Binûn

4- Nisâ Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي: أَنَّ الْمَعْنَى التَّسْوِيَةُ فِي الْبُرُوزِ وَالظُّهُورِ، أَيْ أَنْ تَرْتَفِعَ الْأَرْضُ فَتُسَوَّى فِي الِارْتِفَاعِ بِأَجْسَادِهِمْ، فَلَا يَظْهَرُوا، وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ شِدَّةِ خَوْفِهِمْ وَذُلِّهِمْ، فَيَنْقَبِضُونَ وَيَتَضَاءَلُونَ حَتَّى يَوَدُّوا أَنْ يَصِيرُوا غَيْرَ ظَاهِرِينَ عَلَى الْأَرْضِ، كَمَا وَصَفَ أَحَدُ الْأَعْرَابِ يَهْجُو قوما من طيّء أَنْشَدَهُ الْمُبَرِّدُ فِي الْكَامِلِ:

Bana göre en zahir olan mana: Meydanda belirme ve görünürlükte eşitlenmedir; yani yerin yükselip onların bedenleriyle aynı hizaya gelmesi ve böylece görünmez olmalarıdır. Bu da onların aşırı korku ve zilletlerinden bir kinayedir; öyle ki büzüşüp küçülürler ve nihayet yerin üstünde görünmez hale gelmeyi arzu ederler. Nitekim bir bedevi, Tayy kabilesinden bir topluluğu hicvederken böyle vasfetmiş olup el-Muberred bunu el-Kâmil adlı eserinde nakletmiştir:

إِذَا مَا قِيلَ أَيُّهُمْ لِأَيٍّ ... تَشَابَهَتِ الْمَنَاكِبُ وَالرُّؤُوسُ

«Hangisinin hangisi olduğu sorulduğu zaman / Omuzlar ve başlar [korkudan büzüşerek] birbirine denk olur.»

وَهَذَا أَحْسَنُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ وَأَنْسَبُ بِالْكِنَايَةِ.

Ayetin manası açısından en güzel ve kinaye usulüne en uygun olan [yorum] budur.

وَجُمْلَةُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَأْنَفَةً وَالْوَاوُ عَاطِفَةٌ لَهَا عَلَى جُمْلَةِ يَوَدُّ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَالِيَّةً، أَيْ يَوَدُّونَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ فِي حَالِ عَدَمِ كِتْمَانِهِمْ، فَكَأَنَّهُمْ لَمَّا رَأَوُا اسْتِشْهَادَ الرُّسُلِ، وَرَأَوْا جَزَاءَ الْمَشْهُودِ عَلَيْهِمْ مِنَ الْأُمَمِِِ

{ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } “ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” cümlesinin müstakil bir cümle (isti'nâf) olması ve vâv harfinin onu { يَوَدُّ } cümlesine atfetmesi caiz olduğu gibi, hâl cümlesi olması da caizdir; yani [hiçbir şeyi] gizleyemedikleri bir halde yerin kendileriyle bir tesviye edilmesini isterler. Sanki onlar resullerin şahitliğe çağrıldığını ve geçmiş ümmetlerden

السَّالِفَةِ، وَرَأَوْا عَاقِبَةَ كَذِبِ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ حَتَّى احْتِيجَ إِلَى إِشْهَادِ رُسُلِهِمْ، عَلِمُوا أَنَّ النَّوْبَةَ مُفْضِيَةٌ إِلَيْهِمْ، وَخَامَرَهُمْ أَنْ يَكْتُمُوا اللَّهَ أَمْرَهُمْ إِذَا سَأَلَهُمُ اللَّهُ، وَلَمْ تُسَاعِدْهُمْ نُفُوسُهُمْ عَلَى الِاعْتِرَافِ بِالصِّدْقِ، لِمَا رَأَوْا مِنْ عَوَاقِبِ ثُبُوتِ الْكُفْرِ، مِنْ شِدَّةِ هَلَعِهِمْ، فَوَقَعُوا بَيْنَ الْمُقْتَضِي وَالْمَانِعِ، فَتَمَنَّوْا أَنْ يَخْفَوْا وَلَا يَظْهَرُوا حَتَّى لَا يُسْأَلُوا فَلَا يَضْطَرُّوا إِلَى الِاعْتِرَافِ الْمُوبِقِ وَلَا إِلَى الْكِتْمَانِ الْمُهْلِكِ.

Aleyhlerine şahitlik edilenlerin cezasını gördüklerinde, ayrıca kendilerine gönderilen peygamberlerin şahitliğine ihtiyaç duyulacak raddeye varan yalanlamalarının akıbetini müşahede ettiklerinde, sıranın kendilerine geleceğini anladılar. Allah kendilerine sorduğunda durumlarını O'ndan gizlemeyi içlerinden geçirdiler; fakat aşırı dehşetlerinden ötürü küfrün sabit olmasının doğuracağı akıbetleri gördükleri için nefisleri gerçeği itiraf etmeye de yanaşmadı. Böylece gerektirici sebep ile engelleyici unsur arasında sıkışıp kaldılar; bu yüzden ne sorulup da helak edici itirafa ne de mahvedici gizlemeye mecbur kalmamak için kaybolup görünmez olmayı temenni ettiler.

[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٤٣]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 43]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاء فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً (٤٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاء فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً (٤٣) } “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar, cünüp iken de -yolcu olmanız müstesna- boy abdesti alıncaya kadar namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunmuş da su bulamamışsanız, o zaman temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin); yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (43)”

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ.

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ } “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın.”

هَذِهِ الْآيَةُ اسْتِئْنَافٌ لِبَيَانِ حُكْمَيْنِ يَتَعَلَّقَانِ بِالصَّلَاةِ، دَعَا إِلَى نُزُولِهَا عَقِبَ الْآيَاتِ الْمَاضِيَةِ أَنَّهُ آنَ الْأَوَانُ لِتَشْرِيعِ هَذَا الْحُكْمِ فِي الْخَمْرِ حِينَئِذٍ، وَإِلَى قَرْنِهِ بِحُكْمٍ مُقَرَّرٍ يَتَعَلَّقُ بِالصَّلَاةِ أَيْضًا. وَيَظْهَرُ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا طَرَأَ فِي أَثْنَاءِ نُزُولِ الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا وَالَّتِي بَعْدَهَا، فَوَقَعَتْ فِي مَوْقِعِ وَقْتِ نُزُولِهَا وَجَاءَتْ كَالْمُعْتَرِضَةِ بَيْنَ تِلْكَ الْآيَاتِ. تَضَمَّنَتْ حُكْمًا أَوَّلَ يَتَعَلَّقُ بِالصَّلَاةِ ابْتِدَاءً، وَهُوَ مَقْصُودٌ فِي ذَاتِهِ أَيْضًا بِحَسَبِ الْغَايَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى، ذَلِك أَنَّ الْخَمْرَ كَانَتْ حَلَالًا لَمْ يُحَرِّمْهَا اللَّهُ تَعَالَى، فَبَقِيَتْ عَلَى الْإِبَاحَةِ الْأَصْلِيَّةِ، وَفِي الْمُسْلِمِينَ مَنْ يَشْرَبُهَا. وَنَزَلَ قَوْله تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ [الْبَقَرَة: ٢١٩] فِي أَوَّلِ مُدَّةِ الْهِجْرَةِ فَقَالَ فَرِيقٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ: نَحْنُ نَشْرَبُهَا لِمَنَافِعِهَا لَا لِإِثْمِهَا، وَقَدْ عَلِمُوا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِثْمِ الْحَرَجُ وَالْمَضَرَّةُ وَالْمَفْسَدَةُ، وَتِلْكَ الْآيَةُ كَانَتْ إِيذَانًا لَهُمْ بِأَنَّ الْخَمْرَ يُوشِكُ أَنْ تَكُونَ حَرَامًا لِأَنَّ مَا يَشْتَمِلُ عَلَى الْإِثْمِ مُتَّصِفٌ بِوَصْفٍ مُنَاسِبٍ لِلتَّحْرِيمِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ أَبْقَى إِبَاحَتَهَا رَحْمَةً لَهُمْ فِي مُعْتَادِهِمْ، مَعَ تَهْيِئَةِ النُّفُوسِ إِلَى قَبُولِ تَحْرِيمِهَا، فَحَدَثَ بَعْدَ ثَلَاثِ سِنِينَ مَا

Bu ayet, namazla ilgili iki hükmü açıklamak üzere yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Geçmiş ayetlerin hemen ardından inmesini gerektiren sebep, o sırada içki konusunda bu hükmün teşri kılınma vaktinin gelmiş olması ve bunun namazla ilgili önceden yerleşmiş başka bir hükümle birlikte zikredilmesidir. Anlaşılan o ki bu ayetin iniş sebebi, öncesindeki ve sonrasındaki ayetlerin inişi esnasında meydana gelmiş, böylece iniş vaktindeki yerine oturmuş ve o ayetler arasında bir itirâzî cümle (ara cümle) gibi yer almıştır. Ayet, öncelikle namazla ilgili olan ve varacağı gaye itibarıyla da bizzat kastedilen ilk bir hükmü içermektedir ki o da: { لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” kavlidir. Şöyle ki; içki helal idi, Yüce Allah onu haram kılmamıştı; dolayısıyla aslî ibâha (mubahlık) üzere devam ediyordu ve Müslümanlar arasında onu içenler vardı. Hicretin ilk dönemlerinde Yüce Allah'ın: [Bakara: 219'daki] { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için birtakım faydalar vardır” kavli indi. Bunun üzerine Müslümanlardan bir grup: “Biz onu günahı için değil, faydaları için içiyoruz” dediler; oysa günah kelimesinden kastedilenin vebal, zarar ve fesat olduğunu biliyorlardı. Bu ayet, içkinin haram kılınmasının yakın olduğuna dair onlar için bir uyarı niteliğindeydi; çünkü günahı barındıran bir şey, haram kılınmaya elverişli bir vasfa sahiptir. Ancak Allah, nefisleri haram kılınışını kabule hazırlamakla birlikte, alışılagelmiş durumları sebebiyle onlara bir merhamet olarak mubahlığını devam ettirdi. Üç yıl sonra ise şu olay gerçekleşti:

رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: صَنَعَ لَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ طَعَامًا فَدَعَانَا وَسَقَانَا خَمْرًا وَحَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَقَدَّمُونِي فَقَرَأْتُ: قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَنَحْنُ نَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى

Tirmizî'nin Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Abdurrahman b. Avf bize bir yemek hazırladı; bizi davet etti ve bize içki içirdi. Namaz vakti gelince beni öne geçirdiler; ben de: ‹De ki: Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam ve biz sizin taptıklarınıza taparız› şeklinde okudum. Bunun üzerine Yüce Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” ayetini indirdi.»

. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ.

Ebû Îsâ: «Bu, hasen-sahih bir hadistir» demiştir.

وَالْقُرْبُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ الْمَجَازِيِّ وَهُوَ التَّلَبُّسُ بِالْفِعْلِ، لِأَنَّ (قَرُبَ) حَقِيقَةٌ فِي الدُّنُوِّ مِنَ الْمَكَانِ أَوِ الذَّاتِ يُقَالُ: قَرُبَ مِنْهُ- بِضَمِّ الرَّاءِ- وَقَرِبَهُ- بِكَسْرِ الرَّاءِ- وَهُمَا بِمَعْنًى، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ مَكْسُورَ الرَّاءِ لِلْقُرْبِ الْمَجَازِيِّ خَاصَّةً، وَلَا يَصِحُّ.

Burada yaklaşmak (kurb), mecazi anlamında yani bir fiile girişmek/başlamak anlamında kullanılmıştır; çünkü «karube» (قَرُبَ) fiili hakikatte mekâna veya zata yaklaşmak anlamındadır. Râ harfinin zammesiyle «karube minhu» (قَرُبَ مِنْهُ) ve kesresiyle «karibehu» (قَرِبَهُ) denir ve her ikisi de aynı manadadır. İnsanlardan bazıları râ harfi kesreli olanın sadece mecazi yakınlık için olduğunu iddia etmişlerse de bu doğru değildir.

وَإِنَّمَا اخْتِيرَ هَذَا الْفِعْلُ دُونَ لَا تُصَلُّوا وَنَحْوِهِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ تِلْكَ حَالَةٌ مُنَافِيَةٌ لِلصَّلَاةِ، وَصَاحِبُهَا جَدِيرٌ بِالِابْتِعَادِ عَنْ أَفْضَلِ عَمَلٍ فِي الْإِسْلَامِ، وَمِنْ هُنَا كَانَتْ مُؤْذِنَةً بِتَغَيُّرِ شَأْنِ الْخَمْرِ، وَالتَّنْفِيرِ مِنْهَا، لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ يَوْمَئِذٍ هُمْ أَكْمَلُ النَّاسِ إِيمَانًا وَأَعْلَقُهُمْ بِالصَّلَاةِ، فَلَا يَرْمُقُونَ شَيْئًا يَمْنَعُهُمْ مِنَ الصَّلَاةِ إِلَّا بِعَيْنِ الِاحْتِقَارِ. وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ تَأَوَّلَ الصَّلَاةَ هُنَا بِالْمَسْجِدِ مِنْ إِطْلَاقِ اسْمِ الْحَالِ عَلَى الْمَحَلِّ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ [الْحَج: ٤٠] ، وَنُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَالْحَسَنِ قَالُوا: كَانَ جَمَاعَةٌ مِنَ

«Lâ tusallû» (namaz kılmayın) ve benzeri ifadeler yerine bu fiilin seçilmesi, o sarhoşluk halinin namaza aykırı bir durum olduğuna ve o haldeki kimsenin İslam'daki en faziletli amelden uzak durmaya layık olduğuna işaret etmek içindir. Buradan hareketle bu ifade, içkinin durumunun değişeceğini haber vermekte ve ondan nefret ettirmektedir; zira o gün muhatap olanlar, iman bakımından insanların en kâmili ve namaza en bağlı olanlarıydı; dolayısıyla kendilerini namazdan alıkoyan hiçbir şeye küçümseme gözüyle bakmaktan başka bir nazarla bakmazlardı. Müfessirlerden bazıları buradaki namazı (salât), Hac: 40'taki { وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ } “havralar ve mescitler” kavlinde olduğu gibi hâl isminin mahal için kullanılması kabilinden mescit olarak tevil etmişlerdir. İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve el-Hasan'dan şöyle nakledilmiştir: Onlar dediler ki:

الصَّحَابَةِ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ ثُمَّ يَأْتُونَ الْمَسْجِدَ لِلصَّلَاةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ فَنَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ وَلَا يَخْفَى بُعْدُهُ وَمُخَالَفَتُهُ لِمَشْهُورِ الْآثَارِ.

«Ashaptan bir grup içki içer, sonra da Resulullah ile birlikte namaz kılmak için mescide gelirlerdi; bunun üzerine Allah onlara bunu yasakladı.» Ancak bu tevilin [ayetin lafzına] uzaklığı ve meşhur rivayetlere aykırılığı gizli değildir.

