يَجُرُّ إِلَى اسْتِحْسَانِ مَا هُمْ عَلَيْهِ وَانْطِلَاءِ مَكَائِدِهِمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ.
Üçüncü Hâl: Aynı şekilde, küfür fırkalarının Müslümanlara karşı buğuzlarını ve eziyetlerini açıkça ortaya koymamış olmaları durumudur; nitekim İslâm'ın zuhurunda Arap Hristiyanları böyleydi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olarak da 'Biz Hristiyanlarız' diyenleri bulursun” [el-Mâide: 82]. Habeşlilerin durumu da böyleydi; zira onlar müminleri korumuş ve onları barındırmışlardı. Fahruddin er-Râzî şöyle demiştir: “Bu orta bir durumdur ve küfrü gerektirmez; ancak yine de yasaklanmıştır, çünkü onların üzerinde bulunduğu hâli güzel görmeye ve kurdukları tuzakların Müslümanlara yutturulmasına yol açabilir.”
الْحَالَةُ الرَّابِعَةُ: مُوَالَاةُ طَائِفَةٍ مِنَ الْكُفَّارِ لِأَجْلِ الْإِضْرَارِ بِطَائِفَةٍ مُعَيَّنَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِثْلَ الِانْتِصَارِ بِالْكُفَّارِ عَلَى جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَهَذِهِ الْحَالَةُ أَحْكَامُهَا مُتَفَاوِتَةٌ، فَقَدْ قَالَ
Dördüncü Hâl: Müslümanlardan belirli bir gruba zarar vermek amacıyla kâfirlerden bir fırka ile dostluk kurmaktır; örneğin Müslümanlardan bir cemaate karşı kâfirlerden yardım istemek gibi. Bu hâlin hükümleri farklılık arz eder. Nitekim
مَالِكٌ، فِي الْجَاسُوسِ يَتَجَسَّسُ لِلْكُفَّارِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ: إِنَّهُ يُوكَلُ إِلَى اجْتِهَادِ الْإِمَامِ، وَهُوَ الصَّوَابُ لِأَنَّ التَّجَسُّسَ يَخْتَلِفُ الْمَقْصِدُ مِنْهُ إِذْ قَدْ يَفْعَلُهُ الْمُسْلِمُ غُرُورًا، وَيَفْعَلُهُ طَمَعًا، وَقَدْ يَكُونُ عَلَى سَبِيلِ الْفَلْتَةِ، وَقَدْ يَكُونُ لَهُ دَأْبًا وَعَادَةً، وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: ذَلِكَ زَنْدَقَةٌ لَا تَوْبَةَ فِيهِ، أَيْ لَا يُسْتَتَابُ وَيُقْتَلُ كَالزِّنْدِيقِ، وَهُوَ الَّذِي يُظْهِرُ الْإِسْلَام وَيسر الْكفَّار، إِذَا اطُّلِعَ عَلَيْهِ، وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ رِدَّةٌ وَيُسْتَتَابُ، وَهُمَا قَوْلَانِ ضَعِيفَانِ مِنْ جِهَةِ النَّظَرِ.
İmam Mâlik, kâfirler adına Müslümanlar aleyhine casusluk yapan kimse hakkında: “Onun durumu devlet başkanının içtihadına bırakılır” demiştir ki doğru olan da budur; çünkü casusluktan gözetilen maksat farklılık gösterir: Zira Müslüman bunu aldanarak yapabileceği gibi, menfaat tamahıyla da yapabilir; münferit bir hata şeklinde olabileceği gibi, onun âdeti ve sürekli hâli de olabilir. İbnü'l-Kâsım ise: “Bu zındıklıktır, onda tövbe yoktur”, yani tövbe teklif edilmeksizin açığa çıktığında İslâm'ı gösterip kâfirliği gizleyen zındık gibi öldürülür demiştir. İbn Vehb ise: “İrtidattır ve tövbeye davet edilir” demiştir. Her iki görüş de nazarî açıdan zayıftır.
وَقَدِ اسْتَعَانَ الْمُعْتَمِدُ ابْنُ عَبَّادٍ صَاحِبُ إِشْبِيلِيَةَ بِالْجَلَالِقَةِ عَلَى الْمُرَابِطِينَ اللَّمْتُونِيِّينَ، فَيُقَالُ: إِنَّ فُقَهَاءَ الْأَنْدَلُسِ أَفْتَوْا أَمِير الْمُسلمين عليا بْنَ يُوسُفَ بْنِ تَاشَفِينَ، بِكُفْرِ ابْنِ عَبَّادٍ، فَكَانَتْ سَبَبَ اعْتِقَالِهِ وَلَمْ يَقْتُلْهُ وَلَمْ يُنْقَلْ أَنَّهُ اسْتَتَابَهُ.
İşbîliye hükümdarı el-Mu'temid b. Abbâd, Murâbıtlar Lemtûne kabilesine karşı Galisyalılardan (Hristiyanlardan) yardım istemişti. Rivayet edildiğine göre Endülüs fakihleri, Müminlerin Emîri Ali b. Yûsuf b. Tâşfîn'e İbn Abbâd'ın küfrüne dair fetva vermişlerdi. Bu fetva onun hapsedilmesine sebep oldu; ancak onu öldürmedi ve ondan tövbe etmesini istediği de nakledilmedi.
الْحَالَةُ الْخَامِسَةُ: أَنْ يَتَّخِذَ الْمُؤْمِنُونَ طَائِفَةً مِنَ الْكُفَّارِ أَوْلِيَاءَ لِنَصْرِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَعْدَائِهِمْ، فِي حِينِ إِظْهَارِ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ مَحَبَّةَ الْمُسْلِمِينَ وَعَرْضِهِمُ النُّصْرَةَ لَهُمْ، وَهَذِهِ قَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حُكْمِهَا: فَفِي الْمُدَوَّنَةِ قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: لَا يُسْتَعَانُ بِالْمُشْرِكِينَ فِي الْقِتَالِ
Beşinci Hâl: Müminlerin, düşmanlarına karşı kendilerine yardım etmeleri için kâfirlerden bir fırkayı dost edinmeleridir; bu da o kâfirlerin Müslümanlara sevgi gösterip onlara yardım teklif ettikleri bir esnada olur. Âlimler bunun hükmü hususunda ihtilaf etmişlerdir: el-Müdevvene'de İbnü'l-Kâsım şöyle demiştir: Savaşta müşriklerden yardım istenmez;
لِقَوْلِهِ ﵇ لِكَافِرٍ تَبِعَهُ يَوْمَ خُرُوجِهِ إِلَى بَدْرٍ: «ارْجِعْ فَلَنْ أَسْتَعِينَ بِمُشْرِكٍ»
zira Peygamber aleyhisselâm, Bedir'e çıkış gününde kendisini takip eden bir kâfire: “Geri dön! Zira ben bir müşrikten asla yardım istemem” buyurmuştur.
وَرَوَى أَبُو الْفَرَجِ، وَعَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ حَبِيبٍ: أَنَّ مَالِكًا قَالَ: لَا بَأْسَ بِالِاسْتِعَانَةِ بِهِمْ عِنْدَ الْحَاجَةِ، قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ:
Ebu'l-Ferec ve Abdülmelik b. Habîb ise Mâlik'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: İhtiyaç duyulduğunda onlardan yardım istemekte bir beis yoktur. İbn Abdilberr şöyle demiştir:
وَحَدِيثُ «لَنْ أَسْتَعِينَ بِمُشْرِكٍ»
“Bir müşrikten asla yardım istemem” hadisinin
مُخْتَلَفٌ فِي سَنَدِهِ، وَقَالَ جَمَاعَةٌ: هُوَ مَنْسُوخٌ، قَالَ عِيَاضٌ: حَمَلَهُ بَعْضُ عُلَمَائِنَا عَلَى أَنَّهُ كَانَ فِي وَقْتٍ خَاصٍّ وَاحْتَجَّ هَؤُلَاءِ بِغَزْوِ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ مَعَ النبيء ﷺ، فِي حُنَيْنٍ، وَفِي غَزْوَةِ الطَّائِفِ، وَهُوَ يَوْمَئِذٍ غَيْرُ مُسْلِمٍ، وَاحْتَجُّوا أَيْضًا
senedinde ihtilaf vardır; bir topluluk ise: “Bu mensuhtur” demiştir. Kādî İyâz: “Âlimlerimizden bazıları bunu özel bir zamana hamletmiştir” demiştir. Bu görüşü savunanlar, Safvân b. Ümeyye'nin Huneyn'de ve Tâif Gazvesi'nde henüz Müslüman değilken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte savaşa katılmasını delil getirmişlerdir. Yine
بأنّ النبيء ﷺ لَمَّا بَلَغَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ يَجْمَعُ الْجُمُوعَ لِيَوْمِ أُحُدٍ قَالَ لِبَنِي
Ebû Süfyân'ın Uhud günü için ordular topladığı haberi kendisine ulaştığında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yahudilerden Benî
النَّضِيرِ مِنَ الْيَهُودِ: «إِنَّا وَأَنْتُمْ أَهْلُ كِتَابٍ وَإِنَّ لِأَهْلِ الْكِتَابِ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ النَّصْرَ فَإِمَّا قَاتَلْتُمْ مَعَنَا وَإِلَّا أَعَرْتُمُونَا السِّلَاحَ»
Nadîr'e: “Biz ve siz Ehl-i Kitabız. Ehl-i Kitabın Ehl-i Kitaba yardım etme görevi vardır; binaenaleyh ya bizimle birlikte savaşırsınız ya da bize silah ödünç verirsiniz” buyurmasını da delil göstermişlerdir.
وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيُّ، وَاللَّيْثُ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَمِنْ أَصْحَابِنَا مَنْ قَالَ: لَا نَطْلُبُ مِنْهُمُ الْمَعُونَةَ، وَإِذَا اسْتَأْذَنُونَا لَا نَأْذَنُ لَهُمْ:
Ebû Hanîfe, Şâfiî, Leys ve Evzâî bu görüşe gitmişlerdir. Mezhep arkadaşlarımızdan bazıları da şöyle demiştir: Onlardan yardım talep etmeyiz; bizden izin istediklerinde de onlara izin vermeyiz;
لِأَنَّ الْإِذْنَ كَالطَّلَبِ، وَلَكِن إِذا أخرجُوا مَعَنَا مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ لَمْ نَمْنَعْهُمْ، وَرَامَ بِهَذَا الْوَجْهِ التَّوْفِيقَ بَيْنَ قَوْلِ ابْنِ الْقَاسِمِ وَرِوَايَةِ أَبِي الْفَرَجِ، قَالَهُ ابْنُ رُشْدٍ فِي الْبَيَانِ مِنْ كِتَابِ الْجِهَادِ، وَنَقَلَ ابْنُ رُشْدٍ عَنِ الطَّحَاوِيِّ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ: أَنَّهُ أَجَازَ الِاسْتِعَانَةَ بِأَهْلِ الْكِتَابِ دُونَ الْمُشْرِكِينَ، قَالَ ابْنُ رُشْدٍ: وَهَذَا لَا وَجْهَ لَهُ، وَعَنْ أَصْبَغَ الْمَنْعُ مُطْلَقًا بِلَا تَأْوِيلٍ.
