Binûn

4- Nisâ Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

،

,

وَقَوْلُهُ: «ابْنُ أُخْتِ الْقَوْمِ مِنْهُمْ أَوْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ

Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin rivayet ettiği: «Bir kavmin kız kardeşinin oğlu onlardandır / onların kendilerindendir» buyruğu,

،

,

وَقَوْلُهُ: «الْخَالُ وَارْثُ مَنْ لَا وَارِثَ لَهُ» أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ

Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin tahrîc ettiği: «Dayı, vârisi olmayanın vârisidir» buyruğu

، وَقَوله تَعَالَى: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ [الْأَنْفَال: ٧٥] ، وَبِذَلِكَ أَخَذَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدُ، وَعَلَيْهِ فَ (مَا) الْمَوْصُولَةُ فِي قَوْلِهِ:

ve Yüce Allah'ın: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } [Enfâl, 75] “Allah'ın Kitabında akrabalar birbirine daha yakındır” buyruğu açıklamıştır. Ebû Hanîfe ve Ahmed de bu görüşü benimsemiştir. Buna göre Yüce Allah'ın kavlindeki

مِمَّا تَرَكَ بِمَعْنَى (مَنْ) الْمَوْصُولَةِ، وَلَا بِدْعَ فِي ذَلِكَ. وَهَذَا

{ مِمَّا تَرَكَ } ifadesindeki (mâ / مَا) mevsûlü, (men / مَنْ) mevsûlü anlamındadır ve bunda yadırganacak bir durum yoktur. Bu

التَّقْدِيرُ يُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ نَاشِئًا عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ آيَةِ الْمَوَارِيثِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٨٧] فَتَكُونَ تَكْمِلَةً لِآيَةِ الْمَوَارِيثِ.

takdir, miras ayetinden sonra gelen { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } [Bakara, 187] ayet-i kerimesinden neşet etmesine uygundur; böylece miras ayetinin bir tamamlayıcısı olur.

التَّقْدِيرُ الرَّابِعُ: وَلِكُلٍّ مِنْكُمْ أَيُّهَا الْمُخَاطَبُونَ بِقَوْلِنَا: وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ [النِّسَاء: ٣٢] جَعَلْنَا مَوَالِيَ، أَيْ شَرَعْنَا أَحْكَامَ الْوَلَاءِ لِمَنْ هُمْ مُوَالٍ لَكُمْ، فَحُكْمُ الْوَلَاءِ الَّذِي تَرَكَهُ لَكُمْ أَهَالِيكُمْ: الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ، أَيْ أَهْلُ الْوَلَاءِ الْقَدِيمِ فِي الْقَبِيلَةِ الْمُنْجَرِّ مِنْ حِلْفٍ قَدِيمٍ، أَوْ بِحُكْمِ الْوَلَاءِ الَّذِي عَاقَدَتْهُ الْأَيْمَانُ، أَيِ الْأَحْلَافُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ أَيُّهَا الْمُخَاطَبُونَ، وَهُوَ الْوَلَاءُ الْجَدِيدُ الشَّامِلُ لِلتَّبَنِّي الْمُحْدَثِ، وَلِلْحِلْفِ الْمُحْدَثِ، مِثْلَ الْمُؤَاخَاةِ الَّتِي فَرَضَهَا النَّبِيءُ ﷺ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ. فَإِنَّ الْوَلَاءَ مِنْهُ وَلَاءٌ قَدِيمٌ فِي الْقَبَائِلِ، وَمِنْهُ مَا يَتَعَاقَدُ عَلَيْهِ الْحَاضِرُونَ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ أَبُو تَمَّامٍ.

Dördüncü takdir: { وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } [Nisâ, 32] sözümüzle muhatap olan sizlerden her biriniz için mevâlî kıldık; yani sizinle velâ bağı kurmuş olan kimseler için velâ hükümlerini meşru kıldık. Ailelerinizin yani ana babanızın ve yakın akrabalarınızın size bıraktığı velâ hükmü -ki bu kabiledeki eski bir antlaşmadan gelen eski velâ bağıdır- yahut yeminlerin bağladığı velâ hükmü gereğince -ki bu da ey muhataplar, sizinle onlar arasındaki antlaşmalardır; yani sonradan yapılan evlat edinmeyi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Muhacirler ile Ensar arasında farz kıldığı kardeşlik bağı gibi sonradan yapılan antlaşmaları kapsayan yeni velâdır-. Zira velâ bağının bir kısmı kabilelerdeki eski velâ bağıdır, bir kısmı da hazır bulunanların karşılıklı akitleştikleri bağdır; nitekim Ebû Temmâm şu beytinde buna işaret etmiştir:

أَعْطَيْتَ لِي دِيَةَ الْقَتِيلِ وَلَيْسَ لِي ... عَقْلٌ وَلَا حِلْفٌ هُنَاكَ قَدِيمُ

«Öldürülenin diyetini bana verdin; oysa orada benim için ne bir akrabalık diyeti ne de eski bir hilf (antlaşma) vardı.»

وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يكون وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ معطوفة عَلَى الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَهَذَا التَّقْدِيرُ يُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ نَاشِئًا عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ [الْبَقَرَة:

Bu takdire göre { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } ifadesi { الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } üzerine matuf olur. Bu takdir, Yüce Allah'ın { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } [Bakara, 187]

١٨٧] فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ تَكْمِلَةً لِآيَاتِ الْمَوَارِيثِ.

kavlinden neşet etmesine uygundur; böylece bu ayet miras ayetlerinin bir tamamlayıcısı olur.

وَلِلْمُفَسِّرِينَ تَقَادِيرُ أُخْرَى لَا تُلَائِمُ بَعْضَ أَجْزَاءِ النَّظْمِ إِلَّا بِتَعَسُّفٍ فَلَا يَنْبَغِي التَّعْرِيجُ عَلَيْهَا.

Müfessirlerin nazmın bazı cüzlerine ancak bir zorlama (taassuf) ile uyarlanabilecek başka takdirleri de vardır ki bunlara itibar etmemek gerekir.

وَقَوله: وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ قِيلَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ، وَقِيلَ هُوَ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَنْ هُمُ الْمَوَالِي؟ فَقِيلَ: الْوالِدانِ

Ayetin { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } kavli hakkında; { الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } kavline matuf olduğu söylenmiştir. İsti'nâf-ı beyânî yoluyla müstakil bir cümle olduğu da söylenmiştir; sanki «Mevâlî kimlerdir?» diye sorulmuş da «Ana baba

وَالْأَقْرَبُونَ

ve en yakın akrabalardır»

إِلَخْ، عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ خَبَرٌ عَنْ قَوْله: وَالَّذِينَ عَقَدَتْ.

ilâ ahir denilmiş gibidir. Bu durumda { فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } kavli, { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ } ifadesinin haberi olur.

وَأُدْخِلَتِ الْفَاءُ فِي الْخَبَرِ لِتَضَمُّنِ الْمَوْصُولِ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَرُجِّحَ هَذَا بِأَنَّ الْمَشْهُور أنّ الْوَقْت عَلَى قَوْلِهِ: وَالْأَقْرَبُونَ وَلَيْسَ عَلَى قَوْلِهِ: أَيْمانُكُمْ. وَالْمُعَاقَدَةُ: حُصُولُ الْعَقْدِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ، أَيِ الَّذِينَ تَعَاقَدْتُمْ مَعَهُمْ عَلَى أَنْ يَكُونُوا بِمَنْزِلَةِ الْأَبْنَاءِ أَوْ بِمَنْزِلَةِ الْإِخْوَةِ أَوْ بِمَنْزِلَةِ أَبْنَاءِ الْعَمِّ. وَالْأَيْمَانُ جَمْعُ يَمِينٍ: إِمَّا بِمَعْنَى الْيَدِ، أُسْنِدَ الْعَقْدُ إِلَى الْأَيْدِي مَجَازًا لِأَنَّهَا تُقَارِنُ الْمُتَعَاقِدِينَ لِأَنَّهُمْ يَضَعُونَ أَيْدِيَ بَعْضِهِمْ فِي أَيْدِي الْآخَرِينَ، عَلَامَةً عَلَى انْبِرَامِ الْعَقْدِ، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ سُمِّيَ الْعَقْدُ صَفْقَةً أَيْضًا لِأَنَّهُ يُصَفَّقُ فِيهِ الْيَدُ عَلَى الْيَدِ، فَيَكُونُ مِنْ بَابِ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ [النِّسَاء: ٣] وَإِمَّا بِمَعْنَى الْقَسَمِ لِأَنَّ ذَلِكَ كَانَ يَصْحَبُهُ قَسَمٌ،

Mevsûl şart anlamı içerdiği için habere fâ (فَ) harfi dahil edilmiştir. Bu görüş, meşhur olan vakfın { أَيْمانُكُمْ } kavli üzerinde değil, { وَالْأَقْرَبُونَ } kavli üzerinde olmasıyla desteklenmiştir. Muâkade (المُعَاقَدَةُ), iki taraftan akdin meydana gelmesidir; yani kendileriyle oğul, kardeş veya amca oğlu konumunda olmak üzere akitleştiğiniz kimseler demektir. Eymân (الأَيْمَانُ), yemîn (يَمِين) kelimesinin çoğuludur: Ya 'el' anlamındadır; akit mecazen ellere isnat edilmiştir, çünkü akdin kesinleştiğinin bir alameti olarak birbirlerinin ellerini tuttuklarından eller akitleşenlerin ayrılmaz bir parçasıdır. Bu sebeple akde, el ele vurulduğu için «safka» da denilmiştir; bu durumda [Nisâ sûresi, 3. ayetteki] { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } kabîlinden olur. Ya da 'yemin/kasem' anlamındadır; çünkü bu işe yemin eşlik ederdi;

وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ سُمِّي حِلْفًا، وَصَاحِبُهُ حَلِيفًا. وَإِسْنَادُ الْعَقْدِ إِلَى الْأَيْمَانِ بِهَذَا الْمَعْنَى مَجَازٌ أَيْضًا لِأَنَّ الْقَسَمَ هُوَ سَبَبُ انْعِقَادِ الْحِلْفِ.

bu sebeple buna hilf (antlaşma), sahibine de halîf (müttefik) denilmiştir. Bu anlamıyla akdin yeminlere isnat edilmesi de mecazdır; zira kasem hilfin kurulmasının sebebidir.

وَالْمُرَادُ ب الَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ: قِيلَ مَوَالِي الْحِلْفِ الَّذِي كَانَ الْعَرَبُ يَفْعَلُونَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَهُوَ أَنْ يُحَالِفَ الرَّجُلُ الْآخَرَ فَيَقُولُ لَهُ «دَمِي دَمُكَ وَهَدْمِي هَدْمُكَ- أَيْ إِسْقَاطُ أَحَدِهِمَا لِلدَّمِ الَّذِي يَسْتَحِقُّهُ يَمْضِي عَلَى الْآخَرِ- وَثَأْرِي ثَأْرُكَ وَحَرْبِي حَرْبُكَ وَسِلْمِي سِلْمُكَ وَتَرِثُنِي وَأَرِثُكَ وَتَطْلُبُ بِي وَأَطْلُبُ بِكَ وَتَعْقِلُ عَنِّي وَأَعْقِلُ عَنْكَ» . وَقَدْ جَمَعَ هَذَيْنِ الصِّنْفَيْنِ مِنَ الْمَوَالِي الْحُصَيْنُ بْنُ الْحُمَامِ مِنْ شُعَرَاءِ الْحَمَاسَةِ فِي قَوْلِهِ:

{ الَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } ile kastedilen kimseler hakkında şöyle denilmiştir: Bunlar, Arapların Câhiliye döneminde yaptığı hilf mevâlîsidir; bu da bir adamın diğeriyle antlaşma yapıp ona «Kanım kanındır, hedmim hedmindir -yani birinin hak ettiği kanı düşürmesi diğeri için de geçerlidir-, intikamım intikamındır, savaşım savaşındır, barışım barışındır; sen bana vâris olursun ben de sana vâris olurum, sen benim adıma talepte bulunursun ben de senin adına talepte bulunurum, sen benim yerime diyet ödersin ben de senin yerine diyet öderim» demesidir. Hamâse şairlerinden Husayn b. el-Humâm şu beytinde mevâlînin bu iki sınıfını bir arada zikretmiştir:

مَوَالِيكُمْ مَوْلَى الْوِلَادَةِ مِنْكُمُ ... وَمَوْلَى الْيَمِينِ حَابِسٌ قَدْ تُقُسِّمَا

«Mevâlîniz, sizden olan nesep mevlasıdır; yemin mevlası ise [mirastan] meneden ve pay alandır.»

