Binûn

4- Nisâ Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مُخَالَفَةً لِدَلِيلِ الْأَصْلِ فَاقْتَضَى تَأْوِيلَ مَعْنَى الْحَكَمَيْنِ، وَهَذَا تَأْوِيلٌ بَعِيدٌ لِأَنَّ التَّطْلِيقَ لَا يَطَّرِدُ كَوْنُهُ بِيَدِ الزَّوْجِ فَإِنَّ الْقَاضِيَ يُطَلِّقُ عِنْدَ وُجُودِ سَبَبٍ يَقْتَضِيهِ.

asıl delile muhalefet teşkil ederdi; bu da iki hakem anlamının tevil edilmesini gerektirmiştir. Oysa bu uzak bir tevildir; zira boşamanın her durumda kocanın elinde olması mutlak ve genel geçer değildir; nitekim hâkim de gerektirici bir sebep bulunduğunda boşar.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً الظَّاهِرُ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْحَكَمَيْنِ لِأَنَّهُمَا الْمَسُوقُ لَهُمَا الْكَلَامُ، وَاقْتَصَرَ عَلَى إِرَادَةِ الْإِصْلَاحِ لِأَنَّهَا الَّتِي يَجِبُ أَنْ تَكُونَ الْمَقْصِدَ لِوُلَاةِ الْأُمُورِ وَالْحَكَمَيْنِ، فَوَاجِبُ الْحَكَمَيْنِ أَنْ يَنْظُرَا فِي أَمْرِ الزَّوْجَيْنِ نَظَرًا مُنْبَعِثًا عَنْ نِيَّةِ الْإِصْلَاحِ، فَإِنْ تَيَسَّرَ الْإِصْلَاحُ فَذَلِكَ وَإِلَّا صَارَا إِلَى التَّفْرِيقِ، وَقَدْ وَعَدَهُمَا اللَّهُ بِأَنْ يُوَفِّقَ بَيْنَهُمَا إِذَا نَوَيَا الْإِصْلَاحَ، وَمَعْنَى التَّوْفِيقِ بَيْنَهُمَا إِرْشَادُهُمَا إِلَى مُصَادَفَةِ الْحَقِّ وَالْوَاقِعِ، فَإِنَّ الِاتِّفَاقَ أَطْمَنُ لَهُمَا فِي حُكْمِهِمَا بِخِلَافِ الِاخْتِلَافِ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ قَصَرَ الْحَكَمَيْنِ عَلَى إِرَادَةِ الْإِصْلَاحِ حَتَّى يَكُونَ سَنَدًا لِتَأْوِيلِ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ الْحَكَمَيْنِ رَسُولَانِ لِلْإِصْلَاحِ لَا لِلتَّفْرِيقِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا زَادَ عَلَى أَنْ أَخْبَرَ بِأَنَّ نِيَّةَ الْإِصْلَاحِ تَكُونُ سَبَبًا فِي التَّوْفِيقِ بَيْنَهُمَا فِي حُكْمِهِمَا، وَلَوْ فَهِمَ أَحَدٌ غَيْرَ هَذَا الْمَعْنَى لَكَانَ مُتَطَوِّحًا عَنْ مُفَادِ التَّرْكِيبِ.

Yüce Allah'ın { إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً } kavlindeki zamirin iki hakeme raci olması zahirdir; zira söz onlar için sevk edilmiştir. Sadece ıslah iradesiyle yetinilmiştir; çünkü yöneticilerin ve hakemlerin asıl maksadı bu olmalıdır. Hakemlerin vazifesi, eşlerin durumunu ıslah niyetiyle incelemektir; şayet ıslah kolaylaşırsa ne âlâ, aksi takdirde ayırma yoluna giderler. Allah, ıslahı niyet ettikleri takdirde aralarını muvaffak kılacağını vadetmiştir. Onların arasını muvaffak kılmanın anlamı, hakka ve gerçeğe isabet etmelerini sağlamaktır; zira ittifak etmeleri, ihtilaf etmelerinin aksine verdikleri hükümde onlar için daha güven vericidir. Ayette, Ebû Hanîfe'nin iki hakemin ayırmak için değil sadece ıslah için gönderilmiş birer elçi olduğu teviline dayanak teşkil edecek şekilde Allah'ın iki hakemi yalnızca ıslah iradesine hasrettiğine dair bir delil yoktur; çünkü Yüce Allah, ıslah niyetinin verdikleri hükümde aralarını muvaffak kılmaya bir sebep olacağını bildirmekten öte bir şey söylememiştir. Şayet biri bu anlamın dışında bir şey anlarsa, cümlenin yapısının ifade ettiği manadan uzaklaşmış olur.

وَقِيلَ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ عَلَى الزَّوْجَيْنِ، وَهَذَا تَأْوِيلُ مَنْ قَالُوا: إِنَّ الْحَكَمَيْنِ يَبْعَثُهُمَا الزَّوْجَانِ وَكِيلَيْنِ عَنْهُمَا، أَيْ إِنْ يُرِدِ الزَّوْجَانِ مِنْ بَعْثِ الْحَكَمَيْنِ إِصْلَاحَ أَمْرِهِمَا يُوَفِّقُ اللَّهُ بَيْنَهُمَا، بِمَعْنَى تَيْسِيرِ عَوْدِ مُعَاشَرَتِهِمَا إِلَى أَحْسَنِ حَالِهَا. وَلَيْسَ فِيهَا عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ أَيْضًا حُجَّةٌ عَلَى قَصْرِ الْحَكَمَيْنِ عَلَى السَّعْيِ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ دُونَ التَّفْرِيقِ: لِأَنَّ الشَّرْطَ لَمْ يَدُلَّ إِلَّا عَلَى أَنَّ إِرَادَةَ الزَّوْجَيْنِ الْإِصْلَاحَ تُحَقِّقُهُ، وَإِرَادَتَهُمَا الشِّقَاقَ وَالشَّغَبَ تَزِيدُهُمَا، وَأَيْنَ هَذَا مِنْ تَعْيِينِ خُطَّةِ الْحَكَمَيْنِ فِي نَظَرِ الشَّرْعِ.

Zamirin karı kocaya raci olduğu da söylenmiştir; bu, iki hakemi eşlerin kendilerinden vekil olarak gönderdiklerini söyleyenlerin tevilidir; yani şayet karı koca hakemleri göndermekle durumlarını düzeltmeyi isterlerse, Allah onların geçimlerinin en güzel haline dönmesini kolaylaştırarak aralarını bulur. Bu tevile göre de ayette hakemlerin görevinin ayırmak olmaksızın sadece eşleri birleştirmeye gayret etmekle sınırlandırıldığına dair bir delil yoktur: Zira şart cümlesi sadece eşlerin ıslah istemesinin bunu gerçekleştireceğine, şikak ve kargaşa istemelerinin ise bunu artıracağına delalet eder; bunun şeriat nazarında iki hakemin görev planını belirlemekle ne ilgisi vardır!

وَهَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ فِي جَوَازِ التَّحْكِيمِ فِي سَائِرِ الْحُقُوقِ، وَمَسْأَلَةُ التَّحْكِيمِ مَذْكُورَةٌ فِي الْفِقْه.

Bu ayet, diğer bütün haklarda tahkime (hakeme başvurmaya) cevaz verilmesinin asıl dayanağıdır; tahkim meselesi fıkıhta zikredilmiştir.

[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٣٦]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 36]

وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَبِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً (٣٦)

{ وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَبِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً } “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve elinizin altındakilere iyilik edin. Şüphesiz Allah, kibirlenen ve övünen kimseleri sevmez.” (36)

عَطْفُ تَشْرِيعٍ يَخْتَصُّ بِالْمُعَامَلَةِ مَعَ ذَوِي الْقُرْبَى وَالضُّعَفَاءِ، وَقَدَّمَ لَهُ الْأَمْرَ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَدَمِ الْإِشْرَاكِ عَلَى وَجْهِ الْإِدْمَاجِ، لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْأَمْرِ وَأَنَّهُ أَحَقُّ مَا يَتَوَخَّاهُ الْمُسْلِمُ، تَجْدِيدًا لِمَعْنَى التَّوْحِيدِ فِي نُفُوسِ الْمُسْلِمِينَ كَمَا قَدَّمَ لِذَلِكَ فِي طَالِعِ السُّورَةِ بِقَوْلِهِ: اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ [النِّسَاء: ١] . وَالْمُنَاسَبَةُ هِيَ مَا أُرِيدَ جَمْعُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ أَحْكَامِ أَوَاصِرِ الْقَرَابَةِ فِي النَّسَبِ وَالدِّينِ وَالْمُخَالَطَةِ.

Akrabalar ve zayıf kimselerle muameleye hasredilen bir teşriin (hüküm koymanın) atfıdır. Bu meseleye verilen ehemmiyet ve bir Müslümanın gözetmesi gereken en öncelikli husus olması sebebiyle, Müslümanların nefislerinde tevhid manasını tazelemek üzere Yüce Allah'a ibadet etme ve şirk koşmama emri idmâc (ara cümle/iç içe geçirme) yoluyla öne alınmıştır; nitekim surenin başında da { اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } [Nisâ: 1] kavliyle buna öncelik verilmişti. Münasebet ise nesep, din ve toplumsal birliktelik bağlarına dair hükümlerin bu surede bir araya getirilmek istenmesidir.

وَالْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ، قَدَّمَ الْأَمْرَ بِالْعِبَادَةِ عَلَى النَّهْيِ عَنِ الْإِشْرَاكِ، لِأَنَّهُمْ قَدْ تَقَرَّرَ نَفْيُ الشِّرْكِ بَيْنَهُمْ وَأُرِيدَ مِنْهُمْ دَوَامُ الْعِبَادَةِ لِلَّهِ، وَالِاسْتِزَادَةُ مِنْهَا، وَنُهُوا عَنِ الشِّرْكِ تَحْذِيرًا مِمَّا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ. وَمَجْمُوعُ الْجُمْلَتَيْنِ فِي قُوَّةِ صِيغَةِ حَصْرٍ إِذْ مُفَادُهُ: اعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تَعْبُدُوا غَيْرَهُ فَاشْتَمَلَ عَلَى مَعْنَى إِثْبَاتٍ وَنَفْيٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ. وَالْعُدُولُ عَنْ طَرِيقِ الْقَصْرِ فِي مِثْلِ هَذَا طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ جَاءَ عَلَيْهَا قَوْلُ السَّمَوْأَلِ، أَوْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْحَارِثِيِّ:

Hitap müminleredir. İbadet emri şirk nehyinin önüne geçirilmiştir; zira aralarında şirkin nefyedildiği zaten yerleşmiş olup onlardan istenen Allah'a ibadette devamlılık ve bunu artırmalarıdır; şirkten nehyedilmeleri ise Cahiliye'de bulundukları durumdan sakındırmak içindir. İki cümlenin toplamı hasr (sınırlama) kalıbı kuvvetindedir; zira anlamı: "Allah'a ibadet edin ve O'ndan başkasına ibadet etmeyin" şeklindedir, dolayısıyla ispat ve nefy manasını içermiştir; sanki "Yalnızca Allah'a ibadet edin" denilmiş gibidir. Bu gibi durumlarda kasr üslubundan dönülmesi, Semev'el'in veya Abdülmelik b. Abdurrahîm el-Hârisî'nin şu sözünde yer alan bir Arap üslubudur:

تَسِيلُ عَلَى حَدِّ الظُّبَاتِ نُفُوسُنَا ... وَلَيْسَتْ عَلَى غَيْرِ الظُّبَاتِ تَسِيلُ

"Canlarımız kılıçların keskin uçları üzerinde akar; kılıç uçlarından başkası üzerine akmaz."

وَإِنَّمَا يُصَار إِلَيْهَا عِنْد مَا يَكُونُ الْغَرَضُ الْأَوَّلُ هُوَ طَرَفَ الْإِثْبَاتِ، ثُمَّ يَقْصِدُ بَعْدَ ذَلِكَ نَفِيَ الْحُكْمِ عَمَّا عَدَا الْمُثْبَتِ لَهُ، لِأَنَّهُ إِذَا جِيءَ بِالْقَصْرِ كَانَ الْمَقْصِدُ الْأَوَّلُ هُوَ نَفْيَ الْحُكْمِ عَمَّا عَدَا الْمَذْكُورِ وَذَلِكَ غَيْرُ مُقْتَضَى الْمَقَامِ هُنَا، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ لَمَّا خُوطِبَ بَنُو إِسْرَائِيلَ بِنَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ خُوطِبُوا بِطَرِيقَةِ الْقَصْرِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً [الْبَقَرَة: ٨٣] الْآيَةَ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَوَّلَ إِيقَاظُهُمْ إِلَى إِبْطَالِ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ، لِأَنَّهُمْ قَالُوا لِمُوسَى: «اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ» وَلِأَنَّهُمْ عَبَدُوا الْعِجْلَ فِي مُدَّةِ مُنَاجَاةِ مُوسَى رَبَّهُ، فَأَخَذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ بِالنَّهْيِ عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ.