çünkü izin vermek talep etmek gibidir; fakat kendiliklerinden bizimle çıkarlarsa onlara engel olmayız. Bu yaklaşımla İbnü'l-Kâsım'ın sözü ile Ebu'l-Ferec'in rivayeti arasını telif etmeyi amaçlamıştır; bunu İbn Rüşd el-Beyân adlı eserinde Kitâbü'l-Cihâd bölümünde ifade etmiştir. İbn Rüşd, et-Tahâvî'den Ebû Hanîfe'nin müşriklerden değil de Ehl-i Kitaptan yardım istemeyi caiz gördüğünü nakletmiştir. İbn Rüşd: “Bunun bir tutar yanı yoktur” demiştir. Asbağ'dan ise hiçbir yoruma yer bırakmaksızın mutlak olarak yasak olduğu nakledilmiştir.
الْحَالَةُ السَّادِسَةُ: أَنْ يَتَّخِذَ وَاحِدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَاحِدًا مِنَ الْكَافِرِينَ بِعَيْنِهِ وَلِيًّا لَهُ، فِي حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ أَوْ لِقَرَابَةٍ، لِكَمَالٍ فِيهِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ فِي ذَلِكَ إِضْرَارٌ بِالْمُسْلِمِينَ، وَذَلِكَ غَيْرُ مَمْنُوعٍ، فَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِي الْأَبَوَيْنِ: وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً [لُقْمَان: ١٥]
Altıncı Hâl: Müslümanlardan birinin, kâfirlerden belirli bir şahsı güzel geçim veya akrabalık sebebiyle, onda bulunan bir meziyetten ötürü ya da benzeri bir nedenle, Müslümanlara hiçbir zarar vermeyecek şekilde dost edinmesidir. Bu yasaklanmış değildir; nitekim Yüce Allah anne baba hakkında şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً } “Eğer hakkında bilgin olmayan bir şeyi bana ortak koşman için seninle mücadele ederlerse onlara itaat etme; fakat dünyada onlarla iyi geçin” [Lokmân: 15].
وَاسْتَأْذَنَتْ أَسْمَاءُ النَّبِيءَ ﷺ فِي بِرِّ وَالِدَتِهَا وَصِلَتِهَا، وَهِيَ كَافِرَةٌ، فَقَالَ لَهَا: «صِلِي أُمَّكِ»
Esmâ, kâfir olduğu hâlde annesine iyilik etme ve sıla-i rahimde bulunma hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemiş, o da kendisine: “Annene sıla-i rahimde bulun” buyurmuştur.
وَفِي هَذَا الْمَعْنَى نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ [الممتجنة: ٨] قِيلَ نَزَلَتْ فِي وَالِدَةِ أَسْمَاءَ، وَقِيلَ فِي طَوَائِفَ مِنْ مُشْرِكِي مَكَّةَ: وَهُمْ كِنَانَةُ، وَخُزَاعَةُ، وَمُزَيْنَة، وَبَنُو الْحَرْث ابْن كَعْبٍ، كَانُوا يَوَدُّونَ انْتِصَارَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ. وَعَنْ مَالِكٍ تَجُوزُ تَعْزِيَةُ الْكَافِرِ بِمَنْ يَمُوتُ لَهُ.
Bu doğrultuda Yüce Allah'ın şu buyruğu inmiştir: { لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ } “Allah, din hususunda sizinle savaşmamış ve sizi yurtlarınızdan çıkarmamış olanlara iyilik etmenizi ve onlara âdil davranmanızı yasaklamaz” [el-Mümtehine: 8]. Âyetin Esmâ'nın annesi hakkında indiği söylendiği gibi, Mekke müşriklerinden birtakım fırkalar -ki bunlar Kinâne, Huzâa, Müzeyne ve Benü'l-Hâris b. Kâ‘b idi- hakkında indiği de söylenmiştir; onlar Müslümanların Mekkelilere karşı galip gelmesini arzu ediyorlardı. Mâlik'ten kâfire ölen yakını sebebiyle taziye vermenin caiz olduğu nakledilmiştir.
وَكَانَ النبيء ﷺ يَرْتَاحُ لِلْأَخْنَسِ بْنِ شَرِيقٍ الثَّقَفِيِّ، لِمَا يُبْدِيهِ مِنْ مَحَبَّةِ النَّبِيءِ، وَالتَّرَدُّدِ عَلَيْهِ، وَقَدْ نَفَعَهُمْ يَوْمَ الطَّائِفِ إِذْ صَرَفَ بَنِي زُهْرَةَ، وَكَانُوا ثَلَاثَمِائَةِ فَارِسٍ، عَنْ قِتَالِ الْمُسْلِمِينَ، وَخَنَسَ بِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا الْآيَةَ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ahnes b. Şerîk es-Sekafî'nin kendisine gösterdiği sevgi ve yanına sık sık gelip gitmesinden ötürü ona karşı hoşnutluk duyardı. Tâif gününde üç yüz süvariden oluşan Benî Zühre'yi Müslümanlarla savaşmaktan geri çevirip onları geri çekmek suretiyle Müslümanlara faydası da dokunmuştu; nitekim Yüce Allah'ın: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider...” âyetinde daha önce geçmişti.
الْحَالَةُ السَّابِعَةُ: حَالَةُ الْمُعَامَلَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ: كَالتِّجَارَاتِ، وَالْعُهُودِ، وَالْمُصَالَحَاتِ، أَحْكَامُهَا مُخْتَلِفَةٌ بِاخْتِلَافِ الْأَحْوَالِ وَتَفَاصِيلُهَا فِي الْفِقْهِ.
Yedinci Hâl: Ticaretler, antlaşmalar ve barış akitleri gibi dünyevî muameleler hâlidir; bunların hükümleri durumlara göre değişir ve ayrıntıları fıkıh ilmindedir.
الْحَالَةُ الثَّامِنَةُ: حَالَةُ إِظْهَارِ الْمُوَالَاةِ لَهُمْ لِاتِّقَاءِ الضُّرِّ وَهَذِهِ هِيَ الْمُشَارُ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً.
Sekizinci Hâl: Zarardan korunmak amacıyla onlara zâhiren dostluk gösterme hâlidir. Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً } “Ancak onlardan gelebilecek bir tehlikeden korunmanız başkadır” buyruğuyla işaret edilen de işte budur.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مُنْقَطع ناشىء عَنْ جُمْلَةِ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ لِأَنَّ الِاتِّقَاءَ لَيْسَ مِمَّا تَضَمَّنَهُ اسْمُ الْإِشَارَةِ، ولكنّه أَشْبَهَ الْوَلَايَةَ فِي الْمُعَامَلَةِ.
{ إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا } ifadesindeki istisna munkatı‘ olup { فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ } cümlesinden neşet etmiştir; çünkü korunmak (ittika), işaret isminin içerdiği şeylerden değildir, ancak muamelede dostluğa benzemiştir.
وَالِاتِّقَاءُ: تَجَنُّبُ الْمَكْرُوهِ، وَتَعْدِيَتُهُ بِحَرْفِ (مِنْ) إِمَّا لِأَنَّ الِاتِّقَاءَ تستّر فعديّ بِمن كَمَا
İttikā: Hoşlanılmayan şeyden sakınmaktır. min (مِنْ) harf-i cerri ile geçişli kılınması; ya ittikānın örtünmek (tesettür) anlamına gelmesi ve
يُعَدَّى فِعْلُ تَسَتَّرَ، وَإِمَّا لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى تَخَافُوا.
tesettür fiilinin min ile geçişli kılındığı gibi min ile geçişli yapılması sebebiyledir ya da korkmak manasını tazammun etmesindendir.
وتُقاةً قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: بِضَمِّ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ وَفَتْحِ الْقَافِ بَعْدَهَا أَلِفٌ، وَهُوَ اسْمُ مَصْدَرِ الِاتِّقَاءِ، وَأَصْلُهُ وُقْيَةٌ فَحُذِفَتِ الْوَاوُ الَّتِي هِيَ فَاءُ الْكَلِمَةِ تَبَعًا لِفِعْلِ اتَّقَى إِذْ قُلِبَتْ وَاوُهُ تَاءً لِيَتَأَتَّى إِدْغَامُهَا فِي تَاءِ الِافْتِعَالِ، ثُمَّ أَتْبَعُوا ذَلِكَ بِاسْمِ مَصْدَرِهِ كَالتُّجَاةِ
{ تُقاةً } kelimesini cumhur; üstteki te harfinin dammesi, kaf harfinin fethası ve ardından gelen elif ile okumuştur. Bu, ittikā fiilinin ism-i masdarıdır. Aslı vukyetün (وُقْيَة) olup kelimenin fâü'l-fiili olan vâv harfi, iftiâl babının te harfine idgam edilmesini sağlamak üzere vâv harfi te harfine dönüştürülen ittekā fiiline tâbi kılınarak hazfedilmiştir; ardından da tücâh (تُجَاة)
وَالتُّكْلَةِ والتؤدة وَالتُّخْمَةِ إِذْ لَا وَجْهَ لِإِبْدَالِ الْفَاءِ تَاءً فِي مِثْلِ تُقَاةٍ إِلَّا هَذَا. وَشَذَّ تُرَاثٌ. يَدُلُّ لِهَذَا الْمَقْصِدِ قَوْلُ الْجَوْهَرِيِّ: «وَقَوْلُهُمْ تُجَاهَكَ بُنِيَ عَلَى قَوْلِهِمُ اتَّجَهَ لَهُمْ رَأْيٌ» . وَفِي «اللِّسَانِ» فِي تُخْمَةٍ، «لِأَنَّهُمْ تَوَهَّمُوا التَّاءَ أَصْلِيَّةً لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ» . وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أَيْضًا قَرْنُ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ مَعَ أَفْعَالِهَا فِي نَحْوِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَنَحْوِ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ [آل عمرَان: ١٠٢] وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ بِفَتْحِ الْفَوْقِيَّةِ وَكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ مُشَدَّدَةً بِوَزْنِ فَعِيلَةٍ.
tükle (تُكْلَة), tüede (تُؤَدَة) ve tuhame (تُخَمَة) kelimelerinde olduğu gibi onun ism-i masdarı da buna tâbi kılınmıştır; zira tukāt (تُقَاة) gibi bir kelimede fâ harfinin te'ye tebdil edilmesinin bundan başka bir gerekçesi yoktur. Turâs (تُرَاث) kelimesi ise şâzdır. Cevherî'nin: “Onların tücâheke (تُجَاهَكَ) 'senin yönünde' sözü, ittecehe lehüm ra'yün 'onlar için bir görüş belirdi' sözlerine bina edilmiştir” ifadesi bu maksada delalet eder. Lisânü'l-Arab'da tuhame (تُخَمَة) hakkında: “Kullanım çokluğundan dolayı te harfini aslî zannettikleri için” denilmiştir. Bu isimlerin bu âyet ve Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun” [Âl-i İmrân: 102] buyruğu gibi yerlerde fiilleriyle birlikte getirilmesi de buna delalet etmektedir. Ya‘kūb ise bu kelimeyi te harfinin fethası, kāf harfinin kesresi ve ye harfinin şeddeli fethasıyla faîle vezninde okumuştur.