وَقَوْلُهُ: حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ غَايَةٌ لِلنَّهْيِ وَإِيمَاءٌ إِلَى عِلَّتِهِ، وَاكْتَفَى بِقَوْلِهِ (تَقُولُونَ) عَنْ تَفْعَلُونَ لِظُهُورِ أَنَّ ذَلِكَ الْحَدَّ مِنَ السُّكْرِ قَدْ يُفْضِي إِلَى اخْتِلَالِ أَعْمَالِ الصَّلَاةِ، إِذِ الْعَمَلُ يُسْرِعُ إِلَيْهِ الِاخْتِلَالُ بِاخْتِلَالِ الْعَقْلِ قَبْلَ اخْتِلَالِ الْقَوْلِ. وَفِي الْآيَةِ إِيذَانٌ بِأَنَّ السُّكْرَ الْخَفِيفَ لَا يَمْنَعُ الصَّلَاةَ يَوْمَئِذٍ أَوْ أُرِيدَ مِنَ الْغَايَةِ أَنَّهَا حَالَةُ انْتِهَاءِ السُّكْرِ فَتَبْقَى بَعْدَهَا النَّشْوَةُ. وَسُكَارَى جَمْعُ سَكْرَانٍ، وَالسَّكْرَانُ مَنْ أَخَذَ عَقْلُهُ فِي الِانْغِلَاقِ، مُشْتَقٌّ مِنَ السَّكْرِ، وَهُوَ الْغَلْقُ، وَمِنْهُ سَكْرُ الْحَوْضِ وَسَكْرُ الْبَابِ وسُكِّرَتْ أَبْصارُنا [الْحجر: ١٥] .

Yüce Allah'ın: { حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ } “ne söylediğinizi bilinceye kadar” kavli, nehyin gayesi (sınırı) ve illetine (sebebine) yapılan bir işarettir. «Tef'alûne» (ne yaptığınızı) yerine { تَقُولُونَ } “ne söylediğinizi” ifadesiyle yetinilmiştir; çünkü sarhoşluğun o derecesinin namazın fiillerinde de bozulmaya yol açacağı açıktır, zira aklın bozulmasıyla eylemlere bozulma arız olması, söze bozulma arız olmasından daha çabuk gerçekleşir. Ayette, o gün için hafif sarhoşluğun namaza engel olmadığına bir işaret vardır yahut gayeden kastedilen, bunun sarhoşluğun sona erme hali olması ve sonrasında sadece neşenin kalmasıdır. «Sükârâ» (سُكَارَى), «sekrân» (سَكْرَان) kelimesinin çoğuludur; sekrân ise aklı kapanmaya yüz tutmuş kimsedir. Kapatmak anlamına gelen «sekr» (السَّكْرُ) kökünden türemiştir; havuzun önünü kapatmak (sekru'l-havz), kapıyı kapatmak (sekru'l-bâb) ve Hicr: 15'teki { سُكِّرَتْ أَبْصارُنا } “gözlerimiz perdelendi/kapatıldı” ifadeleri bundandır.

وَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ اجْتَنَبَ الْمُسْلِمُونَ شُرْبَ الْخَمْرِ فِي أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ فَكَانُوا لَا يَشْرَبُونَ إِلَّا بَعْدَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ وَبَعْدَ صَلَاةِ الصُّبْحِ، لِبُعْدِ مَا بَيْنَ هَاتَيْنِ الصَّلَاتَيْنِ وَبَيْنَ مَا تَلِيَانِهِمَا، ثُمَّ أُكْمِلَ مَعَ تَحْرِيمِ قُرْبَانِ الصَّلَاةِ فِي حَالَةِ السُّكْرِ تَحْرِيمُ قُرْبَانِهَا بِدُونِ طَهَارَةٍ.

Bu ayet indiğinde Müslümanlar namaz vakitlerinde içki içmekten kaçındılar; bu iki namaz ile onları takip eden namazlar arasındaki vaktin uzaklığı sebebiyle sadece yatsı namazından sonra ve sabah namazından sonra içer oldular. Daha sonra sarhoşluk halinde namaza yaklaşmanın haram kılınışına, abdestsiz/taharetsiz olarak namaza yaklaşmanın haram kılınışı da eklenerek hüküm tamamlandı.

وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً.

{ وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً } “Cünüp iken de -yolcu olmanız müstesna- boy abdesti alıncaya kadar [namaza yaklaşmayın]. Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunmuş da su bulamamışsanız, o zaman temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin); yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَأَنْتُمْ سُكارى لأنّا فِي مَحَلِّ الْحَالِ، وَهَذَا النَّصْبُ بَعْدَ الْعَطْفِ دَلِيلٌ بَيِّنٌ عَلَى أَنَّ جُمْلَةَ الْحَالِ مُعْتَبَرَةٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ.

{ وَأَنْتُمْ سُكارى } cümlesine atıftır; zira o hâl mahallindedir. Atıftan sonraki bu nasb durumu, hâl cümlesinin nasb mahallinde kabul edildiğine açık bir delildir.

وَالْجُنُبُ فُعُلٌ، قِيلَ: مَصْدَرٌ، وَقِيلَ: وَصْفٌ مِثْلُ أُجُدٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهِ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ: وَالْجارِ الْجُنُبِ [النِّسَاء: ٣٦] ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْمُبَاعِدُ لِلْعِبَادَةِ مِنَ الصَّلَاةِ إِذَا قَارَفَ امْرَأَتَهُ حَتَّى يَغْتَسِلَ.

«el-Cünüb» (الْجُنُبُ) kelimesi «fu'ul» (فُعُل) veznindedir; masdar olduğu söylendiği gibi, «ucud» gibi bir sıfat olduğu da söylenmiştir. Az önce Nisâ: 36'daki { وَالْجارِ الْجُنُبِ } “uzak komşuya” kavlinde buna dair açıklama geçmişti. Burada kastedilen ise, eşiyle münasebette bulunup gusledinceye kadar namaz ibadetinden uzak duran kimsedir.

وَوَصْفُ جُنُبٍ وَصْفٌ بِالْمَصْدَرِ فَلِذَلِكَ لَمْ يُجْمَعْ إِذْ أُخْبِرَ بِهِ عَنْ جَمْعٍ، مِنْ قَوْلِهِ:

«Cünüb» kelimesiyle yapılan niteleme masdar ile nitelemedir; bu sebeple şu kavilde çoğul bir topluluktan haber verildiği halde çoğul yapılmamıştır:

وَأَنْتُمْ سُكارى. وَإِطْلَاقُ الْجَنَابَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَإِنَّ الِاغْتِسَالَ مِنَ الْجَنَابَةِ كَانَ مَعْرُوفًا عِنْدَهُمْ، وَلَعَلَّهُ مِنْ بَقَايَا الْحَنِيفِيَّةِ، أَوْ مِمَّا أَخَذُوهُ عَنِ الْيَهُودِ، فَقَدْ جَاءَ الْأَمْرُ بِغُسْلِ الْجَنَابَةِ فِي «الْإِصْحَاحِ» ١٥ مِنْ سِفْرِ اللَّاوِيِّينَ مِنَ التَّوْرَاةِ. وَذَكَرَ ابْنُ إِسْحَاقَ- فِي «السِّيرَةِ» - أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ، لَمَّا رَجَعَ مَهْزُومًا مِنْ بَدْرٍ، حَلَفَ أَنْ لَا يَمَسَّ رَأْسَهُ غُسْلٌ مِنْ جَنَابَةٍ حَتَّى يَغْزُوَ مُحَمَّدًا. وَلَمْ أَقِفْ عَلَى شَيْءٍ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ يَدُلُّ عَلَى ذِكْرِ غُسْلِ الْجَنَابَةِ.

{ وَأَنْتُمْ سُكارى } “siz sarhoşken”. Cenâbet kelimesinin bu anlamda kullanımı Câhiliye devrinden kalmadır; zira cenâbetten yıkanmak onlarda bilinen bir şeydi; bu belki Haniflik dininden kalan bir kalıntı yahut Yahudilerden aldıkları bir uygulamadır; nitekim Tevrat'ın Levililer kitabının 15. bâbında cünüplük guslü emredilmiştir. İbn İshâk es-Sîre'de, Ebû Süfyân'ın Bedir'den hezimete uğramış olarak döndüğünde, Muhammed ile savaşmadıkça başına cenâbet guslü değdirmeyeceğine dair yemin ettiğini zikretmiştir. Bununla birlikte Arapların kelamında cenâbet guslünün zikredildiğini gösteren herhangi bir şeye rastlamadım.

وَالْمَعْنَى لَا تُصَلُّوا فِي حَالِ الْجَنَابَةِ حَتَّى تَغْتَسِلُوا إِلَخْ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا جُنُباً التَّمْهِيدُ لِلتَّخَلُّصِ إِلَى شَرْعِ التَّيَمُّمِ، فَإِنَّ حُكْمَ غُسْلِ الْجَنَابَةِ مُقَرَّرٌ مِنْ قَبْلُ، فَذِكْرُهُ هُنَا إِدْمَاجٌ. وَالتَّيَمُّمُ شُرِعَ فِي غَزْوَةِ الْمُرَيْسِيعِ عَلَى الصَّحِيحِ، وَكَانَتْ سَنَةَ سِتٍّ أَوْ سَنَةَ خَمْسٍ عَلَى الْأَصَحِّ. وَظَاهِرُ حَدِيثِ مَالِكٍ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ الْمُرَيْسِيعِ هِيَ آيَةُ التَّيَمُّمِ، فَيَظْهَرُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةَ الَّتِي فِي سُورَةِ النِّسَاءِ لِأَنَّهَا لَمْ يُذْكَرْ مِنْهَا إِلَّا التَّيَمُّمُ.

Manası: Yıkanıncaya kadar cünüp iken namaz kılmayın... demektir. { وَلا جُنُباً } kavlinden maksat, teyemmümün teşri kılınışına intikal için bir zemin hazırlamaktır; zira cünüplük guslünün hükmü önceden sabitti, dolayısıyla burada zikredilmesi bir idmâcdır (söze tamamlayıcı unsur eklemedir). Sahih olan görüşe göre teyemmüm, hicretin altıncı yahut en sahih kavle göre beşinci yılında vuku bulan Müreysî' Gazvesi'nde meşru kılınmıştır. Mâlik'in Âişe'den naklettiği hadisin zahirine göre, Müreysî' Gazvesi'nde inen ayet teyemmüm ayetidir; bu durumda inen ayetin Nisâ Suresi'ndeki bu ayet olduğu ortaya çıkmaktadır; çünkü onda sadece teyemmüm zikredilmiştir.

وَوَقَعَ فِي حَدِيثِ عَمْرٍو عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي نَزَلَتْ هِيَ قَوْلُهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ الَّتِي فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٦] ، أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَقَدْ جَزَمَ

Amr'ın Âişe'den rivayet ettiği hadiste ise inen ayetin Mâide Suresi'ndeki [6] { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman...” ayeti olduğu yer almıştır ki bunu Buhârî tahric etmiştir. Kesin olarak

الْقُرْطُبِيُّ بِأَنَّ الْآيَةَ الَّتِي نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ الْمُرَيْسِيعِ هِيَ آيَةُ سُورَةِ النِّسَاءِ، قَالَ: لِأَنَّ آيَةَ سُورَةِ الْمَائِدَةِ تُسَمَّى آيَةَ الْوُضُوءِ. وَكَذَلِكَ الْوَاحِدِيُّ أَوْرَدَ فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ حَدِيثَ عَائِشَةَ فِي سَبَبِ نُزُولِ آيَةِ سُورَةِ النِّسَاءِ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ «هَذِهِ مُعْضِلَةٌ مَا وَجَدْتُ لِدَائِهَا مِنْ دَوَاءٍ لَا نَعْلَمُ أَيَّ الْآيَتَيْنِ عَنَتْ عَائِشَةُ» . وَسُورَةُ الْمَائِدَةِ قِيلَ: نَزَلَتْ قَبْلَ سُورَةِ النِّسَاءِ، وَقِيلَ بَعْدَهَا، وَالْخَطْبُ سَهْلٌ، وَالْأَصَحُّ أَنَّ سُورَةَ النِّسَاءِ نَزَلَتْ قَبْلَ سُورَةِ الْمَائِدَةِ.

Kurtubî, Müreysî' Gazvesi'nde inen ayetin Nisâ Suresi'ndeki ayet olduğunu belirtmiş ve şöyle demiştir: «Çünkü Mâide Suresi'ndeki ayet abdest ayeti olarak adlandırılır.» Aynı şekilde Vâhidî de Esbâb-ı Nüzûl'de Âişe'nin hadisini Nisâ Suresi'ndeki ayetin iniş sebebi olarak zikretmiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: «Bu, derdine bir türlü deva bulamadığım müşkil bir meseledir; Âişe'nin bu iki ayetten hangisini kastettiğini bilemiyoruz.» Mâide Suresi'nin Nisâ Suresi'nden önce indiği söylendiği gibi sonra indiği de söylenmiştir; mesele basittir ve en sahih olanı, Nisâ Suresi'nin Mâide Suresi'nden önce inmiş olmasıdır.

وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ عُمُومِ الْأَحْوَالِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ وُقُوعِ (جُنُباً) ، وَهُوَ حَالٌ نَكِرَةٌ، فِي سِيَاقِ النَّفْيِ. وَعَابِرُ السَّبِيلِ، فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْمُسَافِرُ حِينَ سَيْرِهِ فِي سَفَرِهِ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَبْرِ وَهُوَ الْقَطْعُ وَالِاجْتِيَازُ، يُقَالُ: عَبَرَ النَّهْرَ وَعَبَرَ الطَّرِيقَ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ فَسَّرَ عابِرِي سَبِيلٍ بِمَارِّينَ فِي طَرِيقٍ، وَقَالَ: الْمُرَادُ مِنْهُ طَرِيقُ الْمَسْجِدِ، بِنَاءً عَلَى تَفْسِيرِ الصَّلَاةِ فِي قَوْلِهِ: لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ بِالْمَسْجِدِ، وَجَعَلُوا الْآيَةَ رُخْصَةً فِي مُرُورِ الْجُنُبِ فِي الْمَسْجِدِ إِذَا كَانَ قَصْدُهُ الْمُرُورَ لَا الْمُكْثَ، قَالَهُ الَّذِينَ تَأَوَّلُوا الصَّلَاةَ بِالْمَسْجِدِ. وَنُسِبَ أَيْضًا إِلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، وَأَبِي عُبَيْدَةَ، وَابْنِ الْمُسَيَّبِ، وَالضَّحَّاكِ، وَعَطَاءٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَمَسْرُوقٍ، وَالنَّخَعِيِّ، وَزَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، وَعِكْرِمَةَ، وَابْنِ شِهَابٍ، وَقَتَادَةَ، قَالُوا: كَانَ ذَلِكَ أَيَّامَ كَانَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ أَبْوَابُ دُورٍ فِي الْمَسْجِدِ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بَعْدَ سَدِّ الْأَبْوَابِ كُلِّهَا إِلَّا خَوْخَةَ أَبِي بَكْرٍ، فَكَانَ الْمُرُورُ كَذَلِكَ رُخْصَةً لِلنَّبِيءِ ﷺ وَلِأَبِي بَكْرٍ، وَفِي رِوَايَةٍ وَلِعَلِّيٍ، وَقِيلَ: أبقيت خوخة بنت عَلِيٍّ فِي الْمَسْجِدِ، وَلَمْ يَصِحَّ.

{ إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } “yolcu olmanız müstesna” kavlindeki istisna, nefyin bağlamında nekre bir hâl olarak yer alan { جُنُباً } kelimesinden anlaşılan genel durumlardan (umum-ı ahvalden) yapılan bir istisnadır. Âbiru's-sebîl, Arap kelamında yolculuğu esnasında seyreden yolcudur; katetmek ve geçmek anlamına gelen «abr» (الْعَبْرُ) kökünden türemiştir. «Nehri geçti» (abera'n-nehra) ve «yolu geçti» (abera't-tarîka) denir. Âlimlerden bazıları { عابِرِي سَبِيلٍ } ifadesini 'bir yoldan gelip geçenler' şeklinde tefsir etmiş ve şöyle demişlerdir: { لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ } kavlindeki namazı mescit olarak tefsir etmelerine dayanarak bundan maksat mescidin yoludur; dolayısıyla ayeti, cünüp olan kimsenin kalmak değil de sadece geçmek kastıyla mescitten geçmesine verilmiş bir ruhsat kılmışlardır. Bunu namazı mescit olarak tevil edenler söylemiştir. Bu görüş ayrıca Enes b. Mâlik, Ebû Ubeyde, İbnü'l-Müseyyeb, Dahhâk, Atâ, Mücâhid, Mesrûk, en-Nehaî, Zeyd b. Eslem, Amr b. Dînâr, İkrime, İbn Şihâb ve Katâde'ye de nisbet edilmiştir; onlar dediler ki: Bu, Muhacirler ve Ensar'dan pek çoğunun evlerinin kapılarının mescide açıldığı günlerdeydi. Sonra Ebû Bekir'in küçük kapısı (havha) hariç bütün kapıların kapatılmasıyla bu hüküm neshedildi; böylece geçiş ruhsatı sadece Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Ebû Bekir için kaldı; bir rivayette Ali için de [kaldığı söylenmiştir]. Ali'nin kızının kapısının mescitte bırakıldığı da söylenmişse de bu sahih değildir.

وَفَائِدَةُ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ- عِنْدَ مَنْ فَسَّرَ تَقْرَبُوا الصَّلاةَ بِدُخُولِ الْمَسْجِدِ، وَفَسَّرَ عابِرِي سَبِيلٍ بِالْمَارِّينَ فِي الْمَسْجِدِ- ظَاهِرَةٌ، وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ حَقِيقِيٌّ مِنْ عُمُومِ أَحْوَالِ الْجُنُبِ بِاسْتِثْنَاءِ عَابِرِي السَّبِيلِ. وَعَابِرُ السَّبِيلِ الْمَأْخُوذُ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ مُطْلَقٌ، وَهُوَ عِنْدَ

{ تَقْرَبُوا الصَّلاةَ } ifadesini 'mescide girmek' ve { عابِرِي سَبِيلٍ } ifadesini 'mescitten geçip gidenler' olarak tefsir edenlerin nezdinde bu istisnanın faydası açıktır; bu, yolcuların istisna edilmesiyle cünüp kimselerin genel durumlarından yapılan hakiki bir istisnadır. İstisnadan anlaşılan «âbiru's-sebîl» (yolcu) mutlak bir ifadedir ve

أَصْحَابِ هَذَا الْمَحْمَلِ بَاقٍ عَلَى إِطْلَاقِهِ لَا تَقْيِيدَ فِيهِ، وَأَمَّا عِنْدَ الْجُمْهُورِ الَّذِينَ حَمَلُوا الْآيَةَ عَلَى ظَاهِرِهَا فِي مَعْنَى تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ، وَفِي مَعْنَى عَابِرِي السَّبِيلِ فَلَا تَظْهَرُ لَهُ فَائِدَةٌ، لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ بِقَوْلِهِ بَعْدَهُ أَوْ عَلى سَفَرٍ وَلِأَنَّ فِي عُمُومِ الْحَصْرِ تَخْصِيصًا، فَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّهُ إِنَّمَا قُدِّمَ هُنَا لِأَنَّهُ غَالِبُ الْأَحْوَالِ الَّتِي تَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَبَيْنَ الِاغْتِسَالِ مِنْ جِهَةِ حَاجَةِ الْمُسَافِرِ اسْتِبْقَاءَ الْمَاءِ. وَلِنَدُورِ عُرُوضِ الْمَرَضِ. وَالِاسْتِثْنَاءُ عَلَى مَحْمَلِ الْجُمْهُورِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا عِنْدَ

Bu yorumu benimseyenlerin nezdinde mutlaklığı üzere devam eder, onda hiçbir kayıt yoktur. Ayeti { تَقْرَبُوا الصَّلاةَ } ve { عابِرِي سَبِيلٍ } manasında zahirine hamleden cumhura göre ise, bundan sonraki { أَوْ عَلى سَفَرٍ } “yahut yolculukta iseniz” kavli sebebiyle buna ihtiyaç kalmayacağından ve hasrın umumunda bir tahsis bulunacağından ötürü bu istisnanın [ayrı] bir faydası görünmez. Bana zahir olan ise şudur: Yolcunun suyu saklama ihtiyacı ve hastalığın nadiren meydana gelmesi sebebiyle, kişiyi gusletmekten alıkoyan durumların çoğunluğunu oluşturduğu için bu ifade burada öne geçirilmiştir. Cumhurun yorumuna göre istisnanın,

مَنْ يَرَى الْمُتَيَمِّمَ جُنُبًا، وَيَرَى التَّيَمُّمَ غَيْرَ رَافِعٍ لِلْحَدَثِ، وَلَكِنَّهُ مُبِيحٌ لِلصَّلَاةِ لِلضَّرُورَةِ فِي الْوَقْتِ، وَهَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، فَهُوَ عِنْدَهُ بَدَلٌ ضَرُورِيٌّ يُقَدَّرُ بِقَدْرِ الضَّرُورَةِ، وَدَلِيلُهُ ظَاهِرُ الِاسْتِثْنَاءِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مُنْقَطِعًا عِنْدَ مَنْ يَرَى الْمُتَيَمِّمَ غَيْرَ جُنُبٍ، وَيَرَى التَّيَمُّمَ رَافِعًا لِلْحَدَثِ حَتَّى يَنْتَقِضَ بِنَاقِضٍ وَيَزُولَ سَبَبُهُ. وَهَذَا قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، فَلِذَلِكَ إِذَا تَيَمَّمَ الْجُنُبُ وَصَلَّى وَصَارَ مِنْهُ حَدَثٌ نَاقِضٌ لِلْوُضُوءِ يَتَوَضَّأُ لِأَنَّ تَيَمُّمَهُ بَدَلٌ عَنِ الْغُسْلِ مُطْلَقًا، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ بِحَسَبِ الْمَعْنَى وَلَيْسَ فِي السُّنَّةِ مَا يَقْتَضِي خِلَافَهُ. وَعَنْ مَالِكٍ فِي ذَلِكَ قَوْلَانِ: فَالْمَشْهُورُ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ الْقَاسِمِ أَنَّ التَّيَمُّمَ مُبِيحٌ لِلصَّلَاةِ وَلَيْسَ رَافِعًا لِلْحَدَثِ، فَلِذَلِكَ لَا يُصَلِّي الْمُتَيَمِّمُ بِهِ إِلَّا فَرْضًا وَاحِدًا، وَلَوْ تَيَمَّمَ لِجَنَابَةٍ لِعُذْرٍ يَمْنَعُ مِنَ الْغُسْلِ وَانْتَقَضَ وَضُوءُهُ تَيَمَّمَ عَنِ الْوُضُوءِ. وَعَنْ مَالِكٍ، فِي رِوَايَةِ الْبَغْدَادِيِّينَ: أَنَّ الْمَرِيضَ الَّذِي لَا يَقْدِرُ عَلَى مَسِّ الْمَاءِ يَتَيَمَّمُ وَيُصَلِّي أَكْثَرَ مِنْ صَلَاةٍ، حَتَّى يَنْتَقِضَ تَيَمُّمُهُ بِنَاقِضِ الْوُضُوءِ، وَكَذَلِكَ فِيمَنْ ذَكَرَ فَوَائِتَ يُصَلِّيهَا بِتَيَمُّمٍ وَاحِدٍ، فَعَلَى هَذَا لَيْسَ تَجْدِيدُ التَّيَمُّمِ لِغَيْرِهِمَا إِلَّا لِأَنَّهُ لَا يَدْرِي لَعَلَّهُ يَجِدُ الْمَاءَ فَكَانَتْ نِيَّةُ التَّيَمُّمِ غَيْرَ جَازِمَةٍ فِي بَقَائِهِ، وَلَمْ يُنْقَلْ عَنْ مَالِكٍ قَوْلٌ بِأَنَّ الْمُتَيَمِّمَ لِلْجَنَابَةِ بِعُذْرٍ مَانِعٍ مِنَ الْغُسْلِ إِذَا انْتَقَضَ وَضَوْءُهُ يَتَوَضَّأُ.

Teyemmüm edeni cünüp kabul eden, teyemmümün hadesi (hükmî kirliliği) kaldırmayıp sadece vakit içinde zaruretten ötürü namazı mubah kıldığını savunanlara göre muttasıl bir istisna olması muhtemeldir; bu Şâfiî'nin görüşüdür. Ona göre teyemmüm, zaruret miktarınca takdir edilen zarurî bir bedeldir ve delili istisnanın zahiridir. Teyemmüm edenin cünüp olmadığını savunan ve teyemmümün bir bozucu ile bozuluncaya ve sebebi ortadan kalkıncaya kadar hadesi kaldırdığını kabul edenlere göre ise munkatı bir istisna olması muhtemeldir. Bu da Ebû Hanîfe'nin görüşüdür; bu sebeple cünüp kimse teyemmüm edip namaz kıldıktan sonra kendisinden abdesti bozan bir hades meydana gelirse, sadece abdest alır; çünkü onun teyemmümü mutlak olarak guslün bedelidir. Mana bakımından zahir olan da budur ve sünnette bunun aksini gerektiren bir delil yoktur. Mâlik'ten bu konuda iki görüş nakledilmiştir: İbnü'l-Kâsım'ın rivayet ettiği meşhur görüşe göre teyemmüm namazı mubah kılıcıdır, hadesi kaldırıcı değildir; bu yüzden teyemmüm eden kimse onunla sadece bir tek farz namaz kılar; şayet gusle mani bir mazeret sebebiyle cünüplük için teyemmüm etmiş ve abdesti bozulmuşsa, abdest için teyemmüm eder. Bağdatlıların Mâlik'ten rivayetine göre ise: Suya dokunmaya gücü yetmeyen hasta kimse teyemmüm eder ve teyemmümü abdest bozan bir şeyle bozuluncaya kadar birden fazla namaz kılabilir; aynı şekilde kazaya kalmış namazları hatırlayan kimse de onları tek bir teyemmümle kılar. Buna göre bu ikisi dışındakilerin teyemmümü yenilemeleri, ancak belki suyu bulur endişesiyle teyemmüm niyetinin onun devamlılığı konusunda kesin olmamasından ötürüdür. Gusle mani bir mazeretle cenâbet için teyemmüm eden kimsenin abdesti bozulduğunda abdest alacağına dair Mâlik'ten bir kavil nakledilmemiştir.

وَفِي مَفْهُومِ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ، عِنْدَ الْقَائِلِينَ بِالْمَفَاهِيمِ مِنَ الْجُمْهُورِ، عَلَى هَذَا الْمَحْمَلِ تَفْصِيلٌ. فَعَابِرُ السَّبِيلِ مُطْلَقٌ قَيَّدَهُ قَوْلُهُ: فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا وَبَقِيَ عُمُومُ قَوْلِهِ وَلا جُنُباً فِي غَيْرِ عَابِرِ السَّبِيلِ، لِأَنَّ الْعَامَّ الْمَخْصُوصَ يَبْقَى عَامًّا فِيمَا عَدَا مَا خُصِّصَ، فَخَصَّصَهُ الشَّرْطُ تَخْصِيصًا ثَانِيًا فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى. ثُمَّ إِنْ كَانَ قَدْ تَقَرَّرَ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ الصَّلَاةَ تَقَعُ بِدُونِ طَهَارَة يبْق قَوْلُهُ: إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ مُجْمَلًا لِأَنَّهُمْ يَتَرَقَّبُونَ بَيَانَ الْحُكْمِ فِي قُرْبَانِ الصَّلَاةِ عَلَى غَيْرِ طَهَارَةٍ لِلْمُسَافِرِ، فَيَكُونُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ بَيَانٌ لِهَذَا الْإِجْمَالِ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لَمْ يَخْطُرْ بِبَالِهِمْ فَلَا إِجْمَالَ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ اسْتِئْنَافًا لِأَحْكَامِ التَّيَمُّمِ.

Cumhurdan mefhumu hüccet kabul edenlere göre, bu yoruma binaen bu istisnanın mefhumunda tafsilat vardır: Zira «âbiru's-sebîl» (yolcu) mutlaktır; onu { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا } “su bulamamışsanız o zaman teyemmüm edin” kavli takyit etmiştir. { وَلا جُنُباً } kavlinin umumiliği ise yolcu olmayanlar hakkında baki kalmıştır; çünkü tahsis edilmiş amm (genel lafız), tahsis edilenin dışındakilerde amm olarak kalır; nitekim şart [edatı] onu { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } “Eğer hasta iseniz” kavlinde ikinci bir tahsisle tahsis etmiştir. Şayet namazın abdestsiz/taharetsiz kılınabileceği Müslümanlar nezdinde yerleşmiş bir kural idiyse, { إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavli mücmel kalır; çünkü onlar yolcu için abdestsiz olarak namaza yaklaşma hükmünün açıklanmasını beklemektedirler; bu durumda { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ } “Eğer hasta veya yolculukta iseniz” kavlinde bu mücmelliğin beyanı yer alır. Şayet bu onların aklına hiç gelmemiş idiyse o takdirde bir icmâl söz konusu olmaz ve { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ } kavli teyemmüm hükümlerinin müstakil bir açıklaması (isti'nâf) olur.

وَتَقْدِيمُ الْمُسْتَثْنَى فِي قَوْلِهِ: إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ قَبْلَ تَمَامِ الْكَلَامِ الْمَقْصُودِ قَصْرُهُ

{ إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavlindeki müstesnânın (istisna edilen kısmın), hasredilmesi kastedilen kelâmın tamamlanmasından önce öne alınması,

بِقَوْلِهِ: حَتَّى تَغْتَسِلُوا لِلِاهْتِمَامِ وَهُوَ جَارٍ عَلَى اسْتِعْمَالٍ قَلِيلٍ، كَقَوْلِ مُوسَى بْنِ جَابِرٍ الْحَنَفِيِّ- أُمَوِيٌّ-:

{ حَتَّى تَغْتَسِلُوا } kavliyle [belirtilen kısma] ihtimam (önem verme) gayesiyledir ve bu, nâdir bir kullanım kabilindendir; nitekim Emevî şairi Mûsâ b. Câbir el-Hanefî şöyle demiştir:

لَا أَشْتَهِي يَا قَوْمِ إِلَّا كَارِهًا ... بَابَ الْأَمِيرِ وَلَا دِفَاعَ الْحَاجِبِ

«Ey kavmim! İstemeyerek olmadıkça arzu etmem / Ne emirin kapısını ne de nöbetçinin itip kakmasını.»

