يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksız ve bâtıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan ticaret müstesnadır.”
اسْتِئْنَافٌ مِنَ التَّشْرِيعِ الْمَقْصُودِ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ. وَعَلَامَةُ الِاسْتِئْنَافِ افْتِتَاحُهُ بِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا، وَمُنَاسَبَتُهُ لِمَا قَبْلَهُ أَنَّ أَحْكَامَ الْمَوَارِيثِ وَالنِّكَاحِ اشْتَمَلَتْ عَلَى أَوَامِرَ بِإِيتَاءِ
Bu sûreden amaçlanan teşrîe (hüküm koymaya) dair yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Bu başlangıcın alameti { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler” ile başlamasıdır. Öncesiyle olan münasebeti ise miras ve nikâh hükümlerinin, maldaki hak
ذِي الْحَقِّ فِي الْمَالِ حَقَّهُ، كَقَوْلِهِ: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ [النِّسَاء: ٢] وَقَوْلِهِ: فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً [النِّسَاء: ٢٤] وَقَوْلِهِ: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً [النِّسَاء: ٤] الْآيَةَ، فَانْتَقَلَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى تَشْرِيعٍ عَامٍّ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ.
sahibine hakkını vermeye yönelik emirleri içermesidir; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } [en-Nisâ: 2] “Yetimlere mallarını verin”, { فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً } [en-Nisâ: 24] “onlara mehirlerini bir hak olarak verin” ve { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً } [en-Nisâ: 4] “Eğer ondan bir kısmını gönül rızasıyla size bağışlarlarsa...” buyruklarında olduğu gibi. Böylece bundan, mallar ve canlar hakkında genel bir hüküm koymaya geçilmiştir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْأَكْلَ مَجَازٌ فِي الِانْتِفَاعِ بِالشَّيْءِ انْتِفَاعًا تَامًّا، لَا يَعُودُ مَعَهُ إِلَى الْغَيْرِ، فَأَكْلُ الْأَمْوَالِ هُوَ الِاسْتِيلَاءُ عَلَيْهَا بِنِيَّةِ عَدَمِ إِرْجَاعِهَا لِأَرْبَابِهَا، وَغَالِبُ هَذَا الْمَعْنَى أَنْ يَكُونَ اسْتِيلَاءَ ظُلْمٍ، وَهُوَ مَجَازٌ صَارَ كَالْحَقِيقَةِ. وَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى الِانْتِفَاعِ الْمَأْذُونِ فِيهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً [النِّسَاء: ٤] وَقَوْلِهِ: وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ [النِّسَاء: ٦] ، وَلِذَلِكَ غَلَبَ تَقْيِيدُ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ مِنْ ذَلِكَ بِقَيْدِ بِالْباطِلِ وَنَحْوِهِ.
Daha önce geçtiği üzere "yeme" (ekl) tabiri, bir şeyden başkasına dönmeyecek şekilde tam bir faydalanma hususunda mecazdır. Dolayısıyla malları yemek, sahiplerine geri vermeme niyetiyle onlara el koymaktır; bu anlamın çoğunluğu da haksız yere el koyma şeklindedir ve bu, hakikat gibi olmuş bir mecazdır. Bazen de izin verilmiş faydalanma için kullanılır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } [en-Nisâ: 4] “Eğer ondan bir kısmını gönül hoşluğuyla size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve rahatça yiyin” ve: { وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } [en-Nisâ: 6] “Kim de fakir ise meşru surette yesin.” Bu sebeple, bundan nehyedilen kısım çoğunlukla { بِالْباطِلِ } “bâtıl (haksız) yere” ve benzeri kayıtlarla sınırlandırılmıştır.
وَالضَّمِيرُ الْمَرْفُوعُ بِ (تَأْكُلُوا) ، وَالضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ أَمْوَالٌ: رَاجِعَانِ إِلَى الَّذِينَ آمَنُوا، وَظَاهِرٌ أَنَّ الْمَرْءَ لَا يُنْهَى عَنْ أَكْلِ مَالِ نَفْسِهِ، وَلَا يُسَمَّى انْتِفَاعُهُ بِمَالِهِ أَكْلًا، فَالْمَعْنَى: لَا يَأْكُلُ بَعْضُهُمْ مَالَ بَعْضٍ. وَالْبَاطِلُ ضِدُّ الْحَقِّ، وَهُوَ مَا لَمْ يَشْرَعْهُ اللَّهُ وَلَا كَانَ عَن إِذن ربّه، وَالْبَاءُ فِيهِ لِلْمُلَابَسَةِ.