وَفَائِدَةُ التَّأْكِيدِ بِالْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ هُنَا: الْإِشَارَةُ إِلَى تَحَقُّقِ كَوْنِ الْحَالَةِ حَالَةَ تَقِيَّةٍ، وَهَذِهِ التَّقِيَّةُ مِثْلُ الْحَالِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا الْمُسْتَضْعَفُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لَمْ يَجِدُوا سَبِيلًا لِلْهِجْرَةِ، قَالَ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ [النَّحْل: ١٠٦] وَمِثْلُ الْحَالَةِ الَّتِي لَقِيَهَا مُسْلِمُو الْأَنْدَلُسِ حِينَ أَكْرَهَهُمُ النَّصَارَى عَلَى الْكُفْرِ فَتَظَاهَرُوا بِهِ إِلَى أَنْ تَمَكَّنَتْ طَوَائِفُ مِنْهُمْ مِنَ الْفِرَارِ، وَطَوَائِفُ مِنِ اسْتِئْذَانِ الْكُفَّارِ فِي الْهِجْرَةِ إِلَى بِلَادِ الْإِسْلَامِ فَأَذِنَ لَهُمُ الْعَدُوُّ، وَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ التُّقَاةُ غَيْرَ دَائِمَةٍ لِأَنَّهَا إِذَا طَالَتْ دَخَلَ الْكُفْرُ فِي الذَّرَارِي.
Burada mef'ûl-i mutlak ile tekit edilmesinin faydası: Durumun gerçek bir takiyye hâli olduğuna işaret etmektir. Bu takiyye; hicret etmeye bir yol bulamayan zayıf düşürülmüş müminlerin içinde bulunduğu durum gibidir; nitekim Yüce Allah: { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } “Kalbi iman ile mutmain olduğu hâlde zorlanan kimse müstesna” [en-Nahl: 106] buyurmuştur. Yine Hristiyanların kendilerini küfre zorladığı, onların da bir kısmı kaçma imkânı buluncaya, bir kısmı da İslâm diyarına hicret için kâfirlerden izin isteyip düşmanın onlara izin vermesine kadar küfrü zâhiren sergiledikleri Endülüs Müslümanlarının karşılaştığı durum gibidir. Aynı şekilde takiyyenin sürekli olmaması gerekir; çünkü uzadığı takdirde küfür nesillere sirayet eder.
وَقَوْلُهُ: وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ تَحْذِيرٌ مِنَ الْمُخَالَفَةِ وَمِنَ التَّسَاهُلِ فِي دَعْوَى التَّقِيَّةِ وَاسْتِمْرَارِهَا أَوْ طُولِ زَمَانِهَا.
O'nun: { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ } “Allah, sizi bizzat Kendisinden sakındırır” buyruğu; muhalefet etmekten, takiyye iddiasında gevşeklik göstermekten, onu sürdürmekten veya süresini uzatmaktan bir sakındırmadır.
وَانْتِصَابُ نَفْسَهُ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ وَأَصْلُهُ وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ مِنْ نَفْسِهِ، وَهَذَا النَّزْعُ هُوَ أَصْلُ انْتِصَابِ الِاسْمَيْنِ فِي بَابِ التَّحْذِيرِ فِي قَوْلِهِمْ إِيَّاكَ الْأَسَدَ، وَأَصْلُهُ أُحَذِّرُكَ مِنَ الْأَسَدِ.
{ نَفْسَهُ } kelimesinin nasbı cer harfinin hazfedilmesiyledir (nez‘u'l-hâfız); aslı: “Allah sizi Kendi zatından sakındırır” şeklindedir. Bu hazif, tahzîr (sakındırma) babında Arapların: “Aslandan sakın!” sözündeki iki ismin nasbının da aslıdır; ki bunun aslı: “Seni aslandan sakındırırım” demektir.
وَقَدْ جُعِلَ التَّحْذِيرُ هُنَا مِنْ نَفْسِ اللَّهِ أَيْ ذَاتِهِ لِيَكُونَ أَعَمَّ فِي الْأَحْوَالِ، لِأَنَّهُ لَوْ قِيلَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ غَضَبَهُ لَتُوُهِّمَ أَنَّ لِلَّهِ رِضًا لَا يَضُرُّ مَعَهُ، تَعَمُّدُ مُخَالَفَةِ أَوَامِرِهِ، وَالْعَرَبُ إِذَا أَرَادَتْ تَعْمِيمَ أَحْوَالِ الذَّاتِ عَلَّقَتِ الْحُكْمَ بِالذَّاتِ: كَقَوْلِهِمْ لَوْلَا فُلَانٌ لَهَلَكَ فُلَانٌ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ- إِلَى قَوْلِهِ- لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً [الْفَتْح: ٢٥] وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ تَعْلِيقُ شَرْطِ لَوْلَا عَلَى الْوُجُودِ الْمُطْلَقِ الَّذِي سَوَّغَ حَذْفَ الْخَبَرِ بَعْدَ لَوْلَا.
Bütün hâlleri daha kapsamlı kılması için buradaki sakındırma Allah'ın nefsinden yani bizzat Zâtından kılınmıştır; zira şayet “Allah sizi gazabından sakındırır” denilseydi, Allah'ın emirlerine kasten muhalefet etmenin zarar vermeyeceği bir rızasının bulunduğu vehmedilebilirdi. Oysa Araplar zâtın hâllerini genelleştirmek istediklerinde hükmü zâta bağlarlar: Nitekim “Filanca olmasaydı falan helak olurdu” sözleri ve Yüce Allah'ın: “Eğer mümin erkekler... olmasaydı... onlardan inkâr edenleri elem dolu bir azapla cezalandırırdık” [el-Feth: 25] buyruğu böyledir. Levlâ edatının şartının, levlâ'dan sonra haberin hazfedilmesini caiz kılan mutlak varlığa bağlanması da bu kabildendir.
وَسَيَجِيءُ الْكَلَامُ عَلَى صِحَّةِ إِطْلَاقِ النَّفْسِ مُضَافًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْعُقُودِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ [الْمَائِدَة: ١١٦] .
Nefis lafzının Yüce Allah'a izafe edilerek kullanılmasının sıhhatine dair açıklama, Ukūd (el-Mâide) Sûresi'nde Yüce Allah'ın: { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } “Sen benim içimde olanı bilirsin, ben ise Senin Zâtında olanı bilmem” [el-Mâide: 116] buyruğunun tefsirinde gelecektir.
وَهَذَا إِعْذَارٌ وَمَوْعِظَةٌ وَتَهْدِيدٌ بِالْعِقَابِ عَلَى مُخَالَفَةِ مَا نَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْهُ.
Bu; mazereti ortadan kaldırma, bir öğüt ve Allah'ın kendilerine yasakladığı şeylere muhalefet etmeye karşılık bir ceza tehdididir.
وَ (الْمَصِيرُ) : هُوَ الرُّجُوعُ، وَأُرِيدَ بِهِ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ وَقَدْ عَلِمَ مُثْبِتُو الْبَعْثِ لَا يَكُونُ إِلَّا إِلَى اللَّهِ، فَالتَّقْدِيمُ فِي قَوْلِهِ: وَإِلَى اللَّهِ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ، وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالْوَعِيدِ أَكَّدَ بِهِ صَرِيحَ التَّهْدِيدِ الَّذِي قبله.
el-Masîr (الْمَصِيرُ) : Dönüştür; bununla ölümden sonraki diriliş kastedilmiştir. Dirilişi kabul edenler, dönüşün ancak Allah'a olacağını zaten bilmektedirler; bu sebeple O'nun: { وَإِلَى اللَّهِ } “Allah'adır” buyruğundaki takdim (öne alış) sırf ehemmiyet içindir. Bu, öncesindeki açık tehdidi pekiştiren bir tehdit tarizidir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٢٩]
[Âl-i İmrân Sûresi (3) : Âyet 29]
قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩)
{ قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “De ki: Gönüllerinizdekini gizleseniz de açığa vursanız da Allah onu bilir. Göklerde olanları da yerde olanları da bilir. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (29)
انْتِقَالٌ مِنَ التَّحْذِيرِ الْمُجْمَلِ إِلَى ضَرْبٍ مِنْ ضُرُوبِ تَفْصِيلِهِ، وَهُوَ إِشْعَارُ الْمُحَذَّرِ بِاطِّلَاعِ اللَّهِ عَلَى مَا يُخْفُونَهُ مِنَ الْأَمْرِ.
Mücmel (özet/kapalı) sakındırmadan, onun bir tür ayrıntısına geçiştir; bu da sakındırılan kimseye, içlerinde gizledikleri şeylerden Allah'ın haberdar olduğunu bildirmektir.
وَذَكَرَ الصُّدُورَ هُنَا وَالْمُرَادُ الْبَوَاطِنُ وَالضَّمَائِرُ: جَرْيًا عَلَى مَعْرُوفِ اللُّغَةِ مِنْ إِضَافَةِ الْخَوَاطِرِ النَّفْسِيَّةِ إِلَى الصَّدْرِ وَالْقَلْبِ، لِأَنَّ الِانْفِعَالَاتِ النَّفْسَانِيَّةَ وَتَرَدُّدَاتِ التَّفَكُّرِ وَنَوَايَا النُّفُوسِ كُلَّهَا يُشْعَرُ لَهَا بِحَرَكَاتٍ فِي الصُّدُورِ.
Burada nefisteki düşüncelerin göğse ve kalbe nispet edilmesine dair dilin bilinen kullanımına uygun olarak "göğüsler" zikredilmiş, bununla batınlar (iç âlemler) ve vicdanlar kastedilmiştir; zira psikolojik tepkiler, düşünce gelgitleri ve nefislerin niyetlerinin tümü göğüslerdeki hareketlerle hissedilir.
وَزَادَ أَوْ تُبْدُوهُ فَأَفَادَ تَعْمِيمَ الْعِلْمِ تَعْلِيمًا لَهُمْ بِسِعَةِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ مَقَامَ إِثْبَاتِ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى يَقْتَضِي الْإِيضَاحَ.