قِيلَ: كَانُوا جَعَلُوا لِلْمَوْلَى السُّدُسَ فِي تَرِكَةِ الْمَيِّتِ، فَأَقَرَّتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ، ثُمَّ نَسَخَتْهَا آيَة الْأَنْفَال: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ [الْأَنْفَال: ٧٥] قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَابْنُ جُبَيْرٍ، وَلَعَلَّ مُرَادَهُمْ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ جَعَلُوا لِلْمَوْلَى السُّدُسَ وَصِيَّةً لِأَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ لَمْ تَكُنْ عِنْدَهُمْ مَوَارِيثُ مُعَيَّنَةٌ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي مِيرَاثِ الْإِخْوَةِ الَّذِينَ آخَى النَّبِيءُ ﷺ بَيْنَهُمْ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ فِي أَوَّلِ الْهِجْرَةِ، فَكَانُوا يَتَوَارَثُونَ بِذَلِكَ دُونَ ذَوِي الْأَرْحَامِ، ثُمَّ نَسَخَ اللَّهُ ذَلِكَ بِآيَةِ الْأَنْفَالِ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً. وَفِي أَسْبَابِ النُّزُولِ لِلْوَاحِدِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ، أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي التَّبَنِّي الَّذِي كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَكَانَ الْمُتَبَنَّى يَرِثُ الْمُتَبَنِّي (بِالْكَسْرِ) مِثْلُ تَبَنِّي النَّبِيءِ ﷺ زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ الْكَلْبِيَّ، وَتَبَنِّي الْأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ الْمِقْدَادَ الْكِنْدِيَّ، الْمَشْهُورَ بِالْمِقْدَادِ بْنِ الْأَسْوَدِ، وَتَبَنِّي الْخَطَّابِ بن نفَيْل عَامِرًا بْنِ رَبِيعَةَ، وَتَبَنِّي أَبِي حُذَيْفَةَ بْنِ عُتْبَةَ بن ربيعَة سالما بْنِ مَعْقِلٍ الْإِصْطَخْرِيَّ، الْمَشْهُورَ بِسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، ثُمَّ نُسِخَ بِالْمَوَارِيثِ. وَعَلَى الْقَوْلِ بأنّ

Şöyle denilmiştir: Ölenin terekesinde mevlâ için altıda bir (südüs) pay belirlemişlerdi; bu ayet onu ikrar etti, daha sonra Enfâl sûresindeki { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } [Enfâl, 75] ayeti onu neshetti. Bunu İbn Abbâs, Hasan, Katâde ve İbn Cübeyr söylemiştir. Muhtemelen onların muradı, Müslümanların mevlâ için vasiyet yoluyla altıda bir belirlemiş olmalarıdır; zira Câhiliye ehlinin belirli miras payları yoktu. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, hicretin başında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarında kardeşlik bağı kurduğu Muhacirler ve Ensar'dan kardeşlerin mirası hakkında inmiştir; onlar akrabalar olmaksızın bu sebeple birbirlerine vâris olurlardı; daha sonra Allah bunu Enfâl ayetiyle neshetti; bu takdirde bu ayet mensuhtur. Vâhidî'nin Esbâb-ı Nüzûl'ünde Saîd b. el-Müseyyeb'den nakledildiğine göre bu ayet, Câhiliye döneminde var olan evlatlık edinme hakkında inmiştir; evlat edinilen kimse kendisini evlat edinene vâris olurdu; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyd b. Hârise el-Kelbî'yi evlat edinmesi, Esved b. Abdiyeğûs'un Mikdâd b. el-Esved olarak bilinen Mikdâd el-Kindî'yi evlat edinmesi, Hattâb b. Nüfeyl'in Âmir b. Rebîa'yı evlat edinmesi ve Ebû Huzeyfe b. Utbe b. Rebîa'nın Ebû Huzeyfe'nin mevlası Sâlim olarak bilinen Sâlim b. Ma'kıl el-Istahrî'yi evlat edinmesi gibi. Daha sonra bu hüküm miras ayetleriyle neshedilmiştir.

وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ فَالْآيَةُ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ ابْنِ جُبَيْرٍ عَنْهُ فِي «الْبُخَارِيِّ» هِيَ نَاسِخَةٌ لِتَوْرِيثِ الْمُتَآخِينَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ حَصَرَ الْمِيرَاثَ فِي الْقَرَابَةِ، فَتَعَيَّنَ عَلَى هَذَا أَنَّ قَوْلَهُ:

{ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } ifadesinin müstakil bir cümle olduğu görüşüne göre ise ayet mensuh değildir. İbn Cübeyr'in Buhârî'de İbn Abbâs'tan naklettiği rivayette İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet, Muhacirler ve Ensar'dan kardeş kılınanların vârisliğini neshetmiştir; çünkü { مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } buyruğu mirası akrabalara hasretmiştir. Buna göre ayetteki

فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ أَيْ نَصِيبَ الَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنَ النَّصْرِ وَالْمَعُونَةِ، أَوْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ بِالْوَصِيَّةِ، وَقَدْ ذَهَبَ الْمِيرَاثُ.

{ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } ifadesinin anlamı; yeminlerinizin bağladığı kimselere yardım ve destekten paylarını verin yahut miras kalkmış olduğundan onlara vasiyet yoluyla paylarını verin, şeklinde belirginleşir.

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ: نَزَلَتْ فِي التَّبَنِّي أَمْرًا بِالْوَصِيَّةِ لِلْمُتَبَنَّى. وَعَنِ الْحَسَنِ أَنَّهَا فِي شَأْنِ الْمُوصَى لَهُ إِذَا مَاتَ قَبْلَ مَوْتِ الْمُوصِي أَنْ تُجْعَلَ الْوَصِيَّةُ لِأَقَارِبِهِ لُزُومًا.

Saîd b. el-Müseyyeb: «Evlatlık hakkında, evlat edinilene vasiyet yapılmasını emretmek üzere inmiştir» demiştir. Hasan'dan nakledildiğine göre ise bu ayet, lehine vasiyet yapılan kimsenin vasiyet edenden önce ölmesi durumunda vasiyetin zorunlu olarak onun akrabalarına verilmesi hakkındadır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: عَاقَدَتْ- بِأَلِفٍ بَعْدَ الْعَيْنِ-. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَعَاصِمٌ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: عَقَدَتْ- بِدُونِ أَلِفٍ وَمَعَ تَخْفِيفِ الْقَافِ-.

Cumhur ayn harfinden sonra elif ile { عَاقَدَتْ } şeklinde okumuştur. Hamza, Âsım, Kisâî ve Halef ise elifsiz ve kāf harfinin tahfifiyle { عَقَدَتْ } şeklinde okumuşlardır.

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ فَاءُ الْفَصِيحَةِ عَلَى جَعْلِ قَوْله: وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ مَعْطُوفًا عَلَى الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ، أَوْ هِيَ زَائِدَةٌ فِي الْخَبَرِ إِنْ جعل وَالَّذِينَ عَقَدَتْ مُبْتَدَأً عَلَى تَضْمِينِ الْمَوْصُولِ مَعْنَى الشَّرْطِيَّةِ. وَالْأَمْرُ فِي الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ عَلَى الْوَجْهَيْنِ ظَاهر.

{ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } ifadesindeki fâ (فَ), { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } ifadesinin { الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } üzerine matuf kabul edilmesine göre fâ-i fasîhadır; yahut mevsûlün şart manası içermesine binaen { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ } mübteda kabul edilirse haberdeki zâit fâ'dır. Her iki veche göre de mecrûr zamirdeki durum açıktır.

[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٣٤]

[Nisâ Sûresi (4), Âyet 34]

الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللاَّتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً (٣٤)

{ الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللاَّتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً (٣٤) } “Allah'ın kimini kimine üstün kılmasından ve onların mallarından harcamalarından ötürü erkekler kadınlar üzerinde yöneticidirler. Saliha kadınlar itaatkârdır; Allah'ın korumasına karşılık gaybı koruyanlardır. Başkaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlara gelince; onlara öğüt verin, yataklarında yalnız bırakın ve onları dövün. Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın. Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür.”

اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِذِكْرِ تَشْرِيعٍ فِي حُقُوقِ الرِّجَالِ وَحُقُوقِ النِّسَاءِ وَالْمُجْتَمَعِ الْعَائِلِيِّ.

Erkeklerin hakları, kadınların hakları ve aile toplumu hakkında bir teşrîi zikretmek üzere yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâîdir).

وَقَدْ ذُكِرَ عَقِبَ مَا قَبْلُهُ لِمُنَاسَبَةِ الْأَحْكَامِ الرَّاجِعَةِ إِلَى نِظَامِ الْعَائِلَةِ، لَا سِيَّمَا أَحْكَامُ النِّسَاءِ، فَقَوْلُهُ: الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ أَصْلٌ تَشْرِيعِيٌّ كُلِّيٌّ تَتَفَرَّعُ عَنْهُ الْأَحْكَامُ الَّتِي فِي الْآيَاتِ بَعْدَهُ، فَهُوَ كَالْمُقَدَّمَةِ.

Bu ayet, aile nizamına ve bilhassa kadınların hükümlerine dönük hükümlerin münasebeti sebebiyle kendisinden öncekinin hemen ardından zikredilmiştir. Dolayısıyla { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } kavli, kendisinden sonraki ayetlerde yer alan hükümlerin kendisinden dallandığı küllî bir teşrîî asıldır; adeta bir mukaddime gibidir.

وَقَوْلُهُ: فَالصَّالِحاتُ تَفْرِيعٌ عَنْهُ مَعَ مُنَاسَبَتِهِ لِمَا ذُكِرَ مِنْ سَبَبِ نُزُولِ وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ [النِّسَاء: ٣٢] فِيمَا تَقَدَّمَ.

Ayetin { فَالصَّالِحاتُ } kavli, bundan tefri' yoluyla getirilmiştir; bununla birlikte yukarıda geçen { وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } [Nisâ, 32] ayetinin zikredilen nüzul sebebiyle de münasebet halindedir.

وَالْحُكْمُ الَّذِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ حُكْمٌ عَامٌّ جِيءَ بِهِ لِتَعْلِيلِ شَرْعٍ خَاصٍّ.

Bu ayette yer alan hüküm, özel bir teşrîi gerekçelendirmek üzere getirilmiş genel bir hükümdür.

فَلِذَلِكَ فَالتَّعْرِيفُ فِي الرِّجالُ والنِّساءِ لِلِاسْتِغْرَاقِ، وَهُوَ اسْتِغْرَاقٌ عُرْفِيٌّ مَبْنِيٌّ

Bu sebeple { الرِّجالُ } ve { النِّساءِ } kelimelerindeki tarif istiğrak içindir; bu da örfî bir istiğraktır ve şuna dayanmaktadır:

عَلَى النَّظَرِ إِلَى الْحَقِيقَةِ، كَالتَّعْرِيفِ فِي قَوْلِ النَّاسِ «الرَّجُلُ خَيْرٌ من الْمَرْأَة» ، يؤول إِلَى الِاسْتِغْرَاقِ الْعُرْفِيِّ، لِأَنَّ الْأَحْكَامَ الْمُسْتَقْرَاةَ لِلْحَقَائِقِ أَحْكَامُ أَغْلَبِيَّةٍ، فَإِذَا بُنِيَ عَلَيْهَا اسْتِغْرَاقٌ فَهُوَ اسْتِغْرَاقٌ عُرْفِيٌّ. وَالْكَلَامُ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْأَمْرِ كَشَأْنِ الْكَثِيرِ مِنَ الْأَخْبَارِ الشَّرْعِيَّةِ.

hakikate bakılması esasına dayanır; tıpkı insanların «Erkek kadından hayırlıdır» sözündeki belirlilik takısı (lâm-ı ta'rîf) gibidir ki bu da örfî istiğraka varır. Çünkü hakikatlerin tümevarımıyla ulaşılan hükümler ekserî (çoğunluğa dayalı) hükümlerdir; dolayısıyla bunların üzerine bina edilen istiğrak da örfî bir istiğraktır. Bu ifade, birçok şer'î haberde olduğu gibi emir anlamında kullanılan bir haberdir.

