- ثُمَّ شَرَعَ فِي الْمَوْعِظَةِ بِقَوْلِهِ: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ [آل عمرَان: ١٢] الْآيَةَ.
- Sonra: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ } “İnkâr edenlere de ki: «Yenileceksiniz...»” [Âl-i İmrân 12] ayetiyle öğüde başladı.
وَهُوَ تَرْهِيبٌ
Bu ise bir korkutmadır (terhîb).
- ثُمَّ بِذِكْرِ مُقَابِلِهِ فِي التَّرْغِيبِ بقوله: قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ [آل عمرَان: ١٥] الْآيَةَ
- Sonra bunun karşılığı olan müjdeleme ve teşvik (terğîb) yoluyla şöyle buyurdu: { قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ } “De ki: «Size bunlardan daha hayırlısını haber vereyim mi?...»” [Âl-i İmrân 15].
- ثُمَّ بِتَأْيِيدِ مَا عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ بِقَوْلِهِ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [آل عمرَان: ١٨] الْآيَةَ وَفِي ذَلِكَ تَفْصِيلٌ كَثِيرٌ.
- Sonra: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah, kendisinden başka ilah olmadığına şahitlik etti...” [Âl-i İmrân 18] ayetiyle Müslümanların üzerinde bulunduğu inancı teyit etti; bunda ise pek çok ayrıntı vardır.
- ثُمَّ جَاءَ بِطَرِيقِ الْمُجَادَلَةِ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ حَاجُّوكَ [آل عمرَان: ٢٠] الْآيَةَ ثُمَّ بِتَرْهِيبٍ بِغَيْرِ اسْتِدْلَالٍ صَرِيحٍ وَلَكِنْ بِالْإِيمَاءِ إِلَى الدَّلِيلِ وَذَلِكَ قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ [آل عمرَان: ٢١]
- Sonra: { فَإِنْ حَاجُّوكَ } “Eğer seninle tartışmaya girerlerse...” [Âl-i İmrân 20] ayetiyle münazara yoluna başvurdu; ardından açık delil getirmeksizin fakat delile ima ederek korkutma yöntemini getirdi ki bu da O'nun şu buyruğudur: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler ve peygamberleri haksız yere öldürenler...” [Âl-i İmrân 21].
- ثُمَّ بِطَرِيقِ التَّهْدِيدِ وَالْإِنْذَارِ التَّعْرِيضِيِّ بِقَوْلِهِ: قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ [آل عمرَان: ٢٦] الْآيَاتِ.
- Sonra: { قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ } “De ki: «Ey mülkün sahibi olan Allah'ım!...»” [Âl-i İmrân 26] ayetleriyle üstü kapalı bir tehdit ve uyarı yoluna gitti.
- ثُمَّ أَمَرَ بِالْقَطِيعَةِ فِي قَوْلِهِ: لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ [آل عمرَان: ٢٨] .
- Sonra: { لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ } “Müminler kâfirleri dost edinmesinler” [Âl-i İmrân 28] buyruğuyla [onlarla] ilişkiyi kesmeyi emretti.
- ثُمَّ انْتَقَلَ إِلَى طَرِيقَةِ التَّرْغِيبِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ إِلَى قَوْلِهِ: الْكَافِرِينَ
- Sonra: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız...” buyruğundan { الْكَافِرِينَ } “kâfirleri [sevmez]” kısmına kadar teşvik (terğîb) yöntemine geçti.
- وَخَتَمَ بِذِكْرِ عَدَمِ مَحَبَّةِ الْكَافِرِينَ رَدًّا لِلْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ [آل عمرَان: ١٠] الْآيَةَ لِيَكُونَ نَفْيُ الْمَحَبَّةِ عَنْ جَمِيعِ الْكَافِرِينَ، نَفْيًا عَنْ هَؤُلَاءِ الْكَافرين المعيّنين.
- Ve [sözün] sonunu, daha önce geçen: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ } “İnkâr edenlerin malları onlara asla fayda vermeyecektir...” [Âl-i İmrân 10] ayetindeki başlangıca bağlayarak (redd-i acüz ale's-sadr yaparak) kâfirlerin sevilmediğini zikretmekle bitirdi; ta ki bütün kâfirlerden sevginin nefyedilmesi, bizzat muhatap olan bu kâfirlerden de nefyedilmiş olsun.
[٣٣، ٣٤]
[33, 34]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٣٣ إِلَى ٣٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 33-34]
إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ (٣٣) ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤)
{ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ (٣٣) ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤) } “Şüphesiz Allah, Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim ailesini ve İmrân ailesini âlemlere üstün kıldı. (33) Birbirinden gelen bir nesil olarak. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (34)”
انْتِقَالٌ مِنْ تَمْهِيدَاتِ سَبَبِ السُّورَةِ إِلَى وَاسِطَة بَين التَّمْهِيدِ وَالْمَقْصِدِ، كَطَرِيقَةِ التَّخَلُّصِ، فَهَذَا تَخَلُّصٌ لِمُحَاجَّةِ وَفْدِ نَجْرَانَ وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، فَابْتُدِئَ هُنَا بِذِكْرِ آدَمَ وَنُوحٍ وَهُمَا أَبَوَا الْبَشَرِ أَوْ أَحَدُهُمَا وَذِكْرِ إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ أَبُو الْمَقْصُودِينَ بِالتَّفْضِيلِ وَبِالْخِطَابِ. فَأَمَّا آدَمُ فَهُوَ أَبُو الْبَشَرِ بِاتِّفَاقِ الْأُمَمِ كُلِّهَا إِلَّا شُذُوذًا مِنْ أَصْحَابِ النَّزَعَاتِ الْإِلْحَادِيَّةِ الَّذِينَ ظَهَرُوا فِي أُورُوبَّا وَاخْتَرَعُوا نَظَرِيَّةَ تَسَلْسُلِ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ بَعْضِهَا مِنْ بَعْضٍ وَهِي نظرية فائلة.
Surenin [nüzul] sebebine dair mukaddimelerden, mukaddime ile asıl gaye arasındaki vasıtaya geçiştir; bu da hüsn-i tahallüs (güzel geçiş) kabilindendir. Nitekim bu, surenin başında zikrettiğimiz Necran heyetiyle tartışmaya bir tahallüstür. Burada önce insanlığın iki atası veya onlardan biri olan Âdem ile Nûh zikredilerek başlanmış; ardından fazilet kılınması ve hitap edilmesi amaçlananların atası olan İbrâhim zikredilmiştir. Âdem'e gelince; Avrupa'da ortaya çıkıp hayvan türlerinin birbirinden türeyip silsile hâlinde geldiği teorisini icat eden birtakım mülhit eğilimli aykırı kimseler müstesna, bütün ümmetlerin ittifakıyla o insanlığın atasıdır ki bu teori de çürük bir teoridir.
وَآدَمُ اسْمُ أَبِي الْبَشَرِ عِنْدَ جَمِيعِ أَهْلِ الْأَدْيَانِ، وَهُوَ عَلَمٌ عَلَيْهِ وَضَعَهُ لِنَفْسِهِ بِإِلْهَامٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا وَضَعَ مَبْدَأَ اللُّغَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مِنْ أَوَّلِ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ هُوَ وَزَوْجُهُ أَنْ يُعَبِّرَ أَحَدُهُمَا لِلْآخَرِ، وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ أَنَّ اللَّهَ أَسْمَاهُ بِهَذَا الِاسْمِ مِنْ قَبْلِ خُرُوجِهِ مِنْ جَنَّةِ عَدْنٍ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمُهُ مُشْتَقًّا مِنَ الْأُدْمَةِ، وَهِيَ اللَّوْنُ الْمَخْصُوصُ لِأَنَّ تَسْمِيَةَ ذَلِكَ اللَّوْنِ بِالْأُدْمَةِ خَاصٌّ بِكَلَامِ الْعَرَبِ فَلَعَلَّ الْعَرَبَ وَضَعُوا اسْمَ ذَلِكَ اللَّوْنِ أَخْذًا مِنْ وَصْفِ لَوْنِ آدَمَ أَبِي الْبَشَرِ.
Âdem, bütün din mensupları nezdinde insanlığın atasının ismidir. Bu, dilin esasını koyduğu gibi Allah Teâlâ'nın ilhamıyla bizzat kendisine koyduğu özel bir isimdir (alem). Şüphe yok ki kendisinin ve eşinin ilk ihtiyaç duyduğu şeylerden biri birbirlerine meramlarını ifade etmekti. Kur'an'ın zahiri de Allah'ın kendisini Adn cennetinden çıkmadan önce bu isimle isimlendirdiğini göstermektedir. İsminin özel bir renk olan "el-üdme" (esmerlik/buğday rengi) kelimesinden türemiş olması ise caiz değildir; zira bu renge "üdme" adının verilmesi Arap diline hastır. Muhtemelen Araplar, bu rengin ismini insanlığın atası Âdem'in ten renginin niteliğinden alarak koymuşlardır.
وَقَدْ جَاءَ فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ مِنْ كِتَابِ الْعَهْدِ عِنْدَ الْيَهُودِ مَا يَقْتَضِي: أَنَّ آدَمَ وُجِدَ عَلَى الْأَرْضِ فِي وَقْتٍ يُوَافِقُ سَنَةَ ٣٩٤٢ اثْنَتَيْنِ وَأَرْبَعِينَ وَتِسْعِمِائَةٍ وَثَلَاثَةِ آلَافٍ قَبْلَ مِيلَادِ عِيسَى وَأَنَّهُ عَاشَ تِسْعَمِائَةٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً فَتَكُونُ وَفَاتُهُ فِي سَنَةِ ٣٠١٢ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ وَثَلَاثَةِ آلَافٍ قَبْلَ مِيلَادِ عِيسَى هَذَا مَا تَقَبَّلَهُ الْمُؤَرِّخُونَ الْمُتَّبِعُونَ لِضَبْطِ السِّنِينَ. وَالْمَظْنُونُ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ النَّاظِرِينَ فِي شَوَاهِدِ حَضَارَةِ الْبَشَرِيَّةِ أَنَّ هَذَا الضَّبْطَ لَا يُعْتَمَدُ، وَأَنَّ وُجُودَ آدَمَ مُتَقَادِمٌ فِي أَزْمِنَةٍ مُتَرَامِيَةِ الْبُعْدِ هِيَ أَكْثَرُ بِكَثِيرٍ مِمَّا حَدَّدَهُ سِفْرُ التَّكْوِينِ.
Yahudilerin nezdindeki Ahit Kitabı'nın Tekvin bölümünde, Âdem'in yeryüzünde İsa'nın doğumundan önce üç bin dokuz yüz kırk iki (3942) yılına denk gelen bir zamanda var olduğunu ve dokuz yüz otuz yıl yaşadığını, dolayısıyla vefatının İsa'nın doğumundan önce üç bin on iki (3012) yılına rastladığını gerektiren bilgiler yer almıştır; yılların tespitine tabi olan tarihçilerin kabul ettiği hesap budur. İnsanlık medeniyetinin bulgularını inceleyen araştırmacıların zannına göre ise bu tespite itibar edilemez; zira Âdem'in varlığı, Tekvin bölümünün belirlediğinden çok daha eski ve son derece uzak zamanlara dayanmaktadır.