Bu üsluba ancak asıl gaye ispat tarafı olduğunda ve bundan sonra hükmün ispat edilen dışındakilerden nefyedilmesi kastedildiğinde başvurulur. Çünkü kasr üslubu getirildiğinde asıl maksat hükmün zikredilenin dışındakilerden nefyedilmesi olur ki buradaki makamın gereği bu değildir. Bundan dolayı İsrâiloğulları'na bu ayetin benzeriyle hitap edildiğinde, { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } [Bakara: 83] ayetinde kasr üslubuyla hitap edilmiştir; zira asıl maksat onları Allah'tan başkasına ibadeti iptal etme hususunda uyarmaktı. Çünkü onlar Mûsâ'ya: "Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap" demişler ve Mûsâ'nın Rabbi ile münacatta bulunduğu süre zarfında buzağıya tapmışlardı; bu sebeple Allah'tan başkasına ibadetten nehiy hususunda onlardan misak alınmıştır.

وَكَذَلِكَ الْبَيْتُ فَإِنَّ الْغَرَضَ الْأَهَمَّ هُوَ التَّمَدُّحُ بِأَنَّهُمْ يُقْتَلُونَ فِي الْحَرْبِ، فَتَزْهَقُ نُفُوسُهُمْ بِالسُّيُوفِ، ثُمَّ بَدَا لَهُ فَأَعْقَبَهُ بِأَنَّ ذَلِكَ شَنْشَنَةٌ فِيهِمْ لَا تَتَخَلَّفُ وَلَا مُبَالَغَةَ فِيهَا.

Aynı şekilde şiirde de asıl gaye onların savaşta öldürüldükleriyle, canlarının kılıçlarla çıktığıyla övünmektir; ardından şair bunu, bunun kendilerinde asla şaşmayan ve içinde mübalağa bulunmayan köklü bir adet olduğunu belirterek pekiştirmiştir.

وشَيْئاً مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لِ (تُشْرِكُوا) أَيْ لَا تَجْعَلُوا شَرِيكًا شَيْئًا مِمَّا يُعْبَدُ كَقَوْلِهِ: وَلَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنا أَحَداً [الْجِنّ: ٢] وَيَجُوزُ انْتِصَابُهُ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ لِلتَّأْكِيدِ، أَيْ شَيْئًا

{ شَيْئاً } lafzı { تُشْرِكُوا } fiilinin mefulü olarak mansubdur; yani { وَلَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنا أَحَداً } [Cin: 2] kavlinde olduğu gibi "ibadet edilen varlıklardan hiçbir şeyi O'na ortak kılmayın" demektir. Tevkit için masdar olarak mansub olması da caizdir, yani

مِنَ الْإِشْرَاكِ وَلَوْ ضَعِيفًا كَقَوْلِهِ: فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً [الْمَائِدَة: ٤٢] .

{ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً } [Mâide: 42] kavlinde olduğu gibi "az da olsa hiçbir şekilde şirk koşmayın" anlamındadır.

وَقَوْلُهُ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً اهْتِمَامٌ بِشَأْنِ الْوَالِدَيْنِ إِذْ جَعَلَ الْأَمْرَ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِمَا عَقِبَ الْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ، كَقَوْلِهِ: أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ [لُقْمَان: ١٤] ، وَقَوْلُهُ: يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ [لُقْمَان: ١٣، ١٤] ، وَلِذَا قَدَّمَ مَعْمُولَ (إِحْسَانًا) عَلَيْهِ تَقْدِيمًا لِلِاهْتِمَامِ إِذْ لَا مَعْنَى لِلْحَصْرِ هُنَا لِأَنَّ الْإِحْسَانَ مَكْتُوبٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَوَقَعَ الْمَصْدَرُ مَوْقِعَ الْفِعْلِ. وَإِنَّمَا عُدِّيَ الْإِحْسَانُ بِالْبَاءِ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى الْبِرِّ.

{ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } kavli ana babanın şanına verilen ehemmiyeti gösterir; zira onlara ihsanda bulunma emri, { أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ } [Lokmân: 14] ve { يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ } [Lokmân: 13-14] kavillerinde olduğu gibi ibadet emrinin hemen ardından getirilmiştir. Bu yüzden "ihsânen" (إِحْسَاناً) kelimesinin ma‘mûlü (tümleci), ehemmiyetine binaen onun önüne geçirilmiştir; zira ihsan her şeye farz kılındığı için burada hasr (sınırlama) manası yoktur. Masdar ise fiil makamına geçmiştir. İhsan kelimesinin bâ (ب) harf-i cerriyle geçişli kılınması ise "birr" (iyilik, itaat ve hürmet) anlamını tazammun ettiği içindir.

وَشَاعَتْ تَعْدِيَتُهُ بِالْبَاءِ فِي الْقُرْآنِ فِي مِثْلِ هَذَا. وَعِنْدِي أَنَّ الْإِحْسَانَ إِنَّمَا يُعَدَّى بِالْبَاءِ إِذَا أُرِيدَ بِهِ الْإِحْسَانُ الْمُتَعَلِّقُ بِمُعَامَلَةِ الذَّاتِ وَتَوْقِيرِهَا وَإِكْرَامِهَا، وَهُوَ مَعْنَى الْبِرِّ وَلِذَلِكَ جَاءَ «وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ» وَإِذَا أُرِيدَ بِهِ إِيصَالُ النَّفْعِ الْمَالِيِّ عُدِّيَ بِإِلَى، تَقُولُ: أَحْسَنَ إِلَى فُلَانٍ، إِذَا وَصَلَهُ بِمَال وَنَحْوه.

Bu gibi yerlerde Kur'an'da onun bâ (ب) harf-i cerriyle geçişli kılınması yaygındır. Bana göre ihsan, ancak şahsın kendisine yönelik muamele, saygı ve ikramla alakalı ihsan kastedildiğinde bâ ile müteaddi olur ki bu da "birr" manasıdır; nitekim { وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ } ayetinde de böyle gelmiştir. Şayet bununla malî bir fayda ulaştırmak kastedilirse ilâ (إِلَى) ile geçişli olur; nitekim bir kimseye mal ve benzeri bir şey ulaştırdığında "Fülan kişiye ihsanda bulundu (ahsene ilâ fülân)" dersin.

وَذُو الْقُرْبَى صَاحِبُ الْقَرَابَةِ، وَالْقُرْبَى فُعْلَى، اسْمٌ لِلْقُرْبِ مَصْدَرُ قَرُبَ كَالرُّجْعَى، وَالْمُرَادُ بِهَا قَرَابَةُ النَّسَبِ، كَمَا هُوَ الْغَالِبُ فِي هَذَا الْمُرَكَّبِ الْإِضَافِيِّ: وَهُوَ قَوْلُهُمْ: ذُو الْقُرْبَى، وَإِنَّمَا أَمَرَ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ اسْتِبْقَاءً لِأَوَاصِرِ الْوِدِّ بَيْنَ الْأَقَارِبِ، إِذْ كَانَ الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَدْ حَرَّفُوا حُقُوقَ الْقَرَابَةِ فَجَعَلُوهَا سَبَبَ تَنَافُسٍ وَتَحَاسُدٍ وَتَقَاتُلٍ. وَأَقْوَالُهُمْ فِي ذَلِكَ كَثِيرَةٌ فِي شِعْرِهِمْ قَالَ أَرْطَاةُ بن سهية:

Zü'l-kurbâ (ذُو الْقُرْبَى), akrabalık bağı bulunan kimsedir. Kurbâ (قُرْبَى), fu‘lâ (فُعْلَى) vezninde olup rüc‘â gibi "karube" fiilinin masdarı olan yakınlık ismidir; bununla kastedilen nesep akrabalığıdır, nitekim "zü'l-kurbâ" izafet terkibinde galip olan mana budur. Akrabaya ihsan emredilmiştir; zira Araplar Cahiliye devrinde akrabalık haklarını tahrif edip rekabet, haset ve savaş sebebi haline getirmişken akrabalar arasındaki sevgi bağlarını korumak hedeflenmiştir. Onların şiirlerinde buna dair sözler çoktur; Ertât b. Suheyye şöyle demiştir:

وَنَحْو بَنُو عَمٍّ عَلَى ذَاكَ بَيْنَنَا ... زَرَابِيٌّ فِيهَا بِغْضَةٌ وَتَنَافُسُ

"Bununla birlikte biz amca çocuklarıyız; aramızda ise içinde kin ve çekişme bulunan sergiler serilidir."

وَحَسْبُكَ مَا كَانَ بَيْنَ بَكْرٍ وَتَغْلِبَ فِي حَرْبِ الْبَسُوسِ، وَهُمَا أَقَارِبُ وَأَصْهَارٌ، وَقَدْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَهَا عَرَبًا قَرِيبِي عَهْدٍ بِالْجَاهِلِيَّةِ فَلِذَلِكَ حَثَّهُمْ عَلَى الْإِحْسَانِ إِلَى الْقَرَابَةِ.

Besûs Harbi'nde akraba ve hısım oldukları halde Bekr ile Tağlib arasında yaşananlar sana yeter! O günlerde Müslümanlar henüz Cahiliye devrinden yeni çıkmış Araplardı; bu sebeple [Allah] onları akrabaya iyilik yapmaya teşvik etmiştir.

وَكَانُوا يُحْسِنُونَ بِالْجَارِ، فَإِذَا كَانَ مِنْ قَرَابَتِهِمْ لَمْ يَكْتَرِثُوا بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ، وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِإِعَادَةِ حَرْفِ الْجَرِّ بَعْدَ الْعَاطِفِ. وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ لَمْ تُؤَكَّدْ بِالْبَاءِ فِي حِكَايَةِ وَصِيَّةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ إِلَى قَوْلِهِ: وَذِي الْقُرْبى [الْبَقَرَة: ٨٣] لِأَنَّ الْإِسْلَامَ أَكَّدَ

Onlar komşuya iyilik ederler, fakat o komşu kendi akrabalarından olunca ona iyilik etmeyi umursamazlardı. [Cenâb-ı Hak] atıftan sonra cer harfini (bâ) tekrarlayarak bunu pekiştirmiştir. İşte bundan dolayı İsrâiloğulları'na yapılan tavsiyenin nakledildiği { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } ayetinden { وَذِي الْقُرْبى } [Bakara: 83] kavline kadar olan kısımda "bâ" ile tekit edilmemiştir; çünkü İslam,

أَوَاصِرَ الْقَرَابَةِ أَكْثَرَ مِنْ غَيْرِهِ. وَفِي الْأَمْرِ بِالْإِحْسَانِ إِلَى الْأَقَارِبِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ مِنْ سَفَالَةِ الْأَخْلَاقِ أَنْ يَسْتَخِفَّ أَحَدٌ بِالْقَرِيبِ لِأَنَّهُ قَرِيبُهُ، وَآمِنٌ مِنْ غَوَائِلِهِ، وَيَصْرِفَ بِرَّهُ وَوُدَّهُ إِلَى الْأَبَاعِدِ لِيَسْتَكْفِيَ شَرَّهُمْ، أَوْ لِيُذْكَرَ فِي الْقَبَائِلِ بِالذِّكْرِ الْحَسَنِ، فَإِنَّ النَّفْسَ الَّتِي يطوّعها الشرّ، وتدينها الشِّدَّةُ، لَنَفْسٌ لَئِيمَةٌ، وَكَمَا

akrabalık bağlarını diğer her şeyden daha fazla pekiştirmiştir. Akrabaya iyilik emrinde, kişinin akrabası olduğu ve onun kötülüklerinden emin bulunduğu için akrabasını hafife alıp şerlerinden korunmak veya kabileler arasında övgüyle anılmak maksadıyla iyiliğini ve sevgisini uzak kimselere yöneltmesinin ahlakî bir düşüklük olduğuna dikkat çekilmektedir. Zira şerrin boyun eğdirdiği ve şiddetin dize getirdiği nefis, muhakkak alçak bir nefistir; nitekim

وَرَدَ «شَرُّ النَّاسِ مَنِ اتَّقَاهُ النَّاسُ لِشَرِّهِ»

"İnsanların en şerlisi, şerrinden korkulduğu için insanların kendisinden sakındığı kimsedir" rivayeti varit olduğu gibi

فَكَذَلِكَ نَقُولُ: «شَرُّ النَّاسِ مَنْ عَظَّمَ أَحَدًا لِشَرِّهِ» .

biz de şöyle deriz: "İnsanların en şerlisi, şerrinden dolayı bir kimseye hürmet gösterendir."