وَالْقَوَّامُ: الَّذِي يَقُومُ عَلَى شَأْنِ شَيْءٍ وَيَلِيهِ وَيُصْلِحُهُ، يُقَالُ: قَوَّامٌ وقيّام وقيّوم وقيّم، وكلّها مشتقّة من الْقيام الْمجَازِي الَّذِي هُوَ مجَاز مُرْسل أَو اسْتِعَارَة تمثيلية، لِأَنَّ شَأْنَ الَّذِي يَهْتَمُّ بِالْأَمْرِ وَيَعْتَنِي بِهِ أَنْ يَقِفَ لِيُدِيرَ أَمْرَهُ، فَأُطْلِقَ عَلَى الِاهْتِمَامِ الْقِيَامُ بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ. أَوْ شُبِّهَ الْمُهْتَمُّ بِالْقَائِمِ لِلْأَمْرِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ. فَالْمُرَادُ مِنَ الرِّجَالِ مَنْ كَانَ مِنْ أَفْرَادِ حَقِيقَةِ الرَّجُلِ، أَيِ الصِّنْفُ الْمَعْرُوفُ مِنَ النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ، وَهُوَ صِنْفُ الذُّكُورِ، وَكَذَلِكَ الْمُرَادُ مِنَ النِّسَاءِ صِنْفُ الْإِنَاثِ مِنَ النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ الرِّجَالَ جَمْعَ الرَّجُلِ بِمَعْنَى رَجُلِ الْمَرْأَةِ، أَيْ زَوْجِهَا لِعَدَمِ اسْتِعْمَالِهِ فِي هَذَا الْمَعْنَى، بِخِلَافِ قَوْلِهِمْ: امْرَأَةُ فُلَانٍ، وَلَا الْمُرَادُ مِنَ النِّسَاءِ الْجَمْعَ الَّذِي يُطْلَقُ عَلَى الْأَزْوَاجِ الْإِنَاثِ وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ قَدِ اسْتُعْمِلَ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ، بَلِ الْمُرَادُ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ اللَّفْظُ بِأَصْلِ الْوَضْعِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ [النِّسَاء: ٣٢] ، وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:

Kavvâm (الْقَوَّامُ); bir şeyin işini üstlenen, onu yöneten ve ıslah eden kimsedir. Kavvâm, kıyyâm, kayyûm ve kayyim denilir. Bunların hepsi, mecâz-ı mürsel veya temsîlî istiâre olan mecazi kıyamdan (ayakta durmaktan) türetilmiştir. Çünkü bir işle ilgilenen ve ona özen gösteren kimsenin durumu, o işi çekip çevirmek için ayağa kalkmaktır; böylece lüzûmiyet (gereklilik) alakasıyla özen gösterme işine kıyam denilmiştir. Yahut işe özen gösteren kimse, temsîlî yolla iş için ayakta duran kimseye benzetilmiştir. Burada erkeklerden kasıt, erkek hakikatinin fertlerinden olan kimsedir; yani insan türünün bilinen cinsi olup o da erkekler cinsidir. Aynı şekilde kadınlardan kasıt da insan türünün dişiler cinsidir. Yoksa erkeğin çoğulu olan ricâl ile kadının kocası manasındaki «adamı/erkeği» kastedilmemiştir; zira bu anlamda kullanılmaz, nitekim «falancanın kadını/karısı» demelerinin aksinedir. Kadınlardan kasıt da nikâhlı eşlere ıtlak olunan çoğul değildir; gerçi bu, Yüce Allah'ın «kendileriyle zifafa girdiğiniz kadınlarınızdan» kavlinde olduğu gibi bazı yerlerde kullanılmış olsa da, bilakis kastedilen, Yüce Allah'ın «kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır» [Nisâ, 32] kavlinde ve Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi lafzın asıl vazolunduğu manadır:

وَلَا نِسْوَتِي حَتَّى يَمُتْنَ حَرَائِرَا يُرِيدُ أَزْوَاجَهُ وَبَنَاتَهُ وَوَلَايَاهُ.

«Hür kadınlar olarak ölünceye dek kadınlarım da [esir düşmesin]» derken eşlerini, kızlarını ve velayeti altındaki kadınları kastetmektedir.

فَمَوْقِعُ الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ مَوْقِعُ الْمُقَدَّمَةِ لِلْحُكْمِ بِتَقْدِيمِ دَلِيلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِالدَّلِيلِ، إِذْ قد يَقع فِيهِ سُوءُ تَأْوِيلٍ، أَوْ قَدْ وَقَعَ بِالْفِعْلِ، فَقَدْ رُوِيَ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ قَوْلُ النِّسَاءِ «لَيْتَنَا اسْتَوَيْنَا مَعَ الرِّجَالِ فِي الْمِيرَاثِ وَشَرِكْنَاهُمْ فِي الْغَزْوِ» .

«Erkekler kadınlar üzerinde yöneticidirler» kavlinin konumu, delile verilen önem dolayısıyla delili öne alınmış bir hükmün mukaddimesi konumundadır; zira bu konuda yanlış bir tevil ortaya çıkabilir yahut fiilen ortaya çıkmıştır. Nitekim ayetin nüzul sebebinin, kadınların «Keşke mirasta erkeklerle eşit olsaydık ve savaşa da onlarla birlikte katılsaydık» demeleri olduğu rivayet edilmiştir.

وَقِيَامُ الرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ هُوَ قِيَامُ الْحِفْظِ وَالدِّفَاعِ، وَقِيَامُ الِاكْتِسَابِ وَالْإِنْتَاجِ الْمَالِيِّ، وَلِذَلِكَ قَالَ: بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ أَيْ: بِتَفْضِيلِ اللَّهِ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِإِنْفَاقِهِمْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، إِنْ كَانَتْ (مَا) فِي الْجُمْلَتَيْنِ مَصْدَرِيَّةً، أَوْ بِالَّذِي فَضَلَّ اللَّهُ بِهِ بَعْضَهُمْ، وَبِالَّذِي أَنْفَقُوهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، إِنْ كَانَتْ (مَا) فِيهِمَا

Erkeklerin kadınlar üzerindeki kıyamı (yöneticiliği); koruma ve savunma kıyamı ile kazanç sağlama ve mali üretim kıyamıdır. Bundan dolayı «Allah'ın kimini kimine üstün kılmasından ve onların mallarından harcamalarından ötürü» buyurmuştur; yani her iki cümledeki (mâ) harfi masdariyye ise, «Allah'ın onların kimini kimine üstün kılması ve mallarından harcamaları sebebiyle» demektir; şayet her ikisindeki (mâ)

مَوْصُولَةً، فَالْعَائِدَانِ مِنَ الصِّلَتَيْنِ مَحْذُوفَانِ: أَمَّا الْمَجْرُورُ فَلِأَنَّ اسْمَ الْمَوْصُولِ مَجْرُورٌ بِحَرْفٍ مِثْلَ الَّذِي جُرَّ بِهِ الضَّمِيرُ الْمَحْذُوفُ، وَأَمَّا الْعَائِدُ الْمَنْصُوبُ مِنْ صِلَةِ وَبِما أَنْفَقُوا فَلِأَنَّ الْعَائِدَ الْمَنْصُوبَ يَكْثُرُ حَذْفُهُ مِنَ الصِّلَةِ. وَالْمُرَادُ بِالْبَعْضِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ هُوَ فَرِيقُ الرِّجَالِ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ مِنَ الْعَطْفِ فِي قَوْلِهِ: وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَإِنَّ الضَّمِيرَيْنِ

mevsûle ise, «Allah'ın kendisiyle kimini üstün kıldığı şey ve mallarından harcadıkları şey sebebiyle» demektir. Bu durumda iki sıla cümlesindeki aid zamirleri hazfedilmiştir: Mecrûr olan zamir hazfedilmiştir, zira ism-i mevsûl hazfedilen zamirin mecrûr kılındığı harfin benzeriyle cer edilmiştir; «harcadıkları şey» sılasındaki mansûb aid zamire gelince, mansûb aid zamirin sıladan hazfedilmesi çokça görülen bir durumdur. Yüce Allah'ın «Allah bazısını üstün kıldı» kavlindeki bazısından maksat, «mallarından harcamalarından ötürü» kavlindeki atıftan da açıkça anlaşıldığı üzere erkekler zümresidir; zira her iki zamir de

لِلرِّجَالِ.

erkeklere aittir.

فَالتَّفْضِيلُ هُوَ الْمَزَايَا الْجِبِلِّيَّةُ الَّتِي تَقْتَضِي حَاجَةَ الْمَرْأَةِ إِلَى الرَّجُلِ فِي الذَّبِّ عَنْهَا وَحِرَاسَتِهَا لِبَقَاءِ ذَاتِهَا، كَمَا قَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:

Üstün kılma (tafdîl); kadının kendi varlığını sürdürebilmek için kendisini savunmada ve korumada erkeğe ihtiyaç duymasını gerektiren yaratılıştan gelen (cibillî) meziyetlerdir; nitekim Amr b. Külsûm şöyle demiştir:

يَقُتْنَ جِيَادَنَا وَيَقُلْنَ لَسْتُمْ ... بُعُولَتَنَا إِذَا لَمْ تَمْنَعُونَا

«Soylu atlarımızı besler ve derler ki: / Bizi korumazsanız, bizim kocalarımız değilsiniz!»

فَهَذَا التَّفْضِيلُ ظَهَرَتْ آثَارُهُ عَلَى مَرِّ الْعُصُورِ وَالْأَجْيَالِ، فَصَارَ حَقًّا مُكْتَسَبًا لِلرِّجَالِ، وَهَذِهِ حُجَّةٌ بُرْهَانِيَّةٌ عَلَى كَوْنِ الرِّجَالِ قَوَّامِينَ عَلَى النِّسَاءِ فَإِنَّ حَاجَةَ النِّسَاءِ إِلَى الرِّجَالِ مِنْ هَذِهِ النَّاحِيَةِ مُسْتَمِرَّةٌ وَإِنْ كَانَتْ تَقْوَى وَتَضْعُفُ.

İşte bu üstünlüğün eserleri çağlar ve nesiller boyunca ortaya çıkmış, böylece erkekler için kazanılmış bir hak haline gelmiştir. Bu, erkeklerin kadınlar üzerinde yönetici olduğuna dair burhânî bir delildir; zira kadınların bu açıdan erkeklere olan ihtiyacı, güçlenip zayıflasa da süreklidir.

وَقَوْلُهُ: وَبِما أَنْفَقُوا جِيءَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي للإيماء إِلَى أنّ ذَلِك أَمْرٍ قَدْ تَقَرَّرَ فِي الْمُجْتَمَعَاتِ الْإِنْسَانِيَّةِ مُنْذُ الْقِدَمِ، فَالرِّجَالُ هُمُ الْعَائِلُونَ لِنِسَاءِ الْعَائِلَةِ مِنْ أَزْوَاجٍ وَبَنَاتٍ.

«Ve harcamalarından ötürü» kavlinin geçmiş zaman (mâzî) kipiyle getirilmesi, bunun insan toplumlarında eskiden beri yerleşmiş bir olgu olduğuna ima etmek içindir; zira erkekler, eşler ve kızlar olsun ailedeki kadınların geçimini üstlenen kimselerdir.

وَأُضِيفَتِ الْأَمْوَالُ إِلَى ضَمِيرِ الرِّجَالِ لِأَنَّ الِاكْتِسَابَ مِنْ شَأْنِ الرِّجَالِ، فَقَدْ كَانَ فِي عُصُورِ الْبَدَاوَةِ بِالصَّيْدِ وَبِالْغَارَةِ وَبِالْغَنَائِمِ وَالْحَرْثِ، وَذَلِكَ مِنْ عَمَلِ الرِّجَالِ، وَزَادَ اكْتِسَابُ الرِّجَالِ فِي عُصُورِ الْحَضَارَةِ بِالْغَرْسِ وَالتِّجَارَةِ وَالْإِجَارَةِ وَالْأَبْنِيَةِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَهَذِهِ حُجَّةٌ خِطَابِيَّةٌ لِأَنَّهَا تَرْجِعُ إِلَى مُصْطَلَحِ غَالِبِ الْبَشَرِ، لَا سِيَّمَا الْعَرَبُ. وَيَنْدُرُ أَنْ تَتَوَلَّى النِّسَاءُ مَسَاعِيَ مِنَ الِاكْتِسَابِ، لَكِنَّ ذَلِكَ نَادِرٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى عَمَلِ الرَّجُلِ مِثْلَ اسْتِئْجَارِ الظِّئْرِ نَفْسَهَا وَتَنْمِيَةِ الْمَرْأَةِ مَالًا وَرِثَتْهُ مِنْ قَرَابَتِهَا.

Mallar erkeklerin zamirine izafe edilmiştir, çünkü kazanç sağlamak erkeklerin işidir. Nitekim bedevilik çağlarında bu avlanma, akın yapma, ganimet elde etme ve çiftçilikle olurdu ki bunlar erkeklerin işindendir. Medeniyet çağlarında ise erkeklerin kazancı dikim, ticaret, kiralama, inşaat ve benzeri yollarla daha da artmıştır. Bu hitâbî bir delildir, zira başta Araplar olmak üzere insanların çoğunun örfüne dayanmaktadır. Kadınların kazanç sağlama girişimlerini üstlenmeleri ise nadirdir; sütannenin kendini kiralaması veya kadının akrabasından miras kalan bir malı işletmesi gibi durumlar erkeğin işine nispetle pek azdır.