[Yüce Allah] { أَوْ تُبْدُوهُ } “veya açığa vursanız” ifadesini eklemiş, böylece Yüce Allah'ın ilminin genişliğini onlara öğretmek üzere ilmin genelliğini ifade etmiştir; zira Yüce Allah'ın sıfatlarını ispat makamı açıklamayı gerektirir.
وَجُمْلَةُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ الشَّرْطِ فَهِيَ مَعْمُولَةٌ لِفِعْلِ قُلْ، وَلَيْسَتْ مَعْطُوفَةً عَلَى جَوَابِ الشَّرْطِ: لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ بِمَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ثَابِتٌ مُطْلَقًا غَيْرُ مُعَلَّقٍ عَلَى إِخْفَاءِ مَا فِي نُفُوسِهِمْ وَإِبْدَائِهِ وَمَا فِي الْجُمْلَةِ مِنَ التَّعْمِيمِ يَجْعَلُهَا فِي قُوَّةِ التَّذْيِيلِ.
{ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde olanları da yerde olanları da bilir” cümlesi şart cümlesine matuftur, dolayısıyla { قُلْ } “De ki” fiilinin mamulüdür; şartın cevabına matuf değildir: Zira Allah'ın göklerde ve yerde olanları bilmesi, onların nefislerindekini gizlemelerine ve açığa vurmalarına bağlı olmaksızın mutlak olarak sabittir; cümledeki genelleme de onu tezyîl (pekiştirici fezleke) gücüne ulaştırmaktadır.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ إِعْلَامٌ بِأَنَّهُ مَعَ الْعِلْمِ ذُو قُدْرَةٍ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَهَذَا مِنَ التَّهْدِيدِ إِذِ الْمُهَدِّدُ لَا يَحُولُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ تَحْقِيقِ وَعِيدِهِ إِلَّا أَحَدُ أَمْرَيْنِ: الْجَهْلُ بِجَرِيمَةِ الْمُجْرِمِ، أَوِ الْعَجْزُ عَنْهُ، فَلَمَّا أَعْلَمَهُمْ بِعُمُومِ عِلْمِهِ، وَعُمُومِ قُدْرَتِهِ، عَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ لَا يُفْلِتُهُمْ مِنْ عِقَابِهِ.
O'nun: { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla kadirdir” buyruğu, ilimle birlikte her şeye gücü yeten olduğunu bildirmedir. Bu da tehdit türündendir; zira tehdit eden ile tehdidini gerçekleştirmesi arasına ancak iki şeyden biri engel olabilir: Suçlunun suçunu bilmemek veya onu cezalandırmaktan aciz kalmak. [Allah] ilminin ve kudretinin umumiliğini kendilerine bildirince, Allah'ın kendilerini cezasından kaçırmayacağını anlamışlardır.
وَإِظْهَارُ اسْمِ اللَّهِ دُونَ ضَمِيرِهِ فَلَمْ يَقُلْ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ: لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً فَتَجْرِي مَجْرَى الْمَثَلِ، وَالْجُمْلَةُ لَهَا مَعْنَى التَّذْيِيلِ. وَالْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ تَبَعًا لِقَوْلِهِ:
Zamir yerine Allah'ın açık isminin zikredilip “ve hüve alâ külli şey'in kadîr” denilmemesi; cümlenin bağımsız olması ve böylece darbımesel gibi cereyan etmesi içindir. Bu cümle tezyîl (pekiştirici fezleke) anlamı taşımaktadır. Hitap ise O'nun şu buyruğuna tâbi olarak müminleredir:
لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ [آل عمرَان: ٢٨] الْآيَة.
{ لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ } “Müminler kâfirleri edinmesin...” [Âl-i İmrân: 28] ayeti.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٣٠]
[Âl-i İmrân Sûresi (3) : Âyet 30]
يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٣٠)
{ يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } “Herkesin yaptığı her hayrı hazır bulacağı, yaptığı her kötülükle de kendisi arasında uzak bir mesafe olmasını arzu edeceği o günü [hatırla]. Allah sizi Zâtından sakındırır. Allah kullarına çok şefkatlidir.” (30)
جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ، أَصْلُ نَظْمِ الْكَلَامِ فِيهَا: تَوَدُّ كُلُّ نَفْسٍ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ أَمَدًا بَعِيدًا يَوْمَ تَجِدُ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا. فَقُدِّمَ ظَرْفُهَا عَلَى عَامِلِهِ عَلَى طَرِيقَةٍ عَرَبِيَّةٍ مَشْهُورَةِ الِاسْتِعْمَالِ فِي أَسْمَاءِ الزَّمَانِ، إِذَا كَانَتْ هِيَ الْمَقْصُودَ مِنَ الْكَلَامِ، قَضَاءً لِحَقِّ الْإِيجَازِ بِنَسْجٍ بَدِيعٍ. ذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا كَانَ اسْمُ الزَّمَانِ هُوَ الْأَهَمَّ فِي الْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ، وَكَانَ مَعَ ذَلِكَ ظَرْفًا لِشَيْءٍ مِنْ عَلَائِقِهِ، جِيءَ بِهِ مَنْصُوبًا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَجُعِلَ مَعْنَى بَعْضِ مَا يَحْصُلُ مِنْهُ مَصُوغًا فِي صِيغَةِ فِعْلٍ عَامِلٍ فِي ذَلِكَ الظَّرْفِ. أَوْ أَصْلُ الْكَلَامِ:
[Bu,] müstə'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir; buradaki sözün asıl dizilişi şöyledir: “Yaptığı her hayrı hazır bulacağı gün, her nefis kendisi ile yaptığı kötülük arasında uzak bir mesafe olmasını temenni eder.” Eşsiz bir örgü ile icazın (özlü anlatımın) hakkını vermek adına, sözden asıl kastedilen bu olduğunda, zaman isimlerinde kullanımı meşhur olan bir Arapça üslup gereğince zarfı âmilinden öne geçirilmiştir. Zira zaman ismi, sözün kendisi için sevk edildiği maksatta en mühim olan unsur olup bununla birlikte ona bağlı durumlardan birinin zarfı olduğunda, zarfiyet üzere mensup olarak getirilir ve ondan meydana gelen bazı durumların anlamı, o zarfta amel eden bir fiil kalıbında oluşturulur. Yahut sözün aslı şöyledir:
يُحْضَرُ لِكُلِّ نَفْسٍ فِي يَوْمِ الْإِحْضَارِ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ، فَتَوَدُّ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ أَمَدًا بَعِيدًا، أَيْ زَمَانًا مُتَأَخِّرًا، وَأَنَّهُ لَمْ يُحْضَرْ ذَلِكَ الْيَوْمَ. فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ وَبَيْنَهُ عَلَى هَذَا يَعُودُ إِلَى مَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ، فَحُوِّلَ التَّرْكِيبُ، وَجُعِلَ (تَوَدُّ) هُوَ الناصب ليَوْم، لِيُسْتَغْنَى بِكَوْنِهِ ظَرْفًا عَنْ كَوْنِهِ فَاعِلًا. أَوْ يَكُونُ أَصْلُ الْكَلَامِ: يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ وَمِنْ شَرٍّ مُحْضَرًا، تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَ ذَلِكَ الْيَوْمِ أَمَدًا بَعِيدًا لِيَكُونَ ضَمِيرُ بَيْنَهُ عَائِدًا إِلَى يَوْمَ أَيْ تَوَدُّ أَنَّهُ تَأَخَّرَ وَلَمْ يَحْضُرْ كَقَوْلِهِ:
“Huzura getirilme gününde her nefse yaptığı hayır ve yaptığı kötülük hazır edilir; o da o günde, kendisi ile yaptığı kötülük arasında uzak bir mesafe, yani gecikmiş bir zaman olmasını ve onun o gün huzura getirilmemiş bulunmasını temenni eder.” Buna göre { وَبَيْنَهُ } buyruğundaki zamir, yaptığı kötülüğe döner; ardından terkip dönüştürülmüş ve fâil olmasından sarfınazar etmek için { يَوْمَ } kelimesini nasbeden lafız (تَوَدُّ) kılınmıştır. Yahut sözün aslı: “Her nefsin yaptığı hayrı ve şerri hazır bulacağı gün, kendisi ile o gün arasında uzak bir mesafe olmasını temenni eder” şeklindedir ki böylece { بَيْنَهُ } kelimesindeki zamir { يَوْمَ } kelimesine döner; yani onun gecikmesini ve gelmemiş olmasını temenni eder, nitekim O'nun şu buyruğu gibidir:
رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ [المُنَافِقُونَ: ١٠] وَهَذَا التَّحْوِيلُ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ.
{ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ } “Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verseydim” [el-Münâfikûn: 10]. Bu dönüştürme, İmruü'l-Kays'ın şu sözü kabildendir:
وَيَوْمًا عَلَى ظَهْرِ الْكَثِيبِ تَعَذَّرَتْ ... عَلَيَّ وَآلَتْ حَلْفَةً لَمْ تُحَلَّلِ
“Ve bir gün kum tepesinin sırtında bana nazlandı ... Ve bozulmayacak kesin bir yemin etti.”
فَإِنَّ مَقْصِدَهُ مَا حَصَلَ فِي الْيَوْمِ، وَلَكِنَّهُ جَعَلَ الِاهْتِمَامَ بِنَفْسِ الْيَوْمِ، لِأَنَّهُ ظَرْفُهُ. وَمِنْهُ مَا يَجِيءُ فِي الْقُرْآنِ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَيَكْثُرُ مِثْلُ هَذَا فِي الْجُمَلِ الْمَفْصُولِ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ بِدُونِ عَطْفٍ لِأَنَّ الظَّرْفَ وَالْمَجْرُورَ يُشْبِهَانِ الرَّوَابِطَ، فَالْجُمْلَةُ الْمَفْصُولَةُ إِذَا صُدِّرَتْ بِوَاحِدٍ مِنْهَا أَكْسَبَهَا ذَلِكَ نَوْعَ ارْتِبَاطٍ بِمَا قَبْلَهَا: كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ [آل عِمْرَانَ: ٣٥] وَنَحْوِهِمَا، وَهَذَا أَحْسَنُ الْوُجُوهِ فِي نَظْمِ هَذِهِ الْآيَةِ وَأَوْمَأَ إِلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» .
Zira onun maksadı o günde meydana gelen şeydir; fakat onun zarfı olduğu için ehemmiyeti günün bizzat kendisine vermiştir. Kur'an'da defalarca gelen örnekler de bu kabildendir. Bu tür kullanım, atıfsız olarak birbirinden ayrılmış cümlelerde çokça yer alır; zira zarf ve câr-mecrûr bağlaçlara benzerler, dolayısıyla ayrılmış bir cümle bunlardan biriyle başladığında bu durum ona kendisinden öncekiyle bir nevi irtibat kazandırır: Tıpkı bu ayette ve Yüce Allah'ın: { إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ } “Hani İmrân'ın karısı demişti ki...” [Âl-i İmrân: 35] buyruğu ile benzerlerinde olduğu gibi. Bu ayetin nazmındaki en güzel vecih budur ve buna el-Keşşâf'ta da işaret edilmiştir.