وَقَوْلُهُ: وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ هَذَانِ صِنْفَانِ ضَعِيفَانِ عَدِيمَا النَّصِيرِ، فَلِذَلِكَ أُوصِيَ

{ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ } kavline gelince: Bu ikisi zayıf ve yardımcısı olmayan iki zümredir; bu sebeple onlar hakkında

بِهِمَا.

tavsiyede bulunulmuştur.

وَالْجَارُ هُوَ النَّزِيلُ بِقُرْبِ مَنْزِلِكِ، وَيُطْلَقُ عَلَى النَّزِيلِ بَيْنَ الْقَبِيلَةِ فِي جِوَارِهَا، فَالْمُرَادُ بِ الْجارِ ذِي الْقُرْبى الْجَارُ النَّسِيبُ مِنَ الْقَبِيلَةِ، وَبِ الْجارِ الْجُنُبِ الْجَارُ الْغَرِيبُ الَّذِي نَزَلَ بَيْنَ الْقَوْمِ وَلَيْسَ مِنَ الْقَبِيلَةِ، فَهُوَ جُنُبٌ، أَيْ بَعِيدٌ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْجَانِبِ، وَهُوَ وَصْفٌ عَلَى وَزْنِ فُعُلٍ، كَقَوْلِهِمْ: نَاقَةٌ أُجُدٌ، وَقِيلَ: هُوَ مَصْدَرٌ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُطَابِقْ مَوْصُوفَهُ، قَالَ بَلْعَاءُ بْنُ قَيْسٍ:

Câr (الْجَارُ - komşu), evinin yakınında ikamet eden kimsedir; aynı zamanda kabilenin himayesinde (civarında) onların arasında ikamet eden kimse için de kullanılır. Dolayısıyla { الْجارِ ذِي الْقُرْبى } ifadesiyle kastedilen kabileden olan soyca yakın komşu; { الْجارِ الْجُنُبِ } ifadesiyle kastedilen ise topluluğun arasına yerleşmiş olup kabileden olmayan yabancı komşudur. Cünüb (جُنُب), yani uzak demektir; "cânib" kelimesinden türemiştir ve "nâkatün ucudun" (güçlü deve) tabirinde olduğu gibi fuul (فُعُل) vezninde bir sıfattır. Bir görüşe göre masdardır, mevsufuna uymaması da bu yüzdendir; Bel‘â b. Kays şöyle demiştir:

لَا يَجْتَوِينَا مُجَاوِرٌ أَبَدًا ... ذُو رَحِمٍ أَوْ مُجَاوِرٌ جُنُبُ

"İster akraba olsun ister yabancı komşu, bize komşu olan hiç kimse bizden asla bıkıp usanmaz."

وَيَشْهَدُ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ عَلْقَمَةَ بْنِ عَبْدَةَ فِي شِعْرِهِ الَّذِي اسْتَشْفَعَ بِهِ عِنْدَ الْمَلِكِ الْحَارِثِ ابْن جَبَلَةَ الْغَسَّانِيِّ، لِيُطْلِقَ لَهُ أَخَاهُ شَاسَا، حِينَ وَقَعَ فِي أَسْرِ الْحَارِثِ:

Alkame b. Abede'nin, kardeşi Şâs el-Hâris'in eline esir düştüğünde onu serbest bırakması için Gassânî Hükümdarı el-Hâris b. Cebele nezdinde şefaatçi olduğu şiirindeki şu sözü de bu manaya şahitlik eder:

فَلَا تَحْرِمْنِي نائلا عَن جَنَابَة ... فَإِنِّي امْرُؤٌ وَسَطَ الْقِبَابِ غَرِيبٌ

"Uzakta oluşum sebebiyle beni ihsanından mahrum etme; zira ben bu çadırların ortasında yabancı biriyim."

وَفَسَّرَ بَعْضُهُمُ الْجَارَ ذَا الْقُرْبَى بِقَرِيبِ الدَّارِ، وَالْجُنُبُ بِعِيدُهَا، وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْقُرْبَى لَا تُعْرَفُ فِي الْقُرْبِ الْمَكَانِيِّ، وَالْعَرَبُ مَعْرُوفُونَ بِحِفْظِ الْجِوَارِ وَالْإِحْسَانِ إِلَى الْجَارِ، وَأَقْوَالُهُمْ فِي ذَلِكَ كَثِيرَةٌ، فَأُكِدَّ ذَلِكَ فِي الْإِسْلَامِ لِأَنَّهُ مِنْ مَحَامِدِ الْعَرَبِ الَّتِي جَاءَ الْإِسْلَامُ لِتَكْمِيلِهَا مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَمِنْ ذَلِكَ الْإِحْسَانُ إِلَى الْجَارِ.

Bazıları zü'l-kurbâ komşuyu evi yakın olan, cünüb komşuyu ise evi uzak olan diye tefsir etmiştir; fakat bu uzak bir ihtimaldir, zira "kurbâ" kelimesi mekân yakınlığında bilinmez. Araplar komşuluk hakkını gözetmek ve komşuya iyilik etmekle tanınırlar ve onların bu husustaki sözleri pek çoktur. Bu durum İslam'da da pekiştirilmiştir; zira bu, İslam'ın ahlakî güzellikleri tamamlamak üzere geldiği Arapların övgüye değer hasletlerindendir; komşuya iyilik etmek de bunlardandır.

وَأَكَّدَتِ السُّنَّةُ الْوِصَايَةَ بِالْجَارِ فِي أَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ:

Sünnet de birçok hadiste komşuya dair tavsiyeyi pekiştirmiştir:

فَفِي «الْبُخَارِيِّ» عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ: قَالَ «مَا زَالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِي بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُورِّثُهُ» .

Nitekim *el-Buhârî*’de Âişe'den [rivayet edildiğine göre] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Cibrîl bana komşuyu tavsiye edip durdu, öyle ki neredeyse onu [komşuyu komşuya] mirasçı kılacak zannettim.»

وَفِيهِ عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ: أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ خَرَجَ وَهُوَ يَقُولُ: «وَاللَّهِ لَا

Yine orada Ebû Şüreyh'ten [rivayet edildiğine göre]: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dışarı çıktı ve şöyle diyordu: «Vallahi

يُؤْمِنُ وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ وَاللَّهِ لَا يُؤْمِنُ» . قِيلَ:

iman etmiş olmaz, vallahi iman etmiş olmaz, vallahi iman etmiş olmaz!» Denildi ki:

«وَمن يَا رَسُولَ اللَّهِ» قَالَ: «مَنْ لَا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ»

«Kim, ey Allah'ın Resulü?» Şöyle buyurdu: «Komşusunun kendisinden gelecek kötülüklerden emin olmadığı kimse.»

وَفِيهِ عَنْ عَائِشَةَ، قُلْتُ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي جَارَيْنِ فَإِلَى أَيِّهِمَا أُهْدِي» قَالَ إِلَى أَقْرَبِهِمَا مِنْكِ بَابًا»

Yine orada Âişe'den [rivayet edildiğine göre], dedim ki: «Ey Allah'ın Resulü, benim iki komşum var, hangisine hediye vereyim?» Şöyle buyurdu: «Kapısı sana daha yakın olanına.»

وَفِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَبِي ذَرٍّ «إِذَا طَبَخْتَ مَرَقَةً فَأَكْثِرْ مَاءَهَا وَتَعَاهَدْهُ جِيرَانَكَ»

*Sahîh-i Müslim*’de de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Zerr'e şöyle buyurmuştur: «Çorba pişirdiğin zaman suyunu çok koy ve komşularını gözet.»

. وَاخْتُلِفَ فِي حَدِّ الْجِوَارِ: فَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ، وَالْأَوْزَاعِيُّ: أَرْبَعُونَ دَارًا مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ، وَرُوِيَ فِي ذَلِكَ حَدِيثٌ: وَلَيْسَ عَنْ مَالِكٍ فِي ذَلِكَ حَدٌّ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ مَوْكُولٌ إِلَى مَا تَعَارَفَهُ النَّاسُ.

Komşuluğun sınırı konusunda ise ihtilaf edilmiştir: İbn Şihâb ve el-Evzâî, "Her yönden kırk evdir" demiştir ve bu hususta bir hadis rivayet edilmiştir. Mâlik'ten ise bu konuda belirli bir sınır [nakledilmiş] değildir; zahir olan, bunun insanların örfüne bırakılmış olmasıdır.

وَقَوْلُهُ: وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ هُوَ الْمُصَاحِبُ الْمُلَازِمُ لِلْمَكَانِ، فَمِنْهُ الضَّيْفُ، وَمِنْهُ الرَّفِيقُ فِي السَّفَرِ، وَكُلُّ مَنْ هُوَ مُلِمٌّ بِكَ لِطَلَبِ أَنْ تَنْفَعَهُ، وَقِيلَ: أَرَادَ الزَّوْجَةَ.

Âyetteki { وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } ifadesi, mekânda beraber olan arkadaştır; misafir, yol arkadaşı ve kendisine fayda sağlaman talebiyle yanına uğrayan herkes buna dahildir. Bununla eşin kastedildiği de söylenmiştir.

وَابْنِ السَّبِيلِ هُوَ الْغَرِيبُ الْمُجْتَازُ بِقَوْمٍ غَيْرِ نَاوٍ الْإِقَامَةَ، لِأَنَّ مَنْ أَقَامَ فَهُوَ الْجَارُ الْجُنُبُ. وَكَلِمَةُ (ابْنٍ) فِيهِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى الِانْتِسَابِ وَالِاخْتِصَاصِ، كَقَوْلِهِمْ: أَبُو اللَّيْلِ،

{ وَابْنِ السَّبِيلِ } ise yerleşme niyeti olmaksızın bir topluluğun yanından geçen yabancıdır; zira yerleşen kimse "el-cârü'l-cünüb" (yabancı komşu) olur. Buradaki "ibn" (ابْن) kelimesi, «ebü'l-leyl» (gecenin oğlu)

وَقَوْلِهِمْ فِي الْمَثَلِ: أَبُوهَا وَكِيَّالُهَا. وَالسَّبِيلُ: الطَّرِيقُ السَّابِلَةُ، فَابْنُ السَّبِيلِ هُوَ الَّذِي لَازَمَ الطَّرِيقَ سَائِرًا، أَيْ مُسَافِرًا، فَإِذَا دَخَلَ الْقَبِيلَةَ فَهُوَ لَيْسَ مِنْ أَبْنَائِهَا، فَعَرَّفُوهُ بِأَنَّهُ ابْنُ الطَّرِيقِ، رَمَى بِهِ الطَّرِيقُ إِلَيْهِمْ، فَكَأَنَّهُ وَلَدُهُ. وَالْوِصَايَةُ بِهِ لِأَنَّهُ ضَعِيفُ الْحِيلَةِ، قَلِيلُ النَّصِيرِ، إِذْ لَا يَهْتَدِي إِلَى أَحْوَالِ قَوْمٍ غَيْرِ قَوْمِهِ، وَبَلَدٍ غَيْرِ بَلَدِهِ.

ve meseldeki «ebûhâ ve keyyâlühâ» (onun sahibi ve ölçeği) tabirlerinde olduğu gibi aidiyet ve tahsis manasında kullanılmıştır. Sebîl (السَّبِيلُ) ise işlek yoldur; dolayısıyla ibnu's-sebîl (yolun oğlu), yürüyerek yani sefer halinde yolu mesken tutan kimsedir. Kabileye girdiği zaman o kabilenin fertlerinden olmadığı için onu "yolun oğlu" diye tanıtmışlardır; sanki yol onu onlara fırlatıp atmıştır da o yolun evladı gibidir. Ona iyilikle davranmanın tavsiye edilmesi, çaresiz ve yardımcısının az olmasından ötürüdür; zira kendi kavminden başkasının hallerini ve kendi memleketinden başka bir memleketi bilip tanımaz.

وَكَذَلِكَ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ لِأَنَّ الْعَبِيدَ فِي ضَعْفِ الرِّقِّ وَالْحَاجَةِ وَانْقِطَاعِ سُبُلِ الْخَلَاصِ مِنْ سَادَتِهِمْ، فَلِذَلِكَ كَانُوا أَحِقَّاءَ بِالْوِصَايَةِ.

Aynı şekilde { وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } [ifadesi de böyledir]; çünkü köleler köleliğin acziyeti, muhtaçlık ve efendilerinden kurtuluş yollarının kapalı olması durumu içindedirler; bu sebeple tavsiye edilmeye en layık kimseler olmuşlardır.

وَجُمْلَةُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا فَخُوراً تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ الْأَمْرِ بِالْإِحْسَانِ إِلَى مَنْ سَمَّاهُمْ بِذَمِّ مَوَانِعِ الْإِحْسَانِ إِلَيْهِمُ الْغَالِبَةِ عَلَى الْبَشَرِ. وَالِاخْتِيَالُ: التَّكَبُّرُ، افْتِعَالٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْخُيَلَاءِ، يُقَالُ: خَالَ الرَّجُلُ خَوْلًا وَخَالًا. وَالْفَخُورُ: الشَّدِيدُ الْفَخْرِ بِمَا فَعَلَ، وَكِلَا الْوَصْفَيْنِ مَنْشَأٌ لِلْغِلْظَةِ وَالْجَفَاءِ، فَهُمَا يُنَافِيَانِ الْإِحْسَانَ الْمَأْمُورَ بِهِ، لِأَنَّ الْمُرَادَ الْإِحْسَانُ فِي الْمُعَامَلَةِ وَتَرْكُ التَّرَفُّعِ عَلَى مَنْ يُظَنُّ بِهِ سَبَبٌ يَمْنَعُهُ مِنَ الِانْتِقَامِ.

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا فَخُوراً } cümlesi, insanlara genellikle galebe çalan ve onlara iyilik yapılmasına engel olan durumları yermek suretiyle, adı geçen kimselere iyilik etmeyi emreden cümlenin fezlekesidir (tamamlayıcısıdır). İhtiyâl (الِاخْتِيَالُ), kibirlenmek demektir; huyelâ (خُيَلَاء) kelimesinden türemiş iftiâl veznindedir; «hâle'r-racülü havlen ve hâlen» (adam kibirlendi) denir. Fahûr (الْفَخُورُ) ise yaptığı şeyle aşırı derecede övünen kimsedir. Her iki vasıf da kabalık ve katılığın kaynağıdır; dolayısıyla emredilen ihsana zıttırlar. Çünkü kastedilen, muamelede ihsanda bulunmak ve intikam almaya engel bir durumu olduğu zannedilen kimseye karşı üstünlük taslamayı terk etmektir.

وَمَعْنَى نَفْيِ مَحَبَّةِ اللَّهِ تَعَالَى نَفْيُ رِضَاهُ وَتَقْرِيبِهِ عَمَّنْ هَذَا وَصْفُهُ، وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِأَخْلَاقِ أَهْلِ الشِّرْكِ، لِمَا عُرِفُوا بِهِ من الغلطة وَالْجَفَاءِ، فَهُوَ فِي مَعْنَى التَّحْذِيرِ مِنْ بَقَايَا الْأَخْلَاقِ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا.

Yüce Allah'ın sevgisinin nefyedilmesinin manası, bu vasfa sahip kimseden rızasını ve yakınlığını nefyetmektir. Bu, şirk ehlinin bilinen kabalık ve katılıkları sebebiyle onların ahlakına bir tarizdir; dolayısıyla üzerinde bulundukları geçmiş ahlak kalıntılarından sakındırma manasındadır.

[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٣٧ إِلَى ٣٩]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 37-39]

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (٣٧) وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً (٣٨) وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً (٣٩)

{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (٣٧) وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً (٣٨) وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً (٣٩) } “Onlar cimrilik eden, insanlara da cimriliği emreden ve Allah'ın kendi lütfundan kendilerine verdiklerini gizleyenlerdir. Biz de kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırladık. (37) Onlar mallarını insanlara gösteriş için harcayan, Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlardır. Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır! (38) Onlar Allah'a ve ahiret gününe inanıp da Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiğinden harcasalardı, kendilerine ne zararı olurdu? Allah onları çok iyi bilendir. (39)”

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا، جِيءَ بِهِ عَقِبَ الْأَمْرِ بِالْإِحْسَانِ لِمَنْ جَرَى ذِكْرُهُمْ فِي الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ، وَمُنَاسَبَةُ إِرْدَافِ التَّحْرِيضِ على الْإِحْسَان بالتحذير مِنْ ضِدِّهِ وَمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ مِنْ كُلِّ إِحْسَانٍ غَيْرِ صَالِحٍ فَقُوبِلَ الْخُلُقُ الَّذِي دَعَاهُمُ اللَّهُ إِلَيْهِ بِأَخْلَاقِ أَهْلِ الْكُفْرِ وَحِزْبِ الشَّيْطَانِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ مَا فِي خِلَالِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مِنْ ذِكْرِ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْم الآخر.

Önceki cümlede adı geçen kimselere iyilik etme emrinin ardından getirilen yeni bir başlangıç (isti'nâf-ı ibtidâî) olması caizdir. İyiliğe teşvikin hemen peşinden onun zıddından ve salih olmayan her türlü iyilik gibi onun zıddına benzeyen şeylerden sakındırmanın münasebeti; Allah'ın kendilerini davet ettiği ahlakın, bu cümlenin aralarında geçen Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kâfirlerin zikredilmesinin delalet ettiği üzere, küfür ehlinin ve şeytan fırkasının ahlakıyla karşılaştırılmasıdır.

فَيكون قَوْلُهُ: الَّذِينَ يَبْخَلُونَ مُبْتَدَأً، وَحُذِفَ خَبَرُهُ وَدَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً. وَقُصِدَ الْعُدُولُ عَنِ الْعَطْفِ: لِتَكُونَ مُسْتَقِلَّةً، وَلِمَا فِيهِ مِنْ فَائِدَةِ الْعُمُومِ، وَفَائِدَةِ الْإِعْلَامِ بِأَنَّ هَؤُلَاءِ مِنَ الْكَافِرِينَ. فَالتَّقْدِيرُ: الَّذِينَ يَبْخَلُونَ أَعَتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا

Buna göre { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } ifadesi mübteda (özne) olur; haberi (yüklemi) hazfedilmiştir ve { وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } ifadesi buna delalet etmektedir. Atıftan vazgeçilmesi, bağımsız bir cümle olması, umumilik faydası ve bunların kâfirlerden olduğunu bildirme faydası içindir. Takdiri şöyledir: "Cimrilik edenler var ya, biz onlar için alçaltıcı bir azap hazırladık

مُهِينًا وَأَعْتَدْنَا ذَلِكَ لِلْكَافِرِينَ أَمْثَالِهِمْ، وَتَكُونَ جُمْلَةُ: وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ مَعْطُوفَةً أَيْضًا عَلَى جُمْلَةِ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ مَحْذُوفَةَ الْخَبَرِ أَيْضًا، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً إِلَخْ. وَالتَّقْدِيرُ: وَالَّذِينَ يُنْفقُونَ أَمْوَالهم رثاء النَّاسِ قَرِينُهُمُ الشَّيْطَانُ. وَنُكْتَةُ الْعُدُولِ إِلَى الْعَطْفِ مِثْلُ نُكْتَةِ مَا قَبْلَهَا.

ve bunu onların benzeri olan kâfirler için de hazırladık." { وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ } cümlesi de { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } cümlesine matuf olup aynı şekilde haberi hazfedilmiştir; buna da { وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً } âyeti delalet eder. Takdiri şöyledir: "Mallarını insanlara gösteriş için harcayanların arkadaşı ise şeytandır." Atfa yönelmenin nüktesi de bir öncekinin nüktesi gibidir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بَدَلًا مِنْ (مَنْ) فِي قَوْلِهِ: مَنْ كانَ مُخْتالًا فَخُوراً [النِّسَاء: ٣٦] فَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ مَعْطُوفًا عَلَى الَّذِينَ يَبْخَلُونَ، وَجُمْلَةُ وَأَعْتَدْنا مُعْتَرِضَةٌ. وَهَؤُلَاءِ هُمُ الْمُشْرِكُونَ الْمُتَظَاهِرُونَ بِالْكُفْرِ، وَكَذَلِكَ الْمُنَافِقُونَ.

{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } ifadesinin, [Nisâ Suresi, 36. âyetteki] { مَنْ كانَ مُخْتالًا فَخُوراً } âyetindeki "men" (مَنْ) kelimesinden bedel olması da caizdir. Bu takdirde { وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ } ifadesi { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } ifadesine matuf olur, { وَأَعْتَدْنا } cümlesi ise ara cümle (cümle-i mu'tariza) olur. Bunlar küfrünü açıkça sergileyen müşrikler ve aynı şekilde münafıklardır.

وَالْبُخْلُ- بِضَمِّ الْبَاءِ وَسُكُونِ الْخَاءِ- اسْمُ مَصْدَرِ بَخِلَ مِنْ بَابِ فَرِحَ، وَيُقَالُ الْبَخَلُ- بِفَتْحِ الْبَاءِ وَالْخَاءِ- وَهُوَ مَصْدَرُهُ الْقِيَاسِيُّ، قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ- بِضَمِّ الْبَاءِ- وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ- بِفَتْحِ الْبَاءِ وَالْخَاءِ-.

Buhl (الْبُخْلُ) -bâ harfinin zammesi ve hı harfinin sükûnu ile-, "feriha" babından gelen "bahile" (بَخِلَ) fiilinin masdar ismidir. Bâ ve hı harflerinin fethasıyla "el-bahel" (الْبَخَلُ) de denir ki bu onun kıyasî masdarıdır. Cumhur bunu bâ'nın zammesiyle okumuş; Hamza, Kisâî ve Halef ise bâ ve hı'nın fethasıyla okumuştur.

وَالْبُخْلُ: ضِدُّ الْجُودِ وَقَدْ مَضَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٨٠] . وَمَعْنَى ويَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ يَحُضُّونَ النَّاسَ عَلَيْهِ، وَهَذَا أَشَدُّ الْبُخْلِ، قَالَ أَبُو تمّام:

Buhl (cimrilik), cömertliğin zıddıdır ve Âl-i İmrân Suresi'ndeki Yüce Allah'ın { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } [180] kavlinde geçmişti. { ويَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ } ifadesinin manası, insanları buna teşvik ederler demektir ve bu cimriliğin en şiddetlisidir. Ebû Temmâm şöyle demiştir:

وإنّ امْر أضنّت يَدَاهُ عَلَى امْرِئٍ ... بِنَيْلِ يَدٍ مِنْ غَيْرِهِ لَبَخِيلُ

"Bir adama başkasının ihsanının ulaşmasına kendi elleri cimrilik eden kişi, gerçekten pek cimridir."

وَالْكِتْمَانُ: الْإِخْفَاءُ. وَمَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ يُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْمَالُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ [آل عمرَان: ١٨٠] فَيَكُونُ الْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَبْخَلُونَ وَيَعْتَذِرُونَ بِأَنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ مِنْهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ أُرِيدَ بِهِ كِتْمَانُ التَّوْرَاةِ بِمَا فِيهَا مِنْ صِفَةِ النَّبِيءِ ﷺ، فَعَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ يَبْخَلُونَ:

Kitmân (الْكِتْمَانُ), gizlemektir. { وَما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } ifadesiyle kastedilenin, Yüce Allah'ın [Âl-i İmrân: 180'deki] { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } kavlinde olduğu gibi mal olması muhtemeldir. Bu durumda mana: Onlar cimrilik ederler ve harcayacak bir şey bulamadıklarını ileri sürerek mazeret beyan ederler, şeklinde olur. Bununla Tevrat'ın, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarını içeren kısımlarının gizlenmesinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. İlk ihtimale göre cimrilik edenlerle kastedilenler:

الْمُنَافِقِينَ، وَعَلَى الثَّانِي يَكُونُ الْمُرَادُ بِهِمُ: الْيَهُودَ وَهَذَا الْمَأْثُورُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي الْمُنَافِقِينَ، فَقَدْ كَانُوا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا [المُنَافِقُونَ: ٧] . وَقَوْلُهُ: وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً، عَقِبَهُ، يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْمُرَادَ أَحَدُ هَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ. وَجُمْلَةُ: وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً مُعْتَرِضَةٌ.

münafıklardır; ikinci ihtimale göre ise Yahudilerdir ki İbn Abbâs'tan nakledilen görüş de budur. Münafıklar hakkında olması da caizdir; nitekim onlar insanlara cimriliği emrediyorlardı, onlar [Münâfikûn: 7'de] { لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا } “Allah'ın elçisinin yanında bulunanlara harcamada bulunmayın ki dağılıp gitsinler” diyen kimselerdir. Bunun ardından gelen { وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } kavli, kastedilenin bu iki fırkadan biri olduğunu bildirmektedir. { وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } cümlesi ise bir ara cümledir (mu'tarizadır).