وَأَمَّا نُوحٌ فَتَقُولُ التَّوْرَاةُ: إِنَّهُ ابْنُ لَامَكَ وَسُمِّيَ عِنْدَ الْعَرَبِ لَمَكَ بْنَ مُتُوشَالِخَ بْنِ أَخْنُوخَ (وَهُوَ إِدْرِيسُ عِنْدَ الْعَرَبِ) ابْنِ يَارِدَ بِتَحْتِيَّةٍ فِي أَوَّلِهِ بْنِ مَهْلَئِيلَ بِمِيمٍ مَفْتُوحَةٍ فَهَاءٍ سَاكِنَةٍ فَلَامٍ مَفْتُوحَةٍ بْنِ قَيْنَانَ بْنِ أَنُوشَ بْنِ شِيثِ بْنِ آدَمَ. وَعَلَى تَقْدِيرِهَا وَتَقْدِيرِ سِنِيِّ أَعْمَارِهِمْ يَكُونُ قَدْ وُلِدَ سَنَةَ سِتٍّ وَثَمَانِينَ وَثَمَانِمِائَةٍ وَأَلْفَيْنِ قَبْلَ مِيلَادِ عِيسَى وَتُوُفِّيَ سَنَةَ سِتٍّ وَثَلَاثِينَ وَتِسْعِمِائَةٍ وَأَلْفٍ قَبْلَ مِيلَادِ عِيسَى وَالْقَوْلُ فِيهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي ضَبْطِ تَارِيخ وجود ءادم.
Nûh'a gelince; Tevrat onun Lamek'in oğlu olduğunu söyler. Araplarda ise Lemek b. Metûşelah b. Ahnûh (Araplara göre İdris) b. Yârid (başında ye harfi ile) b. Mehleîl (üstünlü mim, sakin he ve üstünlü lâm ile) b. Kaynân b. Enûş b. Şît b. Âdem olarak adlandırılmıştır. Tevrat'ın tahminine ve ömürlerinin yıllarına göre o, İsa'nın doğumundan önce iki bin sekiz yüz seksen altı yılında doğmuş ve İsa'nın doğumundan önce bin dokuz yüz otuz altı yılında vefat etmiştir. Âdem'in varlığının tarihinin tespitinde geçtiği gibi bunda da aynı durum söz konusudur.
وَفِي زَمَنِ نُوحٍ وَقَعَ الطُّوفَانُ عَلَى جَمِيعِ الْأَرْضِ وَنَجَّاهُ اللَّهُ وَأَوْلَادَهُ وَأَزْوَاجَهُمْ فِي الْفُلْكِ فَيَكُونُ أَبًا ثَانِيًا لِلْبَشَرِ. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَدَّعِي أَنَّ الطُّوفَانَ لَمْ يَعُمَّ الْأَرْضَ وَعَلَى هَذَا الرَّأْيِ ذَهَبَ مُؤَرِّخُو الصِّينِ وَزَعَمُوا أَنَّ الطُّوفَانَ لَمْ يَشْمَلْ قُطْرَهُمْ فَلَا يَكُونُ نُوحٌ عِنْدَهُمْ أَبًا ثَانِيًا لِلْبَشَرِ. وَعَلَى رَأْيِ الْجُمْهُورِ فَالْبَشَرُ كُلُّهُمْ يَرْجِعُونَ إِلَى أَبْنَاءِ نُوحٍ الثَّلَاثَةِ سَامٍ، حام، وَيَافِثَ، وَهُوَ أَوَّلُ رَسُولٍ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى النَّاسِ حَسَبِ الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ، وعمّر نوح تسعماية وَخَمْسِينَ سَنَةً عَلَى مَا فِي التَّوْرَاةِ فَهُوَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَاما [العنكبوت: ١٤] وَفِي التَّوْرَاةِ: أَنَّ الطُّوفَانَ حَدَثَ وَعُمْرُ نُوحٍ سِتُّمِائَةِ سَنَةٍ وَأَنَّ نُوحًا صَارَ بَعْدَ الطُّوفَانِ فَلَّاحًا وَغَرَسَ الْكَرْمَ وَاتَّخَذَ الْخَمْرَ. وَذَكَرَ الْأَلُوسِيُّ صِفَتَهُ بِدُونِ سَنَدٍ فَقَالَ:
Nûh zamanında bütün yeryüzünde tufan meydana gelmiş; Allah onu, çocuklarını ve eşlerini gemide kurtarmıştır. Dolayısıyla o, insanlığın ikinci atası olmaktadır. İnsanlardan bazıları tufanın bütün yeryüzünü kaplamadığını iddia etmiştir; Çinli tarihçiler de bu görüşe meyletmiş ve tufanın kendi memleketlerini kapsamadığını ileri sürmüşlerdir. Dolayısıyla onlara göre Nûh insanlığın ikinci atası değildir. Ancak cumhurun görüşüne göre bütün insanlar Nûh'un üç oğlu olan Sâm, Hâm ve Yâfes'e dayanır. Sahih hadise göre o, Allah'ın insanlara gönderdiği ilk resuldür. Tevrat'ta geçtiğine göre Nûh dokuz yüz elli yıl yaşamıştır; Yüce Allah'ın: { فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا } “Onların arasında elli yılı müstesna bin yıl kaldı” [Ankebût 14] buyruğunun zahiri de böyledir. Tevrat'ta ise tufanın Nûh altı yüz yaşındayken meydana geldiği, Nûh'un tufandan sonra çiftçi olup bağ diktiği ve şarap yaptığı yer alır. Âlûsî senedi olmaksızın onun vasfını şöyle zikretmiştir:
كَانَ نُوحٌ دَقِيقَ الْوَجْهِ فِي رَأْسِهِ طُولٌ عَظِيمَ الْعَيْنَيْنِ غَلِيظَ الْعَضُدَيْنِ كَثِيرَ لَحْمِ الْفَخِذَيْنِ ضَخْمَ
Nûh ince yüzlü, başında uzunluk bulunan, iri gözlü, kalın kollu, uylukları etli, iri
السُّرَّةِ طَوِيلَ الْقَامَةِ جَسِيمًا طَوِيلَ اللِّحْيَةِ، قِيلَ: إِنَّ مَدْفَنَهُ بِالْعِرَاقِ فِي نَوَاحِي الْكُوفَةِ، وَقِيلَ فِي ذَيْلِ جَبَلِ لُبْنَانَ، وَقِيلَ بِمَدِينَةِ الْكَرْكِ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُ الطُّوفَانِ: فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَفِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ، وَذِكْرُ شَرِيعَتِهِ فِي سُورَةِ الشُّورَى، وَفِي سُورَةِ نُوحٍ.
göbekli, uzun boylu, cüsseli ve uzun sakallı bir kimseydi. Kabrinin Irak'ta Kûfe taraflarında olduğu söylenmiştir; Lübnan dağının eteğinde veya Kerk şehrinde olduğu da söylenmiştir. Tufanın zikri A'râf ve Ankebût surelerinde; şeriatının zikri ise Şûrâ ve Nûh surelerinde gelecektir.
وَالْآلُ: الرَّهْطُ، وَآلُ إِبْرَاهِيمَ: أَبْنَاؤُهُ وَحَفِيدُهُ وَأَسْبَاطُهُ، وَالْمَقْصُودُ تَفْضِيلُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ. وَشَمَلَ آلُ إِبْرَاهِيمَ الْأَنْبِيَاءَ مِنْ عَقِبِهِ كَمُوسَى، وَمَنْ قَبْلَهُ وَمَنْ بَعْدَهُ، وَكَمُحَمَّدٍ ﵊، وَإِسْمَاعِيلَ، وَحَنْظَلَةَ بْنِ صَفْوَانَ، وَخَالِدِ بْنِ سِنَانٍ.
Âl (آل) cemaat ve yakın akraba demektir. Âl-i İbrâhim; onun oğulları, torunları ve soyudur; buradaki maksat onlardan bir zümrenin üstün kılınmasıdır. Âl-i İbrâhim, onun soyundan gelen Mûsâ ve ondan önceki ve sonraki peygamberleri, Muhammed aleyhisselâm'ı, İsmâil'i, Hanzale b. Safvân'ı ve Hâlid b. Sinân'ı kapsar.
وَأَمَّا آلُ عِمْرَانَ: فَهُمْ مَرْيَمُ، وَعِيسَى، فَمَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ بْنِ مَاتَانَ كَذَا سَمَّاهُ الْمُفَسِّرُونَ، وَكَانَ مِنْ أَحْبَارِ الْيَهُودِ، وَصَالِحِيهِمْ، وَأَصْلُهُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ عِمْرَامُ بِمِيمٍ فِي آخِرِهِ فَهُوَ أَبُو مَرْيَمَ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هُوَ مِنْ نَسْلِ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ، وَهُوَ خَطَأٌ، وَالْحَقُّ أَنَّهُ مِنْ نَسْلِ هَارُونَ أَخِي مُوسَى، كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا. وَفِي كُتُبِ النَّصَارَى: أَنَّ اسْمَهُ يُوهَاقِيمُ، فَلَعَلَّهُ كَانَ لَهُ اسْمَانِ وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ هُنَا عِمْرَانَ وَالِدَ مُوسَى وَهَارُونَ إِذِ الْمَقْصُودُ هُنَا التَّمْهِيدُ لِذِكْرِ مَرْيَمَ وَابْنِهَا عِيسَى بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ.
Âl-i İmrân'a gelince; onlar Meryem ve İsa'dır. Meryem, İmrân b. Mâsân'ın kızıdır; müfessirler onu böyle isimlendirmiştir. O, Yahudilerin bilginlerinden (ahbâr) ve salihlerindendi; İbranicedeki aslı sonunda mim ile "İmrâm"dır ve o Meryem'in babasıdır. Müfessirler onun Dâvûd oğlu Süleyman'ın soyundan olduğunu söylemişlerdir ki bu hatalıdır; doğru olan, yakında geleceği üzere onun Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'un soyundan olduğudur. Hristiyanların kitaplarında ise onun adının Yoahim olduğu geçer; belki de iki ismi vardı, nitekim bunun benzeri çoktur. Buradaki maksat Mûsâ ve Hârûn'un babası olan İmrân değildir; zira buradaki gaye { إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ } “Hani İmrân'ın karısı şöyle demişti...” buyruğunun delaletiyle Meryem ve oğlu İsa'nın zikrine zemin hazırlamaktır.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى احْتِمَالِ مَعْنَى الْآلِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٩] وَلَكِنَّ الْآلَ هُنَا مُتَعَيِّنٌ لِلْحَمْلِ عَلَى رَهْطِ الرَّجُلِ وَقَرَابَتِهِ.
Âl kelimesinin ihtiva ettiği anlamlar üzerine konuşma, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık” [Bakara 49] buyruğunda geçmişti. Fakat buradaki âl kelimesinin kişinin kavmi ve akrabası manasına hamledilmesi kesindir.