وَقِيلَ مَنْصُوبٌ بِـ (اذْكُرْ) ، وَقِيلَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: الْمَصِيرُ وَفِيهِ بُعْدٌ لِطُولِ الْفَصْلِ، وَقِيلَ بِقَوْلِهِ: (وَيُحَذِّرُكُمْ) وَهُوَ بَعِيدٌ، لِأَنَّ التَّحْذِيرَ حَاصِلٌ مِنْ وَقْتِ نُزُولِ الْآيَةِ، وَلَا يَحْسُنُ أَنْ يُجْعَلَ عَامِلَ الظَّرْفِ فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَ هَذِهِ لِعَدَمِ الْتِئَامِ الْكَلَامِ حَقَّ الِالْتِئَامِ.
[Yevme lafzının] (اذْكُرْ) “[hatırla]” takdiriyle mensup olduğu da söylenmiştir. O'nun { الْمَصِيرُ } “dönüş” buyruğuna müteallık olduğu da söylenmiştir ki aranın uzaması sebebiyle bunda bir uzaklık vardır. { وَيُحَذِّرُكُمُ } “sizi sakındırır” buyruğuna [müteallık olduğu da] söylenmiştir; bu da uzaktır, çünkü sakındırma ayetin iniş vaktinden itibaren geçerlidir. Kelamın tam bir uyum sağlayamaması sebebiyle, zarfın âmilinin bundan önceki ayette kılınması da uygun düşmez.
فَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ قَوْلُهُ تَوَدُّ هُوَ مَبْدَأُ الِاسْتِئْنَافِ، وَعَلَى الْوُجُوهِ الْأُخْرَى هُوَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ مِنْ قَوْلِهِ وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ.
Birinci veche göre O'nun { تَوَدُّ } “arzu eder” buyruğu istînâfın (yeni cümlenin) başlangıcıdır; diğer vecihlere göre ise O'nun { وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ } “yaptığı kötülük” buyruğundan hâl cümlesidir.
وَقَوْلُهُ: وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ يجوز أَن كَون تَكْرِيرًا لِلتَّحْذِيرِ الْأَوَّلِ لِزِيَادَةِ التَّأْكِيدِ كَقَوْلِ لَبِيدٍ:
O'nun: { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ } “Allah sizi Zâtından sakındırır” buyruğunun, tekit ziyadeliği için ilk sakındırmanın bir tekrarı olması caizdir; tıpkı Lebîd'in şu sözü gibi:
فَتَنَازَعَا سَبَطًا يَطِيرُ ظِلَالُهُ ... كَدُخَانِ مُشْعَلَةٍ يُشَبُّ ضِرَامُهَا
“Gölgesi uçuşan uzun [tüyleri] çekiştiler ... Tutuşturulan alevin dumanı gibi.”
مَشْمُولَةٍ غُلِثَتْ بِنَابِتٍ عَرْنَجٍ ... كَدُخَانِ نَارٍ سَاطِعٍ أَسْنَامُهَا
“Kuzey rüzgârına tutulmuş, ernec bitkisiyle karışmış [ateş gibi] ... Yükselen hörgüçleri parlayan bir ateşin dumanı gibi.”
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْأَوَّلُ تَحْذِيرًا مِنْ مُوَالَاةِ الْكَافِرِينَ، وَالثَّانِي تَحْذِيرًا مِنْ أَنْ يَجِدُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا عَمِلُوا مِنْ سُوءٍ مُحْضَرًا.
İlkinin kâfirleri dost edinmekten sakındırma, ikincisinin ise kıyamet günü yaptıkları kötülükleri hazır bulmaktan sakındırma olması da caizdir.
وَالْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلِذَلِكَ سَمَّى الْمَوْعِظَةَ تَحْذِيرًا: لِأَنَّ الْمُحَذَّرَ لَا يَكُونُ مُتَلَبِّسًا بِالْوُقُوعِ فِي الْخَطَرِ، فَإِنَّ التَّحْذِيرَ تَبْعِيدٌ مِنَ الْوُقُوعِ وَلَيْسَ انْتِشَالًا بَعْدَ الْوُقُوعِ وَذَيَّلَهُ هُنَا بقوله: وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ لِلتَّذْكِيرِ بِأَنَّ هَذَا التَّحْذِيرَ لِمَصْلَحَةِ الْمُحَذَّرِينَ.
Hitap müminleredir; bu sebeple öğüdü sakındırma olarak isimlendirmiştir: Zira sakındırılan kimse henüz tehlikeye düşmüş durumda değildir; nitekim sakındırma [tehlikeye] düşmekten uzaklaştırmaktır, düştükten sonra çekip çıkarmak değildir. Bu sakındırmanın sakındırılanların maslahatına olduğunu hatırlatmak için burada sözü: { وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } “Allah kullarına çok şefkatlidir” buyruğuyla fezleke yapmıştır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْعِبَادِ لِلِاسْتِغْرَاقِ: لِأَنَّ رَأْفَةَ اللَّهِ شَامِلَةٌ لِكُلِّ النَّاسِ مُسْلِمِهِمْ وَكَافِرِهِمْ:
{ الْعِبَادِ } kelimesindeki belirlilik istiğrâk (kapsayıcılık) içindir; çünkü Allah'ın şefkati müminiyle kâfiriyle bütün insanları kuşatıcıdır:
وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ [فاطر: ٤٥] اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ [الشورى: ١٩] وَمَا وَعِيدُهُمْ إِلَّا لِجَلْبِ صَلَاحِهِمْ، وَمَا تَنْفِيذُهُ بَعْدَ فَوَاتِ الْمَقْصُودِ مِنْهُ إِلَّا لِصِدْقِ كَلِمَاتِهِ، وَانْتِظَامِ حِكْمَتِهِ سُبْحَانَهُ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ (أَلْ) عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ أَيْ بِعِبَادِهِ فَيَكُونَ بِشَارَة للْمُؤْمِنين.
{ وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ } “Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden hemen cezalandırsaydı, onun sırtında hiçbir canlı bırakmazdı” [Fâtır: 45], { اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ } “Allah kullarına lütufkârdır” [eş-Şûrâ: 19]. Onları tehdit etmesi ancak ıslahlarını temin etmek içindir; maksat kaçırıldıktan sonra bu tehdidin infaz edilmesi ise ancak O'nun sözlerinin doğruluğu ve Yüce Zâtının hikmetinin nizamı gereğidir. Harf-i tarifi (ال) muzafun ileyhin yerine bedel sayarak “kullarına” takdir etmen de mümkündür; bu takdirde müminler için bir müjde olur.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٣١]
[Âl-i İmrân Sûresi (3) : Âyet 31]
قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣١)
{ قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (31)
انْتِقَالٌ إِلَى التَّرْغِيبِ بَعْدَ التَّرْهِيبِ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ. وَالْمُنَاسَبَةُ أَنَّ التَّرْهِيبَ الْمُتَقَدِّمَ خُتِمَ بقوله: وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ [آل عمرَان: ٣٠] وَالرَّأْفَةُ تَسْتَلْزِمُ مَحَبَّةَ المرءوف بِهِ الرؤوف، فَجَعْلُ
Kur'an'ın âdeti üzere korkutmadan sonra teşvike geçiştir. Münasebet ise şudur: Önceki korkutma { وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } “Allah kullarına çok şefkatlidir” [Âl-i İmrân: 30] buyruğuyla nihayete ermiştir; şefkat ise kendisine şefkat edilenin şefkat edeni sevmesini gerektirir. Dolayısıyla
مَحَبَّةِ اللَّهِ فِعْلًا لِلشَّرْطِ فِي مَقَامِ تَعْلِيقِ الْأَمْرِ بِاتِّبَاعِ الرَّسُولِ عَلَيْهِ مَبْنِيٌّ عَلَى كَوْنِ الرَّأْفَةِ تَسْتَلْزِمُ الْمَحَبَّةَ، أَوْ هُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ مَحَبَّةَ اللَّهِ أَمْرٌ مَقْطُوعٌ بِهِ مِنْ جَانِبِ الْمُخَاطَبِينَ، فَالتَّعْلِيقُ عَلَيْهِ تَعْلِيقُ شَرْطٍ مُحَقَّقٍ، ثُمَّ رُتِّبَ عَلَى الْجَزَاءِ مَشْرُوطٌ آخَرُ وَهُوَ قَوْلُهُ: يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ لِكَوْنِهِ أَيْضًا مَقْطُوعَ الرَّغْبَةِ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ، لِأَنَّ الْخِطَابَ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالْمُؤْمِنُ غَايَةُ قَصْدِهِ تَحْصِيلُ رِضَا اللَّهِ عَنْهُ وَمَحَبَّتِهِ إِيَّاهُ.
Resul'e uyma emrinin kendisine bağlanması makamında Allah sevgisinin şart fiili kılınması, şefkatin sevgiyi gerektirmesi esasına dayanır; yahut Allah sevgisinin muhataplar cihetinden kesin bir durum olması esasına dayanır ki buna bağlama, gerçekleşmiş bir şartın bağlanmasıdır. Sonra cezanın (şartın sonucunun) üzerine başka bir şartlı sonuç terettüp ettirilmiştir ki o da: { يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } “Allah da sizi sevsin” buyruğudur; çünkü bu da muhataplar açısından arzulanması kesin olan bir şeydir, zira hitap müminleredir ve müminin nihai gayesi Allah'ın kendisinden razı olmasını ve kendisini sevmesini elde etmektir.
وَالْمَحَبَّةُ: انْفِعَالٌ نَفْسَانِيٌّ يَنْشَأُ عِنْدَ الشُّعُورِ بِحُسْنِ شَيْءٍ: مِنْ صِفَاتٍ ذَاتِيَّةٍ.