وَأَصْلُ وأَعْتَدْنا أَعْدَدْنَا، أُبْدِلَتِ الدَّالُ الْأُولَى تَاءً، لِثِقَلِ الدَّالَيْنِ عِنْدَ فَكِّ الْإِدْغَامِ بِاتِّصَالِ ضَمِيرِ الرَّفْعِ، وَهَكَذَا مَادَّةُ أَعَدَّ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِذَا أَدْغَمُوهَا لَمْ يُبْدِلُوا الدَّالَ بِالتَّاءِ

{ وأَعْتَدْنا } kelimesinin aslı «a‘dednâ» (أَعْدَدْنَا) şeklindedir; merfû zamirin bitişmesiyle idgamın çözülmesi sırasında iki dâl harfinin ağırlığından ötürü birinci dâl harfi tâ'ya dönüştürülmüştür. Arap kelamında "e‘adde" (أَعَدَّ) maddesi böyledir: İdgam yaptıklarında dâl harfini tâ'ya dönüştürmezler,

لِأَنَّ الْإِدْغَامَ أَخَفُّ، وَإِذَا أَظْهَرُوا أَبْدَلُوا الدَّالَ تَاءً، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ: عَتَادٌ لِعُدَّةِ السِّلَاحِ، وَأَعْتُدٌ جَمْعُ عَتَادٍ.

çünkü idgam daha hafiftir; açığa çıkardıklarında (izhâr yaptıklarında) ise dâl harfini tâ'ya dönüştürürler. Silah teçhizatı için «atâd» (عَتَادٌ) ve bunun çoğulu için «a‘tüd» (أَعْتُدٌ) demeleri de bundandır.

وَوَصَفَ الْعَذَابَ بِالْمُهِينِ جَزَاءً لَهُمْ عَلَى الِاخْتِيَالِ وَالْفَخْرِ.

Kibirlenmelerine ve övünmelerine bir ceza olarak azap "alçaltıcı" (el-mühîn) vasfıyla nitelendirilmiştir.

وَعَطَفَ وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ عَلَى الَّذِينَ يَبْخَلُونَ: لِأَنَّهُمْ أَنْفَقُوا إِنْفَاقًا لَا تَحْصُلُ بِهِ فَائِدَةُ الْإِنْفَاقِ غَالِبًا، لِأَنَّ مَنْ يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءً لَا يَتَوَخَّى بِهِ مَوَاقِعَ الْحَاجَةِ، فَقَدْ يُعْطِي الْغَنِيَّ وَيَمْنَعُ الْفَقِيرَ، وَأُرِيدَ بِهِمْ هُنَا الْمُنْفِقُونَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ الْمُشْركين، وَلِذَلِكَ وُصِفُوا بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَقِيلَ: أُرِيدَ بِهِمُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَهُوَ بَعِيدٌ، لِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ قَدِ انْقَطَعَ الْجِدَالُ مَعَهُمْ بَعْدَ الْهِجْرَةِ.

{ وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ } ifadesi { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } ifadesine matuf kılınmıştır; çünkü onlar çoğunlukla infakın faydasının hasıl olmayacağı bir infakta bulunmuşlardır. Zira malını gösteriş için harcayan kimse, ihtiyaç yerlerini gözetmez; zengine verir de fakiri mahrum bırakabilir. Burada onlarla kastedilenler, müşrik münafıklardan infak edenlerdir; bu yüzden Allah'a ve ahiret gününe inanmamakla nitelendirilmişlerdir. Mekke ehlinden olan müşriklerin kastedildiği de söylenmiştir; fakat bu uzaktır, zira hicretten sonra Mekke ehliyle tartışma kesilmiştir.

وَجُمْلَةُ: وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً مُعْتَرِضَةٌ.

{ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً } cümlesi bir ara cümledir (mu'tarizadır).

وَقَوْلُهُ: فَساءَ قَرِيناً جَوَابُ الشَّرْطِ. وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي (سَاءَ) إِنْ كَانَ عَائِدًا إِلَى الشَّيْطَان (فَساءَ) بِمَعْنَى بِئْسَ، وَالضَّمِيرُ فَاعِلُهَا، وقَرِيناً تَمْيِيزٌ لِلضَّمِيرِ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ فَساءَ قَرِيناً } ifadesi şartın cevabıdır. «Sâe» (سَاءَ) fiilindeki müstetir (gizli) zamir şayet şeytana dönüyorsa, «fesâe» (فَساءَ) fiili «bi'se» (بِئْسَ - ne kötü) manasındadır, zamir onun failidir ve { قَرِيناً } kelimesi de Yüce Allah'ın şu âyetinde olduğu gibi zamirin temyizidir:

ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا [الْأَعْرَاف: ١٧٧] ، أَيْ: فَسَاءَ قَرِينًا لَهُ، لِيَحْصُلَ الرَّبْطُ بَيْنَ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ، وَيَجُوزُ أَن تبقى (فَساءَ) عَلَى أَصْلِهَا ضِدَّ حَسُنَ، وَتَرْفَعَ ضَمِيرًا عَائِدًا عَلَى (مَنْ) وَيَكُونَ (قَرِينًا) تَمْيِيزَ نِسْبَةٍ، كَقَوْلِهِمْ: «سَاءَ سمعا فسَاء جابة» أَيْ فَسَاءَ مَنْ كَانَ الشَّيْطَانُ قَرِينَهُ مِنْ جِهَةِ الْقَرِينِ، وَالْمَقْصُودُ عَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ سُوءُ حَالِ مَنْ كَانَ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا بِإِثْبَاتِ سُوءِ قَرِينِهِ إِذِ الْمَرْءُ يُعْرَفُ بِقَرِينِهِ، كَمَا قَالَ عَدِيُّ بْنُ زَيْدٍ:

[A'râf: 177'deki] { ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Âyetlerimizi yalanlayan kavmin durumu ne kötüdür!”; yani şart ile cevabı arasında bağın sağlanması için "onun için ne kötü arkadaştır!" takdirindedir. «Fesâe» (فَساءَ) fiilinin «hasüne»nin (حَسُنَ - güzel oldu) zıddı olan asıl manasında kalması, «men» (مَنْ) şart ismine dönen bir zamiri ref etmesi ve «karînen» (قَرِينًا) kelimesinin de «sâe sem‘an fesâe câbeten» (işitmesi kötü oldu, dolayısıyla cevabı da kötü oldu) sözünde olduğu gibi nisbet temyizi olması da caizdir; yani "şeytan kimin arkadaşı olduysa o, arkadaş cihetinden ne kötü olmuştur!" manasındadır. Her iki ihtimalde de maksat, arkadaşı vasıtasıyla kişinin tanınmasından ötürü, arkadaşının kötülüğü ispat edilerek şeytanın arkadaşı olduğu kimsenin durumunun kötülüğünü belirtmektir; nitekim Adiy b. Zeyd şöyle demiştir:

فَكُلُّ قَرِينٍ بِالْمُقَارِنِ يَقْتَدِي وَقَوْلُهُ: وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ عُطِفَ عَلَى الْجُمْلَتَيْنِ، وَضَمِيرُ الْجَمْعِ عَائِدٌ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ، وَالْمَقْصُودُ اسْتِنْزَالُ طَائِرِهِمْ، وَإِقَامَةُ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ.

"Zira her arkadaş, beraber olduğu kişiye uyar." { وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } kavli ise her iki cümleye matuftur; çoğul zamiri iki fırkaya dönmektedir. Maksat onların gururunu kırmak ve aleyhlerine delil ikame etmektir.

وَماذا اسْتِفْهَامٌ، وَهُوَ هُنَا إِنْكَارِيٌّ تَوْبِيخِيٌّ. وَ (ذَا) إِشَارَةٌ إِلَى (مَا) ، وَالْأَصْل لَا يَجِيءَ بَعْدَ (ذَا) اسْمٌ مَوْصُولٌ نَحْوَ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ [الْبَقَرَة: ٢٥٥] . وَكَثُرَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ حَذْفُهُ وَإِبْقَاءُ صِلَتِهِ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، فَقَالَ النُّحَاةُ: نَابَتْ ذَا مَنَابَ الْمَوْصُولِ، فَعَدُّوهَا فِي الْمَوْصُوَلَاتِ وَمَا هِيَ مِنْهَا فِي قُبَيْلٍ وَلَا دُبَيْرٍ، وَلَكِنَّهَا مُؤْذِنَةٌ بِهَا فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ. وعَلى ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ هُوَ صِلَةُ الْمَوْصُولِ، فَهُوَ مُؤَوَّلٌ بِكَوْنٍ. وعَلى لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ بِمَعْنَى الْكُلْفَةِ وَالْمَشَقَّةِ، كَقَوْلِهِمْ: عَلَيْكَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا. ولَوْ آمَنُوا شَرْطٌ حُذِفَ جَوَابُهُ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ، وَقَدْ قُدِّمَ دَلِيلُ الْجَوَابِ اهْتِمَامًا بِالِاسْتِفْهَامِ، كَقَوْلِ

{ وَماذا } bir soru edatıdır ve burada kınayıcı ve azarlayıcı bir inkâr (istifhâm-ı inkârî ve tevbîhî) ifade eder. «Zâ» (ذَا), «mâ»ya (مَا) işarettir. Asıl olan, [Bakara: 255'teki] { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ } “O'nun katında şefaat edecek kimdir?” kavlinde olduğu gibi «zâ»dan sonra ism-i mevsul gelmemesidir. Arap kelamında kullanımın çokluğundan ötürü ism-i mevsulün hazfedilip sılasının bırakılması yaygınlaşmıştır; bu yüzden nahivciler: "Zâ, mevsulün yerine geçti" demişler ve onu mevsullerden saymışlardır; halbuki o hiçbir şekilde onlardan değildir, ancak bazı yerlerde onlara delalet eder. «Alâ» (عَلى) müstekar zarf olup ism-i mevsulün sılasıdır; dolayısıyla "kevn" (oluş/varlık) takdirindedir. «Alâ» (عَلى), «aleyke en tef‘ale kezâ» (şöyle yapman gerekir) sözünde olduğu gibi külfet ve meşakkat manasında mecâzî istilâ içindir. { لَوْ آمَنُوا } ise şarttır; kendisinden öncekilerin delaleti sebebiyle cevabı hazfedilmiştir. Soruya verilen önemden ötürü cevabın delili öne geçirilmiştir; nitekim

قَتِيلَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ:

Kuteyle bintü'l-Hâris'in sözünde de [böyle geçmektedir]:

مَا كَانَ ضَرَّكَ لَوْ مَنَنْتَ وَرُبَّمَا ... مَنَّ الْفَتَى وَهُوَ الْمَغِيظُ الْمُحْنَقُ

"Lütufta bulunsaydın sana ne zarar verirdi ki! Bazen yiğit kişi öfkeli ve kızgınken bile lütufta bulunur."

وَمِنْ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ تَوَلَّدَ مَعْنَى الْمَصْدَرِيَّةِ فِي لَوِ الشَّرْطِيَّةِ، فَأَثْبَتَهُ بَعْضُ النُّحَاةِ فِي مَعَانِي لَوْ، وَلَيْسَ بِمَعْنَى لَوْ فِي التَّحْقِيقِ، وَلَكِنَّهُ يَنْشَأُ مِنَ الِاسْتِعْمَالِ. وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: لَوْ آمَنُوا مَاذَا الَّذِي كَانَ يُتْعِبُهُمْ وَيُثْقِلُهُمْ، أَيْ لَكَانَ خَفِيفًا عَلَيْهِمْ وَنَافِعًا لَهُمْ، وَهَذَا من الْجِدَال بِإِرَاءَةِ الْحَالَةِ الْمَتْرُوكَةِ أَنْفَعَ وَمَحْمُودَةً.

Bu kullanımdan dolayı şart edatı olan «lev»de (لَوْ) masdariyet manası doğmuş, bu yüzden bazı nahivciler bunu «lev»in manaları arasında saymışlardır; ancak bu tahkik ehline göre «lev»in kendi manası olmayıp kullanımdan kaynaklanmaktadır. Sözün takdiri: "İman etselerdi, onları yoracak ve onlara ağır gelecek olan şey neydi?" yani "onlar için gayet hafif ve pek faydalı olurdu" şeklindedir. Bu, terk edilen durumun daha faydalı ve övgüye değer olduğunu göstermek suretiyle yapılan münazaradandır.