وَقَوْلُهُ: حَتَّى تَغْتَسِلُوا غَايَةٌ لِلنَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ إِذَا كَانُوا جُنُبًا، فَهُوَ تَشْرِيعٌ لِلْغُسْلِ مِنَ الْجَنَابَةِ وَإِيجَابٌ لَهُ، لِأَنَّ وُجُوبَ الصَّلَاةِ لَا يَسْقُطُ بِحَالٍ، فَلَمَّا نُهُوا عَنِ اقْتِرَابِهَا بِدُونِ الْغُسْلِ عُلِمَ مِنْ ذَلِكَ فَرْضُ الْغُسْلِ. وَالْحِكْمَةُ فِي مَشْرُوعِيَّةِ الْغُسْلِ النَّظَافَةُ، وَنِيطَ ذَلِكَ بِأَدَاءِ الصَّلَاةِ لِيَكُونَ الْمُصَلِّي فِي حَالَةِ كَمَالِ الْجَسَدِ، كَمَا كَانَ حِينَئِذٍ فِي حَالِ كَمَالِ الْبَاطِنِ بِالْمُنَاجَاةِ وَالْخُضُوعِ. وَمِنْ أَبْدَعِ الْحِكَمِ الشَّرْعِيَّةِ أَنَّهَا لَمْ تنط وجوب التنظّف بِحَالِ الْوَسَخِ لِأَنَّ مِقْدَارَ الْحَالِ مِنَ الْوَسَخِ الَّذِي يَسْتَدْعِي الِاغْتِسَال والتنظف مِمَّا تَخْتَلِفُ فِيهِ مَدَارِكُ الْبَشَرِ فِي عَوَائِدِهِمْ وَأَحْوَالِهِمْ، فَنِيطَ وُجُوبُ الْغُسْلِ بِحَالَةٍ لَا تَنْفَكُّ عَنِ الْقُوَّةِ الْبَشَرِيَّةِ فِي مُدَّةِ مُتَعَارَفِ أَعْمَارِ الْبَشَرِ، وَهِيَ حَالَةُ دَفْعِ فَوَاضِلِ الْقُوَّةِ الْبَشَرِيَّةِ، وَحَيْثُ كَانَ بَيْنَ تِلْكَ الْحَالَةِ وَبَيْنَ شِدَّةِ الْقُوَّةِ تَنَاسُبٌ تَامٌّ، إِذْ بِمِقْدَارِ الْقُوَّةِ تَنْدَفِعُ فَضَلَاتُهَا، وَكَانَ أَيْضًا بَيْنَ شِدَّةِ الْقُوَّةِ وَبَيْنَ ظُهُورِ الْفَضَلَاتِ عَلَى ظَاهِرِ الْبَدَنِ الْمُعَبَّرِ عَنْهَا بِالْوَسَخِ تَنَاسُبٌ تَامٌّ، كَانَ نَوْطُ الِاغْتِسَالِ بِالْجَنَابَةِ إِنَاطَةً بِوَصْفٍ ظَاهِرٍ مُنْضَبِطٍ فَجُعِلَ هُوَ الْعِلَّةَ أَوِ السَّبَبَ، وَكَانَ مَعَ ذَلِكَ مُحَصِّلًا لِلْمُنَاسَبَةِ الْمُقْتَضِيَةِ لِلتَّشْرِيعِ، وَهِيَ إِزَالَةُ الْأَوْسَاخِ عِنْدَ بُلُوغِهَا مِقْدَارًا يُنَاسِبُ أَنْ يُزَالَ مَعَ جَعْلِ ذَلِكَ مُرْتَبِطًا بِأَعْظَمِ عِبَادَةٍ وَهِيَ الصَّلَاةُ، فَصَارَتِ الطَّهَارَةُ عِبَادَةً كَذَلِكَ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي مَشْرُوعِيَّةِ الْوُضُوءِ، عَلَى أَنَّ فِي الِاغْتِسَالِ مِنَ الْجَنَابَةِ حِكْمَةً أُخْرَى، وَهِيَ تَجْدِيدُ نَشَاطِ الْمَجْمُوعِ الْعَصَبِيِّ الَّذِي يَعْتَرِيهِ فُتُورٌ بِاسْتِفْرَاغِ الْقُوَّةِ الْمَأْخُوذَةِ مِنْ زَبَدِ الدَّمِ، حَسْبَمَا تَفَطَّنَ لِذَلِكَ الْأَطِبَّاءُ فَقُضِيَتْ بِهَذَا الِانْضِبَاطِ حِكَمٌ عَظِيمَةٌ.

{ حَتَّى تَغْتَسِلُوا } kavli, cünüp iken namaz kılmaktan nehyedilmenin nihai sınırıdır (gayesidir); dolayısıyla bu, cenâbetten gusletmenin meşru kılınması ve farz kılınmasıdır. Çünkü namazın farziyeti hiçbir durumda düşmez; gusletmeksizin namaza yaklaşmaktan nehyolunduklarında, bundan guslün farz olduğu anlaşılmıştır. Guslün meşru kılınmasındaki hikmet temizliktir ve namaz kılan kimsenin, o esnada münâcât ve huşû ile bâtınî olgunluk içinde bulunduğu gibi bedenen de en mükemmel halde olması için bu [temizlik] namazın ifasına bağlanmıştır. Şer'î hikmetlerin en ince ve harika olanlarındandır ki, temizlenme zorunluluğu [doğrudan] kirlenme haline bağlanmamıştır; çünkü guslü ve temizlenmeyi gerektirecek kirlenmenin derecesi, insanların örflerindeki ve ahvallerindeki algılarına göre farklılık gösterir. Bu sebeple guslün farziyeti, insanların genel kabul gören ömürleri süresince beşerî güçten ayrılmayan bir duruma, yani beşerî güç fazlalıklarının atılması haline bağlanmıştır. Bu hal ile gücün şiddeti arasında tam bir tenasüp (uyum) bulunduğundan —zira güç nispetinde onun fazlalıkları atılır— ve aynı şekilde gücün şiddeti ile bedenin zahirinde kir olarak tabir edilen atıkların belirmesi arasında da tam bir tenasüp olduğundan, yıkanmanın cenâbete bağlanması zahir ve munzabıt (belirli ve istikrarlı) bir vasfa bağlanması demek olmuştur ve illet veya sebep kılınan da bu olmuştur. Bununla birlikte teşrii (hükmü) gerektiren uygunluk (münasebet) de hasıl olmuştur ki o da temizlenmesi münasip olan bir seviyeye ulaştığında kirlerin giderilmesidir; üstelik bu, ibadetlerin en büyüğü olan namaza bağlanmıştır; böylece taharet de aynı şekilde bir ibadet haline gelmiştir. Abdestin meşru kılınmasında da durum aynıdır. Bununla beraber cenâbetten yıkanmada başka bir hikmet daha vardır; o da hekimlerin fark ettiği üzere, kanın özünden alınan kuvvetin harcanmasıyla gevşekliğe uğrayan sinir sisteminin zindeliğini yenilemektir. İşte bu intizamla pek büyük hikmetler tahakkuk etmiştir.

وَدَلَّ إِسْنَادُ الِاغْتِسَالِ إِلَى الذَّوَاتِ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى تَغْتَسِلُوا عَلَى أَنَّ الِاغْتِسَالَ هُوَ إِحَاطَةُ الْبَدَنِ بِالْمَاءِ، وَهَذَا مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَاخْتُلِفَ فِي وُجُوبِ الدَّلْكِ أَيْ إِمْرَارِ الْيَدِ عَلَى أَجْزَاءِ الْبَدَنِ: فَشَرَطَهُ مَالِكٌ- ﵀ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ الْمَعْرُوفُ مِنْ مَعْنَى الْغُسْلِ فِي «لِسَانِ الْعَرَبِ» ، وَلِأَنَّ الْوضُوء لَا يجزىء بِدُونِ ذَلِك بِاتِّفَاقٍ، فَكَذَلِكَ الْغُسْلُ.

{ حَتَّى تَغْتَسِلُوا } kavlinde yıkanma eyleminin bizzat şahıslara isnat edilmesi, guslün bütün bedeni suyla kaplamak olduğuna delalet etmiştir ve bu hususta ittifak vardır. Delk (eli beden uzuvları üzerinde gezdirmek) uygulamasının vücubu hakkında ise ihtilaf edilmiştir: Mâlik —rahimehullâh— Lisânü'l-Arab'da guslün bilinen anlamının bu olmasına ve ittifakla abdestin bu olmaksızın geçerli sayılmamasına dayanarak bunu şart koşmuştur; dolayısıyla gusül de böyledir.

وَقَالَ جُمْهُور الْعلمَاء: يجزىء فِي الْغُسْلِ إِحَاطَةُ الْبَدَنِ بِالْمَاءِ بِالصَّبِّ أَوِ الِانْغِمَاسِ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ مَيْمُونَةَ وَعَائِشَةَ ﵄ فِي غُسْلِ النَّبِيءِ ﷺ أَنَّهُ أَفَاضَ الْمَاءَ عَلَى جَسَدِهِ، وَلَا حُجَّةَ فِيهِ لِأَنَّهُمَا لَمْ تَذْكُرَا أَنَّهُ لَمْ يَتَدَلَّكْ،

Âlimlerin cumhuru ise şöyle demiştir: Gusülde, su dökmek veya suya dalmak suretiyle bütün bedenin suyla kaplanması yeterlidir. Onlar Meymûne ve Âişe'nin —radıyallâhu anhümâ— Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem guslüne dair [rivayet ettikleri], onun suyu bedeni üzerine akıttığına ilişkin hadisi delil getirmişlerdir. Ancak bunda bir hüccet yoktur; zira o ikisi onun ovalanmadığını (delk yapmadığını) zikretmemişlerdir;

وَلَكِنَّهُمَا سَكَتَتَا عَنْهُ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ سُكُوتُهُمَا لِعِلْمِهِمَا بِأَنَّهُ الْمُتَبَادِرُ، وَهَذَا أَيْضًا رِوَايَةٌ عَنْ مَالِكٍ رَوَاهَا عَنْهُ أَبُو الْفَرَجِ، وَمَرْوَانُ

bilakis bu konuda susmuşlardır; dolayısıyla onların susması, bunun zaten ilk akla gelen şey olduğunu bildiklerinden ötürü olabilir. Bu aynı zamanda Mâlik'ten bir rivayettir; bunu ondan Ebü'l-Ferec ve Mervân

بْنُ مُحَمَّدٍ الطَّاطَرِيُّ، وَهِيَ ضَعِيفَةٌ.

b. Muhammed et-Tâtarî rivayet etmiştir; fakat bu zayıf bir rivayettir.

وَقَوْلُهُ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى إِلَخْ ذِكْرُ حَالَةِ الرُّخْصَةِ فِي تَرْكِ الِاغْتِسَالِ وَتَرْكِ الْوُضُوءِ الَّذِي لَمْ يُذْكَرْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَذُكِرَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ، وَهِيَ نَازِلَةٌ قَبْلَ هَذِهِ السُّورَةِ.

{ وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } “Eğer hasta iseniz...” kavli, bu surede anılmayıp bu sureden önce inmiş olan Mâide Suresi'nde anılan abdesti ve guslü terk etmedeki ruhsat halinin zikridir.

فَالْمَقْصُودُ بَيَانُ حُكْمِ التَّيَمُّمِ بِحَذَافِرِهِ. وَفِي جَمْعِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فِي نَسَقٍ حَصَلَ هَذَا الْمَقْصُودُ، وَحَصَلَ أَيْضًا تَخْصِيصٌ لِعُمُومِ قَوْلِهِ: وَلا جُنُباً كَمَا تَقَدَّمَ.

Maksat, teyemmüm hükmünü bütün ayrıntılarıyla açıklamaktır. Bu unsurların bir tertip içinde toplanmasıyla bu maksat hasıl olmuş, aynı zamanda daha önce geçtiği üzere { وَلا جُنُباً } kavlinin umumiliğine tahsis de getirilmiştir.

وَقَوْلُهُ: أَوْ عَلى سَفَرٍ بَيَانٌ لِلْإِجْمَالِ الْوَاقِعِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ إِنْ كَانَ فِيهِ إِجْمَالٌ، وَإِلَّا فَهُوَ اسْتِئْنَافُ حُكْمٍ جَدِيدٍ كَمَا تَقَدَّمَ.

{ أَوْ عَلى سَفَرٍ } kavli, { إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavlinde şayet bir mücmellik varsa onda vaki olan mücmelliğin beyanıdır; yok eğer bir mücmellik yoksa daha önce geçtiği üzere yeni bir hükmün başlangıcıdır (isti'nâftır).

وَقَوْلُهُ: أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ زِيَادَةٌ عَلَى حُكْمِ التَّيَمُّمِ الْوَاقِعِ بَدَلا من الْغُسْلِ، بِذِكْرِ التَّيَمُّمِ الْوَاقِعِ بَدَلًا عَنِ الْوُضُوءِ إِيعَابًا لِنَوْعَيِ التَّيَمُّمِ. وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنْ أَسْبَابِهِ يُؤْخَذُ بِالْقِيَاسِ عَلَى الْمَذْكُورِ. فَالْمَرِيضُ أُرِيدَ بِهِ الَّذِي اخْتَلَّ نِظَامُ صِحَّتِهِ بِحَيْثُ صَارَ الِاغْتِسَالُ يَضُرُّهُ أَوْ يزِيد علّته. أَوْ جاءَ ... مِنَ الْغائِطِ كِنَايَةٌ عَنْ قَضَاءِ الْحَاجَةِ الْبَشَرِيَّةِ، شَاعَ فِي كَلَامِهِمُ التَّكَنِّي بِذَلِكَ لِبَشَاعَةِ الصَّرِيحِ.

{ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ } kavli, teyemmümün iki türünü de kuşatmak amacıyla abdest yerine geçen teyemmümü zikrederek, gusül yerine geçen teyemmüm hükmüne bir ziyadedir. Teyemmümün diğer sebepleri ise zikredilen bu hususa kıyasla alınır. Hasta ile kastedilen, yıkanmanın kendisine zarar vereceği veya hastalığını artıracağı derecede sağlık düzeni bozulan kimsedir. { أَوْ جاءَ ... مِنَ الْغائِطِ } kavli ise insanın ihtiyacını gidermesinden kinayedir; açık ifadenin çirkinliğinden ötürü Arap kelâmında bu şekilde kinaye yapmak yaygınlaşmıştır.