وَمِنْ بَدِيعِ الْإِعْجَازِ صَوْغُ قَوْلِهِ: بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فِي قَالَبٍ صَالح للمصدرية وللموصولية، فَالْمَصْدَرِيَّةُ مشعرة بأنّ الْقِيَامَة سَبَبُهَا تَفْضِيلٌ مِنَ اللَّهِ وَإِنْفَاقٌ، وَالْمَوْصُولِيَّةُ مُشْعِرَةٌ بِأَنَّ سَبَبَهَا مَا يَعْلَمُهُ النَّاسُ مِنْ فَضْلِ الرِّجَالِ وَمِنْ إِنْفَاقِهِمْ لِيَصْلُحَ الْخِطَابُ لِلْفَرِيقَيْنِ: عَالِمِهِمْ وَجَاهِلِهِمْ، كَقَوْلِ السَّمَوْأَلِ أَوِ الْحَارِثِيِّ:

«Allah'ın kimini kimine üstün kılmasından ve onların mallarından harcamalarından ötürü» kavlinin hem masdariyyeye hem de mevsûliyyeye elverişli bir kalıpta ifade edilmesi eşsiz bir icazdandır. Zira masdariyyelik, bu yöneticiliğin sebebinin Allah'ın bir üstün kılması ve bir harcama olduğunu hissettirir; mevsûliyet ise sebebin, hitabın hem bilenine hem de bilmeyenine hitap edebilmesi için insanların erkeklerin faziletinden ve harcamalarından bildikleri şeyler olduğunu hissettirir; tıpkı Semev'el veya el-Hârisî'nin şu sözünde olduğu gibi:

سَلِي إِنْ جَهِلْتِ النَّاسَ عَنَّا وَعَنْهُمْ ... فَلَيْسَ سَوَاءً عَالِمٌ وَجَهُولُ

«İnsanları bilmiyorsan bizi de onları da sor; / zira bilenle cahil bir olmaz.»

وَلِأَنَّ فِي الْإِتْيَان ب (بِمَا) مَعَ الْفِعْلِ عَلَى تَقْدِيرِ احْتِمَالِ الْمَصْدَرِيَّةِ جَزَالَةٌ لَا تُوجَدُ فِي قَوْلِنَا: بِتَفْضِيلِ اللَّهِ وَبِالْإِنْفَاقِ، لِأَنَّ الْعَرَبَ يُرَجِّحُونَ الْأَفْعَالَ عَلَى الْأَسْمَاءِ فِي طُرُقِ التَّعْبِيرِ.

Ayrıca masdariyyet ihtimaline göre fiille birlikte (bi-mâ) getirilmesinde, «bi-tafdîlillâhi ve bi'l-infâk» (Allah'ın üstün kılmasıyla ve harcamayla) dememizde bulunmayan bir fesahat ve metanet vardır; çünkü Araplar ifade yollarında fiilleri isimlere tercih ederler.

وَقَدْ رُوِيَ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ: أَنَّهَا قَوْلُ النِّسَاءِ، وَمِنْهُنَّ أُمُّ سَلَمَةَ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ:

Ayetin nüzul sebebi hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Aralarında müminlerin annesi Ümmü Seleme'nin de bulunduğu kadınlar:

«أَتَغْزُو الرِّجَالُ وَلَا نَغْزُو وَإِنَّمَا لَنَا نِصْفُ الْمِيرَاثِ» فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ [النِّسَاء: ٣٢] إِلَى هَذِه الْآيَة، فَتكون هَذِهِ الْآيَةِ إِكْمَالًا لِمَا يَرْتَبِطُ

«Erkekler savaşıyor da biz savaşmıyoruz ve bize mirasın ancak yarısı veriliyor» demişler; bunun üzerine Yüce Allah'ın «Allah'ın kiminizi kiminize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin» [Nisâ, 32] kavlinden bu ayete kadar olan kısım inmiştir. Dolayısıyla bu ayet,

بِذَلِكَ التَّمَنِّي. وَقِيلَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِسَبَبِ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ الْأَنْصَارِيِّ: نَشَزَتْ مِنْهُ زَوْجُهُ حَبِيبَةُ بِنْتُ زَيْدِ بْنِ أَبِي زُهَيْرٍ فَلَطَمَهَا فَشَكَاهُ أَبُوهَا إِلَى النَّبِيءِ ﷺ فَأَمَرَهَا أَنْ تَلْطِمَهُ كَمَا لَطَمَهَا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي فَوْرِ ذَلِكَ،

o temenni ile irtibatlı olan konunun bir tamamlayıcısı olur. Bir rivayette de şöyle denilmiştir: Bu ayet Sa'd b. er-Rebî' el-Ensârî sebebiyle inmiştir; eşi Habîbe binti Zeyd b. Ebî Züheyr ona başkaldırmış (serkeşlik etmiş), o da kadına bir tokat atmıştı. Bunun üzerine babası Sa'd'ı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etti. Peygamber de kadına, Sa'd'ın kendisine vurduğu gibi ona tokat atmasını emretti. Tam o esnada ayet indi;

فَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ: أَرَدْتُ شَيْئًا وَأَرَادَ اللَّهُ غَيْرَهُ

Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben bir şey diledim, Allah ise başka bir şey diledi» buyurdu

، وَنَقَضَ حُكْمَهُ الْأَوَّلَ، وَلَيْسَ فِي هَذَا السَّبَبِ الثَّانِي حَدِيثٌ صَحِيحٌ وَلَا مَرْفُوعٌ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ وَلَكِنَّهُ مِمَّا رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ، وَالسُّدِّيِّ، وَقَتَادَةَ.

ve ilk hükmünü nesh etti. Bu ikinci nüzul sebebi hakkında sahih ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû bir hadis bulunmamaktadır; fakat bu, Hasan[-ı Basrî], Süddî ve Katâde'den rivayet edilenlerdendir.

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَالصَّالِحاتُ لِلْفَصِيحَةِ، أَيْ إِذَا كَانَ الرِّجَالُ قَوَّامِينَ عَلَى النِّسَاءِ فَمِنَ الْمُهِمِّ تَفْصِيلُ أَحْوَالِ الْأَزْوَاجِ مِنْهُنَّ وَمُعَاشَرَتِهِنَّ أَزْوَاجَهُنَّ وَهُوَ الْمَقْصُودُ، فَوَصَفَ اللَّهُ الصَّالِحَاتِ مِنْهُنَّ وَصْفًا يُفِيدُ رِضَاهُ تَعَالَى، فَهُوَ فِي مَعْنَى التَّشْرِيعِ، أَيْ لِيَكُنَّ صَالِحَاتٍ.

«Saliha kadınlar...» kavlindeki fâ harfi fasîhadır; yani erkekler kadınlar üzerinde yönetici olduğuna göre, asıl maksat olan kadınlardan eşlerin durumlarını ve kocalarıyla olan muaşeretlerini detaylandırmak önem arz etmektedir. Bu sebeple Allah, onlardan saliha olanları Yüce Kendisinin rızasını ifade eden bir vasıfla nitelemiştir; dolayısıyla bu, teşrî manasındadır; yani «saliha olsunlar» demektir.

وَالْقَانِتَاتُ: الْمُطِيعَاتُ لِلَّهِ. وَالْقُنُوتُ: عِبَادَةُ اللَّهِ، وَقَدَّمَهُ هُنَا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَلَازُمِ خَوْفِهِنَّ اللَّهَ وَحِفْظِ حَقِّ أَزْوَاجِهِنَّ، وَلِذَلِكَ قَالَ: حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ، أَيْ حَافِظَاتُ أَزْوَاجِهِنَّ عِنْدَ غَيْبَتِهِمْ. وَعَلَّقَ الْغَيْبَ بِالْحِفْظِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ لِأَنَّهُ وَقْتُهُ. وَالْغَيْبُ مَصْدَرُ غَابَ ضِدَّ حَضَرَ. وَالْمَقْصُودُ غِيبَةُ أَزْوَاجِهِنَّ، وَاللَّامُ لِلتَّعْدِيَةِ لِضَعْفِ الْعَامِلِ، إِذْ هُوَ غَيْرُ فِعْلٍ، فَالْغَيْبُ فِي مَعْنَى الْمَفْعُولِ، وَقَدْ جُعِلَ مَفْعُولًا لِلْحِفْظِ عَلَى التَّوَسُّعِ لِأَنَّهُ فِي الْحَقِيقَةِ ظَرْفٌ لِلْحِفْظِ، فَأُقِيمَ مَقَامَ الْمَفْعُولِ لِيَشْمَلَ كُلَّ مَا هُوَ مَظِنَّةُ تَخَلُّفِ الْحِفْظِ فِي مُدَّتِهِ: مِنْ كُلِّ مَا شَأْنُهُ أَنْ يَحْرُسَهُ الزَّوْجُ الْحَاضِرُ مِنْ أَحْوَالِ امْرَأَتِهِ فِي عِرْضِهِ وَمَالِهِ، فَإِنَّهُ إِذَا حَضَرَ يَكُونُ مِنْ حُضُورِهِ وَازِعَانِ: يَزَعُهَا بِنَفْسِهِ وَيَزَعُهَا أَيْضًا اشْتِغَالُهَا بِزَوْجِهَا أَمَّا حَالُ الْغَيْبَةِ فَهُوَ حَالُ نِسْيَانٍ وَاسْتِخْفَافٍ، فَيُمْكِنُ أَنْ يَبْدُوَ فِيهِ مِنَ الْمَرْأَةِ مَا لَا يُرْضِي زَوْجَهَا إِنْ كَانَتْ غَيْرَ صَالِحَةٍ أَوْ سَفِيهَةَ الرَّأْيِ، فَحَصَلَ بِإِنَابَةِ الظَّرْفِ عَنِ الْمَفْعُولِ إِيجَازٌ بَدِيعٌ، وَقَدْ تَبِعَهُ بَشَّارٌ إِذْ قَالَ:

Kânitât (الْقَانِتَاتُ); Allah'a itaat eden kadınlardır. Kunût (الْقُنُوتُ); Allah'a ibadet etmektir. Sözün [asıl] bağlamından olmasa da Allah korkusu ile kocalarının hakkını korumaları arasındaki ayrılmaz bağı göstermek için bunu burada öne almıştır. Bundan dolayı «gaybı koruyanlardır» buyurmuştur; yani kocaları yanlarında yokken onları koruyanlardır. Gaybın korunmaya taalluk ettirilmesi aklî mecaz yoluyladır; çünkü gayb (kocanın yokluğu) bunun vaktidir. Gayb (الْغَيْبُ); hazır bulunmanın zıddı olan gâbe (غَابَ) fiilinin masdarıdır. Kastedilen ise kocalarının gıyabıdır. Lâm harfi, amil fiil olmadığından zayıf kaldığı için ta'diye (geçişlilik) içindir; dolayısıyla gayb mef'ûl manasındadır. Aslında korumanın zarfı (zamanı) olduğu halde genişletme yoluyla (tevessu'en) korumanın mef'ûlü kılınmıştır; böylece bu süre zarfında korunmanın aksaması muhtemel olan her şeyi kapsasın diye mef'ûl makamına geçirilmiştir: Hazır bulunan kocanın karısının namusu ve malına dair koruması gereken her hal böyledir. Çünkü koca hazır olduğunda, onun huzurundan kaynaklanan iki caydırıcı bulunur: Koca bizzat kadını engeller, ayrıca kadının kocasıyla meşgul olması da onu engeller. Gıyab hali ise unutma ve hafife alma halidir; şayet kadın saliha değilse veya aklı kıt ise bu durumda kadından kocasını razı etmeyecek şeyler sadır olabilir. Böylece zarfın mef'ûl yerine ikame edilmesiyle eşsiz bir vecizlik hasıl olmuştur. Beşşâr da şu sözünde buna uymuştur:

وَيَصُونُ غَيْبَكُمْ وَإِنْ نَزَحَا

«Uzaklaşsa bile sizin gıyabınızı (yokluğunuzdaki haklarınızı) korur.»