ثُمَّ إِذَا ظَهَرَ أَنَّ التَّفْرِيطَ فِي أَخَفِّ الْحَالَيْنِ وَأَسَدِّهِمَا أَمْرٌ نُكْرٌ، ظَهَرَ أَنَّ الْمُفَرِّطَ فِي ذَلِكَ مَلُومٌ، إِذْ لَمْ يَأْخُذْ لِنَفْسِهِ بِأَرْشَدِ الْخَلَّتَيْنِ، فَالْكَلَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّوْبِيخِ اسْتِعْمَالًا

Daha sonra iki durumdan en hafif ve en isabetli olanını terk etmenin çirkin bir şey olduğu ortaya çıkınca, kendisi için iki hasletten en doğru olanını seçmediğinden ötürü bunu terk edenin kınanmayı hak ettiği anlaşılır; dolayısıyla bu söz,

كِنَائِيًّا بِوَاسِطَتَيْنِ. وَالْمَلَامُ مُتَوَجِّهٌ لِلْفَرِيقَيْنِ: الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ رِئَاءً، لِقَوْلِهِ: لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ عَلَى عَكْسِ تَرْتِيبِ الْكَلَامِ السَّابِقِ.

iki vasıta ile kinayeli bir azarlama amacıyla kullanılmıştır. Önceki sözün tertibinin aksine { لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } buyrulduğundan, kınama her iki fırkaya da yöneliktir: cimrilik edenler ve gösteriş için infak edenler.

وَجُمْلَةُ: وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً مُعْتَرِضَةٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ، وَهِيَ تَعْرِيضٌ بِالتَّهْدِيدِ وَالْجَزَاءِ عَلَى سوء أَعْمَالهم.

{ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً } cümlesi sözün sonunda bir ara cümledir (mu'tarizadır); kötü amelleri sebebiyle bir tehdit ve cezalandırmaya tarizdir.

[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٤٠]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 40]

إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً (٤٠)

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً (٤٠) } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile haksızlık etmez. Eğer yapılan bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir. (40)”

اسْتِئْنَافٌ بَعْدَ أَنْ وَصَفَ حَالَهُمْ، وَأَقَامَ الْحُجَّةَ عَلَيْهِمْ، وَأَرَاهُمْ تَفْرِيطَهُمْ مَعَ سُهُولَةِ أَخْذِهِمْ بِالْحَيْطَةِ لِأَنْفُسِهِمْ لَوْ شَاءُوا، بَيَّنَ أَنَّ اللَّهَ مُنَزَّهٌ عَنِ الظُّلْمِ الْقَلِيلِ، بَلْهَ الظُّلْمِ الشَّدِيدِ، فَالْكَلَامُ تَعْرِيضٌ بِوَعِيدٍ مَحْذُوفٍ هُوَ مِنْ جِنْسِ الْعِقَابِ، وَأَنَّهُ فِي حَقِّهِمْ عَدْلٌ، لِأَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوهُ بِكُفْرِهِمْ، وَقَدْ دَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ الْمُقَدَّرِ أَيْضًا مُقَابَلَتُهُ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً وَلَمَّا كَانَ الْمَنْفِيُّ الظُّلْمَ، عَلَى أَنَّ (مِثْقَالَ ذَرَّةٍ) تَقْدِيرٌ لِأَقَلِّ ظُلْمٍ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ اللَّهَ لَا يُؤَاخِذُ الْمُسِيءَ بِأَكْثَرِ مِنْ جَزَاءِ سَيِّئَتِهِ.

Onların hallerini tavsif edip aleyhlerine delil ikame ettikten ve dileselerdi kendilerini korumaları kolay olduğu halde ihmalkârlıklarını gösterdikten sonraki yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâftır); Allah'ın şiddetli zulüm bir yana, azıcık bir zulümden dahi münezzeh olduğunu açıklamıştır. Dolayısıyla bu söz, ceza türünden hazfedilmiş bir tehdide ve kâfirlikleri sebebiyle bunu hak ettiklerinden ötürü haklarında bunun tam bir adalet olduğuna tarizdir. Bu takdir edilen manaya, { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً } kavliyle yapılan karşılaştırma da delalet etmiştir. Nehyedilen/reddedilen şey zulüm olunca ve { مِثْقالَ ذَرَّةٍ } ifadesi de en az zulmün takdiri kılındığında, maksadın Allah'ın kötülük işleyeni kötülüğünün cezasından fazlasıyla hesaba çekmeyeceği manasında olduğuna delalet etmiştir.

وَانْتَصَبَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ بِالنِّيَابَةِ عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ، أَيْ لَا يَظْلِمُ ظُلْمًا مُقَدَّرًا بِمِثْقَالِ ذَرَّةٍ، وَالْمِثْقَالُ مَا يَظْهَرُ بِهِ الثِّقَلُ، فَلِذَلِكَ صِيغَ عَلَى وَزْنِ اسْمِ الْآلَةِ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْمِقْدَارُ.

{ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } ifadesi mef'ûl-i mutlak yerine kaim olarak nasb edilmiştir; yani "zerre ağırlığıyla takdir edilen bir zulümle dahi zulmetmez." Miskal (الْمِثْقَالُ), ağırlığın kendisiyle zahir olduğu şeydir; bu yüzden alet ismi vezninde türetilmiştir ve bununla kastedilen miktardır.

وَالذَّرَّةُ تُطْلَقُ عَلَى بَيْضَةِ النَّمْلَةِ، وَعَلَى مَا يَتَطَايَرُ مِنَ التُّرَابِ عِنْدَ النَّفْخِ، وَهَذَا أَحْقَرُ مَا يُقَدَّرُ بِهِ، فُعُلِمَ انْتِفَاءُ مَا هُوَ أَكْثَرُ مِنْهُ بِالْأَوْلَى. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ حَسَنَةً- بِالرَّفْعِ- عَلَى أَنَّ (تَكُ) مُضَارِعُ كَانَ التَّامَّةِ، أَيْ إِنْ تُوجَدْ حَسَنَةٌ. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ- بِنَصْبِ

Zerre (الذَّرَّةُ) karınca yumurtası için ve üflendiğinde tozdan havaya uçuşan şeyler için kullanılır; bu, kendisiyle takdir yapılan en küçük şeydir. Dolayısıyla bundan daha fazlasının nefyedildiği evleviyetle anlaşılır. Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Ca'fer { حَسَنَةً } kelimesini -ref ile [hasenetün]- okumuşlardır; buna göre { تَكُ } fiili tam kâne'nin muzârisidir; yani "bir iyilik bulunursa/meydana gelirse" manasındadır. Cumhur ise

- حَسَنَةً عَلَى الْخَبَرِيَّةِ لِ تَكُ عَلَى اعْتِبَارِ كَانَ نَاقِصَةً، وَاسْمُ كَانَ الْمُسْتَتِرُ عَائِدٌ إِلَى مِثْقَالِ ذَرَّةٍ، وَجِيءَ بِفِعْلِ الْكَوْنِ بِصِيغَةِ فِعْلِ الْمُؤَنَّثِ مُرَاعَاةً لفظ ذَرَّةٍ الَّذِي أُضِيفَ إِلَيْهِ مِثْقَالُ، لِأَنَّ لَفْظَ مِثْقَالَ مُبْهَمٌ لَا يُمَيِّزُهُ إِلَّا لَفْظُ ذَرَّةٍ فَكَانَ كَالْمُسْتَغْنَى عَنْهُ.

- { حَسَنَةً } kelimesini- nâkıs kâne kabulüyle { تَكُ } fiilinin haberi olarak nasb ile okumuştur; kâne'nin gizli ismi { مِثْقالَ ذَرَّةٍ } ifadesine dönmektedir. Oluş fiili (kâne), miskal kelimesinin kendisine muzaf kılındığı { ذَرَّةٍ } lafzı gözetilerek müennes fiil sığasıyla getirilmiştir; çünkü miskal lafzı müphemdir, onu ancak zerre lafzı belirginleştirir, dolayısıyla [miskal lafzı] sanki ihtiyaç duyulmayan bir lafız gibi olmuştur.

وَالْمُضَاعَفَةُ إِضَافَةُ الضّعف- بِكَسْر الصَّاد- أَيِ الْمَثَلِ، يُقَالُ: ضَاعَفَ وَضَعَّفَ وَأَضْعَفَ، وَهِيَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ عَلَى التَّحْقِيق عِنْد أئمّة اللُّغَةِ، مِثْلِ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ ضَاعَفَ يَقْتَضِي أَكْثَرَ مِنْ ضِعْفٍ وَاحِدٍ وضعّف يَقْتَضِي ضِعْفَيْنِ. وَرُدَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Mudâafe (الْمُضَاعَفَةُ), dâd harfinin kesresiyle "dı‘f" (الضِّعْفُ) yani misil eklemektir. «Dâ‘afe» (ضَاعَفَ), «da‘‘afe» (ضَعَّفَ) ve «ed‘afe» (أَضْعَفَ) denir; bunlar Ebû Alî el-Fârisî gibi dil imamları nezdinde tahkike göre aynı manadadır. Ebû Ubeyde ise «dâ‘afe»nin birden fazla katı, «da‘‘afe»nin ise iki katı gerektirdiğini söylemiştir. Ancak bu görüş Yüce Allah'ın şu kavliyle reddedilmiştir:

يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ [الْأَحْزَاب: ٣٠] . وَأَمَّا دَلَالَةُ إِحْدَى الصِّيَغِ الثَّلَاثِ عَلَى مِقْدَارِ التَّضْعِيفِ فَيُؤْخَذُ مِنَ الْقَرَائِنِ لِحِكْمَةِ الصِّيغَةِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: يُضاعِفْها، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَر: يُضاعِفْها- بِدُونِ أَلِفٍ بَعْدَ الْعَيْنِ وَبِتَشْدِيدِ الْعَيْنِ-.

[Ahzâb: 30'daki] { يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “Onun için azap iki katına katlanır”. Bu üç sığadan birinin katlama miktarına delaletine gelince; sığanın hikmeti için bu karinelerden anlaşılır. Cumhur { يُضاعِفْها } şeklinde okumuş; İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Ca'fer ise { يُضَعِّفْهَا } -ayn harfinden sonra elif olmaksızın ve ayn'ın şeddesiyle- okumuştur.

وَالْأَجْرُ الْعَظِيمُ مَا يُزَادُ عَلَى الضِّعْفِ، وَلِذَلِكَ أَضَافَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ، فَقَالَ: مِنْ لَدُنْهُ إِضَافَةَ تَشْرِيفٍ. وَسَمَّاهُ أَجْرًا لِكَوْنِهِ جَزَاءً عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ هَذَا نَزَلَ فِي ثَوَاب الْهِجْرَة.

Büyük mükâfat (el-ecrü'l-azîm), kat kat artırılanın üzerine ilave edilen şeydir; bu sebeple Yüce Allah teşrif izafetiyle onu celâlet zamirine isnad ederek: { مِنْ لَدُنْهُ } “kendi katından” buyurmuştur. Salih amelin karşılığı olduğu için de onu mükâfat (ecir) diye adlandırmıştır; bunun hicretin sevabı hakkında indiği rivayet edilmiştir.

[٤١، ٤٢]

[41, 42]

[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٤١ إِلَى ٤٢]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 41-42]

فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢)

{ فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢) } “Her bir ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit kıldığımız zaman [halleri] nice olur? (41) İnkâr edip Peygamber'e isyan edenler o gün, yerin kendileriyle bir tesviye edilmesini (dümdüz olup yerin dibine batmayı) isterler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler. (42)”

الْفَاءُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فَاءً فَصِيحَةً تَدُلُّ عَلَى شَرْطٍ مُقَدَّرٍ نَشَأَ عَنِ الْوَعِيدِ فِي قَوْلِهِ:

Fâ harfinin (fe), şu ayetteki tehditten doğan takdirî bir şarta delalet eden fâ-i fasîha olması caizdir:

وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً [النِّسَاء: ٣٧] وَقَوْلِهِ: فَساءَ قَرِيناً [النِّسَاء: ٣٨] وَعَنِ التَّوْبِيخِ فِي قَوْلِهِ: وَماذا عَلَيْهِمْ [النِّسَاء: ٣٩] وَعَنِ الْوَعْدِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ [النِّسَاء: ٤٠] الْآيَةَ، وَالتَّقْدِيرُ: إِذَا أَيْقَنْتَ بِذَلِكَ فَكَيْفَ حَالُ كُلِّ أُولَئِكَ إِذَا جَاءَ الشُّهَدَاءُ وَظَهَرَ مُوجَبُ الشَّهَادَةِ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ وعَلى الْعَمَل السيّء، وَعَلَى هَذَا فَلَيْسَ ضَمِيرُ (بِكَ) إِضْمَارًا فِي مَقَامِ الْإِظْهَارِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها [النِّسَاء: ٤٠] ، أَيْ يَتَفَرَّعُ عَنْ ذَلِكَ سُؤَالٌ عَنْ حَالِ النَّاسِ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ فَالنَّاسُ بَيْنَ مُسْتَبْشِرٍ وَمُتَحَسِّرٍ، وَعَلَى هَذَا فَضَمِيرُ بِكَ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الِاسْمِ الظَّاهِرِ لِأَنَّ مُقْتَضَى هَذَا أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ مَسُوقًا لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ، فَيَقْتَضِيَ أَنْ يُقَالَ: وَجِئْنَا بِالرَّسُولِ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا، فَعَدَلَ إِلَى الْخِطَابِ تَشْرِيفًا لِلرَّسُولِ ﷺ بِعِزِّ الْحُضُورِ وَالْإِقْبَالِ عَلَيْهِ.