وَالْغَائِطُ: الْمُنْخَفِضُ مِنَ الْأَرْضِ، وَمَا غَابَ عَنِ الْبَصَرِ، يُقَالُ: غَاطَ فِي الْأَرْضِ- إِذَا غَابَ- يَغُوطُ، فَهَمْزَتُهُ مُنْقَلِبَةٌ عَنِ الْوَاوِ، وَكَانَتِ الْعَرَبُ يَذْهَبُونَ عِنْدَ قَضَاءِ الْحَاجَةِ إِلَى مَكَانٍ مُنْخَفِضٍ مِنْ جِهَةِ الْحَيِّ بَعِيدٍ عَنْ بُيُوتِ سُكْنَاهُمْ، فَيُكِنُّونَ عَنْهُ: يَقُولُونَ ذَهَبَ إِلَى الْغَائِطِ أَوْ تَغَوَّطَ، فَكَانَتْ كِنَايَةً لَطِيفَةً ثُمَّ اسْتَعْمَلَهَا النَّاسُ بَعْدَ ذَلِكَ كَثِيرًا حَتَّى سَاوَتِ الْحَقِيقَةَ فَسَمَجَتْ، فَصَارَ الْفُقَهَاءُ يُطْلِقُونَهُ عَلَى نَفْسِ الْحَدَثِ وَيُعَلِّقُونَهُ بِأَفْعَالٍ تُنَاسِبُ ذَلِكَ.

Gâit (الْغَائِط): Yerin çukur olanı ve gözden kaybolan yerdir. Yerde kaybolduğu zaman «ġâta fi'l-ardı – yeġûtu» denilir; dolayısıyla [gâit kelimesindeki] hemze vâv harfinden dönüşmüştür. Araplar ihtiyaç giderecekleri zaman kabilenin bulunduğu yerin alçak ve yerleşim evlerinden uzak bir mevkiine giderlerdi; bundan kinaye olarak da «falan gâite gitti» veya «tegavvata (büyük abdestini yaptı)» derlerdi. Bu zarif bir kinaye idi; daha sonra insanlar bunu o kadar çok kullandılar ki hakikat seviyesine ulaşıp kaba kaçar oldu; nitekim fakihler de bu kelimeyi bizzat hadesin (abdesti bozan pisliğin) kendisine ıtlak etmeye ve ona uygun fiillerle kullanmaya başladılar.

وَقَوْلُهُ: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ قرىء (لامَسْتُمُ) - بِصِيغَة المفاعلة-، وقرىء (لَمَسْتُمْ) - بِصِيغَةِ الْفِعْلِ- كَمَا سَيَأْتِي، وَهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ عَلَى التَّحْقِيقِ. وَمَنْ حَاوَلَ التَّفْصِيلَ لَمْ يَأْتِ بِمَا فِيهِ تَحْصِيلٌ. وَأَصْلُ اللَّمْسِ الْمُبَاشَرَةُ بِالْيَدِ أَوْ بِشَيْءٍ مِنَ الْجَسَدِ، وَقَدْ أُطْلِقَ مَجَازًا وَكِنَايَةً عَلَى الِافْتِقَادِ، قَالَ تَعَالَى: وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ [الْجِنّ: ٨] وَعَلَى النُّزُولِ، قَالَ النَّابِغَةُ:

{ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } kavli, ileride geleceği üzere mufâale kalıbıyla «lâmestüm» şeklinde okunduğu gibi sülâsî fiil kalıbıyla «lemestüm» şeklinde de okunmuştur; tahkike göre her ikisi de aynı manadadır. Bir ayrıma gitmeye çalışan kimse kayda değer bir şey ortaya koyamamıştır. Lems (لمس) kelimesinin aslı elle yahut bedenin bir parçasıyla temas etmektir. Mecaz ve kinaye yoluyla arama/yoklama manasında da kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ: { وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ } [Cin: 8] “Doğrusu biz göğü yokladık” buyurmuştur. İnme/konma manasında da kullanılmıştır; nitekim Nâbiğa şöyle demiştir:

لِيَلْتَمِسَنْ بِالْجَيْشِ دَارَ الْمُحَارِبِ

«Orduyla muharibin yurduna mutlaka konacaktır.»

وَعَلَى قُرْبَانِ النِّسَاءِ، لِأَنَّهُ مُرَادِفُ الْمَسِّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: «فُلَانَةٌ لَا تَرُدُّ يَدَ لَامِسٍ» ، وَنَظِيرُهُ وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ [الْبَقَرَة: ٢٣٧] . وَالْمُلَامَسَةُ هُنَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا ظَاهِرَهَا، وَهُوَ الْمُلَامَسَةُ بِمُبَاشَرَةِ الْيَدِ أَوْ بَعْضِ الْجَسَدِ جَسَدَ الْمَرْأَةِ،

Yine kadınlara yaklaşma (cima) anlamında da kullanılmıştır; zira bu, mes (dokunma) kelimesinin eş anlamlısıdır. Arapların: «Falan kadın dokunanın elini geri çevirmez» sözü ve benzeri olarak da { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } [Bakara: 237] “Eğer onlara dokunmadan önce kendilerini boşarsanız” kavli bundandır. Buradaki mülâmeseden maksadın zahiri olması, yani elin veya bedenin bir kısmının kadının bedenine bizzat temas etmesi olması muhtemeldir;

فَيَكُونُ ذَكَرَ سَبَبًا ثَانِيًا مِنْ أَسْبَابِ الْوُضُوءِ الَّتِي تُوجِبُ التَّيَمُّمَ عِنْدَ فَقْدِ الْمَاءِ، وَبِذَلِكَ فَسَّرَهُ الشَّافِعِيُّ، فَجَعَلَ لَمْسَ الرَّجُلِ بِيَدِهِ جَسَدَ امْرَأَتِهِ مُوجِبًا لِلْوُضُوءِ، وَهُوَ مَحْمَلٌ بَعِيدٌ، إِذْ لَا يَكُونُ لَمْسُ الْجَسَدِ مُوجِبًا لِلْوُضُوءِ وَإِنَّمَا الْوُضُوءُ مِمَّا يَخْرُجُ خُرُوجًا مُعْتَادًا. فَالْمَحْمَلُ الصَّحِيحُ أَنَّ الْمُلَامَسَةَ كِنَايَةٌ عَنِ الْجِمَاعِ. وَتَعْدِيدُ هَذِهِ الْأَسْبَابِ لِجَمْعِ مَا يَغْلِبُ مِنْ مُوجِبَاتِ الطَّهَارَةِ الصُّغْرَى وَالطَّهَارَةِ الْكُبْرَى، وَإِنَّمَا لَمْ يَسْتَغْنِ عَنْ لامَسْتُمُ النِّساءَ بِقَوْلِهِ آنِفًا وَلا جُنُباً لِأَنَّ ذَلِكَ ذُكِرَ فِي مَعْرِضِ الْأَمْرِ بِالِاغْتِسَالِ، وَهَذَا ذُكِرَ فِي مَعْرِضِ الْإِذْنِ بِالتَّيَمُّمِ الرُّخْصَةِ. وَالْمَقَامُ مَقَامُ تَشْرِيعٍ يُنَاسِبُهُ عَدَمُ الِاكْتِفَاءِ بِدَلَالَةِ الِالْتِزَامِ، وَبِذَلِكَ يَكُونُ وَجْهٌ لِذِكْرِهِ وَجِيهٌ. وَأَمَّا عَلَى تَأْوِيلِ الشَّافِعِيِّ وَمَنْ تَابَعَهُ فَلَا يَكُونُ لِذِكْرِ سَبَبِ ثَانٍ مِنْ أَسْبَابِ الْوُضُوءِ كَبِيرُ أَهَمِّيَّةٍ. وَإِلَى هَذَا مَالَ الْجُمْهُورُ فَلِذَلِكَ لَمْ يَجِبْ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ الْوُضُوءُ مَنْ لَمْسِ الرَّجُلِ امْرَأَتَهُ مَا لَمْ يَخْرُجْ مِنْهُ شَيْءٌ، إِلَّا أَنَّ مَالِكًا قَالَ: إِذَا الْتَذَّ اللَّامِسُ أَوْ قَصَدَ اللَّذَّةَ انْتَقَضَ وُضُوءُهُ، وَحَمَلَ الْمُلَامَسَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَعْنَيَيْهَا الْكِنَائِيِّ وَالصَّرِيحِ، لَكِنَّ هَذَا بِشَرْطِ الِالْتِذَاذِ، وَبِهِ قَالَ جَمْعٌ مِنَ السَّلَفِ، وَأَرَى مَالِكًا اعْتَمَدَ فِي هَذَا عَلَى الْآثَارِ الْمَرْوِيَّةِ عَنْ أَيِمَّةِ السَّلَفِ، وَلَا أُرَاهُ جَعْلَهُ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ.

bu takdirde su bulunmadığında teyemmümü gerektiren abdest sebeplerinden ikincisi zikredilmiş olur. Şâfiî de ayeti böyle tefsir etmiş ve erkeğin eliyle karısının bedenine dokunmasını abdesti bozan bir sebep saymıştır. Ancak bu uzak bir ihtimaldir; zira sırf bedene dokunmak abdesti bozmaz; abdest ancak mutat yoldan çıkan şeylerden ötürü gerekir. Dolayısıyla sahih yorum, mülâmesenin cimadan kinaye olmasıdır. Bu sebeplerin tek tek sayılması, küçük ve büyük tahareti gerektiren en yaygın sebepleri bir araya getirmek içindir. { لامَسْتُمُ النِّساءَ } yerine daha önce geçen { وَلا جُنُباً } kavliyle yetinilmemesi ise, onun gusletme emri bağlamında, bunun ise bir ruhsat olarak teyemmüm izni bağlamında zikredilmiş olmasındandır. Makam, lüzum delaletiyle yetinmemenin uygun düştüğü bir teşrî makamıdır; böylece bunun anılmasının yerinde bir gerekçesi bulunmaktadır. Şâfiî ve ona tabi olanların teviline göre ise abdest sebeplerinden ikinci bir sebebin zikredilmesinin büyük bir önemi kalmazdı. Cumhur da bu görüşe meyletmiştir; bu yüzdendir ki Mâlik ve Ebû Hanîfe'ye göre erkeğin hanımına dokunmasından ötürü kendisinden bir şey çıkmadıkça abdest gerekmez. Ancak Mâlik: «Dokunan kimse lezzet alır veya lezzet kastederse abdesti bozulur» demiş ve bu ayetteki mülâmese lafzını hem kinayeli hem de zahiri manasına hamletmiştir; fakat bunu lezzet alma şartına bağlamıştır. Selef âlimlerinden bir grup da bu görüştedir. Kanaatimce Mâlik bu hususta Selef imamlarından rivayet edilen asarlara dayanmıştır; onun bu manayı bizzat ayetin maksadı kıldığını sanmıyorum.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لامَسْتُمُ بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ لَمَسْتُمْ- بِدُونِ أَلِفٍ-.

Cumhur { لامَسْتُمُ } kelimesini mufâale kalıbıyla okumuş; Hamza, Kisâî ve Halef ise elifsiz olarak { لَمَسْتُمْ } şeklinde okumuşlardır.

وَقَوْلُهُ: فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً عَطْفٌ عَلَى فِعْلِ الشَّرْطِ، وَهُوَ قَيْدٌ فِي الْمُسَافِرِ، وَمَنْ جَاءَ مِنَ الْغَائِط، وَمن لَا مس النِّسَاءَ، أمّا الْمَرِيضُ فَلَا يَتَقَيَّدُ تَيَمُّمُهُ بِعَدَمِ وِجْدَانِ الْمَاءِ لِأَنَّهُ يَتَيَمَّمُ مُطْلَقًا، وَذَلِكَ مَعْلُومٌ بِدَلَالَةِ مَعْنَى الْمَرَضِ، فَمَفْهُومُ الْقَيْدِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ مُعَطَّلٌ بِدَلَالَةِ الْمَعْنَى، وَلَا يَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنَ الْمَرِيضِ الزَّمِنِ، إِذْ لَا يُعْدَمُ الزَّمِنُ مُنَاوِلًا يُنَاوِلُهُ الْمَاءَ إِلَّا نَادِرًا.

{ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً } kavli şart fiiline matuftur; yolcu olan, tuvaletten gelen ve kadınlara dokunan kimse için bir kayıttır. Hastaya gelince; onun teyemmümü su bulamama şartına bağlı değildir, çünkü o [suyu bulsa da] mutlak olarak teyemmüm eder. Bu durum, hastalık manasının delaletiyle bilinmektedir; dolayısıyla ona nispetle bu kaydın mefhumu, mananın delaletiyle geçersizdir. Buradaki hastadan maksat kötürüm kimse de değildir; zira kötürüm bir kimse, kendisine suyu uzatacak birini nadiren bulamaz.

وَقَوْلُهُ فَتَيَمَّمُوا جَوَابُ الشَّرْطِ- وَالتَّيَمُّمُ الْقَصْدُ- وَالصَّعِيدُ وَجْهُ الْأَرْضِ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ يَصِفُ خَشْفًا مِنْ بَقْرِ الْوَحْشِ نَائِمًا فِي الشَّمْسِ لَا يَكَادُ يُفِيقُ:

{ فَتَيَمَّمُوا } kavli şartın cevabıdır; teyemmüm (التَّيَمُّمُ) kastetmek demektir. Saîd (الصَّعِيدُ) ise yerin yüzeyidir. Zü'r-Rumme, güneşte uyuyan ve neredeyse hiç uyanmayan bir yaban sığırı yavrusunu tasvir ederken şöyle demiştir:

كَأَنَّهُ بِالضُّحَى تَرْمِي الصَّعِيدَ بِهِ ... دَبَّابَةٌ فِي عِظَامِ الرَّأْسِ خُرْطُومُ

«Kuşluk vaktinde sanki onu yere fırlatan, / Baş kemikleri içinde bir hortum gibi gezen [uyku] illetidir.»

وَالطَّيِّبُ: الطَّاهِرُ الَّذِي لَمْ تُلَوِّثْهُ نَجَاسَةٌ وَلَا قَذَرٌ، فَيَشْمَلُ الصَّعِيدُ التُّرَابَ وَالرَّمْلَ وَالْحِجَارَةَ، وَإِنَّمَا عَبَّرَ بِالصَّعِيدِ لِيَصْرِفَ الْمُسْلِمِينَ عَنْ هَوَسِ أَنْ يَتَطَلَّبُوا التُّرَابَ أَوِ الرَّمْلَ

Tayyib (الطَّيِّبُ): Kendisine necaset ve pislik bulaşmamış temiz olandır. Dolayısıyla saîd; toprağı, kumu ve taşları kapsar. Müslümanları, temizliğini sağlamada aşırılığa kaçarak yerin altındaki toprağı yahut kumu

مِمَّا تَحْتَ وَجْهِ الْأَرْضِ غُلُوًّا فِي تَحْقِيقِ طَهَارَتِهِ.

arama vesvesesinden uzaklaştırmak için «saîd» lafzıyla ifade edilmiştir.