وَالْبَاءُ فِي بِما حَفِظَ اللَّهُ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ حِفْظًا مُلَابِسًا لِمَا حَفِظَ اللَّهُ، وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ أَيْ بِحِفْظِ اللَّهِ، وَحَفِظُ اللَّهِ هُوَ أَمْرُهُ بِالْحِفْظِ، فَالْمُرَادُ الْحِفْظُ التَّكْلِيفِيُّ، وَمَعْنَى الْمُلَابَسَةِ أَنَّهُنَّ يَحْفَظْنَ أَزْوَاجَهُنَّ حِفْظًا مُطَابِقًا لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَمْرُ اللَّهِ يَرْجِعُ إِلَى مَا فِيهِ حَقٌّ لِلْأَزْوَاجِ وَحْدَهُمْ أَوْ مَعَ حَقِّ اللَّهِ، فَشَمِلَ مَا يَكْرَهُهُ الزَّوْجُ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ حَرَجٌ عَلَى الْمَرْأَةِ، وَيَخْرُجُ عَنْ ذَلِكَ مَا أَذِنَ اللَّهُ لِلنِّسَاءِ فِيهِ، كَمَا أَذِنَ النَّبِيءُ ﷺ هِنْدًا بِنْتَ عُتْبَةَ: أَنْ تَأْخُذَ مِنْ مَالِ أَبِي سُفْيَانَ مَا يَكْفِيهَا وَوَلَدَهَا بِالْمَعْرُوفِ. لِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ: إِنَّ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تُدْخِلَ الشُّهُودَ إِلَى بَيْتِ زَوْجِهَا فِي غَيْبَتِهِ وَتُشْهِدَهُمْ بِمَا تُرِيدُ وَكَمَا أَذِنَ لَهُنَّ النَّبِيءُ أَنْ

«Allah'ın korumasına karşılık» ifadesindeki bâ harfi mülâbese (beraberlik) içindir; yani Allah'ın emrettiği korumaya uygun bir korumayla demektir. (Mâ) masdariyyedir; yani Allah'ın korumasıyla demektir. Allah'ın hıfzı ise O'nun korumayı emretmesidir; dolayısıyla kastedilen teklîfî korumadır. Mülâbesenin manası, onların kocalarını Yüce Allah'ın emrine tamı tamına uygun şekilde korumalarıdır. Allah'ın emri ise sadece kocaların hakkı olan yahut Allah'ın hakkıyla birlikte kocaların hakkı olan hususlara râcidir. Böylece kadına bir zorluk olmadığı takdirde kocanın hoşlanmadığı şeyleri de kapsar. Allah'ın kadınlara izin verdiği hususlar ise bundan hariçtir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hind binti Utbe'ye, Ebû Süfyân'ın malından kendisine ve çocuğuna örfe uygun şekilde yetecek kadarını almasına izin vermiştir. Bundan dolayı Mâlik şöyle demiştir: «Kadının, kocasının gıyabında evine şahitleri sokup dilediği hususta onları şahit tutma hakkı vardır.» Nitekim Peygamber kadınlara

يَخْرُجْنَ إِلَى الْمَسَاجِدِ وَدَعْوَةِ الْمُسْلِمِينَ.

mescitlere ve Müslümanların davetine çıkmalarına da izin vermiştir.

وَقَوْلُهُ: وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ هَذِهِ بَعْضُ الْأَحْوَالِ الْمُضَادَّةِ لِلصَّلَاحِ وَهُوَ النُّشُوزُ، أَيِ الْكَرَاهِيَةُ لِلزَّوْجِ، فَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ لِسُوءِ خُلُقِ الْمَرْأَةِ، وَقَدْ يَكُونُ لِأَنَّ لَهَا رَغْبَةً فِي التَّزَوُّجِ بِآخَرَ، وَقَدْ يَكُونُ لِقَسْوَةٍ فِي خُلُقِ الزَّوْجِ، وَذَلِكَ كَثِيرٌ. وَالنُّشُوزُ فِي اللُّغَةِ التَّرَفُّعُ وَالنُّهُوضُ، وَمَا يَرْجِعُ إِلَى مَعْنَى الِاضْطِرَابِ وَالتَّبَاعُدِ، وَمِنْهُ نَشَزُ الْأَرْضِ، وَهُوَ الْمُرْتَفِعُ مِنْهَا.

«Başkaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlara gelince...» kavli, salaha zıt durumlardan bazısıdır ki o da nüşûzdur; yani kocadan nefret etmektir. Bu bazen kadının ahlakının kötülüğünden, bazen başka biriyle evlenme arzusundan, bazen de kocanın ahlakındaki sertlikten kaynaklanabilir ve bu çokça rastlanan bir durumdur. Nüşûz (النُّشُوزُ) lügatte; yükselmek, kalkmak ve huzursuzluk ile uzaklaşma manasına dönen durumlardır. Yerin tümsek ve yüksek olan kısmına da «neşezü'l-ard» denilmesi bundandır.

قَالَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ: النُّشُوزُ عِصْيَانُ الْمَرْأَةِ زَوْجَهَا وَالتَّرَفُّعُ عَلَيْهِ وَإِظْهَارُ كَرَاهِيَتِهِ، أَيْ إِظْهَارُ كَرَاهِيَةٍ لَمْ تَكُنْ مُعْتَادَةً مِنْهَا، أَيْ بَعْدَ أَنْ عَاشَرَتْهُ، كَقَوْلِهِ: «وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا» . وَجَعَلُوا الْإِذْنَ بِالْمَوْعِظَةِ وَالْهَجْرِ وَالضَّرْبِ مُرَتَّبًا عَلَى هَذَا الْعِصْيَانِ، وَاحْتَجُّوا بِمَا وَرَدَ فِي بَعْضِ الْآثَارِ مِنَ الْإِذْنِ لِلزَّوْجِ فِي ضَرْبِ زَوْجَتِهِ النَّاشِزِ، وَمَا وَرَدَ مِنَ الْأَخْبَارِ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ فِي غَيْرِ ظُهُورِ الْفَاحِشَةِ. وَعِنْدِي أَنَّ تِلْكَ الْآثَارَ وَالْأَخْبَارَ مَحْمَلُ الْإِبَاحَةِ فِيهَا أَنَّهَا قَدْ رُوعِيَ فِيهَا عُرْفُ بَعْضِ الطَّبَقَاتِ مِنَ النَّاسِ، أَوْ بَعْضِ الْقَبَائِلِ، فَإِنَّ النَّاسَ مُتَفَاوِتُونَ فِي ذَلِكَ، وَأَهْلُ الْبَدْوِ مِنْهُمْ لَا يَعُدُّونَ ضَرْبَ الْمَرْأَةِ اعْتِدَاءً، وَلَا تَعُدُّهُ النِّسَاءُ أَيْضًا اعْتِدَاءً، قَالَ عَامِرُ بْنُ الْحَارِثِ النَّمِرِيُّ الْمُلَقَّبُ بِجِرَانِ الْعَوْدِ.

Fakihlerin cumhuru şöyle demiştir: Nüşûz; kadının kocasına isyan etmesi, ona karşı büyüklük taslaması ve kocasından hoşlanmadığını göstermesidir; yani onunla birlikte yaşadıktan sonra kendisinden alışılagelmemiş bir hoşnutsuzluk sergilemesidir; tıpkı «Eğer bir kadın kocasının nüşûzundan (geçimsizliğinden) veya yüz çevirmesinden endişe ederse» ayetinde olduğu gibi. Öğüt verme, yatakta yalnız bırakma ve dövme iznini bu isyana bağlı kılmışlar ve bazı rivayetlerde serkeşlik eden karısını dövmesi için kocaya izin verilmiş olmasını, ayrıca sahabeden bazılarının fuhuş (çirkin bir fiil) açıkça ortaya çıkmadığı durumlarda da bunu yaptıklarına dair gelen haberleri delil getirmişlerdir. Bana göre, bu rivayet ve haberlerdeki cevazın hamledileceği yön şudur: Burada insanların bazı tabakalarının veya bazı kabilelerin örfü gözetilmiştir. Çünkü insanlar bu konuda farklı farklıdır; onlardan bedevi olanlar kadını dövmeyi bir saldırı saymazlar, kadınlar da bunu bir saldırı olarak görmezler. Cîrânü'l-Avd lakaplı Âmir b. el-Hâris en-Nemerî şöyle demiştir:

عَمَدْتُ لِعَوْدٍ فَالْتَحَيْتُ جِرَانَهُ ... وَلَلْكَيْسُ أَمْضَى فِي الْأُمُورِ وَأَنْجَحُ

«Yaşlı bir deveye yönelip boyun derisini yüzdüm; / akıl ve tedbir işlerde daha tesirli ve daha başarılıdır.»

خُذَا حَذَرًا يَا خُلَّتَيَّ فِإِنَّنِي ... رَأَيْتُ جِرَانَ الْعَوْدِ قَدْ كَادَ يَصْلُحُ

«Sakının ey iki dostum (hanımlarım)! Zira ben / yaşlı devenin boyun derisinin neredeyse [kamçı olmaya] elverişli hale geldiğini gördüm.»

والتحيت: قَشَرْتُ، أَيْ قَدَدْتُ، بِمَعْنَى: أَنَّهُ أَخَذَ جِلْدًا مِنْ بَاطِنِ عُنُقِ بَعِيرٍ وَعَمِلَهُ سَوْطًا لِيَضْرِبَ بِهِ امْرَأَتَيْهِ، يُهَدِّدُهُمَا بِأَنَّ السَّوْطَ قَدْ جَفَّ وَصَلُحَ لِأَنْ يُضْرَبَ بِهِ.

İltehaytü (الْتَحَيْتُ); yüzdüm, yani kestim demektir. Manası şudur: Yaşlı bir devenin boynunun iç kısmından bir deri almış ve iki hanımını dövmek için onu kırbaç yapmıştır; kırbacın kuruduğunu ve dövmeye hazır hale geldiğini söyleyerek onları tehdit etmektedir.

وَقَدْ ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحِ» أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ: (كُنَّا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ قَوْمًا نَغْلِبُ نِسَاءَنَا فَإِذَا الْأَنْصَارُ قَوْمٌ تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَأَخَذَ نِسَاؤُنَا يَتَأَدَّبْنَ بِأَدَبِ نِسَاءِ الْأَنْصَارِ) . فَإِذَا كَانَ الضَّرْبُ مَأْذُونًا فِيهِ لِلْأَزْوَاجِ دُونَ وُلَاةِ الْأُمُورِ، وَكَانَ سَبَبُهُ مُجَرَّدَ الْعِصْيَانِ وَالْكَرَاهِيَةِ دُونَ الْفَاحِشَةِ، فَلَا جَرَمَ أَنَّهُ أُذِنَ فِيهِ لِقَوْمٍ لَا يَعُدُّونَ صُدُورَهُ مِنَ الْأَزْوَاجِ إِضْرَارًا وَلَا عَارًا وَلَا بِدْعًا مِنَ الْمُعَامَلَةِ فِي الْعَائِلَةِ، وَلَا تَشْعُرُ نِسَاؤُهُمْ بِمِقْدَارِ غَضَبِهِمْ إِلَّا بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ.

Sahih'te sabit olduğuna göre Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: «Biz Muhacirler topluluğu, kadınlarımıza üstün gelen (onlara söz geçiren) bir kavimdik. Bir de baktık ki Ensar, kadınlarının kendilerine üstün geldiği bir kavim. Derken bizim kadınlarımız da Ensar kadınlarının edebini benimsemeye başladılar.» Dolayısıyla eğer dövme yetkisi yöneticilere değil de bizzat kocalara verilmişse ve bunun sebebi de fuhuş olmaksızın sırf isyan ve geçimsizlik ise, hiç şüphesiz bu izin, dövmenin kocalardan sadır olmasını bir zarar, bir ayıp ve aile içinde yadırganacak bir muamele saymayan ve kadınlarının da ancak bu gibi bir şeyle kocalarının öfkesinin derecesini hissettiği bir topluluk için verilmiştir.

وَقَوْلُهُ: فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ مَقْصُودٌ مِنْهُ التَّرْتِيبُ كَمَا يَقْتَضِيهِ تَرْتِيبُ ذِكْرِهَا مَعَ ظُهُورِ أَنَّهُ لَا يُرَادُ الْجَمْعُ بَيْنَ الثَّلَاثَةِ، وَالتَّرْتِيبُ هُوَ الْأَصْلُ

«Onlara öğüt verin, yataklarında yalnız bırakın ve onları dövün» kavlinden maksat, üçünün bir arada yapılmasının kastedilmediği açık olmakla birlikte, zikirlerindeki sıranın gerektirdiği üzere tertiptir (sıralamadır). Asıl olan da tertiptir

وَالْمُتَبَادِرُ فِي الْعَطْفِ بِالْوَاوِ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يَعِظُهَا، فَإِنْ قَبِلَتْ، وَإِلَّا هَجَرَهَا، فَإِنْ هِيَ قَبِلَتْ، وَإِلَّا ضَرَبَهَا، وَنُقِلَ مِثْلُهُ عَنْ عَلِيٍّ.

ve vâv harfiyle yapılan atıfta ilk akla gelen budur. Sa'îd b. Cübeyr şöyle demiştir: «Ona öğüt verir; kabul ederse [ne âlâ], etmezse onu yatağında yalnız bırakır; kabul ederse [ne âlâ], etmezse onu döver.» Benzer bir görüş Ali'den de nakledilmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَاوَ هَنَا مُرَادٌ بِهَا التَّقْسِيمُ بِاعْتِبَارِ أَقْسَامِ النِّسَاءِ فِي النُّشُوزِ.

Bil ki buradaki vâv harfi ile kadınların nüşûzdaki kısımları dikkate alınarak taksim (kısımlara ayırma) kastedilmiştir.