[Nisâ: 37'deki] { وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “Kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık” ve [Nisâ: 38'deki] { فَساءَ قَرِيناً } “ne kötü bir arkadaştır!” kavillerindeki tehditten; [Nisâ: 39'daki] { وَماذا عَلَيْهِمْ } “Onlara ne olurdu ki...” kavlindeki kınamadan; ve [Nisâ: 40'taki] { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca zulmetmez” ayetindeki vaatten doğan [bir şarta delalet eder]. Takdiri şöyledir: Buna kesin olarak inandığında, şahitler gelip de salih amel ile kötü amel üzerine şahitliğin gerektirdiği sonuçlar ortaya çıktığı zaman bütün o kimselerin hali nasıl olur? Buna göre { بِكَ } “seni” zamiri, açık isim makamında zamir kullanımı değildir. Fâ harfinin [Nisâ: 40'taki] { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca zulmetmez. Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat artırır” kavline tefri' (hüküm çıkarma) için olması da caizdir; yani bundan, her ümmetten bir şahit getirdiğimizde insanların halinin ne olacağına dair bir soru doğar; zira insanlar müjdelenenler ve hüsrana uğrayıp dövünenler arasında [ikiye ayrılacaklardır]. Buna göre { بِكَ } zamiri açık ismin yerine geçmiştir; çünkü sözün akışı bütün ümmete yöneltilmiş olmayı gerektirir ve “Biz Resul'ü onlara şahit olarak getirdiğimizde” denilmesini icap ettirirdi; fakat Resulullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikram ve onun şahsına yönelmenin yüceliği sebebiyle hitaba dönülmüştür (iltifat yapılmıştır).

وَالْحَالَةُ الَّتِي دَلَّ عَلَيْهَا الِاسْتِفْهَامُ الْمُسْتَعْمَلُ فِي التَّعْجِيبِ تُؤْذِنُ بِحَالَةٍ مَهُولَةٍ لِلْمُشْرِكِينَ وَتُنَادِي عَلَى حَيْرَتِهِمْ وَمُحَاوَلَتِهِمُ التَّمَلُّصَ مِنَ الْعِقَابِ بِسُلُوكِ طَرِيقِ إِنْكَارِ أَنْ يَكُونُوا أُنْذِرُوا مِمَّا دَلَّ عَلَيْهِ مَجِيءُ شَهِيدٍ عَلَيْهِمْ، وَلِذَلِكَ حُذِفَ الْمُبْتَدَأُ الْمُسْتَفْهَمُ عَنْهُ وَيُقَدَّرُ بِنَحْوِ: كَيْفَ أُولَئِكَ، أَوْ كَيْفَ الْمَشْهَدُ، وَلَا يُقَدَّرُ بِكَيْفَ حَالِهِمْ خَاصَّةً، إِذْ هِيَ أَحْوَالٌ كَثِيرَةٌ مَا مِنْهَا إِلَّا يَزِيدُهُ حَالُ ضِدِّهِ وُضُوحًا، فَالنَّاجِي يَزْدَادُ سُرُورًا بِمُشَاهَدَةِ حَالِ ضِدِّهِ، وَالْمُوبَقُ يَزْدَادُ تَحَسُّرًا بِمُشَاهَدَةِ حَالِ ضِدِّهِ، وَالْكُلُّ يَقْوَى يَقِينُهُ بِمَا حَصَلَ لَهُ بِشَهَادَةِ الصَّادِقِينَ لَهُ أَوْ عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ لَمَّا ذَكَرَ الشَّهِيدَ لَمْ يَذْكُرْ مَعَهُ مُتَعَلِّقَهُ بِعَلَى أَوِ اللَّامِ: لِيَعُمَّ الْأَمْرَيْنِ. وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي لَازِمِ مَعْنَاهُ مِنَ التَّعْجِيبِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٢٥] .

Taaccüb (şaşkınlık bildirme) anlamında kullanılan istifhamın (sorunun) delalet ettiği durum, müşrikler açısından korkunç bir hali haber vermekte ve onların şaşkınlıklarını, ayrıca üzerlerine bir şahit gelmesinin delalet ettiği 'uyarılmış oldukları gerçeğini' inkâr yoluna saparak cezadan sıyrılma çabalarını gözler önüne sermektedir. Bu sebeple hakkında soru sorulan mübteda (özne) hazfedilmiştir ve «Nasıl olur onlar?» yahut «Nasıl olur bu manzara?» şeklinde takdir edilir; özellikle «Nasıl olur onların halleri?» şeklinde takdir edilmez; zira bunlar pek çok haldir ki her biri zıddının haliyle daha da belirginleşir: Kurtuluşa eren kimse, zıddının halini müşahede etmekle sevinci artar; helake sürüklenen kimse ise zıddının halini müşahede etmekle pişmanlığı artar; herkes de doğru sözlü şahitlerin kendi lehine veya aleyhine şahitlik etmesiyle başına gelen şey konusundaki kesin kanaatini pekiştirir. Bu sebeple şahidi zikrettiğinde, her iki durumu da kapsasın diye onunla birlikte 'alâ' (عَلَى) veya 'lâm' (اللام) ile olan müteallakını zikretmemiştir. İstifham, taaccüb şeklindeki lazımî manasında kullanılmıştır; nitekim bunun benzeri Âl-i İmrân Suresi'nde [25] Yüce Allah'ın: { فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ } “Onları topladığımız zaman halleri nice olur?” kavlinde geçmişti.

وَ (إِذا) ظَرْفٌ لِلْمُسْتَقْبَلِ مُضَافٌ إِلَى جُمْلَةِ جِئْنا أَيْ زَمَانِ إِتْيَانِنَا بِشَهِيدٍ. وَمَضْمُونُ الْجُمْلَةِ مَعْلُومٌ مِنْ آيَاتٍ أُخْرَى تَقَدَّمَ نُزُولُهَا مِثْلَ آيَةِ سُورَةِ النَّحْلِ [٨٩] وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ فَلِذَلِكَ صَلَحَتْ لِأَنْ يُتَعَرَّفَ اسْمُ الزَّمَانِ بِإِضَافَتِهِ إِلَى تِلْكَ الْجُمْلَةِ، وَالظَّرْفُ مَعْمُولٌ لِ (كَيْفَ) لِمَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى الْفِعْلِ وَهُوَ مَعْنَى التَّعْجِيبِ، كَمَا انْتَصَبَ بِمَعْنَى التَّلَهُّفِ فِي قَوْلِ أَبِي الطَّمْحَانِ:

{ إِذا } edatı, { جِئْنا } cümlesine muzaf olan bir gelecek zaman zarfıdır; yani bir şahit getirdiğimiz zaman demektir. Cümlenin içeriği, daha önce inmiş olan diğer ayetlerden bilinmektedir; Nahl Suresi'ndeki [89] { وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ } “Ve o gün her ümmet içinde kendi nefislerinden üzerlerine bir şahit göndereceğiz; seni de bunlara şahit olarak getirdik” ayeti gibi. Bu sebeple zaman ismi bu cümleye muzaf kılınarak marife olmaya elverişli hale gelmiştir. Zarf, { كَيْفَ } edatının içinde fiil manası, yani taaccüb manası bulunduğu için onun mamulü olmuştur; tıpkı Ebü't-Tamhân'ın şu sözünde esef/hasret manasıyla mansub olması gibi:

وَقَبْلَ غَدٍ يَا لَهْفَ قَلْبِي مِنْ غَدٍ ... إِذَا رَاحَ أَصْحَابِي وَلَسْتُ بِرَائِحِ

«Yarından önce, ah kalbimin yarından çekeceği hasret! / Arkadaşlarım gidip de ben gidemediğim vakit.»

وَالْمَجْرُورَانِ فِي قَوْلِهِ: مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ وَقَوْلِهِ: بِشَهِيدٍ يَتَعَلَّقَانِ بِ (جِئْنَا) . وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ مُخْتَصَرًا عَلَى نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ [آل عمرَان: ٢٥] .

{ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ } kavlindeki ve { بِشَهِيدٍ } kavlindeki iki mecrur ifade { جِئْنَا } fiiline müteallaktır. Bunun benzeri hakkında Âl-i İmrân: 25'teki { فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Onda şüphe olmayan bir gün için kendilerini topladığımız zaman [halleri] nice olur?” kavlinde muhtasar olarak açıklama geçmişti.

وَشَهِيدُ كُلِّ أُمَّةٍ هُوَ رَسُولُهَا، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً.

Her ümmetin şahidi, { وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “seni de bunlara şahit kıldığımız [zaman]” kavlinin karinesiyle, o ümmetin peygamberidir.

وهؤُلاءِ إِشَارَةٌ إِلَى الَّذِينَ دَعَاهُمُ النَّبِيءُ ﷺ لِحُضُورِهِمْ فِي ذِهْنِ السَّامِعِ عِنْدَ سَمَاعِهِ اسْمَ الْإِشَارَةِ، وَأَصْلُ الْإِشَارَةِ يَكُونُ إِلَى مُشَاهَدٍ فِي الْوُجُودِ أَوْ مُنَزَّلٍ مَنْزِلَتَهُ، وَقَدِ اصْطَلَحَ الْقُرْآنُ عَلَى إِطْلَاقِ إِشَارَةِ (هؤُلاءِ) مُرَادًا بِهَا الْمُشْرِكُونَ، وَهَذَا مَعْنًى أُلْهِمْنَا إِلَيْهِ، استقريناه فَكَانَ مُطَابِقًا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ [النِّسَاء: ٣٧] وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ وَالْمُنَافِقُونَ، لِأَنَّ تَقَدُّمَ ذِكْرِهِمْ يَجْعَلُهُمْ كَالْحَاضِرِينَ فَيُشَارُ إِلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ لِكَثْرَةِ تَوْبِيخِهِمْ وَمُجَادَلَتِهِمْ صَارُوا كَالْمُعَيَّنِينَ عِنْدَ

{ هؤُلاءِ } “bunlar” lafzı, işaret ismini duyduğunda dinleyicinin zihninde hazır bulunmaları sebebiyle Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davet ettiği kimselere işarettir. Aslında işaret, varlıkta müşahede edilen veya bu makamda tutulan bir şeye yapılır. Kur'an'ın ıstılahında { هؤُلاءِ } işaretinin mutlak kullanımıyla müşrikler kastedilmiştir; bu bize ilham edilen bir manadır, bunu tümevarımla araştırdık ve mutabık olduğunu gördük. İşaretin, [Nisâ: 37'deki] { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ } “cimrilik edenler ve insanlara cimriliği emredenler” ifadesindeki kimselere olması da caizdir ki bunlar müşrikler ve münafıklardır; zira daha önce zikredilmiş olmaları onları sanki hazır bulunuyorlarmış gibi kılar ve böylece kendilerine işaret edilir. Çünkü kınanmalarının ve kendileriyle tartışılmasının çokluğu sebebiyle onlar

الْمُسْلِمِينَ. وَمِنْ أَضْعَفِ الِاحْتِمَالَاتِ أَنْ يَكُونَ هؤُلاءِ إِشَارَةً إِلَى الشُّهَدَاءِ، الدَّالِّ عَلَيْهِمْ قَوْلُهُ: كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَإِنْ وَرَدَ فِي «الصَّحِيحِ» حَدِيثٌ يُنَاسِبُهُ فِي شَهَادَةِ نُوحٍ عَلَى قَوْمِهِ وَأَنَّهُمْ يُكَذِّبُونَهُ

Müslümanlar nezdinde bizzat belirlenmiş kimseler gibi olmuşlardır. En zayıf ihtimallerden biri ise { هؤُلاءِ } lafzının, { كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } kavlinin delalet ettiği şahitlere işaret olmasıdır; gerçi Sahîh'te Nûh'un kendi kavmi aleyhine şahitlik etmesi ve onların kendisini yalanlamaları,

فَيَشْهَدُ مُحَمَّدٌ ﷺ بِصِدْقِهِ، إِذْ لَيْسَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ.