وَقَدْ شُرِعَ بِهَذِهِ الْآيَةِ حُكْمُ التَّيَمُّمِ أَوْ قُرِّرَ شَرْعُهُ السَّابِقُ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ عَلَى الْأَصَحِّ، وَكَانَ شَرْعُ التَّيَمُّمِ سَنَةَ سِتٍّ فِي غَزْوَةِ الْمُرَيْسِيعِ، وَسَبَبُ شَرْعِهِ مَا فِي «الصَّحِيحِ» عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْبَيْدَاءِ أَوْ بِذَاتِ الْجَيْشِ انْقَطَعَ عِقْدٌ لِي فَأَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ عَلَى الْتِمَاسِهِ وَأَقَامَ النَّاسُ مَعَهُ وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ فَأَتَى النَّاسُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ فَقَالُوا: أَلَا تَرَى إِلَى مَا صَنَعَتْ عَائِشَةُ أَقَامَتْ بِرَسُولِ اللَّهِ وَالنَّاسِ وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ. فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ وَرَسُولُ اللَّهِ وَاضِعٌ رَأْسَهُ عَلَى فَخِذِي قَدْ نَامَ، فَقَالَ: حَبَسْتِ رَسُولَ اللَّهِ وَالنَّاسَ وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ، فَعَاتَبَنِي أَبُو بَكْرٍ وَقَالَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ وَجَعَلَ يَطْعَنُنِي بِيَدِهِ فِي خَاصِرَتِي فَلَا يَمْنَعُنِي مِنَ التَّحَرُّكِ إِلَّا مَكَانُ رَسُولِ اللَّهِ عَلَى فَخِذِي، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ حِينَ أَصْبَحَ عَلَى غَيْرِ مَاءٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى آيَةَ التَّيَمُّمِ. فَقَالَ أُسَيْدُ بْنُ الْحُضَيْرِ: مَا هِيَ بِأَوَّلِ بَرَكَتِكُمْ يَا آلَ أبي بكر، فو الله مَا نَزَلَ بِكِ أَمْرٌ تَكْرَهِينَهُ إِلَّا جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ وَلِلْمُسْلِمِينَ فِيهِ خَيْرًا. قَالَتْ:

Bu ayetle teyemmüm hükmü meşru kılınmış veya en sahih görüşe göre Mâide Suresi'nde önceden meşru kılınmış olan hüküm pekiştirilmiştir. Teyemmümün meşru kılınması hicretin altıncı senesinde Müreysî' Gazvesi'nde vaki olmuştur. Meşru kılınmasının sebebi ise Sahîh'te Âişe'den nakledildiğine göre şudur: «Resûlullah ile birlikte seferlerinden birine çıkmıştık. Beydâ'ya yahut Zâtü'l-Ceyş'e geldiğimizde gerdanlığım koptu. Resûlullah onu aramak için konakladı; insanlar da onunla beraber konakladılar. Yanlarında su yoktu ve bir su başında da değillerdi. İnsanlar Ebû Bekir es-Sıddîk'a gelerek: 'Âişe'nin yaptığını görmüyor musun? Resûlullah'ı ve insanları su başında olmadıkları ve yanlarında da su bulunmadığı halde alıkoydu!' dediler. Ebû Bekir geldiğinde Resûlullah başını uyluğumun üzerine koymuş uyumuştu. Ebû Bekir: 'Resûlullah'ı ve insanları su başında olmadıkları ve yanlarında da su bulunmadığı halde alıkoydun!' dedi ve beni azarlayıp Allah'ın söyletmek istediği şeyleri söyledi; eliyle böğrüme dürtmeye başladı. Resûlullah'ın uyluğum üzerindeki yerinden başka hiçbir şey beni kıpırdamaktan alıkoymuyordu. Resûlullah susuz olarak sabahladı. Bunun üzerine Allah Teâlâ teyemmüm ayetini indirdi. Üseyd b. Hudayr şöyle dedi: 'Ey Ebû Bekir ailesi! Bu sizin ilk bereketiniz değildir. Vallahi başınıza hoşlanmadığınız ne iş gelse, mutlaka Allah onda sizin ve Müslümanlar için bir hayır kılmıştır.' Âişe dedi ki:

فَبَعَثْنَا الْبَعِيرَ الَّذِي كُنْتُ عَلَيْهِ فَأَصَبْنَا الْعِقْدَ تَحْتَهُ.

Üzerinde bulunduğum deveyi kaldırdık ve gerdanlığı onun altında bulduk.»

وَالتَّيَمُّمُ مِنْ خَصَائِصِ شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ كَمَا

Teyemmüm İslâm şeriatının hususiyetlerindendir; nitekim

فِي حَدِيثِ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «أُعْطِيتُ خَمْسًا لَمْ يُعْطَهُنَّ أَحَدٌ قَبْلِي- فَذَكَرَ مِنْهَا- وَجُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا»

Câbir'in hadisinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bana benden önce hiç kimseye verilmeyen beş şey verildi... –bunlar arasında şunu da zikretti– Yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı.»

. وَالتَّيَمُّمُ بَدَلٌ جَعَلَهُ الشَّرْعُ عَنِ الطَّهَارَةِ، وَلَمْ أَرَ لِأَحَدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ بَيَانًا فِي حِكْمَةِ جَعْلِ التَّيَمُّمِ عِوَضًا عَنِ الطَّهَارَةِ بِالْمَاءِ وَكَانَ ذَلِكَ مِنْ هَمِّي زَمَنًا طَوِيلًا وَقْتَ الطَّلَبِ ثُمَّ انْفَتَحَ لِي حِكْمَةُ ذَلِكَ.

Teyemmüm, şeriatın [asıl] taharetin yerine kıldığı bir bedeldir. Âlimlerden hiçbirinin, teyemmümün su ile temizliğin yerine ivaz (bedel) kılınmasındaki hikmete dair bir açıklamada bulunduğunu görmedim. Bu husus, ilim tahsili yıllarımda uzun süre zihnimi meşgul eden meselelerdendi; daha sonra bunun hikmeti bana açıldı (inşirah buldu).

وَأَحْسَبُ أَنَّ حِكْمَةَ تَشْرِيعِهِ تَقْرِيرُ لُزُومِ الطَّهَارَةِ فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ، وَتَقْرِيرُ حُرْمَةِ الصَّلَاةِ، وَتَرْفِيعُ شَأْنِهَا فِي نُفُوسِهِمْ، فَلَمْ تُتْرَكْ لَهُمْ حَالَةٌ يَعُدُّونَ فِيهَا أَنْفُسَهُمْ مُصَلِّينَ بِدُونِ طَهَارَةٍ تَعْظِيمًا لِمُنَاجَاةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلِذَلِكَ شَرَعَ لَهُمْ عَمَلًا يُشْبِهُ الْإِيمَاءَ إِلَى الطَّهَارَةِ لِيَسْتَشْعِرُوا أَنْفُسَهُمْ مُتَطَهِّرِينَ، وَجَعَلَ ذَلِكَ بِمُبَاشَرَةِ الْيَدَيْنِ صَعِيدَ الْأَرْضِ الَّتِي هِيَ مَنْبَعُ الْمَاءِ، وَلِأَنَّ التُّرَابَ مُسْتَعْمَلٌ فِي تَطْهِيرِ الْآنِيَةِ وَنَحْوِهَا، يُنَظِّفُونَ بِهِ مَا عَلَقَ لَهُمْ مِنَ الْأَقْذَارِ فِي ثِيَابِهِمْ وأبدانهم وَمَا عونهم، وَمَا الِاسْتِجْمَارُ إِلَّا ضَرْبٌ مِنْ ذَلِكَ، مَعَ مَا فِي ذَلِكَ مِنْ تَجْدِيدِ طَلَبِ الْمَاءِ لِفَاقِدِهِ وَتَذْكِيرِهِ بِأَنَّهُ مُطَالَبٌ بِهِ عِنْدَ زَوَالِ مَانِعِهِ، وَإِذَ قَدْ كَانَ التَّيَمُّمُ طَهَارَةً رَمْزِيَّةً اقْتَنَعَتِ الشَّرِيعَةُ فِيهِ بِالْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ فِي الطَّهَارَتَيْنِ الصُّغْرَى وَالْكُبْرَى، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا الْمَقْصِدَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمَّا عَدِمُوا الْمَاءَ فِي غَزْوَةِ

Zannedersem bunun meşru kılınış hikmeti; müminlerin nefislerinde taharetin lüzumunu pekiştirmek, namazın hürmetini ve onların gönlündeki yüce makamını yerleştirmektir. Allah Teâlâ ile münâcâtı yüceltmek gayesiyle, kendilerini taharetsiz namaz kılar sayacakları hiçbir hal bırakılmamıştır. Bu sebeple kendilerini temizlenmiş hissetsinler diye onlara taharete imada bulunan bir amel meşru kılınmış; bu da suyun kaynağı olan yeryüzünün saîdine elleri sürmekle kılınmıştır. Hem toprak, kapların ve benzeri eşyaların temizlenmesinde kullanılmakta; elbiselerine, bedenlerine ve kaplarına bulaşan pislikleri onunla temizlemektedirler; nitekim isticmâr (taşla temizlenme) da bunun bir türünden ibarettir. Bununla birlikte suyu bulamayan kimsenin su arayışını tazelemesi ve engeli ortadan kalktığında su ile mükellef olduğunun hatırlatılması da bunda mevcuttur. Teyemmüm sembolik bir temizlik olunca şeriat, Ammâr b. Yâsir hadisinin delalet ettiği üzere hem küçük hem de büyük taharette sadece yüz ve iki el ile yetinmiştir. Bu maksadı şu da teyit etmektedir ki Müslümanlar

الْمُرَيْسِيعِ صَلَّوْا بِدُونِ وُضُوءٍ فَنَزَلَتْ آيَةُ التَّيَمُّمِ. هَذَا مُنْتَهَى مَا عَرَضَ لِي مِنْ حِكْمَةِ مَشْرُوعِيَّةِ التَّيَمُّمِ بَعْدَ طُولِ الْبَحْثِ وَالتَّأَمُّلِ فِي حِكْمَةٍ مُقْنِعَةٍ فِي النَّظَرِ، وَكُنْتُ أَعُدُّ التَّيَمُّمَ هُوَ النَّوْعَ الْوَحِيدَ بَيْنَ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ فِي مَعْنَى التَّعَبُّدِ بِنَوْعِهِ، وَأَمَّا التَّعَبُّدُ بِبَعْضِ الْكَيْفِيَّاتِ وَالْمَقَادِيرِ مِنْ أَنْوَاعِ عِبَادَاتٍ أُخْرَى فَكَثِيرٌ، مِثْلَ عَدَدِ الرَّكَعَاتِ فِي الصَّلَوَاتِ، وَكَأَنَّ الشَّافِعِيَّ لَمَّا اشْتَرَطَ أَنْ يَكُونَ التَّيَمُّمُ بِالتُّرَابِ خَاصَّةً وَأَنْ يَنْقُلَ الْمُتَيَمِّمُ مِنْهُ إِلَى وَجْهِهِ وَيَدَيْهِ، رَاعَى فِيهِ مَعْنَى التَّنْظِيفِ كَمَا فِي الِاسْتِجْمَارِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ لم ينْقل عِنْد أَحَدٍ مِنَ السَّلَفِ، وَهُوَ مَا سَبَقَ إِلَى خَاطِرِ

Müreysî' Gazvesi'nde su bulamayınca abdestsiz namaz kılmışlar ve bunun üzerine teyemmüm ayeti inmiştir. Akla yatkın ikna edici bir hikmet hususunda uzun araştırma ve tefekkürden sonra teyemmümün meşruiyet hikmeti hakkında bana zahir olan nihai kanaat budur. Ben teyemmümü, şer'î hükümler arasında bizzat kendi nev'iyle taabbüdî (akılla tam kavranamayan ibadet) sayılan tek tür olarak görürdüm. Yoksa diğer ibadet türlerindeki bazı keyfiyetler ve miktarlarla taabbüdîlik —namazlardaki rekât sayıları gibi— pek çoktur. Sanki Şâfiî, teyemmümün sadece toprakla olmasını ve teyemmüm edenin ondan yüzüne ve ellerine nakletmesini şart koştuğunda, tıpkı isticmârda olduğu gibi temizleme manasını gözetmiştir. Ne var ki bu görüş Selef'ten hiç kimseden nakledilmemiştir. Gusletmek kendisine zor geldiğinde

عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ حِينَ تَمَرَّغَ فِي التُّرَابِ لَمَّا تَعَذَّرَ عَلَيْهِ الِاغْتِسَال، فَقَالَ لَهُ النَّبِيءُ ﷺ «يَكْفِيكَ مِنْ ذَلِكَ الْوَجْهُ وَالْكَفَّانِ»

toprakta yuvarlanan Ammâr b. Yâsir'in zihnine ilk gelen de bu olmuştu; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştu: «Sana yüzün ve iki elin yeterliydi.»

. وَلِأَجْلِ هَذَا أَيْضًا اخْتَلَفَ السَّلَفُ فِي حُكْمِ التَّيَمُّمِ، فَقَالَ عُمَرُ وَابْنُ مَسْعُودٍ: لَا يَقَعُ التَّيَمُّمُ بَدَلًا إِلَّا عَنِ الْوُضُوءِ دُونَ الْغُسْلِ، وَأَنَّ الْجُنُبَ لَا يُصَلِّي حَتَّى يَغْتَسِلَ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ فِي الْحَضَرِ أَمْ فِي السَّفَرِ. وَقَدْ تَنَاظَرَ فِي ذَلِكَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: رَوَى الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ التَّيَمُّمِ قَالَ أَبُو مُوسَى لَا بن مَسْعُودٍ: أَرَأَيْتَ إِذَا أَجْنَبَ فَلَمْ يَجِدِ الْمَاءَ كَيْفَ يَصْنَعُ؟ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: لَا يُصَلِّي حَتَّى يَجِدَ الْمَاءَ. فَقَالَ أَبُو مُوسَى: فَكَيْفَ تَصْنَعُ بِقَوْلِ عَمَّارِ حِينَ قَالَ لَهُ النَّبِيءُ: كَانَ يَكْفِيكَ هَكَذَا، فَضَرَبَ بِكَفَّيْهِ الْأَرْضَ ثُمَّ مَسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ وَكَفَّيْهِ، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: أَلَمْ تَرَ عمر لم يقنع مِنْهُ بِذَلِكَ، قَالَ أَبُو مُوسَى. فَدَعْنَا مِنْ قَوْلِ عَمَّارٍ، كَيْفَ تَصْنَعُ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ فَمَا دَرَى عَبْدُ اللَّهِ مَا يَقُولُ، فَقَالَ: إِنَّا لَوْ رَخَّصْنَا لَهُمْ فِي هَذَا لَأَوْشَكَ إِذَا بَرَدَ عَلَى

İşte bu sebeple Selef teyemmümün hükmünde de ihtilaf etmiştir: Ömer ve İbn Mes'ûd; teyemmümün gusül yerine değil, sadece abdest yerine bedel olacağını, cünüp olan kimsenin ise gerek hazerde gerekse seferde olsun yıkanmadıkça namaz kılamayacağını söylemişlerdir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî ile Abdullah b. Mes'ûd bu hususta münazara etmişlerdir: Buhârî'nin Kitâbü't-Teyemmüm'de rivayet ettiğine göre Ebû Mûsâ, İbn Mes'ûd'a: 'Ne dersin, bir kimse cünüp olur da su bulamazsa ne yapar?' dedi. Abdullah: 'Su buluncaya kadar namaz kılmaz' dedi. Ebû Mûsâ: 'Peki, Peygamber'in kendisine: «Sana şöyle yapman yeterliydi» deyip iki avucunu yere vurup ardından onlarla yüzünü ve ellerini meshettiği Ammâr'ın sözünü ne yapacaksın?' dedi. İbn Mes'ûd: 'Görmedin mi, Ömer onun bu sözüyle ikna olmadı' dedi. Ebû Mûsâ: 'Ammâr'ın sözünü bırakalım; { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ } “Eğer hasta veya yolculukta iseniz...” ayetini ne yapacaksın?' deyince Abdullah ne diyeceğini bilemedi ve şöyle dedi: 'Biz onlara bunda ruhsat verirsek, neredeyse