وَقَوْلُهُ: فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا احْتِمَالُ ضَمِيرِ الْخِطَابِ فِيهِ يَجْرِي عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي ضَمَائِرِ تَخافُونَ وَمَا بَعْدَهُ، وَالْمُرَادُ الطَّاعَةُ بَعْدَ النُّشُوزِ، أَيْ إِنْ رَجَعْنَ عَنِ النُّشُوزِ إِلَى الطَّاعَةِ الْمَعْرُوفَةِ. وَمَعْنَى: فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا فَلَا تَطْلُبُوا طَرِيقًا لِإِجْرَاءِ تِلْكَ الزَّوَاجِرِ عَلَيْهِنَّ، وَالْخِطَابُ صَالِحٌ لِكُلِّ مِنْ جُعِلَ لَهُ سَبِيلٌ عَلَى الزَّوْجَاتِ فِي حَالَةِ النُّشُوزِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ.

«Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın» kavlindeki muhatap zamirinin ihtimali, daha önce geçen «korktuğunuz» fiilindeki ve sonrasındaki zamirlerde olduğu gibi cereyan eder. Maksat nüşûzdan sonraki itaattir; yani nüşûzdan vazgeçip bilinen itaate dönerlerse demektir. «Artık onların aleyhine bir yol aramayın» ifadesinin manası; onlara bu caydırıcı önlemleri uygulamak için bir yol aramayın demektir. Hitap, yukarıda geçtiği üzere nüşûz durumunda eşler üzerinde yetki tanınan herkes için geçerlidir.

وَالسَّبِيلُ حَقِيقَتُهُ الطَّرِيقُ، وَأُطْلِقَ هُنَا مَجَازًا عَلَى التَّوَسُّلِ وَالتَّسَبُّبِ وَالتَّذَرُّعِ إِلَى أَخْذِ الْحَقِّ، وَسَيَجِيءُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [٩١] ، وَانْظُرْ قَوْلَهُ الْآتِيَ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا.

Sebîl (السَّبِيلُ) kelimesinin hakiki anlamı yoldur; burada ise hakkı almaya vesile kılma, sebep arama ve bahane bulma anlamında mecazen kullanılmıştır. Yüce Allah'ın Berâe (Tevbe) Sûresi'ndeki «İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur» [91] kavlinde bu konu gelecektir; nitekim ileride gelecek olan «Size barış teklif ederlerse artık Allah onların aleyhine sizin için bir yol kılmamıştır» kavline de bakınız.

وعَلَيْهِنَّ مُتَعَلِّقٌ بِ (سَبِيلًا) لِأَنَّهُ ضُمِّنَ مَعْنَى الْحُكْمِ وَالسُّلْطَانِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ [التَّوْبَة: ٩١] .

Aleyhinne (عَلَيْهِنَّ) ibaresi «sebîlen» (سَبِيلًا) kelimesine mütealliktir; çünkü o, hüküm ve hâkimiyet manasını içermektedir; nitekim Yüce Allah'ın «İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur» [Tevbe, 91] kavlinde de böyledir.

وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً تَذْيِيلٌ لِلتَّهْدِيدِ، أَيْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيٌّ عَلَيْكُمْ، حَاكِمٌ فِيكُمْ، فَهُوَ يَعْدِلُ بَيْنَكُمْ، وَهُوَ كَبِيرٌ، أَيْ قَوِيٌّ قَادِرٌ، فَبِوَصْفِ الْعُلُوِّ يَتَعَيَّنُ امْتِثَالُ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ، وَبِوَصْفِ الْقُدْرَةِ يُحْذَرُ بَطْشُهُ عِنْدَ عِصْيَانِ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ.

«Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür» kavli, tehdit için getirilmiş bir fezlekedir (tezyîldir); yani şüphesiz Allah sizin üzerinizde yücedir, aranızda hâkimdir, dolayısıyla aranızda adaletle hükmeder; O büyüktür, yani güçlü ve kadirdir. Yücelik vasfıyla O'nun emrine ve yasağına boyun eğmek zorunlu hale gelir; kudret vasfıyla da emrine ve yasağına isyan edildiğinde O'nun azabından sakınılır.

وَمَعْنَى تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ تَخَافُونَ عَوَاقِبَهُ السَّيِّئَةَ. فَالْمَعْنَى أَنَّهُ قَدْ حَصَلَ النُّشُوزُ مَعَ مَخَائِلِ قَصْدِ الْعِصْيَانِ وَالتَّصْمِيمِ عَلَيْهِ لَا مُطْلَقُ الْمُغَاضَبَةِ أَوْ عَدَمُ الِامْتِثَالِ، فَإِنَّ ذَلِكَ قَلَّمَا يَخْلُو عَنْهُ حَالُ الزَّوْجَيْنِ، لِأَنَّ الْمُغَاضَبَةَ وَالتَّعَاصِيَ يَعْرِضَانِ لِلنِّسَاءِ وَالرِّجَالِ، وَيَزُولَانِ، وَبِذَلِكَ يَبْقَى مَعْنَى الْخَوْفِ عَلَى حَقِيقَتِهِ مِنْ تَوَقُّعِ حُصُولِ مَا يَضُرُّ، وَيَكُونُ الْأَمْرُ بِالْوَعْظِ وَالْهَجْرِ وَالضَّرْبِ مَرَاتِبَ بِمِقْدَارِ الْخَوْفِ مِنْ هَذَا النُّشُوزِ وَالْتِبَاسِهِ بِالْعُدْوَانِ وَسُوءِ النِّيَّةِ.

«Nüşûzlarından endişe ettiğiniz» ifadesinin manası, onun kötü sonuçlarından korktuğunuz demektir. Dolayısıyla mana; mutlak bir öfkelenme veya bir emri yerine getirmeme değil, bilakis isyan kastı ve bunda kararlılık alametleriyle birlikte nüşûzun fiilen gerçekleşmiş olmasıdır. Zira karı-koca hali öfkelenme veya itaatsizlikten nadiren uzak kalır; çünkü öfkelenme ve inatlaşma kadınlarda da erkeklerde de arız olur ve sonra geçer. Böylece korku manası, zarar verecek şeyin gerçekleşmesini beklemek şeklindeki hakiki manası üzere kalır. Öğüt verme, yatakta yalnız bırakma ve dövme emri de bu nüşûzdan ve onun düşmanlık ile kötü niyetle karışmasından duyulan korkunun derecesine göre mertebeler halindedir.

وَالْمُخَاطَبُ بِضَمِيرِ تَخافُونَ إِمَّا الْأَزْوَاجُ، فَتَكُونُ تَعْدِيَةُ (خَافَ) إِلَيْهِ عَلَى أَصْلِ تَعْدِيَةِ الْفِعْلِ إِلَى مَفْعُولِهِ، نَحْوَ فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ [آل عمرَان: ١٧٥] وَيَكُونُ إِسْنَادُ فَعِظُوهُنَّ- وَاهْجُرُوهُنَّ- وَاضْرِبُوهُنَّ عَلَى حَقِيقَتِهِ.

«Korktuğunuz» fiilindeki zamirin muhatabı ya kocaların kendisidir; bu durumda «hâfe» (خَافَ) fiilinin ona geçişli olması, fiilin mef'ûlüne geçişliliğinin aslına uygun olur; tıpkı «Onlardan korkmayın, benden korkun» [Âl-i İmrân, 175] ayetinde olduğu gibi. «Onlara öğüt verin, onları yalnız bırakın ve onları dövün» emirlerinin isnadı da hakiki manasında olur.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُخَاطَبُ مَجْمُوعَ مَنْ يَصْلُحُ لِهَذَا الْعَمَلِ مِنْ وُلَاةِ الْأُمُورِ وَالْأَزْوَاجِ فَيَتَوَلَّى كُلُّ فَرِيقٍ مَا هُوَ مِنْ شَأْنِهِ، وَذَلِكَ نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ

Muhatabın, yöneticiler ve kocalar arasından bu işe ehil olanların tamamı olması da caizdir; böylece her grup kendi uhdesine düşen görevi üstlenir. Bu, Yüce Allah'ın Bakara Sûresi'ndeki şu kavlinin benzeridir:

[٢٢٩] وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ إِلَخ. فخاطب (لَكُمْ) لِلْأَزْوَاجِ، وَخِطَابُ فَإِنْ خِفْتُمْ [الْبَقَرَة:

[229] «Onlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz; meğerki her ikisi Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar. Eğer siz de onların Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız...» ilâ ahir. Buradaki «size» hitabı kocalara, «eğer korkarsanız» [Bakara,

٢٢٩] لِوُلَاةِ الْأُمُورِ، كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» . قَالَ: وَمِثْلُ ذَلِكَ غَيْرُ عَزِيزٍ فِي الْقُرْآنِ وَغَيْرِهِ. يُرِيدُ أَنَّهُ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الصَّفِّ [١١- ١٣] : تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى قَوْلِهِ:

229] hitabı ise Keşşâf'ta belirtildiği üzere yöneticileredir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunun benzeri Kur'an'da ve diğer kelamlarda az değildir.» Bununla Yüce Allah'ın Saf Sûresi'ndeki [11-13] «Allah'a ve Resulüne iman edersiniz...» kavlinden şu kavline kadarki kısmın türünden olduğunu kastetmektedir:

وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّهُ جَعَلَ (وَبَشِّرِ) عَطْفًا عَلَى (تُؤْمِنُونَ) أَيْ فَهُوَ خِطَابٌ لِلْجَمِيعِ لَكِنَّهُ لَمَّا كَانَ لَا يَتَأَتَّى إِلَّا مِنَ الرَّسُولِ خُصَّ بِهِ. وَبِهَذَا التَّأْوِيلِ أَخَذَ عَطَاءٌ إِذْ قَالَ: لَا يَضْرِبُ الزَّوْجُ امْرَأَتَهُ وَلَكِنْ يَغْضَبُ عَلَيْهَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هَذَا مِنْ فِقْهِ عَطَاءٍ وَفَهْمِهِ الشَّرِيعَةَ وَوُقُوفِهِ عَلَى مَظَانِّ الِاجْتِهَادِ عَلِمَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالضَّرْبِ هُنَا أَمْرُ إِبَاحَةٍ، وَوَقَفَ عَلَى الْكَرَاهِيَةِ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى كَقَوْل النَّبِي ﷺ «وَلَنْ يَضْرِبَ خِيَارُكُمْ» . وَأَنَا أَرَى لِعَطَاءٍ نَظَرًا أَوْسَعَ مِمَّا رَآهُ لَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهُوَ أَنَّهُ وَضَعَ هَاتِهِ الْأَشْيَاءَ مَوَاضِعَهَا بِحَسَبِ الْقَرَائِنِ، وَوَافَقَهُ عَلَى ذَلِكَ جَمْعٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ، قَالَ ابْنُ الْفُرْسِ: وَأَنْكَرُوا الْأَحَادِيثَ الْمَرْوِيَّةَ بِالضَّرْبِ. وَأَقُولُ: أَوْ تَأَوَّلُوهَا.

«Müminleri müjdele!» Zira O, «müjdele» emrini «iman edersiniz» fiiline atfetmiştir; yani bu hitap herkesedir, ancak bu iş sadece Resul'den sadır olabileceği için ona tahsis edilmiştir. Atâ da bu tevili benimsemiş ve şöyle demiştir: «Koca karısını dövmez, ancak ona öfkesini belli eder.» İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Bu, Atâ'nın fıkhından, şeriatı kavrayışından ve ictihad noktalarına vukûfiyetindendir. O, buradaki dövme emrinin bir ibâha (izin) emri olduğunu bilmiş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Hayırlılarınız asla dövmez» sözü gibi başka bir yoldan da bunun mekruh olduğunu anlamıştır.» Bana göre Atâ, İbnü'l-Arabî'nin onun için gördüğünden daha geniş bir bakış açısına sahiptir: O, karinelere göre bu şeyleri yerli yerine koymuştur. Bir grup âlim de bu hususta ona katılmıştır. İbnü'l-Feres şöyle demiştir: «Dövme ile ilgili rivayet edilen hadisleri inkâr etmişlerdir.» Ben de derim ki: Yahut onları tevil etmişlerdir.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِذْنَ بِالضَّرْبِ لِمُرَاعَاةِ أَحْوَالٍ دَقِيقَةٍ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ فَأَذِنَ لِلزَّوْجِ بِضَرْبِ امْرَأَتِهِ ضَرْبَ إِصْلَاحٍ لِقَصْدِ إِقَامَةِ الْمُعَاشَرَةِ بَيْنَهُمَا فَإِنْ تَجَاوَزَ مَا تَقْتَضِيهِ حَالَةُ نُشُوزِهَا كَانَ مُعْتَدِيًا.

Görünen o ki dövme izni, karı-koca arasındaki hassas durumları gözetmek içindir; böylece aralarındaki muaşereti ikame etmek maksadıyla kocaya karısını ıslah edici bir şekilde dövmesine izin verilmiştir. Eğer kadının nüşûz durumunun gerektirdiği sınırı aşarsa, koca haddi aşan (mütecaviz) olur.