Bunun üzerine Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun doğruluğuna şahitlik etmesi konusunda buna uygun bir hadis varit olmuşsa da bu ayetten kastedilenin mutlaka o olması gerekmez.

وَذُكِرَ مُتَعَلِّقُ (شَهِيداً) الثَّانِي مَجْرُورًا بِعَلَى لِتَهْدِيدِ الْكَافِرِينَ بِأَنَّ الشَّهَادَةَ تَكُونُ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ.

İkinci { شَهِيداً } kelimesinin müteallakı, kâfirleri şahitliğin kendi aleyhlerine olacağıyla tehdit etmek için 'alâ' (عَلَى) harfiyle mecrur olarak zikredilmiştir; çünkü işaret isminden kastedilenler onlardır.

وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» : أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ لِي النَّبِيءُ ﷺ «اقْرَأْ عَلَيَّ الْقُرْآنَ، قُلْتُ: أَقْرَأُهُ عَلَيْكَ وَعَلَيْكَ أُنْزِلَ، قَالَ: إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي»

Sahîh-i Buhârî'de yer aldığına göre Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bana: «Bana Kur'an oku!» buyurdu. Ben de: “Sana indirilmişken onu sana ben mi okuyayım?” dedim. Şöyle buyurdu: «Ben onu başkasından dinlemeyi severim.»

فَقَرَأْتُ عَلَيْهِ سُورَةَ النِّسَاءِ، حتّى إِذا بَلَغْتُ فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً، قَالَ: أَمْسِكْ فَإِذَا عَيْنَاهُ تَذْرِفَانِ. وَكَمَا قُلْتُ: إِنَّهُ أَوْجَزَ فِي التَّعْبِيرِ عَنْ تِلْكَ الْحَالِ فِي لَفْظِ كَيْفَ فَكَذَلِكَ أَقُولُ هُنَا: لَا فِعْلَ أَجْمَعُ دَلَالَةً عَلَى مَجْمُوعِ الشُّعُورِ عِنْدَ هَذِهِ الْحَالَةِ مِنْ بُكَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَإِنَّهُ دَلَالَةٌ عَلَى شُعُورٍ مُجْتَمِعٍ فِيهِ دَلَائِلُ عَظِيمَةٌ: وَهِيَ الْمَسَرَّةُ بِتَشْرِيفِ اللَّهِ إِيَّاهُ فِي ذَلِكَ الْمَشْهَدِ الْعَظِيمِ، وَتَصْدِيقِ الْمُؤْمِنِينَ إِيَّاهُ فِي التَّبْلِيغِ، وَرُؤْيَةِ الْخَيْرَاتِ الَّتِي أُنْجِزَتْ لَهُمْ بِوَاسِطَتِهِ، وَالْأَسَفِ عَلَى مَا لَحِقَ بَقِيَّةَ أُمَّتِهِ مِنَ الْعَذَابِ عَلَى تَكْذِيبِهِ، وَمُشَاهَدَةِ نَدَمِهِمْ عَلَى مَعْصِيَتِهِ، وَالْبُكَاءُ تُرْجُمَانُ رَحْمَةٍ وَمَسَرَّةٍ وَأَسَفٍ وَبَهْجَةٍ.

Bunun üzerine ona Nisâ Suresi'ni okudum; nihayet { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her bir ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit kıldığımız zaman [halleri] nice olur?” ayetine ulaştığımda: «Yeter!» buyurdu; bir de baktım ki iki gözü yaş döküyordu. Dediğim gibi: O durumun ifadesinde { كَيْفَ } lafzıyla nasıl veciz bir anlatım yapılmışsa, burada da şöyle diyorum: Bu hal karşısındaki duyguların bütününü ifade etmede Resulullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ağlamasından daha kapsamlı bir fiil olamaz; zira bu [ağlama], içinde büyük deliller barındıran birleşik bir duygunun delaletidir: O büyük mahşer yerinde Allah'ın kendisine bahşettiği teşriften duyulan sevinç, müminlerin tebliğ hususunda kendisini tasdik etmesi, onlar için kendi vasıtasıyla gerçekleşen hayırları görmesi, ümmetinin geri kalanının kendisini yalanlamaları sebebiyle maruz kaldığı azaptan ötürü duyulan esef ve onların itaatsizliklerinden ötürü duydukları nedameti müşahede etmektir; ağlamak ise rahmetin, sevincin, kederin ve manevi ferahlığın tercümanıdır.

وَقَوْلُهُ: يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا الْآيَةَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، لِأَنَّ السَّامِعَ يَتَسَاءَلُ عَنِ الْحَالَةِ الْمُبْهَمَةِ الْمَدْلُولَةِ لِقَوْلِهِ: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَيَتَطَلَّبُ بَيَانَهَا، فَجَاءَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُبَيِّنَةً لِبَعْضِ تِلْكَ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ، وَهُوَ حَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ يَرَوْنَ بِوَارِقَ الشَّرِّ: مِنْ شَهَادَةِ شُهَدَاءِ الْأُمَمِ عَلَى مُؤْمِنِهِمْ وَكَافِرِهِمْ، وَيُوقِنُونَ بِأَنَّ الْمَشْهُودَ عَلَيْهِمْ بِالْكُفْرِ مَأْخُوذُونَ إِلَى الْعَذَابِ، فَيَنَالُهُمْ مِنَ الْخَوْفِ مَا يَوَدُّونَ مِنْهُ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَجُمْلَةُ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ يَوَدُّ أَيْ يودّون ودّا يبيّنه قَوْلُهُ: لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ، وَلِكَوْنِ مَضْمُونِهَا أَفَادَ مَعْنَى الشَّيْءِ الْمَوْدُودِ صَارَتِ الْجُمْلَةُ الشَّرْطِيَّةُ بِمَنْزِلَةِ مَفْعُولِ (يَوَدُّ) ، فَصَارَ فِعْلُهَا بِمَنْزِلَةِ الْمَصْدَرِ، وَصَارَتْ لَوْ بِمَنْزِلَةِ حَرْفِ الْمَصْدَرِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ

{ يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler o gün isterler...” kavli ve devamı istînâf-ı beyânîdir; çünkü dinleyici { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } kavlinin delalet ettiği müphem hali merak eder ve onun açıklanmasını ister. İşte bu cümle o hayret verici durumun bir kısmını, yani inkâr edenlerin şer parıltılarını gördükleri andaki durumlarını açıklamak üzere gelmiştir: Ümmetlerin şahitlerinin kendi müminleri ve kâfirleri aleyhine şahitlik etmesini [gördüklerinde] ve aleyhine küfürle şahitlik edilenlerin azaba götürüleceklerini kesin olarak anladıklarında, üzerlerine öyle bir korku çöker ki yerin kendileriyle bir tesviye edilmesini isterler. { لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } cümlesi, { يَوَدُّ } fiilinin beyanıdır; yani onun { لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } kavlinin açıkladığı bir istekle isterler. Bu cümlenin içeriği istenilen şey manasını ifade ettiği için şart cümlesi { يَوَدُّ } fiilinin mef'ûlü (nesnesi) konumuna geçmiş, fiili masdar konumuna gelmiş ve { لَوْ } edatı da masdar harfi konumunu almıştır; bunun açıklaması daha önce Bakara Suresi'nde [96] geçen Yüce Allah'ın: { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ } “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı ister” kavlinde yapılmıştı.

وَقَوْلُهُ: تُسَوَّى قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ- بِفَتْحِ التَّاءِ وَتَشْدِيدِ السِّينِ- فَهُوَ مُضَارِعُ تَسَوَّى الَّذِي هُوَ مُطَاوِعُ سَوَّاهُ إِذَا جَعَلَهُ سَوَاءً لِشَيْءٍ آخَرَ أَيْ مُمَاثِلًا، لِأَنَّ السَّوَاءَ الْمِثْلُ فَأُدْغِمَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ فِي السِّينِ وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ- بِفَتْحِ التَّاءِ وَتَخْفِيفِ السِّينِ- عَلَى مَعْنَى الْقِرَاءَةِ السَّابِقَةِ لَكِنْ بِحَذْفِ إِحْدَى التَّاءَيْنِ لِلتَّخْفِيفِ وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ تُسَوَّى- بِضَمِّ التَّاءِ وَتَخْفِيفِ السِّينِ- مَبْنِيًّا لِلْمَجْهُولِ، أَيْ تُمَاثَلُ. وَالْمُمَاثَلَةُ الْمُسْتَفَادَةُ مِنَ التَّسْوِيَةِ تُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مُمَاثَلَةً فِي

{ تُسَوَّى } kavlini Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Ca'fer -tâ'nın fethası ve sîn'in şeddesiyle [tessavvâ]- okumuştur; bu, bir şeyi başka bir şeye denk kıldığında kullanılan «sevvehu» fiilinin mutâvaatı (dönüşlüsü) olan «tesevvâ» fiilinin muzârisidir; yani denk kılınmak demektir, çünkü «es-sevâ'» denk/misil anlamına gelir, burada iki tâ harfinden biri sîn harfine idğam edilmiştir. Hamza, Kisâî ve Halef ise -tâ'nın fethası ve sîn'in şeddesiz haliyle [tesevvâ]- bir önceki kıraatin manası üzere, fakat hafifletmek amacıyla iki tâ harfinden birini hazfederek okumuşlardır. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr ve Ya'kûb ise { تُسَوَّى } şeklinde -tâ'nın zammesi ve sîn'in hafifletilmesiyle [tüsevve]- meçhul fiil (edilgen) olarak okumuşlardır; yani denk kılınması manasındadır. Tesviyeden anlaşılan bu denklik ve benzerliğin

الذَّاتِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَصِيرُونَ تُرَابًا مِثْلَ الْأَرْضِ لِظُهُورِ أَنْ لَا يُقْصَدَ أَنْ تَصِيرَ الْأَرْضُ نَاسًا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى عَلَى هَذَا هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً

Zatta denklik olması muhtemeldir; buna göre mana, yerin insanlara dönüşmesinin kastedilmediği açık olduğundan, onların yer gibi toprak haline gelmeleridir. Bu takdirde mana, Yüce Allah'ın şu kavlinin manasıyla aynı olur: { يَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً }

[النبأ: ٤٠] . وَهَذَا تَفْسِيرُ الْجُمْهُورِ، وَعَلَى هَذَا فَالْكَلَامُ إِطْنَابٌ، قُصِدَ مِنْ إِطْنَابِهِ سُلُوكُ طَرِيقَةِ الْكِنَايَةِ عَنْ صَيْرُورَتِهِمْ تُرَابًا بِالْكِنَايَةِ الْمَطْلُوبِ بِهَا نِسْبَةٌ، كَقَوْلِهِمْ: الْمَجْدُ بَيْنَ ثَوْبَيْهِ، وَقَوْلِ زِيَادٍ الْأَعْجَمِ:

[Nebe: 40'taki] “Kâfir der ki: Keşke ben toprak olsaydım!”. Bu cumhurun tefsiridir ve buna göre sözde itnab (uzatma) vardır; bu itnab ile onların toprak haline gelmeleri, nisbet kastedilen kinaye yoluyla ifade edilmek istenmiştir; nitekim «Şeref onun iki elbisesi arasındadır» sözlerinde ve Ziyâd el-A'cem'in şu sözünde olduğu gibi:

إِنَّ السَّمَاحَةَ وَالْمُرُوءَةَ وَالنَّدَى ... فِي قُبَّةٍ ضُرِبَتْ عَلَى ابْنِ الْحَشْرَجِ

«Şüphesiz cömertlik, mürüvvet ve ihsan / İbnü'l-Haşrec'in üzerine kurulan çadırın içindedir.»

أَيْ أَنَّهُ سَمْحٌ ذُو مُرُوءَةٍ كَرِيمٌ وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مُمَاثَلَةً فِي الْمِقْدَارِ، فَقِيلَ: يَوَدُّونَ أَنَّهُمْ لَمْ يُبْعَثُوا وَبَقُوا مُسْتَوِينَ مَعَ الْأَرْضِ فِي بَطْنِهَا، وَقِيلَ: يَوَدُّونَ أَنْ يُدْفَنُوا حِينَئِذٍ كَمَا كَانُوا قَبْلَ الْبَعْثِ.

Yani o cömerttir, mürüvvet sahibidir ve kerimdir. [Tesviyenin] miktarda denklik olması da muhtemeldir; nitekim şöyle denilmiştir: Yeniden diriltilmemiş olmayı ve yerin bağrında onunla aynı hizada kalmayı isterler. Şöyle de denilmiştir: Diriltilmeden önce oldukları gibi o anda defnedilmeyi isterler.