وَمَعْنَى اصْطِفَاءِ هَؤُلَاءِ عَلَى الْعَالَمِينَ اصْطِفَاءُ الْمَجْمُوعِ عَلَى غَيْرِهِمْ، أَوِ اصْطِفَاءُ كُلِّ فَاضِلٍ مِنْهُمْ عَلَى أَهْلِ زَمَانِهِ.
Bunların âlemlere üstün kılınmasının manası; bu topluluğun diğer insanlara üstün kılınması veya onlardan her bir fazilet sahibinin kendi dönemindeki insanlara üstün kılınmasıdır.
وَقَوْلُهُ: ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ حَالٌ مِنْ آلِ إِبْرَاهِيمَ وَآلِ عِمْرَانَ. وَالذَّرِّيَّةُ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٢٤] وَقَدْ أُجْمِلَ الْبَعْضُ هُنَا: لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بَيَانُ شِدَّةِ الِاتِّصَالِ بَيْنَ هَذِه الذُّرِّيَّة، فَمن لِلِاتِّصَالِ لَا لِلتَّبْعِيضِ أَيْ بَيْنَ هَذِهِ الذُّرِّيَّةِ اتِّصَالُ الْقَرَابَةِ، فَكُلُّ بَعْضٍ فِيهَا هُوَ مُتَّصِلٌ بِالْبَعْضِ الْآخَرِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ [آل عمرَان: ٢٨] .
{ ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ } “Birbirinden gelen bir nesil olarak” buyruğu, İbrâhim ailesi ve İmrân ailesinden hâldir. Zürriyet kelimesinin tefsiri Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “[İbrâhim:] «Benim soyumdan da...» dedi” [Bakara 124] buyruğunda geçmişti. Burada "bazı" (بَعْض) kelimesi mücmel bırakılmıştır; zira maksat bu nesil arasındaki irtibatın kuvvetini beyan etmektir. Buradaki min (مِنْ) edatı teb'îz (kısmilik) için değil ittisâl (bağlılık) içindir; yani bu nesil arasında akrabalık bağı vardır ve oradaki her bir cüz diğer cüze bağlıdır; nitekim bu durum Yüce Allah'ın: { فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ } “Allah katında hiçbir değeri yoktur” [Âl-i İmrân 28] buyruğunda da geçmişti.
وَالْغَرَضُ مِنْ ذِكْرِ هَؤُلَاءِ تَذْكِيرُ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى بِشِدَّةِ انْتِسَابِ أَنْبِيَائِهِمْ إِلَى النَّبِيءِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَمَا كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَجْعَلُوا مُوجِبَ الْقَرَابَةِ مُوجِبَ عَدَاوَةٍ وَتَفْرِيقٍ. وَمِنْ هُنَا ظَهَرَ مَوْقِعُ قَوْلِهِ: وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ أَيْ سَمِيعٌ بِأَقْوَالِ بَعْضِكُمْ فِي بَعْضِ هَذِهِ الذُّرِّيَّةِ: كَقَوْلِ الْيَهُودِ فِي عِيسَى وَأُمِّهِ، وَتَكْذِيبِهِمْ وَتَكْذِيبِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لِمُحَمَّدٍ ﷺ.
Bunların zikredilmesindeki amaç, peygamberlerinin Hz. Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan güçlü soy bağını Yahudi ve Hristiyanlara hatırlatmaktır; bu sebeple akrabalık gereğini bir düşmanlık ve ayrılık vesilesi yapmamaları gerekirdi. Buradan hareketle: { وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğunun yeri anlaşılmaktadır; yani [O], Yahudilerin İsa ve annesi hakkında söyledikleri sözler, onları yalanlamaları ve Yahudi ile Hristiyanların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaları gibi bir kısmınızın bu neslin bir kısmı hakkında söylediklerini hakkıyla işitendir.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٣٥ الى ٣٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 35-36]
إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٣٦)
{ إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٣٦) } “Hani İmrân'ın karısı şöyle demişti: «Rabbim! Karnımdakini kayıtsız şartsız olarak sadece sana hizmet etmek üzere adadım. Benden bunu kabul buyur; şüphesiz sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.» (35) Onu doğurunca dedi ki: «Rabbim! Doğrusu ben bir kız doğurdum.» -Oysa Allah onun ne doğurduğunu daha iyi biliyordu- «Erkek, kız gibi değildir. Ona Meryem adını verdim. Onu ve soyunu kovulmuş şeytandan sana sığındırıyorum.» (36)”
تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَوْقِعِ إِذْ فِي أَمْثَالِ هَذَا الْمَقَامِ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَة: ٣٠] . وَمَوْقِعُهَا هُنَا أَظْهَرُ فِي أَنَّهَا غَيْرُ مُتَعَلِّقَةٍ بِعَامِلٍ، فَهِيَ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ وَلِذَا قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِذْ هُنَا زَائِدَةٌ، وَيَجُوزُ أَن تتَعَلَّق باذكر مَحْذُوفًا، وَلَا يجوز تعلقهَا باصطفى: لِأَنَّ هَذَا خَاصٌّ بِفَضْلِ آلِ عِمْرَانَ، وَلَا عَلَاقَةَ لَهُ بِفَضْلِ آدَمَ وَنُوحٍ وَآلِ إِبْرَاهِيمَ.
Bu gibi makamlarda geçen { إِذْ } edatının konumu hakkındaki açıklama, Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Hani Rabbin meleklere: «Muhakkak ben yeryüzünde bir halife yaratacağım» demişti” [Bakara 30] ayetinin tefsirinde geçmişti. Buradaki konumu ise bir âmile bağlı olmaması yönüyle daha açıktır; zira o sadece habere dikkat çekmek içindir. Nitekim Ebû Ubeyde: «Buradaki iz (إِذْ) zaiddir» demiştir. Onun mahzuf bir "hatırla" (uzkür) fiiline bağlanması caizdir; fakat "seçti" (istafâ) fiiline bağlanması caiz değildir: Çünkü bu durum sadece Âl-i İmrân'ın faziletine hastır; Âdem, Nûh ve Âl-i İbrâhim'in faziletiyle bir alakası yoktur.
وَامْرَأَة عمرَان هِيَ حَنَّةُ بِنْتُ فَاقُوذَا. قِيلَ: مَاتَ زَوْجُهَا وَتَرَكَهَا حُبْلَى فَنَذَرَتْ حَبْلَهَا ذَلِكَ مُحَرَّرًا أَيْ مُخَلَّصًا لِخِدْمَةِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَكَانُوا يَنْذِرُونَ ذَلِكَ إِذَا كَانَ الْمَوْلُودُ ذَكَرًا.
İmrân'ın karısı, Fâkûzâ kızı Hanne'dir. Denildi ki: Kocası vefat edip onu hamile olarak bırakmıştı; o da karnındaki bu çocuğu muharrer olarak, yani Beytü'l-Makdis'in hizmetine adanmış olarak adadı. Onlar, doğacak çocuk erkek olduğunda böyle adakta bulunurlardı.
وَإِطْلَاقُ الْمُحَرَّرِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى إِطْلَاقُ تَشْرِيفٍ لِأَنَّهُ لَمَّا خَلُصَ لِخِدْمَةِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَكَأَنَّهُ حُرِّرَ مِنْ أَسْرِ الدُّنْيَا وَقُيُودِهَا إِلَى حُرِّيَّةِ عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى. قِيلَ: إِنَّهَا كَانَتْ تَظُنُّهُ ذَكَرًا فَصَدَرَ مِنْهَا النَّذْرُ مُطْلَقًا عَنْ وَصْفِ الذُّكُورَةِ وَإِنَّمَا كَانُوا يَقُولُونَ: إِذَا جَاءَ ذَكَرًا فَهُوَ مُحَرَّرٌ. وَأَنَّثَ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا وَضَعَتْها وَهُوَ عَائِدٌ إِلَى مَا فِي بَطْنِي بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ انْكَشَفَ مَا صَدَّقَهُ عَلَى أُنْثَى.
Bu anlam için "muharrer" (özgür kılınmış) lafzının kullanılması bir yüceltme ve şereflendirmedir; zira o Beytü'l-Makdis'in hizmetine hasredilince sanki dünyanın esaretinden ve bağlarından Allah Teâlâ'ya ibadetin hürriyetine kavuşturulmuş gibi olur. Denildi ki: O, çocuğun erkek olacağını sanıyordu; dolayısıyla ondan çıkan adak erkeklik vasfı ile kayıtlanmaksızın mutlak olarak gerçekleşti. Hâlbuki onlar: «Eğer erkek doğarsa o muharrerdir» derlerdi. { فَلَمَّا وَضَعَتْها } “Onu doğurunca” buyruğundaki zamir müennes yapılmıştır; bu zamir { مَا فِي بَطْنِي } “karnımdaki” ifadesine dönmektedir ve doğan varlığın kıza tekabül ettiğinin ortaya çıkması hasebiyledir.
وَقَوْلُهَا: إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِنْشَاءِ التَّحْذِيرِ لِظُهُورِ كَوْنِ الْمُخَاطَبِ عَلِيمًا بِكُلِّ شَيْءٍ.
Onun: { إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } “Doğrusu ben bir kız doğurdum” sözü, muhatabın her şeyi bildiğinin açık olması sebebiyle teessüf ve hayıflanma (tahassür) bildirmek için kullanılan bir haber cümlesidir.
وتأكيد الْخَبَر بإنّ مُرَاعَاةٌ لِأَصْلِ الْخَبَرِيَّةِ، تَحْقِيقًا لِكَوْنِ الْمَوْلُودِ أُنْثَى إِذْ هُوَ بِوُقُوعِهِ عَلَى خِلَافِ الْمُتَرَقَّبِ لَهَا كَانَ بِحَيْثُ تَشُكُّ فِي كَوْنِهِ أُنْثَى وَتُخَاطِبُ نَفْسَهَا بِنَفْسِهَا بِطَرِيقِ التَّأْكِيدِ، فَلِذَا أَكَّدَتْهُ. ثُمَّ لَمَّا اسْتَعْمَلَتْ هَذَا الْخَبَرَ فِي الْإِنْشَاءِ اسْتَعْمَلَتْهُ بِرُمَّتِهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْمُرَكَّبِ الْمُرْسَلِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُرَكَّبَ يَكُونُ مَجَازًا بِمَجْمُوعِهِ لَا
Haberin "inne" (إِنَّ) ile pekiştirilmesi, cümlenin asıl haber olma özelliğini gözetmek ve çocuğun kız olarak doğduğunu teyit etmek içindir; çünkü doğum beklediğinin aksine gerçekleşince sanki onun kız olduğundan şüpheye düşmüş ve kendi kendine tekit yoluyla hitap etmiştir, bu yüzden pekiştirmiştir. Sonra bu haberi inşâî bir mana için kullanınca, onu bütünüyle mürekkep mürsel mecaz yoluyla kullanmıştır. Malumdur ki mürekkep mecaz, parçaları ve tek tek kelimeleriyle değil,
بِأَجْزَائِهِ وَمُفْرَدَاتِهِ.
bütünlüğü itibarıyla mecaz olur.