وَلِذَلِكَ يَكُونُ الْمَعْنَى وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ أَيْ تَخَافُونَ سُوءَ مَغَبَّةِ نُشُوزِهِنَّ، وَيَقْتَضِي ذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ لِوُلَاةِ الْأُمُورِ أَنَّ النُّشُوزَ رُفِعَ إِلَيْهِمْ بِشِكَايَةِ الْأَزْوَاجِ، وَأَنَّ إِسْنَادَ فَعِظُوهُنَّ عَلَى حَقِيقَتِهِ، وَأَمَّا إِسْنَادُ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ فَعَلَى مَعْنَى إِذْنِ الْأَزْوَاجِ بِهِجْرَانِهِنَّ، وَإِسْنَادُ وَاضْرِبُوهُنَّ كَمَا عَلِمْتَ.

Bu sebeple «başkaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlar» ifadesinin manası; nüşûzlarının kötü sonucundan korktuğunuz kadınlar demektir. Yöneticiler açısından bu durum, nüşûzun kocaların şikâyetiyle kendilerine intikal ettirilmesini, «onlara öğüt verin» isnadının hakiki manasında olmasını, «yataklarında onları yalnız bırakın» isnadının kocaların onları yalnız bırakmalarına izin verilmesi manasında olmasını ve «onları dövün» isnadının da bildiğin şekilde olmasını gerektirir.

وَضَمِيرُ الْمُخَاطَبِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ يَجْرِي عَلَى التَّوْزِيعِ، وَكَذَلِكَ ضَمِيرُ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا.

«Eğer size itaat ederlerse» kavlindeki muhatap zamiri tevzi (herkese payına göre dağıtma) kuralına göre cereyan eder; «artık onların aleyhine bir yol aramayın» ifadesindeki zamir de böyledir.

وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْهَجْرُ وَالضَّرْبُ بِمُجَرَّدِ تَوَقُّعِ النُّشُوزِ قَبْلَ حُصُولِهِ اتِّفَاقًا، وَإِذَا كَانَ الْمُخَاطَبُ الْأَزْوَاجَ كَانَ إِذْنًا لَهُمْ بِمُعَامَلَةِ أَزْوَاجِهِمُ النَّوَاشِزِ بِوَاحِدَةٍ مِنْ هَذِهِ الْخِصَالِ الثَّلَاثِ، وَكَانَ الْأَزْوَاجُ مُؤْتَمَنِينَ عَلَى تَوَخِّي مَوَاقِعِ هَذِهِ الْخِصَالِ بِحَسَبِ قُوَّةِ النُّشُوزِ وَقَدْرِهِ فِي الْفَسَادِ، فَأَمَّا الْوَعْظُ فَلَا حَدَّ لَهُ، وَأَمَّا الْهَجْرُ فَشَرْطُهُ أَنْ لَا يَخْرُجَ إِلَى حَدِّ الْإِضْرَارِ بِمَا تَجِدُهُ الْمَرْأَةُ مِنَ الْكَمَدِ، وَقَدْ قَدَّرَ بَعْضُهُمْ أَقْصَاهُ بِشَهْرٍ.

Hülasa, nüşûz henüz gerçekleşmeden önce sırf onun beklentisiyle yalnız bırakmanın ve dövmenin caiz olmadığı ittifakla sabittir. Muhatap kocalar olduğunda bu, serkeşlik eden eşlerine bu üç hasletten biriyle muamele etmeleri için onlara verilmiş bir izin olur; kocalar da nüşûzun şiddetine ve fesattaki derecesine göre bu hasletlerin yerini tayin etme konusunda emin (güvenilir) kılınmışlardır. Öğüt vermenin bir sınırı yoktur. Yatakta yalnız bırakmaya gelince; bunun şartı, kadının hissedeceği keder sebebiyle zarar verme sınırına varmamasıdır; nitekim bazısı bunun azami süresini bir ay olarak takdir etmiştir.

وَأَمَّا الضَّرْبُ فَهُوَ خَطِيرٌ وَتَحْدِيدُهُ عَسِيرٌ، وَلَكِنَّهُ أُذِنَ فِيهِ فِي حَالَةِ ظُهُورِ الْفَسَادِ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ اعْتَدَتْ حِينَئِذٍ، وَلَكِنْ يَجِبُ تَعْيِينُ حَدٍّ فِي ذَلِكَ، يُبَيَّنُ فِي الْفِقْهِ، لِأَنَّهُ لَوْ أُطْلِقَ

Dövmeye gelince; bu tehlikelidir ve sınırını belirlemek güçtür; ancak fesadın açıkça ortaya çıkması durumunda buna izin verilmiştir, çünkü kadın bu durumda haddi aşmıştır. Fakat fıkıhta açıklandığı üzere bu konuda mutlaka bir sınır tayin edilmelidir; zira bu iş

لِلْأَزْوَاجِ أَنْ يَتَوَلَّوْهُ، وَهُمْ حِينَئِذٍ يَشْفُونَ غَضَبَهُمْ، لَكَانَ ذَلِكَ مَظِنَّةَ تَجَاوُزِ الْحَدِّ، إِذْ قَلَّ مَنْ يُعَاقِبُ عَلَى قَدْرِ الذَّنْبِ، عَلَى أَنَّ أَصْلَ قَوَاعِدِ الشَّرِيعَةِ لَا تَسْمَحُ بِأَنْ يَقْضِيَ أَحَدٌ لِنَفْسِهِ لَوْلَا الضَّرُورَةُ. بَيْدَ أَنَّ الْجُمْهُورَ قَيَّدُوا ذَلِكَ بِالسَّلَامَةِ مِنَ الْإِضْرَارِ، وَبِصُدُورِهِ مِمَّنْ لَا يُعَدُّ الضَّرْبُ بَيْنَهُمْ إِهَانَةً وَإِضْرَارًا. فَنَقُولُ: يَجُوزُ لِوُلَاةِ الْأُمُورِ إِذَا عَلِمُوا أَنَّ الْأَزْوَاجَ لَا يُحْسِنُونَ وَضْعَ الْعُقُوبَاتِ الشَّرْعِيَّةِ مَوَاضِعَهَا، وَلَا الْوُقُوفَ عِنْدَ حُدُودِهَا أَنْ يَضْرِبُوا عَلَى أَيْدِيهِمُ اسْتِعْمَالَ هَذِهِ الْعُقُوبَةِ، وَيُعْلِنُوا لَهُمْ أَنَّ مَنْ ضَرَبَ امْرَأَتَهُ عُوقِبَ، كَيْلَا يَتَفَاقَمَ أَمْرُ الْإِضْرَارِ بَيْنَ الْأَزْوَاجِ، لَا سِيَّمَا عِنْدَ ضعف الْوَازِع.

tam da öfkelerini dindirmeye çalıştıkları bir sırada kocalara serbest bırakılsaydı, haddi aşma ihtimali doğardı; zira suçun miktarınca ceza veren kimse pek azdır. Kaldı ki şeriat kaidelerinin aslı, zaruret olmadıkça kimsenin kendi lehine bizzat hüküm icra etmesine müsaade etmez. Ne var ki cumhur bunu zarar vermekten uzak olma ve aralarında dövmenin hakaret ve zarar sayılmadığı kimselerden sadır olması şartına bağlamıştır. Biz de deriz ki: Şayet yöneticiler, kocaların şer'î cezaları yerli yerine koymayı beceremediklerini ve sınırlarında duramadıklarını bilirlerse, onların bu cezayı kullanmalarına engel olabilirler ve eşler arasında özellikle caydırıcı unsurun zayıfladığı durumlarda zarar verme işi büyümesin diye karısını döven kimsenin cezalandırılacağını ilan edebilirler.

[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٣٥]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 35]

وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً (٣٥)

{ وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً } “Eğer [karı koca] arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Eğer [bu iki hakem] uzlaştırmak isterlerse, Allah onların arasını bulur. Şüphesiz Allah her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır.” (35)

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ [النِّسَاء: ٣٤] وَهَذَا حُكْمُ أَحْوَالٍ أُخْرَى تَعْرِضُ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ، وَهِيَ أَحْوَالُ الشِّقَاقِ مِنْ مُخَاصَمَةٍ وَمُغَاضَبَةٍ وَعِصْيَانٍ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنْ أَسْبَابِ الشِّقَاقِ، أَيْ دُونَ نُشُوزٍ مِنَ الْمَرْأَةِ.

{ وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ } [Nisâ: 34] cümlesine atıftır. Bu, karı koca arasında meydana gelen diğer durumların hükmüdür; bunlar da kadından kaynaklanan bir nüşûz olmaksızın tartışma, öfkelenme, itaatsizlik ve benzeri ayrılık sebeplerinden oluşan şikak (geçimsizlik/ayrılık) durumlarıdır.

وَالْمُخَاطَبُ هُنَا وُلَاةُ الْأُمُورِ لَا مَحَالَةَ، وَذَلِكَ يُرَجِّحُ أَنْ يَكُونُوا هُمُ الْمُخَاطَبِينَ فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا.

Buradaki muhatap hiç şüphesiz yöneticilerdir (ülü'l-emr); bu da bir önceki ayette muhatap olanların da onlar olduğu görüşünü kuvvetlendirir.

وَالشِّقَاقُ مَصْدَرٌ كَالْمُشَاقَّةِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الشِّقِّ- بِكَسْرِ الشِّينِ- أَيِ النَّاحِيَةِ. لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ يَصِيرُ فِي نَاحِيَةٍ، عَلَى طَرِيقَةِ التَّخْيِيلِ، كَمَا قَالُوا فِي اشْتِقَاقِ الْعَدُوِّ: إِنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ عَدْوَةِ الْوَادِي. وَعِنْدِي أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الشَّقِّ- بِفَتْحِ الشِّينِ- وَهُوَ الصَّدْعُ وَالتَّفَرُّعُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: شَقَّ عَصَا الطَّاعَةِ، وَالْخِلَافُ شِقَاقٌ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٣٧] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ وَأَضَافَ الشِّقَاقَ إِلَى (بَيْنِ) . إِمَّا لِإِخْرَاجِ لَفْظِ (بَيْنِ) عَنِ الظَّرْفِيَّةِ إِلَى مَعْنَى الْبُعْدِ الَّذِي يَتَبَاعَدُهُ الشَّيْئَانِ، أَيْ شِقَاقُ تَبَاعُدٍ، أَيْ تَجَافٍ، وَإِمَّا عَلَى وَجْهِ التَّوَسُّعِ، كَقَوْلِهِ «بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ» وَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

Şikâk (شِقَاق), müşâkka (ayrılığa düşmek) gibi bir masdardır; şîn harfinin kesresiyle şıkk (شِقّ) yani taraf kelimesinden türemiştir. Zira taraflardan her biri mecaz/tahayyül yoluyla bir tarafa çekilir; nitekim adüvv (düşman) kelimesinin iştikakında da onun vadinin kenarı/tarafı (advah) kelimesinden türediğini söylemişlerdir. Bana göre ise şîn harfinin fethasıyla yarma ve dallanıp budaklanma anlamına gelen şakk (شَقّ) kelimesinden türemiştir; "itaat sopasını yardı (birlik beraberliği bozdu)" sözleri ve ihtilafa şikâk denmesi de bundandır. Bakara Suresi'nde [137] Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ } kavlinde bu geçmişti. Şikâk kelimesi "beyn" (بَيْن) kelimesine izafe edilmiştir; bu ya "beyn" lafzını zarfiyetten çıkarıp iki şeyin birbirinden uzaklaşması anlamına hamletmek içindir, yani uzaklaşma ve soğuma şikâkı demektir; ya da { بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ } kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi tevessü (mecazî genişletme) yoluyladır:

يَا سَارِقَ اللَّيْلَةَ أَهْلَ الدَّارِ وَمَنْ يَقُولُ بِوُقُوعِ الْإِضَافَةِ عَلَى تَقْدِيرٍ (فِي) يَجْعَلُ هَذَا شَاهِدًا لَهُ كَقَوْلِهِ: هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ [الْكَهْف: ٧٨] ، وَالْعَرَبُ يَتَوَسَّعُونَ فِي هَذَا الظَّرْفِ كَثِيرًا، وَفِي الْقُرْآنِ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ كَثِيرٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ [الْأَنْعَام: ٩٤] فِي قِرَاءَةِ الرَّفْعِ.

"Ey bu gece ev halkını soyan kişi!" İzafetin "fî" (فِي) takdiriyle vaki olduğunu söyleyenler, { هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ } [Kehf: 78] kavlinde olduğu gibi bunu kendilerine delil sayarlar. Araplar bu zarfın kullanımında pek çok genişletmeye (tevessü) giderler; Kur'an'da da bunun birçok örneği vardır; ref' kıraatinde { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } [En'âm: 94] kavli de bunlardandır.

وَضَمِيرُ بَيْنِهِما عَائِدٌ إِلَى الزَّوْجَيْنِ الْمَفْهُومَيْنِ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ:

{ بَيْنِهِما } ifadesindeki zamir, şu kavilden itibaren sözün akışından anlaşılan iki eşe racidir:

الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ [النِّسَاءِ: ٤] .

{ الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } “Erkekler, kadınlar üzerinde hâkim ve yöneticidirler” [Nisâ: 34].

وَالْحَكَمُ- بِفَتْحَتَيْنِ- الْحَاكِمُ الَّذِي يُرْضَى لِلْحُكُومَةِ بِغَيْرِ وَلَايَةٍ سَابِقَةٍ، وَهُوَ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ مُشْتَقَّةٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: حَكَّمُوهُ فَحَكَمَ، وَهُوَ اسْمٌ قَدِيمٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ، كَانُوا لَا يُنَصِّبُونَ الْقُضَاةَ، وَلَا يَتَحَاكَمُونَ إِلَّا إِلَى السَّيْفِ، وَلَكِنَّهُمْ قَدْ يَرْضَوْنَ بِأَحَدِ عُقَلَائِهِمْ يَجْعَلُونَهُ حَكَمًا فِي بَعْضِ حَوَادِثِهِمْ، وَقَدْ تَحَاكَمَ عَامِرُ بْنُ الطُّفَيْلِ وَعَلْقَمَةُ بْنُ عُلَاثَةَ لَدَى هَرِمِ بْنِ سِنَانٍ الْعَبْسِيِّ، وَهِيَ الْمُحَاكَمَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا الْأَعْشَى فِي قَصِيدَتِهِ الرَّائِيَةِ الْقَائِلِ فِيهَا:

Hakem (حَكَم) -iki fetha ile-, önceden bir velayet/resmî görev olmaksızın hüküm vermesi için razı olunan hâkimdir. "Ona yetki verdiler, o da hükmetti" sözünden türemiş bir sıfat-ı müşebbehedir ve Arapçada eski bir isimdir. [Cahiliye Arapları] kadı tayin etmezler ve kılıçtan başkasına başvurup muhakeme olmazlardı; ancak bazen aralarında geçen bazı olaylarda akıllı kimselerinden birine razı olup onu hakem kılarlardı. Nitekim Âmir b. et-Tufeyl ile Alkame b. Ulâse, Herim b. Sinân el-Absî'nin hakemliğine başvurmuşlardı; bu, A‘şâ'nın şu beyti söylediği râiyye kasidesinde zikrettiği muhakemedir:

عَلْقَمَ مَا أَنْتَ إِلَى عَامِرٍ ... النَّاقِضِ الْأَوْتَارِ وَالْوَاتِرِ

"Ey Alkame! İntikamları bozan ve intikamını alan Âmir karşısında senin yerin nedir ki..."

وَتَحَاكَمَ أَبْنَاءُ نِزَارِ بْنِ مَعَدِّ بْنِ عَدْنَانَ إِلَى الْأَفْعَى الْجُرْهُمِيِّ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ.

Nizâr b. Ma‘add b. Adnân'ın oğulları da bu surede daha önce geçtiği üzere el-Ef‘a el-Cürhümî'nin hakemliğine başvurmuşlardı.

وَالضَّمِيرَانِ فِي قَوْلِهِ: مِنْ أَهْلِهِ- ومِنْ أَهْلِها عَائِدَانِ عَلَى مَفْهُومَيْنِ مِنَ الْكَلَامِ:

{ مِنْ أَهْلِهِ } ve { مِنْ أَهْلِها } kavlindeki iki zamir, sözden anlaşılan iki kavrama racidir:

وَهُمَا الزَّوْجُ وَالزَّوْجَةُ، وَاشْتُرِطَ فِي الْحَكَمَيْنِ أَنْ يَكُونَ أَحَدُهُمَا مِنْ أَهْلِ الرَّجُلِ وَالْآخَرُ مِنْ أَهْلِ الْمَرْأَةِ لِيَكُونَا أَعْلَمَ بِدَخْلِيَّةِ أَمْرِهِمَا وَأَبْصَرَ فِي شَأْنِ مَا يُرْجَى مِنْ حَالِهِمَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ يُشْتَرَطُ فِيهِمَا الصِّفَاتُ الَّتِي تُخَوِّلُهُمَا الْحُكْمَ فِي الْخِلَافِ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ. قَالَ ملك: إِذَا تَعَذَّرَ وُجُودُ حَكَمَيْنِ مِنْ أَهْلِهِمَا فَيُبْعَثُ مِنَ الْأَجَانِبِ، قَالَ ابْنُ الْفُرْسِ: «فَإِذَا بَعَثَ الْحَاكِمُ أَجْنَبِيَّيْنِ مَعَ وُجُودِ الْأَهْلِ فَيُشْبِهُ أَنْ يُقَالَ يُنْتَقَضُ الْحُكْمُ لِمُخَالَفَةِ النَّصِّ، وَيُشْبِهُ أَنْ يُقَالَ مَاضٍ بِمَنْزِلَةِ مَا لَوْ تَحَاكَمُوا إِلَيْهِمَا» . قُلْتُ: وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ. وَعِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ كَوْنُهُمَا مِنْ أَهْلِهِمَا مُسْتَحَبٌّ فَلَوْ بُعِثَا مِنَ الْأَجَانِبِ مَعَ وُجُودِ الْأَقَارِبِ صَحَّ.

Bunlar koca ve karısıdır. İki hakemin birinin erkeğin ailesinden, diğerinin ise kadının ailesinden olması; onların iç durumlarını daha iyi bilmeleri ve hallerinden umulan netice hususunda daha basiretli olmaları için şart koşulmuştur. Karı koca arasındaki ihtilafta hüküm vermelerini sağlayacak vasıfların hakemlerde bulunmasının şart olduğu malumdur. Mâlik şöyle demiştir: "Kendi ailelerinden iki hakem bulunması mümkün olmadığında yabancılardan hakem gönderilir." İbnü'l-Fers şöyle demiştir: "Hâkim, aile fertleri varken iki yabancıyı hakem olarak gönderirse, nassa muhalefetten dolayı hükmün bozulacağını söylemek muhtemel olduğu gibi, taraflar o ikisinin hakemliğine başvurmuş gibi hükmün geçerli olacağını söylemek de muhtemeldir." Ben derim ki: Birinci vecih daha açıktır. Şâfiîlere göre ise hakemlerin aileden olması müstehaptır; akrabalar varken yabancılardan gönderilse de geçerli olur.

وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى وُجُوبِ بَعْثِ الْحَكَمَيْنِ عِنْدَ نِزَاعِ الزَّوْجَيْنِ النِّزَاعَ الْمُسْتَمِرَّ الْمُعَبَّرَ عَنْهُ بِالشِّقَاقِ، وَظَاهِرُهَا أَنَّ الْبَاعِثَ هُوَ الْحَاكِمُ وَوَلِيُّ الْأَمْرِ، لَا الزَّوْجَانِ، لأنّ فعل فَابْعَثُوا مُؤْذِنٌ بِتَوْجِيهِهِمَا إِلَى الزَّوْجَيْنِ، فَلَوْ كَانَا مُعَيَّنَيْنِ مِنَ الزَّوْجَيْنِ لَمَا كَانَ لِفِعْلِ الْبَعْثِ مَعْنًى.

Ayet, karı koca arasında "şikâk" diye ifade edilen sürekli anlaşmazlık çıktığında iki hakem göndermenin vacip olduğuna delalet etmektedir. Ayetin zahirine göre gönderen kişi karı koca değil, hâkim ve yöneticidir (veli'l-emr); zira { فَابْعَثُوا } fiili o ikisinin karı kocaya yönlendirilmesini bildirir. Eğer hakemler karı koca tarafından tayin edilecek olsaydı, gönderme (ba‘s) fiilinin bir anlamı kalmazdı.

وَصَرِيحُ الْآيَةِ: أَنَّ الْمَبْعُوثَيْنِ حَكَمَانِ لَا وَكِيلَانِ، وَبِذَلِك قَالَ أئمّة الْعُلَمَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ. وَقَضَى بِهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ، وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالنَّخَعِيُّ، وَالشَّعْبِيُّ، وَمَالِكٌ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ، وَإِسْحَاقُ. وَعَلَى قَوْلِ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ فَمَا قَضَى بِهِ الْحَكَمَانِ مِنْ فُرْقَةٍ أَوْ بَقَاءٍ أَوْ مُخَالَعَةٍ يَمْضِي، وَلَا مَقَالَ لِلزَّوْجَيْنِ فِي ذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ مَعْنَى التَّحْكِيمِ، نَعَمْ لَا يَمْنَعُ هَؤُلَاءِ مِنْ أَنْ يُوَكِّلَ الزَّوْجَانِ رَجُلَيْنِ عَلَى النَّظَرِ فِي شُؤُونِهِمَا، وَلَا مِنْ أَنْ يُحَكِّمَا حَكَمَيْنِ عَلَى نَحْوِ تَحْكِيمِ الْقَاضِي.

Ayetin açık ifadesi şudur: Gönderilen iki kişi vekil değil, hakemdir. Sahabe ve tâbiînden ilim önderleri de böyle söylemiştir. Ömer b. el-Hattâb, Osman b. Affân ve Ali b. Ebî Tâlib böyle hükmetmiş; İbn Abbâs, Nehaî, Şa‘bî, Mâlik, Evzâî, Şâfiî ve İshâk da bunu söylemiştir. Âlimlerin cumhurunun kavline göre hakemlerin ayrılık, evliliğin devamı veya muhâlaa (bedel karşılığı boşanma) hususunda verdikleri hüküm geçerlidir; eşlerin buna karşı söz hakkı yoktur, zira hakem kılmanın (tahkimin) anlamı budur. Evet, bu âlimler eşlerin kendi işlerini incelemek üzere iki kişiyi vekil tayin etmelerine veya kadının hakem tayin etmesi gibi iki hakem belirlemelerine de engel olmazlar.

وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ رَبِيعَةُ فَقَالَ: لَا يَحْكُمُ إِلَّا الْقَاضِي دُونَ الزَّوْجَيْنِ، وَفِي كَيْفِيَّةِ حُكْمِهِمَا

Rabîa bu konuda muhalefet ederek şöyle demiştir: Eşler yerine ancak kadı hüküm verir. Hakemlerin nasıl hüküm vereceği

وَشُرُوطِهِ تَفْصِيلٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ.

ve şartları hususunda fıkıh kitaplarında ayrıntılı bilgi vardır.

وَتَأَوَّلَتْ طَائِفَةٌ قَلِيلَةٌ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ بَعْثُ حَكَمَيْنِ لِلْإِصْلَاحِ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ وَتَعْيِينُ وَسَائِلِ الزَّجْرِ لِلظَّالِمِ مِنْهُمَا، كَقَطْعِ النَّفَقَةِ عَنِ الْمَرْأَةِ مُدَّةً حَتَّى يَصْلُحَ حَالُهَا، وَأَنَّهُ لَيْسَ لِلْحَكَمَيْنِ التَّطْلِيقُ إِلَّا بِرِضَا الزَّوْجَيْنِ، فَيَصِيرَانِ وَكِيلَيْنِ، وَبِذَلِكَ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَهُوَ قَوْلٌ لِلشَّافِعِيِّ، فَيُرِيدُ أَنَّهُمَا بِمَنْزِلَةِ الْوَكِيلِ الَّذِي يُقِيمُهُ الْقَاضِي عَنِ الْغَائِبِ. وَهَذَا صَرْفٌ لِلَفْظِ الْحَكَمَيْنِ عَنْ ظَاهِرِهِ، فَهُوَ مِنَ التَّأْوِيلِ. وَالْبَاعِثُ عَلَى تَأْوِيلِهِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ: أَنَّ الْأَصْلَ أَنَّ التَّطْلِيقَ بِيَدِ الزَّوْجِ، فَلَوْ رَأَى الْحَكَمَانِ التَّطْلِيقَ عَلَيْهِ وَهُوَ كَارِهٌ كَانَ ذَلِكَ

Küçük bir grup ise bu ayeti, amacın karı kocanın arasını düzeltmek ve haksızlık eden tarafa -örneğin düzelene kadar bir süre kadının nafakasını kesmek gibi- caydırıcı tedbirler belirlemek üzere iki hakem göndermek olduğu, eşlerin rızası olmadıkça hakemlerin boşama yetkisi bulunmadığı ve dolayısıyla onların iki vekil konumunda olduğu şeklinde tevil etmiştir. Ebû Hanîfe böyle söylemiştir; bu aynı zamanda Şâfiî'nin de bir kavlidir. Buna göre o ikisi, hâkimin gaip olan kimse yerine tayin ettiği vekil mesabesindedir. Bu durum, "hakem" lafzını zahirinden saptırmaktır; dolayısıyla tevil kabilindendir. Ebû Hanîfe nezdinde bu tevile sevk eden sebep şudur: Asıl olan, boşamanın kocanın elinde bulunmasıdır. Eğer iki hakem o istemediği halde onun aleyhine boşamaya hükmedecek olsalardı, bu durum