Sevgi (el-mahabbet): Bizzat zâta ait sıfatlardan kaynaklanan bir şeyin güzelliğinin hissedilmesiyle ortaya çıkan nefsi bir etkilenmedir;
أَوْ إِحْسَانٍ، أَوِ اعْتِقَادٍ أَنَّهُ يُحِبُّ الْمُسْتَحْسِنَ وَيَجُرُّ إِلَيْهِ الْخَيْرَ. فَإِذَا حَصَلَ ذَلِكَ الِانْفِعَالُ عَقَبَهُ مَيْلٌ وَانْجِذَابٌ إِلَى الشَّيْءِ الْمَشْعُورِ بِمَحَاسِنِهِ، فَيَكُونُ الْمُنْفَعِلُ مُحِبًّا، وَيَكُونُ الْمَشْعُورُ
yahut bir iyilikten ya da onun güzel bulan kimseyi sevdiğine ve ona hayır getirdiğine inanmaktan doğar. Bu etkilenme meydana geldiğinde, ardından güzellikleri hissedilen şeye karşı bir eğilim ve çekim gelir; böylece etkilenen kişi seven (muhib), güzellikleri hissedilen ise
بِمَحَاسِنِهِ مَحْبُوبًا، وَتُعَدُّ الصِّفَاتُ الَّتِي أَوْجَبَتْ هَذَا الِانْفِعَالَ جَمَالًا عِنْدَ الْمُحِبِّ، فَإِذَا قَوِيَ هَذَا الِانْفِعَالُ صَارَ تَهَيُّجًا نَفْسَانِيًّا، فَسُمِّيَ عِشْقًا لِلذَّوَاتِ، وَافْتِنَانًا بِغَيْرِهَا.
sevilen (mahbub) olur. Bu etkilenmeyi gerektiren sıfatlar sevenin nezdinde güzellik (cemâl) sayılır. Bu etkilenme güçlendiğinde nefsi bir galeyana dönüşür; zâtlar için aşk, zât dışındaki şeyler için ise tutku (iftinân) olarak adlandırılır.
وَالشُّعُورُ بِالْحُسْنِ الْمُوجِبُ لِلْمَحَبَّةِ يُسْتَمَدُّ مِنَ الْحَوَاسِّ فِي إِدْرَاكِ الْمَحَاسِنِ الذَّاتِيَّةِ الْمَعْرُوفَةِ بِالْجَمَالِ، وَيُسْتَمَدُّ أَيْضًا مِنَ التَّفَكُّرِ فِي الْكَمَالَاتِ الْمُسْتَدَلِّ عَلَيْهَا بِالْعَقْلِ وَهِيَ الْمَدْعُوَّةُ بِالْفَضِيلَةِ، وَلِذَلِكَ يُحِبُّ الْمُؤْمِنُونَ اللَّهَ تَعَالَى، وَيُحِبُّونَ النَّبِيءَ ﷺ، تَعْظِيمًا لِلْكِمَالَاتِ، وَاعْتِقَادًا بِأَنَّهُمَا يَدْعُوَانِهِمْ إِلَى الْخَيْرِ، وَيُحِبُّ النَّاسُ أَهْلَ الْفَضْلِ الْأَوَّلِينَ كَالْأَنْبِيَاءِ وَالْحُكَمَاءِ وَالْفَاضِلِينَ، وَيُحِبُّونَ سُعَاةَ الْخَيْرِ مِنَ الْحَاضِرِينَ وَهُمْ لَمْ يَلْقَوْهُمْ وَلَا رَأَوْهُمْ.
Sevgiyi gerektiren güzelliğin hissedilmesi; güzellik (cemâl) olarak bilinen zâtî güzelliklerin idrakinde duyulardan beslendiği gibi, akılla delillendirilen ve erdem (fazilet) olarak adlandırılan kemâlâtı tefekkür etmekten de beslenir. Bundan dolayı müminler kemâlâta saygı duyarak ve her ikisinin de kendilerini hayra çağırdığına inanarak Yüce Allah'ı ve Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem severler; insanlar da peygamberler, bilgeler ve erdemli zatlar gibi geçmişin fazilet ehlini severler ve kendileriyle karşılaşmadıkları ve onları görmedikleri halde çağdaşları olan hayır erlerini de severler.
وَيَرْجِعُ الْجَمَالُ وَالْفَضِيلَةُ إِلَى إِدْرَاكِ النَّفْسِ مَا يُلَائِمُهَا: مِنَ الْأَشْكَالِ، وَالْأَنْغَامِ، وَالْمَحْسُوسَاتِ، وَالْخِلَالِ. وَهَذِهِ الْمُلَاءَمَةُ تَكُونُ حِسِّيَّةً لِأَجْلِ مُنَاسَبَةِ الطَّبْعِ كَمُلَاءَمَةِ الْبُرُودَةِ فِي الصَّيْفِ، وَالْحَرِّ فِي الشِّتَاءِ، وَمُلَاءَمَةِ اللَّيِّنِ لِسَلِيمِ الْجِلْدِ، وَالْخَشِنِ لِمَنْ بِهِ دَاعِي حَكَّةٍ، أَوْ إِلَى حُصُولِ مَنَافِعَ كَمُلَاءَمَةِ الْإِحْسَانِ وَالْإِغَاثَةِ. وَتَكُونُ فِكْرِيَّةً لِأَجْلِ غَايَاتٍ نَافِعَةٍ كَمُلَاءَمَةِ الدَّوَاءِ لِلْمَرِيضِ، وَالتَّعَبِ لِجَانِي الثَّمَرَةِ، وَالسَّهَرِ لِلْمُتَفَكِّرِ فِي الْعِلْمِ، وَتَكُونُ لِأَجْلِ الْإِلْفِ، وَتَكُونُ لِأَجْلِ الِاعْتِقَادِ الْمَحْضِ، كَتَلَقِّي النَّاسِ أَنَّ الْعِلْمَ فَضِيلَةٌ، وَيَدْخُلُ فِي هَذَيْنِ مَحَبَّةُ الْأَقْوَامِ عَوَائِدَهُمْ مِنْ غَيْرِ تَأَمُّلٍ فِي صَلَاحِهَا، وَقَدْ تَكُونُ مَجْهُولَةَ السَّبَبِ كَمُلَاءَمَةِ الْأَشْكَالِ الْمُنْتَظِمَةِ لِلنُّفُوسِ وَمُلَاءَمَةِ الْأَلْوَانِ اللَّطِيفَةِ.
Güzellik ve erdem; şekillerden, nağmelerden, duyulur şeylerden ve huylardan nefsin kendisine uygun olanı idrak etmesine dayanır. Bu uygunluk; yazın serinliğin, kışın sıcağın uygunluğu, pürüzsüz cilde yumuşak olanın, kaşıntısı olana ise sert olanın uygunluğu gibi fıtratın münasebeti sebebiyle ya da iyilik ve yardımlaşmanın uygunluğu gibi menfaatlerin elde edilmesi sebebiyle hissi olur. Hastaya ilacın, meyve toplayana yorgunluğun, ilim üzerine düşünen kimseye uykusuz kalmanın uygunluğu gibi faydalı gayeler sebebiyle fikri olur. Alışkanlık sebebiyle olur; insanların ilmin bir fazilet olduğunu kabul etmesi gibi sırf inanç sebebiyle olur ki toplumların kendi âdetlerini onların doğruluğunu düşünmeksizin sevmesi bu ikisine dâhildir. Düzgün şekillerin nefislere uygunluğu ve latif renklerin uygunluğu gibi bazen sebebi bilinmeyen türden de olabilir.
وَفِي جَمِيعِ ذَلِكَ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَزِيدَ اتِّضَاحًا بِأَضْدَادِهَا كَالْأَشْكَالِ الْفَاسِدَةِ، وَالْأَصْوَاتِ الْمُنْكَرَةِ، وَالْأَلْوَانِ الْكَرِيهَةِ، دَائِمًا أَوْ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ، كَاللَّوْنِ الْأَحْمَرِ يَرَاهُ الْمَحْمُومُ.
Bütün bunlarda, sürekli olarak yahut hummalı bir kimsenin gördüğü kırmızı renk gibi bazı durumlarda ortaya çıkan bozuk şekiller, çirkin sesler ve hoşa gitmeyen renkler gibi zıtlarıyla açıklığı daha da artırabilirsin.
وَلَمْ يَسْتَطِعِ الْفَلَاسِفَةُ تَوْضِيحَ عِلَّةِ مُلَاءَمَةِ بَعْضِ مَا يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْجَمَالِ لِلنُّفُوسِ: كَكَوْنِ الذَّاتِ جَمِيلَةً أَوْ قَبِيحَةَ الشَّكْلِ، وَكَوْنِ الْمُرَبَّعِ أَوِ الدَّائِرَةِ حَسَنًا لَدَى النَّفْسِ، وَالشَّكْلِ الْمُخْتَلِّ قَبِيحًا، وَمَعَ الِاعْتِرَافِ بِاخْتِلَافِ النَّاسِ فِي بَعْضِ مَا يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْجَمَالِ وَالْقُبْحِ كَمَا قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ:
Filozoflar; bir zâtın güzel ya da çirkin şekilli olması, karenin veya dairenin nefis nezdinde güzel, bozuk şeklin ise çirkin sayılması gibi güzellik olarak ifade edilen bazı şeylerin nefislere olan uygunluğunun illetini tam olarak açıklayamamışlardır. Bununla birlikte Ebü't-Tayyib'in dediği gibi insanların güzellik ve çirkinlik olarak ifade edilen bazı hususlarda ihtilaf ettikleri de kabul edilmektedir:
ضُرُوبُ النَّاسِ عُشَّاقٌ ضُرُوبَا وَأَنَّ بَعْضَ النَّاسِ يَسْتَجِيدُ مِنَ الْمَلَابِسِ مَا لَا يَرْضَى بِهِ الْآخَرُ وَيَسْتَحْسِنُ مِنَ الْأَلْوَانِ مَا يَسْتَقْبِحُهُ الْآخَرُ، وَمَعَ ذَلِكَ كُلِّهِ فَالْمُشَاهَدُ أَنَّ مُعْظَمَ الْأَحْوَالِ لَا يَخْتَلِفُ فِيهَا النَّاسُ السَّالِمُو الْأَذْوَاقِ.
“Türlü türlü insanlar, türlü türlü şeylerin âşıklarıdır”; nitekim insanların kimi başkasının razı olmayacağı elbiseleri kaliteli bulur, birinin çirkin gördüğü renkleri diğeri güzel görür. Bütün bunlara rağmen müşahede edilen şudur ki, zevkleri selim olan insanlar hâllerin çoğunda ihtilaf etmezler.