وَهَذَا التَّرْكِيبُ بِمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْخُصُوصِيَّاتِ يَحْكِي مَا تَضَمَّنَهُ كَلَامُهَا فِي لُغَتِهَا مِنَ الْمَعَانِي: وَهِيَ الرَّوْعَةُ وَالْكَرَاهِيَةُ لِوِلَادَتِهَا أُنْثَى، وَمُحَاوَلَتُهَا مُغَالَطَةَ نَفْسِهَا فِي الْإِذْعَانِ لِهَذَا الْحُكْمِ، ثُمَّ تَحْقِيقُهَا ذَلِكَ لِنَفْسِهَا وَتَطْمِينُهَا بِهَا، ثُمَّ التَّنَقُّلُ إِلَى التَّحْسِيرِ عَلَى ذَلِكَ، فَلِذَلِكَ أَوْدَعَ حِكَايَةَ كَلَامِهَا خُصُوصِيَّاتٍ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ تُعَبِّرُ عَنْ مَعَانٍ كَثِيرَةٍ قَصَدَتْهَا فِي مُنَاجَاتِهَا بِلُغَتِهَا.
İçerdiği hususiyetlerle birlikte bu tertip, onun kendi dilinde söylediği sözün ihtiva ettiği anlamları yansıtır: Bu anlamlar ise dehşet ve kız doğurmaktan ötürü hoşnutsuzluk, bu hükme boyun eğme hususunda kendi nefsini yanıltmaya çalışma, ardından bunu kendisi için kesinleştirip onunla yatışma ve sonra da buna hayıflanmaya geçiştir. Bu sebeple onun sözünün aktarılışına, kendi dilindeki münacatında kastettiği pek çok manayı ifade eden Arap diline has incelikler yerleştirilmiştir.
وَأَنَّثَ الضَّمِيرَ فِي إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى بِاعْتِبَارِ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْحَالُ اللَّازِمَةُ فِي قَوْلِهَا
{ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } “Doğrusu ben onu bir kız olarak doğurdum” sözündeki zamir,
أُنْثى إِذْ بِدُونِ الْحَالِ لَا يَكُونُ الْكَلَامُ مُفِيدًا فَلِذَلِكَ أَنَّثَ الضَّمِيرَ بِاعْتِبَارِ تِلْكَ الْحَالِ.
{ أُنْثى } “kız olarak” sözündeki lâzım olan hâlin delalet ettiği durum göz önüne alınarak müennes yapılmıştır; zira bu hâl olmaksızın söz faydalı bir mana vermez, dolayısıyla zamir bu hâl dikkate alınarak müennes kılınmıştır.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَضَعَتْ- بِسُكُونِ التَّاءِ- فَيَكُونُ الضَّمِيرُ رَاجِعًا إِلَى امْرَأَةِ عِمْرَانَ. وَهُوَ حِينَئِذٍ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَيْسَ مِنْ كَلَامِهَا الْمَحْكِيِّ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ: أَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ مِنْهَا بِنَفَاسَةِ مَا وَضَعَتْ، وَأَنَّهَا خَيْرٌ مِنْ مُطْلَقِ الذَّكَرِ الَّذِي سَأَلَتْهُ، فَالْكَلَامُ إِعْلَامٌ لِأَهْلِ الْقُرْآنِ بِتَغْلِيطِهَا، وَتَعْلِيمٌ بِأَنَّ مَنْ فَوَّضَ أَمْرَهُ إِلَى اللَّهِ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَتَعَقَّبَ تَدْبِيرَهُ.
{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ } “Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilir” buyruğu bir ara cümledir (cümle-i mu'tariza). Cumhur, te harfinin sükûnu ile { وَضَعَتْ } şeklinde okumuştur; bu takdirde zamir İmrân'ın karısına döner. Bu durumda cümle nakledilen onun sözünden değil, Allah Teâlâ'nın kelamındandır. Bundan maksat: Allah'ın onun doğurduğu şeyin kıymetini kendisinden daha iyi bildiği ve bu çocuğun onun talep ettiği mutlak erkekten daha hayırlı olduğudur. Dolayısıyla bu söz, Kur'an ehline onun yanıldığını bildirmekte ve işini Allah'a havale eden kimsenin O'nun takdirini sorgulamaması gerektiğini öğretmektedir.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَيَعْقُوبُ: بِضَمِّ التَّاءِ، عَلَى أَنَّهَا ضَمِيرُ الْمُتَكَلِّمَةِ امْرَأَةِ عِمْرَانَ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مِنْ كَلَامِهَا الْمَحْكِيِّ، وَعَلَيْهِ فَاسْمُ الْجَلَالَةِ الْتِفَاتٌ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ فَيَكُونُ قَرِينَةً لَفْظِيَّةً عَلَى أَنَّ الْخَبَرَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّحَسُّرِ.
İbn Âmir, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Ya'kûb ise mütekellim zamiri olarak İmrân'ın karısına ait olmak üzere te harfinin dammesiyle [vada'tü] okumuşlardır; bu takdirde cümle nakledilen onun sözünden olur. Buna göre lafza-i celâl, hitaptan gayba iltifattır ve bu durum haberin hayıflanma (tahassür) için kullanıldığına lafzî bir karine teşkil eder.
وَجُمْلَةُ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّحَسُّرِ لِفَوَاتِ مَا قصدته فِي أَنْ يَكُونَ الْمَوْلُودُ ذَكَرًا، فَتُحَرِّرُهُ لِخِدْمَةِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ.
{ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى } “Erkek, kız gibi değildir” cümlesi, doğan çocuğun erkek olması ve onu Beytü'l-Makdis'in hizmetine adaması yönündeki kastının elden kaçmış olması sebebiyle hayıflanma (tahassür) bildirmek için kullanılan bir haber cümlesidir.
وَتَعْرِيفُ الذَّكَرِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ لِمَا هُوَ مُرْتَكِزٌ فِي نُفُوسِ النَّاسِ مِنَ الرَّغْبَةِ فِي مَوَالِيدِ الذُّكُورِ، أَيْ لَيْسَ جِنْسُ الذَّكَرِ مُسَاوِيًا لِجِنْسِ الْأُنْثَى. وَقِيلَ: التَّعْرِيفُ فِي وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى تَعْرِيفُ الْعَهْدِ لِلْمَعْهُودِ فِي نَفْسِهَا. وَجُمْلَةُ وَلَيْسَ الذَّكَرُ تَكْمِلَةٌ لِلِاعْتِرَاضِ الْمَبْدُوءِ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَالْمَعْنَى: وَلَيْسَ الذَّكَرُ الَّذِي رَغِبَتْ فِيهِ بِمُسَاوٍ لِلْأُنْثَى الَّتِي أُعْطِيَتْهَا لَوْ كَانَتْ تَعْلَمُ عُلُوَّ شَأْنِ هَاتِهِ الْأُنْثَى وَجَعَلُوا نَفْيَ الْمُشَابَهَةِ عَلَى بَابِهِ مِنْ نَفْيِ مُشَابَهَةِ الْمَفْضُولِ لِلْفَاضِلِ وَإِلَى هَذَا مَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَتَبِعَهُ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ.
Erkek kelimesindeki belirlilik takısı (lâm-ı tarif), insanların nefislerinde erkek çocuklara duyulan rağbet yerleşik olduğundan cins içindir; yani erkek cinsi kız cinsine eşit değildir. Denildi ki: { وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى } “Erkek, kız gibi değildir” ifadesindeki belirlilik takısı, kendi zihninde bulunan belirli varlık için ahid içindir. { وَلَيْسَ الذَّكَرُ } cümlesi ise { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ } “Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilir” sözüyle başlayan ara cümlenin (itiraz) tamamlayıcısıdır. Mana şöyledir: Eğer bu kız çocuğunun şanının yüceliğini bilseydi, arzuladığı erkek çocuğu kendisine verilen kız çocuğuna denk değildir. Böylece benzerliğin nefyedilmesini, daha az faziletli olanın (mefdûl) daha üstün olana (fâzıl) benzemesinin nefyi babından kendi asıl kuralı üzere kabul etmişlerdir. el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] bu görüşe meyletmiş ve el-Miftâh sahibi de ona uymuştur. Ancak birinci görüş daha açıktır.
وَنَفْيُ الْمُشَابَهَةِ بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى يُقْصَدُ بِهِ معنى التَّفْصِيل فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ وَذَلِكَ فِي قَوْلِ الْعَرَبِ: لَيْسَ سَوَاءً كَذَا وَكَذَا، وَلَيْسَ كَذَا مِثْلَ كَذَا، وَلَا هُوَ مِثْلَ كَذَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ [الزمر: ٩]- وَقَوْلِهِ- يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ [الْأَحْزَاب: ٣٢] وَقَوْلِ السَّمَوْأَلِ:
Erkek ile dişi arasındaki benzerliğin nefyedilmesi ile bu gibi makamlarda üstünlük anlamı kastedilir; nitekim Arapların: "Falanca ile filanca eşit değildir", "falanca filanca gibi değildir" ve "o bunun gibi değildir" sözlerinde olduğu gibi. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } [Zümer: 9] “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” buyruğunda, { يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ } [Ahzâb: 32] “Ey Peygamber'in hanımları! Siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz” buyruğunda ve Semev'el'in şu sözünde olduğu gibi:
فَلَيْسَ سَوَاءً عَالِمٌ وَجَهُولُ وَقَوْلِهِمْ: «مَرْعًى وَلَا كَالسَّعْدَانِ، وَمَاءٌ وَلَا كَصَدَّى» .
«Bilen ile cahil bir değildir» ve [Arapların] şu sözlerinde olduğu gibi: «Otlatılacak yer ama Sa'dân gibi değil; su ama Saddâ [suyu] gibi değil».