أَحَدِهِمُ الْمَاءَ أَنْ يَدَعَهُ وَيَتَيَمَّمَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ عُمَرَ، وَابْنَ مَسْعُودٍ، تَأَوَّلَا آيَةَ النِّسَاءِ فَجَعَلَا قَوْلَهُ: إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ رُخْصَةً لِمُرُورِ الْمَسْجِدِ، وَجَعَلَا أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ مُرَادًا بِهِ اللَّمْسُ النَّاقِضُ لِلْوُضُوءِ عَلَى نَحْوِ تَأْوِيلِ الشَّافِعِيِّ، وَخَالَفَ جَمِيعُ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ عُمَرَ وَابْنَ مَسْعُودٍ فِي هَذَا، فَقَالَ الْجُمْهُورُ: يَتَيَمَّمُ فَاقِدُ الْمَاءِ وَمَنْ يَخَافُ عَلَى نَفْسِهِ الْهَلَاكَ أَوِ الْمَرَضَ أَوْ زِيَادَةَ الْمَرَضِ وَلَوْ نزلة أَو نَزْلَةً أَوْ حُمَّى. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَتَيَمَّمُ إِلَّا فَاقِدُ الْمَاءِ أَوْ مَنْ يَخَافُ عَلَى نَفْسِهِ التَّلَفَ دُونَ الْمَرَضِ أَوْ زِيَادَتِهِ، لِأَنَّ زِيَادَةَ الْمَرَضِ غَيْرُ مُحَقَّقَةٍ، وَيَرُدُّهُ أَنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ غَيْرُ مُحَقَّقِ الْحُصُولِ، وَأَنَّ اللَّهَ لَمْ يُكَلِّفِ الْخَلْقَ بِمَا فِيهِ مَشَقَّةٌ.

biri suyu soğuk bulunca onu bırakıp teyemmüm ediverir.' Şüphe yok ki Ömer ve İbn Mes'ûd, Nisâ Suresi'ndeki ayeti tevil ederek { إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavlini mescitten geçiş ruhsatı kılmışlar; { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } kavlinden de Şâfiî'nin teviline benzer şekilde abdesti bozan dokunmayı kastetmişlerdir. Bütün ümmet âlimleri bu hususta Ömer ve İbn Mes'ûd'a muhalefet etmişlerdir. Cumhur şöyle demiştir: Suyu bulamayan kimse ile nezele (soğuk algınlığı) veya sıtma dahi olsa helak olmaktan, hastalanmaktan yahut hastalığının artmasından korkan kimse teyemmüm eder. Şâfiî ise şöyle demiştir: Ancak su bulamayan veya hastalık yahut hastalığın artması değil de bizzat can kaybından korkan kimse teyemmüm eder; çünkü hastalığın artması kesin değildir. Bu görüşe şu gerekçeyle karşı çıkılır: Her iki durumun meydana gelmesi de kesin değildir ve Allah mahlukatı meşakkat içeren bir şeyle mükellef kılmamıştır.

وَقَدْ تَيَمَّمَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ ﵁ فِي لَيْلَةٍ بَارِدَةٍ فِي غَزْوَةِ ذَاتِ السَّلَاسِلِ وَصَلَّى بِالنَّاسِ، «فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِلنَّبِيءِ ﷺ فَسَأَلَهُ فَقَالَ عَمْرٌو: إِنِّي سَمِعْتُ اللَّهَ يَقُولُ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً [النِّسَاء: ٢٩] فَضَحِكَ النبيء ﵊ وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ

Nitekim Amr b. el-Âs radıyallâhu anh Zâtü's-Selâsil Gazvesi'nde soğuk bir gecede teyemmüm edip insanlara namaz kıldırmıştı. «Bunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem zikrettiler, o da Amr'a sordu; Amr: 'Ben Allah'ın: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً } [Nisâ: 29] “Kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir” buyurduğunu işittim' dedi. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm güldü ve onu ayıplamadı.»

. وَقَوْلُهُ: فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ جَعَلَ التَّيَمُّمَ قَاصِرًا عَلَى مَسْحِ الْوَجْهِ

{ فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ } “yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin” kavli, teyemmümü sadece yüzün ve ellerin

وَالْيَدَيْنِ، وَأَسْقَطَ مَسْحَ مَا سِوَاهُمَا مِنْ أَعْضَاءِ الْوُضُوءِ بَلْهَ أَعْضَاءِ الْغُسْلِ، إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ تَطْهِيرا حسبّا، وَلَا تَجْدِيدَ النَّشَاطِ، وَلَكِنْ مُجَرَّدَ اسْتِحْضَارِ اسْتِكْمَالِ الْحَالَةِ لِلصَّلَاةِ، وَقَدْ ظَنَّ بَعْضُ الصَّحَابَةِ أَنَّ هَذَا تَيَمُّمٌ بَدَلٌ عَنِ الْوُضُوءِ، وَأَنَّ التَّيَمُّمَ الْبَدَلَ عَنِ الْغسْل لَا يجزىء مِنْهُ إِلَّا مَسْحُ سَائِرِ الْجَسَدِ بِالصَّعِيدِ، فَعَلَّمَهُ النَّبِيءُ ﷺ أَنَّ التَّيَمُّمَ لِلْجَنَابَةِ مِثْلُ التَّيَمُّمِ لِلْوُضُوءِ، فَقَدْ

meshedilmesine hasretmiş; gusül uzuvları bir yana, abdestin diğer uzuvlarının dahi meshedilmesini düşürmüştür. Zira teyemmümden maksat hissi bir temizlik veya zindeliği yenilemek değil, sadece namaz için [gerekli] halin tamamlanmasını zihnen hazır bulundurmaktır. Bazı sahâbîler bunun sadece abdest yerine geçen bir teyemmüm olduğunu, gusül yerine geçen teyemmümde ise bütün bedenin saîd ile meshedilmesinden başka bir şeyin kafi gelmeyeceğini zannetmişlerdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de cenâbet için teyemmümün tıpkı abdest için teyemmüm gibi olduğunu ona öğretmiştir. Nitekim

ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحِ» عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، قَالَ: كُنْتُ فِي سَفَرٍ فَأَجْنَبْتُ فَتَمَعَّكْتُ فِي التُّرَابِ (أَيْ تَمَرَّغْتُ) وصلّيت فَأتيت النَّبِي فَذَكَرْتُ ذَلِكَ فَقَالَ «يَكْفِيكَ الْوَجْهُ وَالْكَفَّانِ»

Sahîh'te Ammâr b. Yâsir'den şöyle dediği sabit olmuştur: «Bir seferdeydim ve cünüp oldum; bunun üzerine toprakta yuvarlandım ve namaz kıldım. Sonra Peygamber'e gelip bunu zikrettim; şöyle buyurdu: 'Sana yüzün ve iki elin yeterliydi.'»

وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا.

Bu rivayet az önce de geçmişti.

وَالْبَاءُ لِلتَّأْكِيدِ مِثْلَ: «وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ» وَقَوْلِ النَّابِغَةِ- يَرْثِي النُّعْمَانَ بْنَ الْمُنْذِرِ-:

[Buradaki] «bâ» harfi, «وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ» ve Nâbiğa'nın Nu'mân b. el-Münzir'in mersiyesindeki şu sözünde olduğu gibi tekit içindir:

لَكَ الْخَيْرُ إِنْ وَارَتْ بِكَ الْأَرْضُ وَاحِدًا ... وَأَصْبَحَ جَدُّ النَّاسِ يَظْلَعَ عَاثِرَا

«Yer bir tek kişiyi seninle örtüp gizlediyse sana hayır olsun! / Zira insanların talihi artık aksayarak tökezlemektedir.»

أَرَادَ إِنْ وَارَتْكَ الْأَرْضُ مُوَارَاةَ الدَّفْنِ. وَالْمَعْنَى: فَامْسَحُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ، وَقَدْ ذُكِرَتْ هَذِهِ الْبَاءُ مَعَ الْمَمْسُوحِ فِي الْوُضُوءِ وَمَعَ التَّيَمُّمِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِ الْمَسْحِ لِئَلَّا تَزِيدَ رُخْصَةٌ عَلَى رُخْصَةٍ.

Şair 'yer seni definle örttüyse' demek istemiştir. Manası: «Yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin» demektir. Bu «bâ» harfi, ruhsat üstüne ruhsat eklenmesin diye meshin iyice ve tastamam yapıldığını belirtmek üzere abdestte ve teyemmümde meshedilen uzuvla birlikte zikredilmiştir.

وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً تَذْيِيلٌ لِحُكْمِ الرُّخْصَةِ إِذْ عَفَا عَنِ الْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يُكَلِّفْهُمُ الْغُسْلَ أَوِ الْوُضُوءَ عِنْدَ الْمَرَضِ، وَلَا تَرَقُّبَ وُجُودِ الْمَاءِ عِنْدَ عَدَمِهِ، حَتَّى تَكْثُرَ عَلَيْهِمُ الصَّلَوَاتُ فَيَعْسُرَ عَلَيْهِم الْقَضَاء.

{ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً } “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır” kavli ruhsat hükmünün bir fezlekesidir (tamamlayıcı fezlekesidir); zira Allah Müslümanları affetmiş, hastalık anında gusül veya abdestle mükellef tutmadığı gibi su bulunmadığında da üzerlerine namazlar çoğalıp kazası güçleşmesin diye suyun bulunmasını beklemekle mükellef kılmamıştır.

[٤٤، ٤٥]

[44, 45]

[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٤٤ إِلَى ٤٥]

[Nisâ Sûresi (4), Âyetler 44-45]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً (٤٥)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً (٤٥) } “Kendilerine Kitap'tan bir nasip verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar. Allah sizin düşmanlarınızı çok daha iyi bilir. Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter.”

اسْتِئْنَافُ كَلَامٍ رَاجِعٌ إِلَى مَهْيَعِ الْآيَاتِ الَّتِي سَبَقَتْ مِنْ قَوْلِهِ: وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً [النِّسَاء: ٣٦] فَإِنَّهُ بَعْدَ نِذَارَةِ الْمُشْرِكِينَ وَجَّهَ الْإِنْذَارَ لِأَهْلِ الْكِتَابِ، وَوَقَعَتْ آيَاتُ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ وَقْتَ الصَّلَاةِ، وَآيَاتُ مَشْرُوعِيَّةِ الطَّهَارَةِ لَهَا فِيمَا بَيْنَهُمَا، وَفِيهِ مُنَاسَبَةٌ لِلْأَمْرِ بِتَرْكِ الْخَمْرِ فِي أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ وَالْأَمْرِ بِالطَّهَارَةِ، لِأَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْهُدَى الَّذِي لَمْ يَسْبِقْ لِلْيَهُودِ نَظِيرُهُ، فَهُمْ يَحْسُدُونَ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُمْ حُرِمُوا مِنْ مِثْلِهِ وَفَرَّطُوا فِي هُدًى عَظِيمٍ، وَأَرَادُوا إِضْلَالَ الْمُسْلِمِينَ عَدَاءً مِنْهُمْ.

Bu, { وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } [Nisâ: 36] “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” kavlinden itibaren geçen ayetlerin ana mecrasına dönen yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâftır). Zira müşrikler uyarıldıktan sonra uyarı Ehl-i Kitab'a yöneltilmiş; namaz vaktinde içkinin haram kılınması ve namaz için taharetin meşru kılınması ayetleri ise bunların arasına girmiştir. Bunda, namaz vakitlerinde içkiyi terk etme ve taharet emrine bir münasebet vardır; çünkü bu, daha önce Yahudilerde benzeri bulunmayan bir hidayettendir; onlar da benzerinden mahrum kaldıkları ve büyük bir hidayeti zayi ettikleri için Müslümanları bu hususta kıskanmakta, düşmanlıklarından ötürü Müslümanları saptırmak istemektedirler.

وَجُمْلَةُ أَلَمْ تَرَ- إِلَى- الْكِتابِ جُمْلَةٌ يُقْصَدُ مِنْهَا التَّعْجِيبُ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِيهَا تَقْرِيرِيٌّ عَنْ نَفْيِ فِعْلٍ لَا يَوَدُّ الْمُخَاطَبُ انْتِفَاءَهُ عَنْهُ، لِيَكُونَ ذَلِكَ مُحَرِّضًا عَلَى الْإِقْرَارِ بِأَنَّهُ

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى ... الْكِتابِ } cümlesi, kendisiyle taaccüp (hayret bildirme) kastedilen bir cümledir. Buradaki istifham, muhatabın kendisinden yok olmasını arzu etmeyeceği bir fiilin nefyine dair takrîrî bir istifhamdır; ta ki bu,

فَعَلَ، وَهُوَ مُفِيدٌ مَعَ ذَلِكَ لِلتَّعْجِيبِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٢٣] .

onu yaptığına dair ikrarda bulunmaya sevk etsin; bununla birlikte taaccüp manası da ifade etmektedir. Benzeri daha önce Âl-i İmrân Suresi'ndeki { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ } [Âl-i İmrân: 23] “Kendilerine Kitap'tan bir nasip verilenleri görmedin mi? Aralarında hükmetmesi için Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar...” kavlinde geçmişti.

وَجُمْلَةُ يَشْتَرُونَ حَالِيَّةٌ فَهِيَ قَيْدٌ لِجُمْلَةِ أَلَمْ تَرَ، وَحَالَةُ اشْتِرَائِهِمُ الضَّلَالَةَ وَإِنْ كَانَتْ غَيْرَ مُشَاهَدَةٍ بِالْبَصَرِ فَقَدْ نُزِّلَتْ مَنْزِلَةَ الْمُشَاهَدِ الْمَرْئِيِّ، لِأَنَّ شُهْرَةَ الشَّيْءِ وَتَحَقُّقَهُ تَجْعَلُهُ بِمَنْزِلَةِ الْمَرْئِيِّ.

{ يَشْتَرُونَ } cümlesi hâl cümlesidir, dolayısıyla { أَلَمْ تَرَ } cümlesi için bir kayıttır. Onların sapıklığı satın alma halleri gözle görülür olmasa da görülüp müşahede edilen bir şey konumuna indirilmiştir; çünkü bir şeyin meşhur ve muhakkak olması onu görülür mesabesine koyar.

وَالنَّصِيبُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: ولِلرِّجالِ نَصِيبٌ [النِّسَاء: ٧] فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَفِي اخْتِيَارِهِ هُنَا إِلْقَاءُ احْتِمَالِ قِلَّتِهِ فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ، وَإِلَّا لَقِيلَ: أُوتُوا الْكِتَابَ، وَهَذَا نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ

Nasip kelimesi, bu surede daha önce geçen { ولِلرِّجالِ نَصِيبٌ } [Nisâ: 7] kavlinde açıklanmıştı. Burada nasip kelimesinin tercih edilmesinde, dinleyenlerin zihnine onun azlığı ihtimalini yerleştirmek gayesi vardır; aksi takdirde «kendilerine Kitap verilenler» denilirdi. Bu, Allah Teâlâ'nın daha sonra gelecek olan şu buyruğunun bir benzeridir:

هَذَا فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ [النِّسَاء: ١٤١] ، أَيْ نَصِيبٌ مِنَ الْفَتْحِ أَوْ مِنَ النَّصْرِ.

{ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ } [Nisâ: 141] “Eğer size Allah'tan bir fetih (zafer) gelirse, ‘Biz sizinle beraber değil miydik?’ derler. Şayet kâfirlere bir nasip düşerse, ‘Size üstünlük sağlayıp [sizi korumadık mı?]’ derler”; yani fetihten veya zaferden bir nasip.

وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ التَّوْرَاةُ، لِأَنَّ الْيَهُودَ هُمُ الَّذِينَ كَانُوا مُخْتَلَطِينَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ بِالْمَدِينَةِ، وَلَمْ يَكُنْ فِيهَا أَحَدٌ مِنَ النَّصَارَى.

Kitap'tan kasıt Tevrat'tır; çünkü Medine'de Müslümanlarla iç içe yaşayanlar Yahudilerdi, orada Hristiyanlardan kimse yoktu.

وَالِاشْتِرَاءُ مَجَازٌ فِي الِاخْتِيَارِ وَالسَّعْيِ لِتَحْصِيلِ الشَّيْءِ، لِأَنَّ الْمُشْتَرِيَ هُوَ آخِذُ الشَّيْءِ الْمَرْغُوبِ فِيهِ من الْمُتَبَايعين، وَالْبَائِعُ هُوَ بَاذِلُ الشَّيْءِ الْمَرْغُوبِ فِيهِ لِحَاجَتِهِ إِلَى ثَمَنِهِ، هَكَذَا اعْتَبَرَ أَهْلُ الْعُرْفِ الَّذِي بُنِيَتْ عَلَيْهِ اللُّغَةُ وَإِلَّا فَإِنَّ كِلَا الْمُتَبَايِعَيْنِ مُشْتَرٍ وَشَارٍ، فَلَا جَرَمَ أَنْ أُطْلِقَ الِاشْتِرَاءُ مَجَازًا عَلَى الِاخْتِيَارِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦] . وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمُ اقْتَحَمُوا الضَّلَالَةَ عَنْ عَمْدٍ لِضَعْفِ إِيمَانِهِمْ بِكِتَابِهِمْ وَقِلَّةِ جَدْوَى عِلْمِهِمْ عَلَيْهِمْ.

Satın alma (iştirâ), bir şeyi tercih etme ve onu elde etmeye çalışma anlamında mecazdır. Çünkü müşteri, alışveriş yapan iki taraftan rağbet edilen şeyi alan; satıcı ise paraya olan ihtiyacından ötürü rağbet edilen şeyi verendir. Dilin üzerine bina edildiği örf ehli böyle kabul etmiştir; yoksa alışveriş yapanların her ikisi de alan ve satandır. Dolayısıyla satın almanın mecazen tercih etme anlamında kullanılması kaçınılmaz olmuştur. Bunun benzeri daha önce Bakara Suresi'ndeki { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } [Bakara: 16] “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” kavlinde geçmişti. Bu da, kitaplarına olan imanlarının zayıflığı ve ilimlerinin kendilerine faydasının azlığı sebebiyle sapıklığa bile bile daldıklarını gösterir.

وَقَوْلُهُ: وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ أَيْ يُرِيدُونَ لِلْمُؤْمِنِينَ الضَّلَالَةَ لِئَلَّا يَفْضُلُوهُمْ بِالِاهْتِدَاءِ، كَقَوْلِهِ: وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ [الْبَقَرَة: ١٠٩] . فَالْإِرَادَةُ هُنَا بِمَعْنَى الْمَحَبَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْإِرَادَةَ عَلَى الْغَالِبِ فِي مَعْنَاهَا وَهُوَ الْبَاعِثُ النَّفْسَانِيُّ عَلَى الْعَمَلِ، أَيْ يَسْعَوْنَ لِأَنْ تَضِلُّوا، وَذَلِكَ بِإِلْقَاءِ الشُّبَهِ وَالسَّعْيِ فِي صَرْفِ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْإِيمَانِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا قَوْلَهُ تَعَالَى: وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيماً [النِّسَاء: ٢٧] .

{ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ } kavli, yani hidayete ermekle kendilerine üstünlük sağlamasınlar diye müminlerin sapmasını isterler; tıpkı şu buyrukta olduğu gibi: { وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ } [Bakara: 109] “Ehl-i Kitap'tan birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, içlerindeki kıskançlıktan ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar inkâra döndürmek isterler.” Buradaki irade (isteme), Allah Teâlâ'nın { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Allah size açıklamak ve sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ister...” kavlinde olduğu gibi sevme (arzu etme) anlamındadır. İradeyi, kendi yaygın anlamı olan ve insanı eyleme sevk eden içsel saik olarak kabul etmen de mümkündür; yani şüpheler atarak ve Müslümanları imandan vazgeçirmeye çalışarak sizin sapmanız için gayret gösterirler. Nitekim az önce Allah Teâlâ'nın { وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيماً } [Nisâ: 27] “Şehvetlerine uyanlar ise sizin büyük bir sapışla meyletmenizi isterler” kavli geçmişti.

وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ مُعْتَرِضَةٌ، وَهِيَ تَعْرِيضٌ فَإِنَّ إِرَادَتَهُمُ الضَّلَالَةَ لِلْمُؤْمِنِينَ عَنْ عَدَاوَةٍ وَحَسَدٍ.

{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ } cümlesi itirâziyyedir (ara cümledir) ve bir tarizdir (üstü kapalı dokundurmadır); zira onların müminler için sapıklığı istemeleri, düşmanlık ve hasetten kaynaklanmaktadır.

وَجُمْلَةُ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً [النِّسَاء: ٤٥] تَذْيِيلٌ لِتَطْمَئِنَّ نُفُوسُ الْمُؤْمِنِينَ بِنَصْرِ اللَّهِ، لِأَنَّ الْإِخْبَارَ عَنِ الْيَهُودِ بِأَنَّهُمْ يُرِيدُونَ ضَلَالَ الْمُسْلِمِينَ، وَأَنَّهُمْ أَعْدَاءٌ لِلْمُسْلِمِينَ، مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُلْقِيَ الرَّوْعَ فِي قُلُوبِ الْمُسْلِمِينَ، إِذْ كَانَ الْيَهُود المحاورون لِلْمُسْلِمِينَ ذَوِي عَدَدٍ وَعُدَدٍ، وَبِيَدِهِمُ الْأَمْوَالُ، وَهُمْ مَبْثُوثُونَ فِي الْمَدِينَةِ وَمَا حَوْلَهَا: مِنْ قَيْنُقَاعَ

{ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً } [Nisâ: 45] “Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter” cümlesi, müminlerin gönülleri Allah'ın yardımıyla yatışsın diye getirilmiş bir tezyildir (tamamlayıcı pekiştirmedir). Çünkü Yahudilerin Müslümanların sapmasını istediklerinin ve Müslümanlara düşman olduklarının bildirilmesi, Müslümanların kalbine korku salacak niteliktedir; zira Müslümanlarla komşu olan Yahudiler sayıca ve teçhizatça güçlüydüler, mallar ellerindeydi ve Medine ile çevresine yayılmışlardı: Kaynuka,

وَقُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ وَخَيْبَرَ، فَعَدَاوَتُهُمْ، وَسُوءُ نَوَايَاهُمْ، لَيْسَا بِالْأَمْرِ الَّذِي يُسْتَهَانُ بِهِ فَكَانَ قَوْلُهُ:

Kurayza, Nadîr ve Hayber [Yahudileri]. Dolayısıyla onların düşmanlığı ve kötü niyetleri hafife alınacak bir mesele değildi. Bu sebeple,

وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا مُنَاسِبًا لِقَوْلِهِ: وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ، أَيْ إِذَا كَانُوا مُضْمِرِينَ لَكُمُ السُّوءَ فَاللَّهُ وَلِيُّكُمْ يَهْدِيكُمْ وَيَتَوَلَّى أُمُورَكُمْ شَأْنُ الْوَلِيِّ مَعَ مَوْلَاهُ، وَكَانَ قَوْلُهُ: وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً مُنَاسِبًا لِقَوْلِهِ: بِأَعْدائِكُمْ، أَيْ فَاللَّهُ يَنْصُرُكُمْ.

{ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا } kavli, { وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ } kavline uygun düşmüştür; yani eğer onlar sizin için kötülük besliyorlarsa, dostun mevlâsıyla olan durumu gibi Allah da sizin dostunuzdur, sizi hidayete erdirir ve işlerinizi üstlenir. { وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً } kavli ise { بِأَعْدائِكُمْ } kavline uygun düşmüştür; yani Allah size yardım eder.

وَفِعْلُ (كَفى) فِي قَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً مُسْتَعْمَلٌ فِي تَقْوِيَةِ اتِّصَافِ فَاعِلِهِ بِوَصْفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ التَّمْيِيزُ الْمَذْكُورُ بَعْدَهُ، أَيْ أَنَّ فَاعِلَ (كَفى) أَجْدَرُ مَنْ يَتَّصِفُ بِذَلِكَ الْوَصْفِ، وَلِأَجْلِ الدَّلَالَةِ عَلَى هَذَا غَلَبَ فِي الْكَلَامِ إِدْخَالُ بَاءٍ عَلَى فَاعِلِ فِعْلِ كَفَى، وَهِيَ بَاءٌ زَائِدَةٌ لِتَوْكِيدِ الْكِفَايَةِ، بِحَيْثُ يَحْصُلُ إِبْهَامٌ يُشَوِّقُ السَّامِعَ إِلَى مَعْرِفَةِ تَفْصِيلِهِ، فَيَأْتُونَ بِاسْمٍ يُمَيِّزُ نَوْعَ تِلْكَ النِّسْبَةِ لِيَتَمَكَّنَ الْمَعْنَى فِي ذِهْنِ السَّامِعِ.

{ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً } kavlindeki (كَفى) fiili, failinin kendisinden sonra zikredilen temyizin delalet ettiği vasıfla nitelenmesini güçlendirmek için kullanılmıştır; yani (كَفى) fiilinin faili, o vasıfla nitelenmeye en layık olandır. Buna delalet etmesi için de kelamda kefa fiilinin failine bâ (ب) harfi-i cerinin dahil edilmesi galip olmuştur. Bu bâ, yeterliliği pekiştirmek için gelen zâid bir bâ'dır; öyle ki dinleyicide ayrıntısını bilmeye yönelik iştiyak uyandıran bir kapalılık oluşur, ardından dinleyicinin zihninde anlam pekişsin diye o nispetin türünü belirten (temyiz eden) bir isim getirirler.

وَقَدْ يَجِيءُ فَاعِلُ (كَفى) غَيْرَ مَجْرُورٍ بِالْبَاءِ، كَقَوْلِ عَبْدِ بَنِي الْحِسْحَاسِ:

Bazen (كَفى) fiilinin faili bâ harfi-i ceri olmaksızın [merfu olarak] da gelebilir; nitekim Abd-i Benî el-Hıshâs şöyle demiştir:

كَفَى الشَّيْبُ وَالْإِسْلَامُ لِلْمَرْءِ نَاهِيًا وَجَعَلَ الزَّجَّاجُ الْبَاءَ هُنَا غَيْرَ زَائِدَةٍ وَقَالَ: ضُمِّنَ فِعْلُ كَفَى مَعْنَى اكْتَفِ، وَاسْتَحْسَنَهُ ابْنُ هِشَامٍ.

«Ak saç ve İslam, kişiyi vazgeçirici olarak yeter.» Zeccâc buradaki bâ'yı zâid kabul etmemiş ve: «Kefâ fiiline iktefi (yetin) anlamı yüklenmiştir» demiştir; İbn Hişâm da bu görüşü beğenmiştir.

وَشَذَّتْ زِيَادَةُ الْبَاءِ فِي الْمَفْعُولِ، كَقَوْلِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَوْ حَسَّانِ بْنِ ثَابِتٍ:

Bâ harfi-i cerinin mef'ûle zâid olarak girmesi ise şâzdır (kural dışıdır); Kâ'b b. Mâlik veya Hassân b. Sâbit'in şu sözünde olduğu gibi:

فَكَفَى بِنَا فَضْلًا عَلَى مَنْ غَيْرُنَا ... حُبُّ النَّبِيءِ مُحَمَّدٍ إِيَّانَا

«Peygamber Muhammed'in bizi sevmesi, başkalarına karşı bir üstünlük olarak bize yeter.»

وَجَزَمَ الْوَاحِدِيُّ فِي شَرْحِ قَوْلِ الْمُتَنَبِّي:

Vâhidî, Mütenebbî'nin şu beytinin şerhinde:

كَفَى بِجِسْمِي نُحُولًا أَنَّنِي رَجُلٌ ... لَوْلَا مُخَاطَبَتِي إِيَّاكَ لَمْ تَرَنِي

«Bedenimin zayıflığına [delil olarak] şu yeter ki, ben sana hitap etmesem beni göremeyecek bir adamım.»

بِأَنَّهُ شُذُوذٌ.

bunun şâz olduğunu kesin bir dille ifade etmiştir.

وَلَا تُزَادُ الْبَاءُ فِي فَاعِلِ كَفى بِمَعْنَى أَجْزَأَ، وَلَا الَّتِي بِمَعْنَى وَقَى، فَرْقًا بَيْنَ اسْتِعْمَالِ كَفَى الْمَجَازِيِّ وَاسْتِعْمَالِهَا الْحَقِيقِيِّ الَّذِي هُوَ مَعْنَى الِاكْتِفَاءِ بِذَاتِ الشَّيْءِ نَحْوَ:

Kefâ fiilinin mecazi kullanımı ile bir şeyin zatıyla yetinme anlamındaki hakiki kullanımı arasındaki farkı belirtmek üzere, «kifayet etti / yetti» anlamındaki kefâ'nın failine de «korudu» anlamındaki kefâ'nın failine de bâ ziyade edilmez; şu örnekte olduğu gibi:

كَفَانِي وَلَمْ أَطْلُبْ قَلِيلٌ من المَال

«Ben talep etmeksizin az bir mal bana yetti.»

[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٤٦]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 46]

مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (٤٦)

{ مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً } (46) “Yahudi olanlardan öyleleri var ki, kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler; dillerini eğip bükerek ve dine saldırarak: ‘İşittik ve isyan ettik’, ‘dinle, dinlemez olasıca’ ve ‘râinâ’ derler. Eğer onlar: ‘İşittik ve itaat ettik’, ‘dinle’ ve ‘bizi gözet’ deselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve daha doğru olurdu. Fakat küfürleri sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir; artık pek azı müstesna, iman etmezler.”

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا.

Bunun müstakil bir söz başlangıcı (isti'nâf) olması caizdir.