فَأَمَّا الْمُتَقَدِّمُونَ فَقَالَ سُقْرَاطُ: سَبَبُ الْجَمَالِ حُبُّ النَّفْعِ، وَقَالَ أَفْلَاطُونُ: «الْجمال أَمر إِلَّا هِيَ أَزَلِيٌّ مَوْجُودٌ فِي عَالَمِ الْعَقْلِ غَيْرُ قَابِلٍ لِلتَّغَيُّرِ قَدْ تَمَتَّعَتِ الْأَرْوَاحُ بِهِ قَبْلَ هُبُوطِهَا إِلَى الْأَجْسَامِ فَلَمَّا نَزَلَتْ إِلَى الْأَجْسَامِ صَارَتْ مَهْمَا رَأَتْ شَيْئًا عَلَى مِثَالِ مَا عَهِدَتْهُ فِي الْعَوَالِمِ الْعَقْلِيَّةِ وَهِيَ عَالَمُ الْمِثَالِ مَالَتْ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ مَأْلُوفُهَا مِنْ قَبْلِ هُبُوطِهَا» . وَذَهَبَ الطَّبَائِعِيُّونَ: إِلَى أَنَّ الْجَمَالَ شَيْءٌ يَنْشَأُ عِنْدَنَا عَنِ الْإِحْسَاسِ بِالْحَوَاسِّ. وَرَأَيْتُ فِي كِتَابِ «جَامِعِ أَسْرَارِ الطِّبِّ» لِلْحَكِيمِ عَبْدِ الْمَلِكِ ابْن زُهْرٍ الْقُرْطُبِيِّ «الْعِشْقُ الْحِسِّيُّ إِنَّمَا هُوَ مَيْلُ النَّفْسِ إِلَى الشَّيْءِ الَّذِي تَسْتَحْسِنُهُ وَتَسْتَلِذُّهُ، وَذَلِكَ أَنَّ الرُّوحَ النَّفْسَانِيَّ الَّذِي مَسْكَنُهُ الدِّمَاغُ قَرِيبٌ مِنَ النُّورِ الْبَصَرِيِّ الَّذِي يُحِيطُ بِالْعَيْنِ وَمُتَّصِلٌ بِمُؤَخَّرِ الدِّمَاغِ وَهُوَ الذُّكْرُ فَإِذَا نَظَرَتِ الْعَيْنُ إِلَى الشَّيْءِ الْمُسْتَحْسَنِ انْضَمَّ النُّورِيُّ الْبَصَرِيُّ وَارْتَعَدَ فَبِذَلِكَ الِانْضِمَامِ وَالِارْتِعَادِ يَتَّصِلُ بِالرُّوحِ النَّفْسَانِيِّ فَيَقْبَلُهُ قَبُولًا حَسَنًا ثُمَّ يُودِعُهُ الذُّكْرَ فَيُوجِبُ ذَلِكَ الْمَحَبَّةَ. وَيَشْتَرِكُ أَيْضًا بِالرُّوحِ الْحَيَوَانِيِّ الَّذِي مَسْكَنُهُ الْقَلْبُ لِاتِّصَالِهِ بِأَفْعَالِهِ فِي الْجَسَدِ كُلِّهِ فَحِينَئِذٍ تَكُونُ الْفِكْرَةُ وَالْهَمُّ وَالسَّهَرُ» .
Kadim filozoflara gelince; Sokrates: “Güzelliğin sebebi fayda sevgisidir” demiştir. Eflâtun ise şöyle demiştir: “Güzellik; akıl âleminde var olan, değişimi kabul etmeyen ezeli ilahi bir durumdur; ruhlar bedenlere inmeden önce onun tadını çıkarmışlardır. Bedenlere indiklerinde ise akli âlemlerde -ki o idealar âlemidir- alıştıkları şeylerin benzeri bir şey gördüklerinde, inişlerinden önceki aşinalıkları sebebiyle ona meylederler.” Tabiatçılar ise güzelliğin bizde duyularla hissetmekten doğan bir şey olduğu görüşüne varmışlardır. Hekim Abdülmelik b. Zühr el-Kurtubî'nin Câmiu Esrâri't-Tıbb adlı kitabında şöyle gördüm: “Hissi aşk; nefsin güzel bulduğu ve lezzet aldığı şeye meyletmesinden ibarettir. Bu da şöyledir: Meskeni beyin olan nefsi ruh, gözü çevreleyen görme nuruna yakındır ve beynin arka kısmına, yani hafızaya (zükr) bağlıdır. Göz güzel bulunan bir şeye baktığında, görme nuru büzülür ve titrer; bu büzülme ve titremeyle nefsi ruha bağlanır, o da bunu güzel bir kabulle karşılayıp hafızaya emanet eder ve bu durum sevgiyi doğurur. Bütün bedendeki fiilleriyle olan irtibatı sebebiyle meskeni kalp olan hayvani ruh da buna ortak olur; işte o zaman derin düşünce, tasa ve uykusuzluk meydana gelir.”
وَالْحَقُّ أَنَّ مَنْشَأَ الشُّعُورِ بِالْجَمَالِ قَدْ يَكُونُ عَنِ الْمُلَائِمِ، وَعَنِ التَّأَثُّرِ الْعَصَبِيِّ، وَهُوَ يَرْجِعُ إِلَى الْمُلَائِمِ أَيْضًا كَتَأَثُّرِ الْمَحْمُومِ بِاللَّوْنِ الْأَحْمَرِ، وَعَنِ الْإِلْفِ وَالْعَادَةِ بِكَثْرَةِ الْمُمَارَسَةِ، وَهُوَ يَرْجِعُ إِلَى الْمُلَائِمِ كَمَا قَالَ ابْنُ الرُّومِيِّ:
Hakikat şudur ki, güzelliği hissetmenin kaynağı; bazen uygun olandan, bazen de hummalının kırmızı renkten etkilenmesi gibi -ki bu da yine uygun olana döner- asabi etkilenmeden ileri gelir; bazen de çokça meşguliyetten doğan ünsiyet ve alışkanlıktan kaynaklanır ki bu da İbnü'r-Rûmî'nin dediği gibi yine uygun olana döner:
وَحَبَّبَ أَوْطَانَ الرِّجَالِ إِلَيْهِمُ ... مَآرِبُ قَضَّاهَا الشَّبَابُ هُنَالِكَ
“Erkeklere vatanlarını sevdiren şey ... Gençliğin oralarda giderdiği arzulardır.”
إِذَا ذَكَرُوا أَوْطَانَهُمْ ذَكَّرَتْهُمُ ... عُهُودَ الصِّبَا فِيهَا فَحَنُّوا لِذَلِكَ
“Vatanlarını andıklarında, oradaki çocukluk çağlarını hatırlatır ... Onlar da bu yüzden özlem duyarlar.”
وَعَنْ تَرَقُّبِ الْخَيْرِ وَالْمَنْفَعَةِ وَهُوَ يَرْجِعُ إِلَى الْمُلَائِمِ، وَعَنِ اعْتِقَادِ الْكَمَالِ وَالْفَضِيلَةِ وَهُوَ يَرْجِعُ إِلَى الْمَأْلُوفِ الرَّاجِعِ إِلَى الْمُمَارَسَةِ بِسَبَبِ تَرَقُّبِ الْخَيْرِ مِنْ صَاحِبِ الْكَمَالِ وَالْفَضِيلَةِ.
[Yine güzellik hissi] hayır ve menfaat beklentisinden kaynaklanır ki bu da uygun olana döner; kemâl ve fazilete inanmaktan kaynaklanır ki bu da kemâl ve fazilet sahibinden hayır bekleme sebebiyle meşguliyete dayanan aşina olunmuş şeye döner.
وَوَرَاءَ ذَلِكَ كُلِّهِ شَيْءٌ مِنَ الْجَمَالِ وَمِنَ الْمَحَبَّةِ لَا يُمْكِنُ تَعْلِيلُهُ وَهُوَ اسْتِحْسَانُ الذَّوَاتِ الْحَسَنَةِ وَاسْتِقْبَاحُ الْأَشْيَاءِ الْمُوحِشَةِ فَنَرَى الطِّفْلَ الَّذِي لَا إِلْفَ لَهُ بِشَيْءٍ يَنْفِرُ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي نَرَاهَا وَحِشَةً.
Bütün bunların ötesinde, güzellikten ve sevgiden illeti açıklanamayan bir kısım vardır ki o da güzel zâtları hoş bulmak ve ürkütücü şeyleri çirkin görmektir; nitekim hiçbir şeye aşinalığı bulunmayan çocuğun bile bizim ürkütücü gördüğümüz şeylerden kaçındığını görürüz.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُتَقَدِّمُونَ فِي أَنَّ الْمَحَبَّةَ وَالْجَمَالَ هَلْ يُقْصَرَانِ عَلَى الْمَحْسُوسَاتِ:
Kadim âlimler sevgi ve güzelliğin sadece duyulur şeylerle sınırlı olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir:
فَالَّذِينَ قَصَرُوهُمَا عَلَى الْمَحْسُوسَاتِ لَمْ يُثْبِتُوا غَيْرَ الْمَحَبَّةِ الْمَادِّيَّةِ، وَالَّذِينَ لَمْ يَقْصُرُوهُمَا عَلَيْهَا أَثْبَتُوا الْمَحَبَّةَ الرَّمْزِيَّةَ، أَعْنِي الْمُتَعَلِّقَةَ بِالْأَكْوَانِ غَيْرِ الْمَحْسُوسَةِ كَمَحَبَّةِ الْعَبْدِ لِلَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ، وَقَالَ بِهِ مِنَ الْمُتَقَدِّمِينَ أَفْلَاطُونُ، وَمِنَ الْمُسْلِمِينَ الْغَزَّالِيُّ وَفَخْرُ
Bu ikisini duyulur şeylerle sınırlandıranlar maddi sevgiden başkasını kabul etmemişlerdir; bu ikisini duyulur şeylerle sınırlandırmayanlar ise sembolik/manevi sevgiyi, yani kulun Yüce Allah'a olan sevgisi gibi hissedilmeyen varlıklara taalluk eden sevgiyi ispat etmişlerdir ki doğru olan da budur. Bunu kadimlerden Eflâtun, Müslümanlardan ise Gazzâlî ve Fahr
الدِّينِ وَقَدْ أُضِيفَتْ هَذِهِ الْمَحَبَّةُ إِلَى أَفْلَاطُونَ، فَقِيلَ مَحَبَّةٌ أَفْلَاطُونِيَّةٌ: لِأَنَّهُ بَحَثَ عَنْهَا وَعَلَّلَهَا فَإِنَّنَا نَسْمَعُ بِصِفَاتِ مَشَاهِيرِ الرِّجَالِ مِثْلِ الرُّسُلِ وَأَهْلِ الْخَيْرِ وَالَّذِينَ نَفَعُوا النَّاسَ، وَالَّذِينَ اتَّصَفُوا بِمَحَامِدِ الصِّفَاتِ كَالْعِلْمِ وَالْكَرَمِ وَالْعَدْلِ، فَنَجِدُ مِنْ أَنْفُسِنَا مَيْلًا إِلَى ذِكْرِهِمْ ثُمَّ يَقْوَى ذَلِكَ الْمَيْلُ حَتَّى يَصِيرَ مَحَبَّةً مِنَّا إِيَّاهُمْ مَعَ أَنَّنَا مَا عَرَفْنَاهُمْ، أَلَا تَرَى أَنَّ مُزَاوَلَةَ كُتُبِ الْحَدِيثِ وَالسِّيرَةِ مِمَّا يُقَوِّي مَحَبَّةَ الْمُزَاوِلِ فِي الرَّسُولِ ﷺ، وَكَذَلِكَ صِفَاتُ الْخَالِقِ تَعَالَى، لَمَّا كَانَتْ كُلُّهَا كَمَالَاتٍ وَإِحْسَانًا إِلَيْنَا وَإِصْلَاحًا لِفَاسِدِنَا، أَكْسَبَنَا اعْتِقَادُهَا إِجْلَالًا لِمَوْصُوفِهَا، ثُمَّ يَذْهَبُ ذَلِكَ الْإِجْلَالُ يَقْوَى إِلَى أَنْ يَصِيرَ مَحَبَّةً
ed-Dîn [er-Râzî] söylemiştir. Bu sevgi Eflâtun'a nispet edilerek “Platonik (Eflâtunî) sevgi” denilmiştir; zira onu araştırmış ve temellendirmiştir. Nitekim bizler peygamberler, hayır ehli, insanlara faydası dokunanlar ile ilim, cömertlik ve adalet gibi övgüye değer sıfatlarla bezenmiş meşhur şahsiyetlerin niteliklerini duyduğumuzda, içimizde onları anmaya karşı bir meyil buluruz; sonra bu meyil onları şahsen tanımadığımız halde kendilerine duyduğumuz bir sevgi hâline gelecek kadar güçlenir. Görmez misin ki hadis ve siyer kitaplarıyla meşgul olmak, meşgul olan kimsenin Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem olan sevgisini kuvvetlendirir. Aynı şekilde Yüce Yaratıcı'nın sıfatları da bütünüyle kemâlât, bize yönelik ihsan ve bozulan hâllerimizi ıslah kabilinden olduğu için, bunlara inanmak bize bu sıfatlarla nitelenen Zât'a karşı bir tazim kazandırır; ardından bu tazim giderek güçlenir ve nihayet sevgi hâline gelir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ: أَنْ يَكُونَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا، وَأَنْ يُحِبَّ الْمَرْءَ لَا يُحِبُّهُ إِلَّا لِلَّهِ، وَأَنْ يَكْرَهَ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُقْذَفَ فِي النَّارِ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Üç şey vardır ki kimde bulunursa o kimse imanın tadını alır: Allah ve Resulünün kendisine başka her şeyden daha sevimli olması, bir kimseyi sadece Allah için sevmesi ve ateşe atılmaktan nasıl korkup hoşlanmıyorsa küfre dönmekten de öylece hoşlanmaması.”