وَلِذَلِكَ لَا يَتَوَخَّوْنَ أَنْ يَكُونَ الْمُشَبَّهُ فِي مِثْلِهِ أَضْعَفَ مِنَ الْمُشَبَّهِ بِهِ إِذْ لَمْ يَبْقَ لِلتَّشْبِيهِ أَثَرٌ، وَلِذَلِكَ قِيلَ هُنَا: وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى، وَلَوْ قِيلَ: وَلَيْسَتِ الْأُنْثَى كَالذَّكَرِ لَفُهِمَ
Bu sebeple, teşbihin bir eseri kalmadığı için böylesi durumlarda benzetilenin (müşebbeh) kendisine benzetilenden (müşebbehün bih) daha zayıf olmasını gözetmezler. Bundan dolayı burada { وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى } “Erkek, kız gibi değildir” denilmiştir; şayet { وَلَيْسَتِ الْأُنْثَى كَالذَّكَرِ } [Kız, erkek gibi değildir] denilseydi yine
الْمَقْصُودُ. وَلَكِنْ قَدَّمَ الذَّكَرَ هُنَا لِأَنَّهُ هُوَ الْمَرْجُوُّ الْمَأْمُولُ فَهُوَ أَسْبَقُ إِلَى لَفْظِ الْمُتَكَلِّمِ. وَقَدْ يَجِيءُ النَّفْيُ عَلَى مَعْنَى كَوْنِ الْمُشَبَّهِ الْمَنْفِيِّ أَضْعَفَ مِنَ الْمُشَبَّهِ بِهِ كَمَا قَالَ الْحَرِيرِيُّ فِي الْمَقَامَةِ الرَّابِعَةِ: «غَدَوْتُ قَبْلَ اسْتِقْلَالِ الرِّكَابِ، وَلَا اغْتِدَاءَ اغْتِدَاءَ الْغُرَابِ» وَقَالَ فِي الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: «وَضَحِكْتُمْ وَقْتَ الدَّفْنِ، وَلَا ضَحِكَكُمْ سَاعَةَ الزَّفْنِ» وَفِي الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ:
maksat anlaşılırdı. Fakat burada erkek öne alınmıştır; çünkü o umulan ve arzulanan olandır, dolayısıyla konuşanın lafzında önceliğe sahiptir. Bazen de nefiy (olumsuzluk), olumsuzlanan benzetilenin kendisine benzetilenden daha zayıf olması manasında gelebilir; nitekim Harîrî dördüncü Makâme'de şöyle demiştir: «Binitler hareket etmeden önce sabah erkenden yola çıktım, ama karganın sabah erkenden çıkışı gibi bir çıkış değil.» On birinci Makâme'de de şöyle demiştir: «Defin vaktinde güldünüz, ama dans anındaki gülüşünüz gibi değil.» On dördüncü Makâme'de ise:
«وَقُمْتُ» وَلَا كَعَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ» فَجَاءَ بِهَا كُلِّهَا عَلَى نَسَقِ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
«Ve kalktım, ama Amr b. Ubeyd gibi değil» demiş ve hepsini bu ayetteki üslup üzere getirmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ الظَّاهِرُ أَنَّهَا أَرَادَتْ تَسْمِيَتَهَا بِاسْمِ أَفْضَلِ نَبِيئَةٍ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ وَهِيَ مَرْيَمُ أُخْتُ مُوسَى وَهَارُونَ، وَخَوَّلَهَا أَنَّ أَبَاهَا سَمِيُّ أَبِي مَرْيَمَ أُخْتِ مُوسَى.
{ وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ } “Ben ona Meryem adını verdim” buyruğunda zahir olan, onun çocuğa İsrâiloğulları'nın en faziletli kadın peygamberi olan Mûsâ ve Hârûn'un kız kardeşi Meryem'in adını vermeyi istemiş olmasıdır. Babasının adının da Mûsâ'nın kız kardeşi Meryem'in babasının adıyla aynı olması ona bu imkânı vermiştir.
وَتَكَرَّرَ التَّأْكِيدُ فِي وَإِنِّي سَمَّيْتُها وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ لِلتَّأْكِيدِ: لِأَنَّ حَالَ كَرَاهِيَتِهَا يُؤْذِنُ بِأَنَّهَا سَتُعْرِضُ عَنْهَا فَلَا تَشْتَغِلُ بِهَا، وَكَأَنَّهَا أَكَّدَتْ هَذَا الْخَبَرَ إِظْهَارًا لِلرِّضَا بِمَا قَدَّرَ اللَّهُ تَعَالَى، وَلِذَلِكَ انْتَقَلَتْ إِلَى الدُّعَاءِ لَهَا الدَّالِّ عَلَى الرِّضَا وَالْمَحَبَّةِ، وَأَكَّدَتْ جُمْلَةَ أُعِيذُهَا مَعَ أَنَّهَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي إِنْشَاءِ الدُّعَاءِ: لِأَنَّ الْخَبَرَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْشَاءِ بِرُمَّتِهِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا وَقْتَ الْخَبَرِيَّةِ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَكَقَوْلِ أَبِي بَكْرٍ: «إِنِّي اسْتَخْلَفْتُ عَلَيْكُمْ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ
{ وَإِنِّي سَمَّيْتُها } “Ben ona [Meryem] adını verdim” ve { وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ } “onu sana sığındırıyorum” ifadelerinde pekiştirme (te'kid) tekrar edilmiştir; zira onun hoşnutsuzluk hali, ondan yüz çevireceğini ve onunla ilgilenmeyeceğini düşündürebilirdi. Sanki o, Allah Teâlâ'nın takdirine rıza gösterdiğini belirtmek için bu haberi pekiştirmiş ve bu sebeple rıza ve sevgiye delalet eden dua cümlesine geçmiştir. { أُعِيذُهَا } cümlesi dua inşasında kullanıldığı halde pekiştirilmiştir; çünkü haber, haber olduğu vakitteki tüm heyetiyle inşa makamında kullanılmıştır; nitekim bunu Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } “Doğrusu ben onu bir kız olarak doğurdum” buyruğunda ve Ebû Bekir'in: «Doğrusu ben sizin üzerinize Ömer b. el-Hattâb'ı halife tayin ettim»
» .
sözünde daha önce açıklamıştık.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٣٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 37]
فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٧)
{ فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabulle kabul buyurdu ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi; Zekeriyyâ'yı da onun bakımına memur etti. Zekeriyyâ onun yanına, mabede her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu: 'Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?' dedi. O da: 'Bu, Allah katındandır. Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir' dedi.” (37)
فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً.
{ فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً } “Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabulle kabul buyurdu ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi.”
تَفْرِيعٌ عَلَى الدُّعَاءِ مُؤْذِنٌ بِسُرْعَةِ الْإِجَابَةِ، وَضَمَائِرُ النَّصْبِ لِمَرْيَمَ. وَمَعْنَى تَقَبَّلَهَا: تَقَبَّلَ تَحْرِيرَهَا لِخِدْمَةِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، أَيْ أَقَامَ اللَّهُ مَرْيَمَ مَقَامَ مُنْقَطِعٍ لِلَّهِ تَعَالَى، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مَشْرُوعًا مِنْ قَبْلُ.
Duaya bina edilmiş bir neticedir ve icabetin süratini bildirir; mansûb zamirler Meryem'e aittir. { تَقَبَّلَهَا } lafzının manası: Meryem'in Beytü'l-Makdis'in hizmetine adanmasını kabul etti; yani Allah Meryem'i, kendisini Allah Teâlâ'ya adayan biri kıldı. Bu durum daha önce meşru kılınmamıştı.
وَقَوْلُهُ: بِقَبُولٍ حَسَنٍ الْبَاءُ فِيهِ لِلتَّأْكِيدِ، وَأَصْلُ نَظْمِ الْكَلَامِ: فَتَقَبَّلَهَا قَبُولًا حَسَنًا، فَأُدْخِلَتِ الْبَاءُ عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِيَصِيرَ كَالْآلَةِ لِلتَّقَبُّلِ فَكَأَنَّهُ شَيْءٌ ثَانٍ، وَهَذَا إِظْهَارٌ لِلْعِنَايَةِ بِهَا فِي هَذَا الْقَبُولِ، وَقَدْ عُرِفَ هَذَا الْقَبُولُ بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ إِلَى زَكَرِيَّاءَ بِذَلِكَ، وَأَمَرَهُ بِأَنْ يَكْفُلَهَا زَكَرِيَّاءُ أَعْظَمُ أَحْبَارِهِمْ، وَأَنْ يُوحَى إِلَيْهِ بِإِقَامَتِهَا بَعْدَ ذَلِكَ لِخِدْمَةِ الْمَسْجِدِ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لِلنِّسَاءِ قَبْلَهَا، وَكُلُّ هَذَا إِرْهَاصٌ بِأَنَّهُ سَيَكُونُ مِنْهَا رَسُولٌ نَاسِخٌ لِأَحْكَامٍ كَثِيرَةٍ مِنَ التَّوْرَاةِ لِأَنَّ خِدْمَةَ النِّسَاءِ لِلْمَسْجِدِ الْمُقَدَّسِ لَمْ تَكُنْ مَشْرُوعَةً.
{ بِقَبُولٍ حَسَنٍ } “güzel bir kabulle” buyruğundaki bâ harf-i cerri tekit içindir. Sözün asıl dizilişi: [فَتَقَبَّلَهَا قَبُولًا حَسَنًا] şeklindedir. Bâ harfi, kabul için sanki bir alet olsun ve ikinci bir şey haline gelsin diye mef'ûl-i mutlakın başına getirilmiştir; bu da söz konusu kabulde ona gösterilen ihtimamın ortaya konulmasıdır. Bu kabul, Allah'ın bunu Zekeriyyâ'ya vahyetmesiyle, hahamlarının en büyüğü olan Zekeriyyâ'nın onu himayesine almasını emretmesiyle ve bundan sonra mabedin hizmeti için onu ikame etmesinin vahiy yoluyla bildirilmesiyle bilinmiştir. Ondan önce kadınlar için böyle bir şey yoktu. Bütün bunlar, Tevrat'ın pek çok hükmünü neshedecek olan bir peygamberin ondan doğacağına dair birer ön işarettir (irhâs); zira kutsal mabede kadınların hizmet etmesi meşru değildi.
وَمَعْنَى: وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً: أَنْشَأَهَا إِنْشَاءً صَالِحًا، وَذَلِكَ فِي الْخُلُقِ وَنَزَاهَةِ الْبَاطِنِ، فَشُبِّهَ إِنْشَاؤُهَا وَشَبَابُهَا بِإِنْبَاتِ النَّبَاتِ الْغَضِّ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ، (وَنَبَاتٌ) مفعول مُطلق لأنبت وَهُوَ مَصْدَرُ نَبَتَ وَإِنَّمَا أُجْرِيَ عَلَى أَنْبَتَ للتَّخْفِيف.
{ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً } “onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi” ifadesinin anlamı: Onu ahlak ve iç temizliği bakımından salih bir terbiyeyle yetiştirdi demektir. Onun yetişmesi ve gençliği istiare yoluyla taze bir bitkinin yetişmesine benzetilmiştir. { نَبَاتاً } kelimesi { أَنْبَتَ } fiilinin mef'ûl-i mutlakıdır; [نَبَتَ] fiilinin masdarı olup hafiflik sağlamak amacıyla [أَنْبَتَ] fiiline işletilmiştir.
وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا.
{ وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا } “Zekeriyyâ'yı da onun bakımına memur etti.”
عُدَّ هَذَا فِي فَضَائِلِ مَرْيَمَ، لِأَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ مَا يَزِيدُ فَضْلَهَا لِأَنَّ أَبَا التَّرْبِيَةِ يُكْسِبُ خُلُقَهُ وَصَلَاحَهُ مُرَبَّاهُ.
Bu, Meryem'in faziletleri arasında sayılmıştır; çünkü onun faziletini artıran hususlardandır, zira mürebbi olan kişi ahlakını ve salahını yetiştirdiği kimseye kazandırır.
وَزَكَرِيَّاءُ كَاهِنٌ إِسْرَائِيلِيٌّ اسْمُهُ زَكَرِيَّاءُ مِنْ بَنِي أَبِيَّا بْنِ بَاكِرِ بْنِ بِنْيَامِينَ مِنْ كَهَنَةِ الْيَهُودِ، جَاءَتْهُ النُّبُوءَةُ فِي كِبَرِهِ وَهُوَ ثَانِي مَنِ اسْمُهُ زَكَرِيَّاءُ مِنْ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَانَ مُتَزَوِّجًا امْرَأَةً مِنْ ذُرِّيَّةِ هَارُونَ اسْمُهَا (الْيَصَابَاتُ) وَكَانَتِ امْرَأَتُهُ نَسِيبَةَ مَرْيَمَ كَمَا فِي إِنْجِيلِ لُوقَا قِيلَ:
Zekeriyyâ, Yahudi kâhinlerinden Benyâmîn oğlu Bâkir oğlu Ebiyyâoğullarından İsrâilli bir din adamı (kâhin) idi; adı Zekeriyyâ'dır. Kendisine peygamberlik yaşlılığında gelmiştir ve İsrâiloğulları peygamberleri arasında adı Zekeriyyâ olan ikinci zattır. Hârûn'un zürriyetinden olan ve adı Elisâbât (Elîsâba) olan bir kadınla evliydi. Luka İncili'nde geçtiği üzere hanımı Meryem'in akrabasıydı. Denildi ki:
كَانَتْ أُخْتَهَا وَالصَّحِيحُ أَنَّهَا كَانَتْ خَالَتَهَا، أَوْ مِنْ قَرَابَةِ أُمِّهَا، وَلَمَّا وُلِدَتْ مَرْيَمُ كَانَ أَبُوهَا قَدْ مَاتَ فَتَنَازَعَ كَفَالَتَهَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَحْبَارِ بَنِي إِسْرَائِيلَ حِرْصًا.
onun kız kardeşiydi; sahih olan ise teyzesi veya annesinin akrabalarından biri olduğudur. Meryem doğduğunda babası ölmüştü; İsrâiloğulları'nın hahamlarından bir topluluk onun bakımını üstlenme konusunda hırsla çekiştiler.
عَلَى كَفَالَةِ بِنْتِ حَبْرِهِمُ الْكَبِيرِ، وَاقْتَرَعُوا عَلَى ذَلِكَ كَمَا يَأْتِي، فَطَارَتِ الْقُرْعَةُ لِزَكَرِيَّاءَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ جَعْلَ كَفَالَتِهَا لِلْأَحْبَارِ لِأَنَّهَا مُحَرَّرَةٌ لِخِدْمَةِ الْمَسْجِدِ فَيَلْزَمُ أَنْ تُرَبَّى تَرْبِيَةً صَالِحَةً لِذَلِكَ.
Büyük din âlimlerinin kızının bakımını üstlenmek istiyorlardı ve ileride geleceği üzere bu konuda kura çektiler; kura Zekeriyyâ'ya çıktı. Zahir olan odur ki, bakımının din âlimlerine bırakılması onun mabedin hizmetine adanmış olmasındandır; zira bunun için uygun bir terbiyeyle yetiştirilmesi gerekiyordu.
وَقَرَأَ الْجُمْهُور: وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا- بِتَخْفِيفِ الْفَاءِ مِنْ كَفَلَهَا- أَيْ تَوَلَّى كَفَالَتَهَا، وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَعَاصِمٌ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: وَكَفَّلَهَا- بِتَشْدِيدِ الْفَاءِ- أَيْ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ زَكَرِيَّاءَ كَافِلًا لَهَا، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ زَكَرِيَّاءُ بِهَمْزَةٍ فِي آخِرِهِ، مَمْدُودًا وَبِرَفْعِ الْهَمْزَةِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٌ: بِالْقَصْرِ، وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَن عَاصِم: بِالْهَمْز فِي آخِرِهِ وَنَصَبَ الْهَمْزَةَ.
Cumhur, { وَكَفَلَهَا زَكَرِيَّا } şeklinde -kefelehâ'dan gelerek fe harfinin tahfifiyle- okumuştur; yani onun bakımını üstlendi demektir. Hamza, Âsım, Kisâî ve Halef ise { وَكَفَّلَهَا } şeklinde -fe harfinin teşdidiyle- okumuşlardır; yani Allah Zekeriyyâ'yı ona kefil kıldı demektir. Cumhur, sonunda hemze ile medli ve hemzenin ref'i ile { زَكَرِيَّاءُ } okumuştur. Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Halef ise kasr ile [ze-ke-riy-yâ] okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise sonunda hemze ile ve hemzenin nasbıyla [ze-ke-riy-yâ-e] okumuştur.
كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ.
{ كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Zekeriyyâ onun yanına, mabede her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu: 'Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?' dedi. O da: 'Bu, Allah katındandır. Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir' dedi.”
دَلَّ قَوْلُهُ: كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً عَلَى كَلَامٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ فَكَانَتْ مَرْيَمُ مُلَازِمَةً لِخِدْمَةِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَكَانَتْ تَتَعَبَّدُ بمَكَان تتخذه بهَا مِحْرَابًا، وَكَانَ زَكَرِيَّاءُ يَتَعَهَّدُ تَعَبُّدَهَا فَيَرَى كَرَامَةً لَهَا أَنَّ عِنْدَهَا ثِمَارًا فِي غَيْرِ وَقْتِ وُجُودِ صِنْفِهَا.
{ كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً } “Zekeriyyâ onun yanına, mabede her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu” buyruğu hazfedilmiş bir söze delalet etmektedir; yani Meryem Beytü'l-Makdis'in hizmetine devam etmekteydi, orada mihrap edindiği bir yerde ibadet ediyordu, Zekeriyyâ da onun ibadet durumunu teftiş ediyor ve ona bir keramet olarak, mevsimi olmayan meyvelerin onun yanında bulunduğunu görüyordu.
كُلَّما مُرَكَّبَةٌ مِنْ (كُلَّ) الَّذِي هُوَ اسْمٌ لِعُمُومِ مَا يُضَافُ هُوَ إِلَيْهِ، وَمِنْ (مَا) الظَّرْفِيَّةِ وَصِلَتِهَا الْمُقَدَّرَةِ بِالْمَصْدَرِ، وَالتَّقْدِيرُ: كُلَّ وَقْتِ دُخُولِ زَكَرِيَّاءَ عَلَيْهَا وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا.
Küllemâ (كُلَّمَا), kendisine muzaf kılınan şeyin umumuna isim olan { كُلَّ } ile zarfiyye olan ve sılası masdarla takdir edilen { مَا } edatından mürekkeptir; takdiri şöyledir: Zekeriyyâ'nın onun yanına girdiği her vakit yanında bir rızık buldu.
وَانْتَصَبَ كُلَّ عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الْمَفْعُولِ فِيهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥] .
{ كُلَّ } kelimesi mef'ûlün fîhe niyâbeten mensub olmuştur; bu husus Bakara Suresi'nde: { كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ } [Bakara: 25] “Onlara oradan bir meyve rızık olarak her sunulduğunda: 'Bu daha önce de bize rızık olarak verilendir' derler” buyruğu açıklanırken geçmişti.
فَجُمْلَةُ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً حَال من زَكَرِيَّا فِي قَوْله وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا [آل عمرَان:
{ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً } “yanında bir rızık buldu” cümlesi, { وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا } [Âl-i İmrân: 37]
٣٦] .
ayetindeki Zekeriyyâ'dan hâldir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ جُمْلَةَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ جملَة وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا.
{ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً } cümlesini { وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا } cümlesinden bedel-i iştimal kılman da mümkündür.
والمحراب بِنَاءٌ يَتَّخِذُهُ أَحَدٌ لِيَخْلُوَ فِيهِ بِتَعَبُّدِهِ وَصَلَاتِهِ، وَأَكْثَرُ مَا يُتَّخَذُ فِي عُلُوٍّ يُرْتَقَى إِلَيْهِ بِسُلَّمٍ أَوْ دَرَجٍ، وَهُوَ غَيْرُ الْمَسْجِدِ. وَأُطْلِقَ عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ إِطْلَاقَاتٍ، عَلَى وَجْهِ التَّشْبِيهِ أَوِ التَّوَسُّعِ كَقَوْلِ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ:
Mihrap (المحراب), kişinin ibadeti ve namazı için baş başa kalmak üzere edindiği bir yapıdır; çoğunlukla merdiven veya basamaklarla çıkılan yüksek bir yerde kurulur ve mescitten farklıdır. Teşbih veya mecaz yoluyla bunun dışındaki yerler için de kullanılmıştır; nitekim Ömer b. Ebî Rebîa şöyle demiştir:
دُمْيَةٌ عِنْدَ رَاهِبٍ قِسِّيسٍ ... صَوَّرُوهَا فِي مَذْبَحِ الْمِحْرَابِ
«Rahip bir keşişin yanındaki bir tasvir... Onu mihrabın sunak yerine resmetmişler.»
أَرَادَ فِي مَذْبَحِ الْبَيْعَةِ، لِأَنَّ الْمِحْرَابَ لَا يُجْعَلُ فِيهِ مَذْبَحٌ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْمِحْرَابَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْحَرْبِ لِأَنَّ الْمُتَعَبِّدَ كَأَنَّهُ يُحَارِبُ الشَّيْطَانَ فِيهِ، فَكَأَنَّهُمْ جَعَلُوا ذَلِكَ الْمَكَانَ آلَةً لِمِحْرَبِ الشَّيْطَانِ.
Burada kilisenin sunağını kastetmiştir; çünkü mihrapta sunak (mezbah) bulunmaz. Mihrabın "harb" (savaş) kelimesinden türetildiği de söylenmiştir; zira ibadet eden kimse orada sanki şeytanla savaşmaktadır; böylece o mekânı şeytanla savaşma aleti kılmış gibi olurlar.
ثُمَّ أُطْلِقَ الْمِحْرَابُ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى مَوْضِعٍ كَشَكْلِ نِصْفِ قُبَّةٍ فِي طُولِ قَامَةٍ وَنِصْفٍ يُجْعَلُ بِمَوْضِعِ الْقِبْلَةِ لِيَقِفَ فِيهِ الْإِمَامُ لِلصَّلَاةِ. وَهُوَ إِطْلَاقٌ مُوَلَّدٌ وَأَوَّلُ مِحْرَابٍ فِي الْإِسْلَامِ مِحْرَابُ مَسْجِدِ الرَّسُولِ ﷺ صُنِعَ فِي خِلَافَةِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، مُدَّةَ إِمَارَةِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَلَى الْمَدِينَةِ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمِحْرابَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ وَيُعْلَمُ أَنَّ الْمُرَادَ مِحْرَابٌ جَعَلَتْهُ مَرْيَمُ لِلتَّعَبُّدِ.
Daha sonra mihrap Müslümanlar nezdinde, kıble cihetinde imamın namaz için durması amacıyla yapılan, bir buçuk boy yüksekliğinde yarım kubbe şeklindeki yere ad olmuştur. Bu sonradan ortaya çıkmış (müvelled) bir kullanımdır. İslam'daki ilk mihrap, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem mescidinin mihrabıdır ve Ömer b. Abdülazîz'in Medine valiliği döneminde, Velîd b. Abdilmelik'in hilafetinde yapılmıştır. { الْمِحْرابَ } kelimesindeki belirlilik takısı (lâm-ı tarif) cins içindir ve bundan Meryem'in ibadet için edindiği bir mihrabın kastedildiği anlaşılır.