فَكَانَتْ هَذِهِ الثَّلَاثَةُ مِنْ قَبِيلِ الْمَحَبَّةِ وَلِذَلِكَ جُعِلَ عِنْدَهَا وِجْدَانُ حَلَاوَةِ الْإِيمَانِ أَيْ وِجْدَانُهُ جَمِيلًا عِنْدَ مُعْتَقِدِهِ.
Bu üç husus sevgi kabilindendir; bundan dolayı imanın tadını bulmak, yani inanan nezdinde onun güzel bulunması bunların varlığına bağlanmıştır.
فَأَصْحَابُ الرَّأْيِ الْأَوَّلِ يَرَوْنَ تَعْلِيقَ الْمَحَبَّةِ بِذَاتِ اللَّهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَحْوِهَا مَجَازًا بِتَشْبِيهِ الرَّغْبَةِ فِي مَرْضَاتِهِ بِالْمَحَبَّةِ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ الثَّانِي يَرَوْنَهُ حَقِيقَةً وَهُوَ الصَّحِيحُ.
Birinci görüşün sahipleri, bu ayette ve benzerlerinde sevginin Allah'ın Zâtına taalluk etmesini, O'nun rızasını istemenin sevgiye benzetilmesi yoluyla mecaz sayarlar; ikinci görüşün sahipleri ise bunu hakikat kabul ederler ki doğru olan da budur.
وَمِنْ آثَارِ الْمَحَبَّةِ تَطَلُّبُ الْقُرْبِ مِنَ الْمَحْبُوبِ وَالِاتِّصَالِ بِهِ وَاجْتِنَابُ فِرَاقِهِ. وَمِنْ آثَارِهَا مَحَبَّةُ مَا يَسُرُّهُ وَيُرْضِيهِ، وَاجْتِنَابُ مَا يُغْضِبُهُ، فَتَعْلِيقُ لُزُومِ اتِّبَاعِ الرَّسُولِ عَلَى مَحَبَّةِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الرَّسُولَ دَعَا إِلَى مَا يَأْمُرُ اللَّهُ بِهِ وَإِلَى إِفْرَادِ الْوِجْهَةِ إِلَيْهِ، وَذَلِكَ كَمَالُ الْمَحَبَّةِ.
Sevginin eserlerinden biri sevilene yakın olmayı, ona kavuşmayı arzu etmek ve ondan ayrılmaktan kaçınmaktır. Yine sevginin eserlerinden biri, onu sevindirecek ve hoşnut edecek şeyleri sevmek, onu öfkelendirecek şeylerden de kaçınmaktır. Dolayısıyla Resul'e tâbi olmanın gerekliliğinin Yüce Allah sevgisine bağlanması, Resul'ün Allah'ın emrettiği şeylere ve yönelişi yalnızca O'na has kılmaya çağırmış olmasındandır; bu da sevginin kemâlidir.
وَأَمَّا إِطْلَاقُ الْمَحَبَّةِ فِي قَوْلِهِ: يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ فَهُوَ مَجَازٌ لَا مَحَالَةَ أُرِيدَ بِهِ لَازِمُ المحبّة وَهُوَ الرضى وَسَوْقُ الْمَنْفَعَةِ وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنْ تَجَلِّيَاتٍ لِلَّهِ يَعْلَمُهَا سُبْحَانَهُ. وَهُمَا الْمُعَبَّرُ عَنْهُمَا بِقَوْلِهِ: يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ فَإِنَّ ذَلِكَ دَلِيلُ الْمَحَبَّةِ وَفِي الْقُرْآنِ:
O'nun: { يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } “Allah da sizi sevsin” buyruğunda sevginin [Allah'a] ıtlak edilmesine (kullanılmasına) gelince; bu şüphesiz mecazdır; bununla sevginin lazımı olan rıza, menfaat ulaştırma ve Allah'ın Zâtının bildiği benzeri tecelliler kastedilmiştir. Bunlar da O'nun: { يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ } “Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın” buyruğunda ifade edilen hususlardır; zira bu sevginin delilidir ve Kur'an'da:
وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ [الْمَائِدَة: ١٨] .
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ } “Yahudiler ve Hristiyanlar: «Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz» dediler. De ki: «Öyleyse günahlarınız yüzünden size niçin azap ediyor?»” [Mâide 18] buyrulmuştur.
وَتَعْلِيقُ مَحَبَّةِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ عَلَى فَاتَّبِعُونِي الْمُعَلَّقِ عَلَى قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ يَنْتَظِمُ مِنْهُ قِيَاسٌ شَرْطِيٌّ اقْتِرَانِيٌّ. وَيَدُلُّ عَلَى الْحُبَّ الْمَزْعُومَ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَهُ اتِّبَاعُ الرَّسُولِ فَهُوَ حُبٌّ كَاذِبٌ، لِأَنَّ الْمُحِبَّ لِمَنْ يُحِبُّ مُطِيعٌ، وَلِأَنَّ ارْتِكَابَ مَا يَكْرَهُهُ الْمَحْبُوبُ إِغَاضَةٌ لَهُ وَتَلَبُّسٌ بِعَدُوِّهِ وَقَدْ قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ:
Allah'ın onları sevmesinin { فَاتَّبِعُونِي } “bana uyun” şartına bağlanması, bu şartın da: { إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ } “Eğer Allah'ı seviyorsanız” buyruğuna bağlanmış olması ile bitişik şartlı bir kıyas kurulur. Bu da göstermektedir ki, Resul'e ittiba ile birlikte olmayan bir sevgi iddiası yalan bir sevgidir; zira seven kimse sevdiğine itaat eder ve sevilenin hoşlanmadığı şeyleri yapmak onu öfkelendirmek ve onun düşmanına bürünmektir. Nitekim Ebü't-Tayyib şöyle demiştir:
أَأُحِبُّهُ وَأُحِبُّ فِيهِ مَلَامَةً ... إِنَّ الْمَلَامَةَ فِيهِ مِنْ أَعْدَائِهِ
Onu sevip de onun hakkında yapılan kınamayı nasıl sevebilirim? ... Şüphesiz onun hakkındaki kınama düşmanlarındandır.
فَعُلِمَ أَنَّ حُبَّ الْعَدُوِّ لَا يُجَامِعُ الْحُبَّ وَقَدْ قَالَ الْعِتَابِيُّ:
Böylece anlaşılmıştır ki düşmanı sevmek, sevgide bir araya gelemez. Nitekim İtâbî de şöyle demiştir:
تَوَدُّ عَدُوِّي ثُمَّ تَزْعُمُ أَنَّنِي ... صَدِيقُكَ لَيْسَ النَّوْكُ عَنْكَ بِعَازِبِ
Düşmanımı seviyorsun, sonra da benim dostum olduğunu iddia ediyorsun ... Ahmaklık senden uzak değildir.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ فِي قُوَّةِ التَّذْيِيلِ مِثْلَ جُمْلَةِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [الْبَقَرَة: ٢٨٤] الْمُتَقَدِّمَةِ. وَلَمْ يُذْكَرْ مُتَعَلِّقٌ لِلصِّفَتَيْنِ لِيَكُونَ النَّاسُ سَاعِينَ فِي تَحْصِيلِ أَسْبَابِ الْمَغْفِرَة وَالرَّحْمَة.
{ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” cümlesi, önceki { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla kadirdir” [Bakara 284] cümlesi gibi fezleke / fezleke mahiyetindedir. İnsanlar mağfiret ve rahmet sebeplerini elde etmeye çalışsınlar diye bu iki sıfatın taalluku (nesnesi) zikredilmemiştir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٣٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 32]
قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٣٢)
{ قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٣٢) } “De ki: «Allah'a ve Resul'e itaat edin.» Eğer yüz çevirirlerse, bilsinler ki Allah kâfirleri sevmez. (32)”
عودة إِلَى الْمَوْعِظَةِ بِطَرِيقِ الْإِجْمَالِ الْبَحْتِ: فَذْلَكَةً لِلْكَلَامِ، وَحِرْصًا عَلَى الْإِجَابَةِ،
Sözün özeti olarak ve [çağrıya] icabet edilmesini arzulayarak, sırf icmâlî bir yolla öğüde geri dönüştür:
- فَابْتَدَأَ الْمَوْعِظَةَ أَوَّلًا بِمُقَدِّمَةٍ وَهِيَ قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً [آل عمرَان: ١٠]
- [Cenâb-ı Hak] öğüde ilk olarak şu mukaddime ile başladı: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “İnkâr edenlerin ne malları ne de çocukları, Allah'a karşı onlara hiçbir fayda sağlamayacaktır” [Âl-i İmrân 10].