وَ (أَنَّى) اسْتِفْهَامٌ عَنِ الْمَكَانِ، أَيْ مِنْ أَيْنَ لَكِ هَذَا، فَلِذَلِكَ كَانَ جَوَاب استفهامه قَوْله: مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
Ennâ (أَنَّى), mekândan soran bir soru edatıdır; yani: "Bu sana nereden [geldi]?" demektir. Bu sebeple onun sorusunun cevabı: { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katındandır” sözü olmuştur.
وَاسْتِفْهَامُ زَكَرِيَّاءَ مَرْيَمَ عَنِ الرِّزْقِ لِأَنَّهُ فِي غَيْرِ إِبَّانِهِ وَوَقْتِ أَمْثَالِهِ. قِيلَ: كَانَ عِنَبًا فِي فَصْلِ الشِّتَاءِ. وَالرِّزْقُ تَقَدَّمَ آنِفًا عِنْد قَوْله: يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ.
Zekeriyyâ'nın Meryem'e bu rızkı sorması, mevsimi dışında ve emsalinin vakti olmadığından dolayıdır. Denildi ki: Kış mevsiminde üzümdü. Rızık kelimesi az önce: { يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “dilediğine hesapsız rızık verir” buyruğunda geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ مِنْ كَلَامِ مَرْيَمَ الْمَحْكِيِّ.
{ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah dilediğine [hesapsız] rızık verir” cümlesi, nakledilen Meryem'in sözündendir.
وَالْحِسَابُ فِي قَوْلِهِ: بِغَيْرِ حِسابٍ بِمَعْنَى الْحَصْرِ لِأَنَّ الْحِسَابَ يَقْتَضِي حَصْرَ الشَّيْءِ الْمَحْسُوبِ بِحَيْثُ لَا يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ، فَالْمَعْنَى إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يُرِيدُ رِزْقَهُ بِمَا لَا يُعْرَفُ مِقْدَارُهُ لِأَنَّهُ مَوْكُولٌ إِلَى فضل الله.
{ بِغَيْرِ حِسابٍ } “hesapsız” buyruğundaki hisâb, sınırlandırma (hasr) anlamındadır; çünkü hesap, sayılan şeyin artmayacak ve eksilmeyecek şekilde sınırlandırılmasını gerektirir. Mana şudur: Allah, rızıklandırmak istediği kimseyi miktarı bilinemeyecek derecede rızıklandırır; çünkü bu, Allah'ın lütfuna bırakılmıştır.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٣٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 38]
هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٨)
{ هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ } “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua edip şöyle dedi: 'Rabbim! Bana katından tertemiz bir zürriyet bağışla. Şüphesiz sen duayı hakkıyla işitensin.'” (38)
أَيْ فِي الْمَكَانِ، قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ، وَقَدْ نَبَّهَهُ إِلَى الدُّعَاءِ مُشَاهَدَةُ خَوَارِقِ الْعَادَةِ مَعَ قَوْلِ مَرْيَمَ: إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ [آل عمرَان: ٣٧] وَالْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ، وَأَهْلُ النُّفُوسِ الزَّكِيَّةِ يَعْتَبِرُونَ بِمَا يَرَوْنَ وَيَسْمَعُونَ، فَلِذَلِكَ عَمَدَ إِلَى الدُّعَاءِ بِطَلَبِ الْوَلَدِ فِي غَيْرِ إِبَّانِهِ، وَقَدْ كَانَ فِي حَسْرَةٍ مِنْ عَدَمِ الْوَلَدِ كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ. وَأَيْضًا فَقَدْ كَانَ حِينَئِذٍ فِي مَكَانٍ شَهِدَ فِيهِ فيضا إلاهيا. وَلَمْ يَزَلْ أَهْلُ الْخَيْرِ يَتَوَخَّوْنَ الْأَمْكِنَةَ بِمَا حَدَثَ فِيهَا مِنْ خَيْرٍ، وَالْأَزْمِنَةَ الصَّالِحَةَ كَذَلِكَ، وَمَا هِيَ إِلَّا كَالذَّوَاتِ الصَّالِحَةِ فِي أَنَّهَا مَحَالُّ تَجَلِّيَاتِ رِضَا اللَّهِ.
Yani çıkmadan önce o mekânda dua etti. Meryem'in: { إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } [Âl-i İmrân: 37] “Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir” sözüyle birlikte harikulade durumları müşahede etmesi onu duaya sevk etti. Hikmet müminin yitiğidir; temiz nefis sahipleri gördüklerinden ve duyduklarından ibret alırlar. Bu sebeple mevsimi olmadığı halde çocuk istemek için duaya yöneldi; nitekim Allah'ın Meryem Suresi'nde kendisinden naklettiği üzere çocuksuzluktan dolayı bir keder içindeydi. Ayrıca o sırada ilahi bir feyze şahit olduğu bir mekândaydı. Hayır ehli, içinde vuku bulan hayır sebebiyle mekânları ve aynı şekilde faziletli zamanları araştırmaktan geri durmamışlardır; zira bunlar da salih şahsiyetler gibi Allah'ın rıza tecellilerinin tecelli ettiği yerlerdir.
وَسَأَلَ الذُّرِّيَّةَ الطَّيِّبَةَ لِأَنَّهَا الَّتِي يُرْجَى مِنْهَا خَيْرُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ بِحُصُولِ الْآثَارِ الصَّالِحَةِ النَّافِعَةِ. وَمُشَاهَدَةُ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ خَوَّلَتْ لِزَكَرِيَّاءَ الدُّعَاءَ بِمَا هُوَ مِنَ الْخَوَارِقِ، أَوْ مِنَ الْمُسْتَبْعَدَاتِ، لِأَنَّهُ رَأَى نَفْسَهُ غَيْرَ بَعِيدٍ عَنْ عِنَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى، لَا سِيَّمَا فِي زَمَنِ الْفَيْضِ أَوْ مَكَانِهِ، فَلَا يُعَدُّ دُعَاؤُهُ بِذَلِكَ تَجَاوُزًا لِحُدُودِ الْأَدَبِ مَعَ اللَّهِ عَلَى نَحْوِ مَا قَرَّرَهُ الْقَرَافِيُّ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ مَا يَجُوزُ مِنَ الدُّعَاءِ وَمَا لَا يَجُوزُ. وَسميع هُنَا معنى مُجيب.
Tertemiz bir zürriyet istedi; çünkü salih ve faydalı eserlerin meydana gelmesiyle dünya ve ahiret hayrı ancak ondan umulur. Harikulade durumları müşahede etmek, Zekeriyyâ'ya harika veya akıldan uzak sayılan şeyleri isteme cesareti verdi; çünkü bilhassa feyzin vakti veya mekânında kendisini Allah Teâlâ'nın inayetinden uzak görmüyordu. Dolayısıyla onun bu şekilde dua etmesi, Karâfî'nin dualardan caiz olan ile olmayan arasındaki fark bahsinde takrir ettiği şekilde Allah'a karşı edep sınırlarını aşmak sayılmaz. Buradaki Semî' (سميع) kelimesi mücîb (duaya icabet eden) manasındadır.
[٣٩- ٤١]
[39-41]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٣٩ إِلَى ٤١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 39-41]
فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩) قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ (٤٠) قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٤١)
{ فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩) قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ (٤٠) قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } “O mabette durup namaz kılarken melekler ona seslendi: 'Allah sana, Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı, bir efendi, nefsine hâkim (iffetli) ve salihlerden bir peygamber olarak Yahyâ'yı müjdeler.' (39) 'Rabbim! Bana ihtiyarlık ulaştığı, karım da kısır olduğu halde benim nasıl bir oğlum olabilir?' dedi. 'İşte böyledir, Allah dilediğini yapar' buyurdu. (40) 'Rabbim! Bana bir işaret ver' dedi. Buyurdu ki: 'Senin işaretin, üç gün boyunca insanlarla ancak işaretleşerek konuşmandır. Rabbini çokça zikret, akşam sabah O'nu tesbih et.'” (41)
الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ لِلتَّعْقِيبِ أَيِ اسْتُجِيبَتْ دَعْوَتُهُ لِلْوَقْتِ.
{ فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ } “melekler ona seslendi” buyruğundaki fâ harfi takip (ta'kîb) içindir; yani duasına derhal icabet edildi.
وَقَوْلُهُ: وَهُوَ قائِمٌ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِهَا بَيَانُ سُرْعَةِ إِجَابَتِهِ لِأَنَّ دُعَاءَهُ كَانَ فِي صَلَاتِهِ.
{ وَهُوَ قائِمٌ } “O ayaktayken” buyruğu hâl cümlesidir ve zikredilmesinden maksat, icabetin süratini beyan etmektir; çünkü onun duası namazı esnasındaydı.
وَمُقْتَضَى قَوْلِهِ تَعَالَى: هُنالِكَ وَالتَّفْرِيعِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: فَنَادَتْهُ أَنَّ الْمِحْرَابَ مِحْرَابُ مَرْيَمَ.
Allah Teâlâ'nın: { هُنالِكَ } [Orada] buyruğunun ve { فَنَادَتْهُ } [melekler ona seslendi] sözüyle buna bina edilmesinin gereği, söz konusu mabedin (mihrâb) Meryem'in mihrabı olmasıdır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: فَنَادَتْهُ- بِتَاءِ تَأْنِيثٍ- لِكَوْنِ الْمَلَائِكَةِ جَمْعًا، وَإِسْنَادُ الْفِعْلِ لِلْجَمْعِ
Cumhur, melaike kelimesinin cemi olması sebebiyle { فَنَادَتْهُ } şeklinde -müenneslik tesiyle- okumuştur; fiilin cemiye isnadında
يَجُوزُ فِيهِ التَّأْنِيثُ عَلَى تَأْوِيلِهِ بِالْجَمَاعَةِ أَيْ نَادَتْهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الَّذِي نَادَاهُ مَلَكًا وَاحِدًا وَهُوَ جِبْرِيلُ وَقَدْ ثَبَتَ التَّصْرِيحُ بِهَذَا فِي إِنْجِيلِ لُوقَا، فَيَكُونَ إِسْنَادُ النِّدَاءِ إِلَى الْمَلَائِكَةِ مِنْ قَبِيلِ إِسْنَادِ فِعْلِ الْوَاحِدِ إِلَى قَبِيلَتِهِ كَقَوْلِهِمْ: قَتَلَتْ بَكْرٌ كُلَيْبًا.
cemaat teviliyle müennes kılınması caizdir, yani meleklerden bir topluluk ona seslendi demektir. Ona seslenenin tek bir melek, yani Cebrâîl olması da caizdir; nitekim Luka İncili'nde bunun açıkça geçtiği sabittir. Bu takdirde seslenmenin meleklere isnat edilmesi, tek kişinin fiilinin kabilesine isnat edilmesi kabilinden olur; nitekim [Arapların]: «Bekr kabilesi Kuleyb'i öldürdü» demeleri böyledir.
وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: فَنَادَاهُ الْمَلَائِكَةُ عَلَى اعْتِبَارِ الْمُنَادِي وَاحِدًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَهُوَ جِبْرِيلُ.
Hamza, Kisâî ve Halef ise seslenenin meleklerden biri, yani Cebrâîl olduğu kabulüyle { فَنَادَاهُ الْمَلَائِكَةُ } şeklinde okumuşlardır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: أَنَّ اللَّهَ بِفَتْحِ هَمْزَةِ أَنَّ عَلَى أَنَّهُ فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِبَاءٍ مَحْذُوفَةٍ أَيْ نَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ بِأَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى.
Cumhur { أَنَّ اللَّهَ } ifadesini, hazfedilmiş bir bâ harfi sebebiyle cer mahallinde kabul ederek 'enne'nin hemzesinin fethasıyla okumuştur; yani: 'Melekler ona, Allah'ın sana Yahyâ'yı müjdelediğini seslendi' demektir.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ: إِنَّ- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ- عَلَى الْحِكَايَةِ. وَعَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ فتأكيد الْكَلَام بإنّ الْمَفْتُوحَةِ الْهَمْزَةِ وَالْمَكْسُورَتِهَا لِتَحْقِيقِ الْخَبَرِ لِأَنَّهُ لِغَرَابَتِهِ يُنَزِّلُ الْمُخْبَرَ بِهِ مَنْزِلَةَ الْمُتَرَدِّدِ الطَّالِبِ.
İbn Âmir ve Hamza ise hikâye yoluyla hemzenin kesrasıyla { إِنَّ } şeklinde okumuşlardır. Her iki kıraate göre de kelâmın hemzesi fethalı veya kesreli olan inne ile tekit edilmesi, haberi pekiştirmek içindir; zira bu haber, garipliğinden ötürü muhatabı tereddüt edip talepte bulunan kimse konumuna indirger.
وَمَعْنَى «يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى» يُبَشِّرُكَ بِمَوْلُودٍ يُسَمَّى يَحْيَى فَعُلِمَ أَنَّ يَحْيَى اسْمٌ لَا فِعْلٌ بِقَرِينَةِ دُخُولِ الْبَاءِ عَلَيْهِ وَذُكِرَ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٧] : إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ اسْمُهُ يَحْيى.
{ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى } [buyruğunun] anlamı: Sana Yahyâ adında bir çocuk müjdeliyor, demektir. Bâ harfinin başına gelmesi karinesiyle Yahyâ'nın fiil değil isim olduğu anlaşılmıştır. Nitekim Meryem Suresi'nde [7] { إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ اسْمُهُ يَحْيى } “Biz sana adı Yahyâ olan bir oğlan müjdeliyoruz” şeklinde zikredilmiştir.
وَيحيى مُعَرَّبُ يُوحَنَّا بِالْعِبْرَانِيَّةِ فَهُوَ عَجَمِيٌّ لَا مَحَالَةَ نَطَقَ بِهِ الْعَرَبُ عَلَى زِنَةِ الْمُضَارِعِ مَنْ حَيِيَ وَهُوَ غَيْرُ مُنْصَرِفٍ لِلْعُجْمَةِ أَوْ لِوَزْنِ الْفِعْلِ. وَقُتِلَ يَحْيَى فِي كُهُولَتِهِ- ﵇ بِأَمْرِ (هِيرُودُسَ) قَبْلَ رَفْعِ الْمَسِيحِ بِمُدَّةٍ قَلِيلَةٍ.
Yahyâ, İbranicedeki Yûhannâ kelimesinin Arapçalaşmış şeklidir; dolayısıyla şüphesiz yabancı (ucme) bir isimdir. Araplar bu ismi 'hayiye' (حَيِيَ) fiilinin muzari kalıbında telaffuz etmişlerdir. Bu isim, ucme (yabancı kökenlilik) yahut fiil vezninde olması sebebiyle gayrimunsarıftır. Yahyâ -aleyhisselâm- Mesih'in göğe kaldırılışından kısa bir süre önce olgunluk çağında Hirodes'in emriyle şehit edilmiştir.
وَقَدْ ضُمَّتْ إِلَى بِشَارَتِهِ بِالِابْنِ بِشَارَةٌ بِطِيبِهِ كَمَا رَجَا زَكَرِيَّاءُ، فَقِيلَ لَهُ مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ، فَمُصَدِّقًا حَالٌ مِنْ يَحْيَى أَيْ كَامِلَ التَّوْفِيقِ لَا يَتَرَدَّدُ فِي كَلِمَةٍ تَأْتِي مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَقَدْ أُجْمِلَ هَذَا الْخَبَرُ لِزَكَرِيَّاءَ لِيَعْلَمَ أَنَّ حَادِثًا عَظِيمًا سَيَقَعُ يَكُونُ ابْنُهُ فِيهِ مُصَدِّقًا بِرَسُولٍ يَجِيءُ وَهُوَ عِيسَى ﵉.
Zekeriyyâ'nın umduğu gibi, erkek çocuk müjdesine onun hayırlı/temiz bir evlat olacağı müjdesi de eklenmiş ve ona: { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” denilmiştir. { مُصَدِّقاً } kelimesi Yahyâ'dan hâldir; yani Allah katından gelecek hiçbir kelimede tereddüt etmeyen, tam bir muvaffakiyete erdirilmiş kimsedir. Bu haber Zekeriyyâ'ya özet olarak verilmiştir ki, oğlunun tasdik edeceği büyük bir hadisenin vuku bulacağını ve gelecek bir elçiyi -ki o Îsâ aleyhisselâm'dır- tasdik edeceğini bilsin.
وَوُصِفَ عِيسَى كَلِمَةً من الله لأنّ خُلِقَ بِمُجَرَّدِ أَمْرِ التَّكْوِينِ الْإِلَهِيِّ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِكَلِمَةِ «كُنْ» أَيْ كَانَ تَكْوِينُهُ غَيْرَ مُعْتَادٍ وَسَيَجِيءُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ [آل عمرَان: ٤٥] . وَالْكَلِمَةُ عَلَى هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَجِيءِ عِيسَى ﵇. وَلَا شَكَّ أَنَّ تَصْدِيقَ الرَّسُولِ، وَمَعْرِفَةَ كَوْنِهِ صَادِقًا بِدُونِ تَرَدُّدٍ، هُدًى عَظِيمٌ مِنَ اللَّهِ لِدَلَالَتِهِ عَلَى صِدْقِ التَّأَمُّلِ السَّرِيعِ لِمَعْرِفَةِ الْحَقِّ، وَقَدْ فَازَ بِهَذَا الْوَصْفِ يَحْيَى فِي الْأَوَّلِينَ، وَخَدِيجَةُ وَأَبُو بَكْرٍ فِي الْآخِرِينَ، قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ [الزمر: ٣٣] ، وَقِيلَ: الْكَلِمَةُ هُنَا التَّوْرَاةُ، وَأُطْلِقَ عَلَيْهَا الْكَلِمَةُ لِأَنَّ الْكَلِمَةَ تُطْلَقُ عَلَى الْكَلَامِ، وَأَنَّ الْكَلِمَةَ
Îsâ, Allah'tan bir kelime olarak nitelenmiştir; çünkü o, sadece ilâhî var etme emri olan "kün" (ol) kelimesiyle yaratılmıştır; yani onun yaratılışı alışılagelmişin dışında olmuştur. Bu husus Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } “Allah sana kendisinden bir kelimeyi müjdeliyor, adı Meryem oğlu Îsâ Mesîh'tir” [Âl-i İmrân: 45] buyruğunun tefsirinde gelecektir. Buna göre kelime, Îsâ aleyhisselâm'ın gelişine işarettir. Şüphe yok ki bir peygamberi tereddütsüz tasdik etmek ve onun doğru sözlü olduğunu bilmek, hakkı kavramada hızlı ve isabetli bir basirete delalet etmesi bakımından Allah'tan büyük bir hidayettir. Bu vasfa öncekilerden Yahyâ, sonrakilerden ise Hatice ve Ebû Bekir nail olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ } “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden...” [Zümer: 33] buyurmuştur. Buradaki kelimenin Tevrat olduğu da söylenmiştir; kelime kelâm için de kullanıldığı ve söz konusu kelime de
هِيَ التَّوْرَاةُ.
Tevrat olduğu için ona kelime denilmiştir.
وَالسَّيِّدُ فَيْعِلٌ مِنْ سَادَ يَسُودُ إِذَا فَاقَ قَوْمَهُ فِي مَحَامِدِ الْخِصَالِ حَتَّى قَدَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَاعْتَرَفُوا لَهُ بِالْفَضْلِ. فَالسُّؤْدُدُ عِنْدَ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَعْتَمِدُ كِفَايَةَ مُهِمَّاتِ الْقَبِيلَةِ وَالْبَذْلَ لَهَا وَإِتْعَابَ النَّفْسِ لِرَاحَةِ النَّاسِ قَالَ الْهُذَلِيُّ:
Seyyid (سَيِّد) kelimesi, kişinin övgüye değer hasletlerde kavmini geçmesi, onların da kendisini öne geçirmeleri ve onun üstünlüğünü ikrar etmeleri anlamına gelen 'sâde-yesûdü' (سَادَ يَسُودُ) fiilinden 'fey'il' (فَيْعِل) veznindedir. Câhiliye döneminde Araplara göre seyyidlik; kabilenin mühim işlerini karşılamaya, onlar için infakta bulunmaya ve insanların rahatı için kendini yormaya dayanırdı. Hüzeli şöyle demiştir:
وَإِنَّ سِيَادَةَ الْأَقْوَامِ فَاعْلَمْ ... لَهَا صُعَدَاءُ مَطْلَبُهَا طَوِيلُ
«Bil ki topluluklara seyyid (önder) olmanın... Ulaşılması uzun süren dik yokuşları vardır.»
أَتَرْجُو أَنْ تَسُودَ وَلَنْ تُعَنَّى ... وَكَيْفَ يَسُودُ ذُو الدَّعَةِ الْبَخِيلُ
«Zahmet çekmeden seyyid olmayı mı umuyorsun?... Rahatına düşkün cimri nasıl seyyid olabilir?»
وَكَانَ السُّؤْدُدُ عِنْدهم يعْتَمد خلال مَرْجِعُهَا إِلَى إِرْضَاءِ النَّاس عَلَى أَشْرَفِ الْوُجُوهِ، وَمِلَاكُهُ بَذْلُ النَّدَى، وَكَفُّ الْأَذَى، وَاحْتِمَال العظائم، وأصالة الرَّأْيُ، وَفَصَاحَةُ اللِّسَانِ.
Onlara göre seyyidlik, esası insanları en şerefli yollarla hoşnut etmeye dayanan hasletlere dayanmaktaydı; bunun temeli ise cömertlik yapmak, eziyeti engellemek, büyük sıkıntılara göğüs germek, isabetli görüş sahibi olmak ve dilin fesahatidir.
وَالسَّيِّدُ فِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ مَنْ يَقُومُ بِإِصْلَاحِ حَالِ النَّاسِ فِي دُنْيَاهُمْ وَأُخْرَاهُمْ مَعًا
Şeriat ıstılahında ise seyyid, insanların hem dünyadaki hem de ahiretteki durumlarını ıslah etmeye çalışan kimsedir.