{ تَأْكُلُوا } fiilindeki merfû zamir ile { أَمْوَالٌ } kelimesinin muzâfun ileyhi olan zamir, { الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler”e dönmektedir. Aşikârdır ki kişi kendi malını yemekten nehyedilmez ve kişinin kendi malından yararlanması [bu anlamda] "yeme" olarak adlandırılmaz; öyleyse anlam: "Birbirinizin malını yemeyin" demektir. Bâtıl (el-bâtıl), hakkın zıddıdır; Allah'ın meşru kılmadığı ve sahibinin iznine dayanmayan şeydir. Buradaki bâ (بِ) harfi ise mülâbese (beraberlik/nitelik) içindir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً مُنْقَطِعٌ، لِأَنَّ التِّجَارَةَ لَيْسَتْ مِنْ أَكْلِ الْأَمْوَالِ بِالْبَاطِلِ، فَالْمَعْنَى: لَكِنْ كَوْنُ التِّجَارَةِ غَيْرُ مَنْهِيٍّ عَنْهُ. وَمَوْقِعُ الْمُنْقَطِعِ هُنَا بَيِّنٌ جَارٍ عَلَى الطَّرِيقَةِ الْعَرَبِيَّةِ، إِذْ لَيْسَ يَلْزَمُ فِي الِاسْتِدْرَاكِ شُمُولُ الْكَلَامِ السَّابِقِ لِلشَّيْءِ الْمُسْتَدْرَكِ وَلَا يُفِيدُ الِاسْتِدْرَاكُ حَصْرًا، وَلِذَلِكَ فَهُوَ مُقْتَضَى الْحَالِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ قَيْدُ الْبَاطِلِ فِي حَالَةِ الِاسْتِثْنَاءِ مُلْغًى، فَيَكُونَ اسْتِثْنَاءً مِنْ أَكْلِ الْأَمْوَالِ وَيَكُونَ مُتَّصِلًا، وَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ قَدْ حَصَرَ إِبَاحَةَ أَكْلِ الْأَمْوَالِ فِي التِّجَارَةِ، وَلَيْسَ كَذَلِك، وأياما كَانَ الِاسْتِثْنَاءُ فَتَخْصِيصُ التِّجَارَةِ بِالِاسْتِدْرَاكِ أَوْ بِالِاسْتِثْنَاءِ لِأَنَّهَا أَشَدُّ أَنْوَاعِ أَكْلِ الْأَمْوَالِ
{ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً } buyruğundaki istisna munkatıdır (kesintilidir); çünkü ticaret, malları bâtıl yolla yemekten değildir. Dolayısıyla mana: "Fakat ticaretin bulunması yasaklanmış değildir" şeklindedir. Munkatı istisnanın buradaki konumu açıktır ve Arap dilinin üslubuna uygundur; zira istidrakta, önceki kelamın istidrak edilen şeyi kapsaması gerekmez ve istidrak bir hasr (sınırlandırma) ifade etmez; bu nedenle de mukteza-yı hale (durumun gereğine) uygundur. İstisna durumunda "bâtıl" kaydının mülga sayılması da caizdir; bu takdirde malların yenmesinden yapılan bir istisna ve muttasıl (kesintisiz) olur. Bu da istisnanın malların yenmesinin mubahlığını ticarete hasrettiğini gerektirir ki durum böyle değildir. İstisna her ne şekilde olursa olsun, ticaretin istidrak veya istisna ile tahsis edilmesi, onun mal yeme türleri içinde
شَبَهًا بِالْبَاطِلِ، إِذِ التَّبَرُّعَاتُ كُلُّهَا أَكْلُ أَمْوَالٍ عَنْ طِيبِ نَفْسٍ، وَالْمُعَاوَضَاتُ غَيْرُ التِّجَارَاتِ كَذَلِكَ لِأَنَّ أَخْذَ كِلَا الْمُتَعَاوِضَيْنِ عِوَضًا عَمَّا بَذَلَهُ لِلْآخَرِ مُسَاوِيًا لِقِيمَتِهِ فِي نَظَرِهِ يُطَيِّبُ نَفْسَهُ. وَأَمَّا التِّجَارَةُ فَلِأَجْلِ مَا فِيهَا مِنْ أَخْذِ الْمُتَصَدِّي للتجر مَا لَا زَائِدًا عَلَى قِيمَةِ مَا بَذَلَهُ لِلْمُشْتَرِي قَدْ تُشْبِهُ أَكْلَ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ فَلِذَلِكَ خُصَّتْ بِالِاسْتِدْرَاكِ أَوِ الِاسْتِثْنَاءِ. وَحِكْمَةُ إِبَاحَةِ أَكْلِ الْمَالِ الزَّائِدِ فِيهَا أَنَّ عَلَيْهَا مَدَارَ رَوَاجِ السّلع الحاجية والتحسينية، وَلَوْلَا تَصَدِّي التُّجَّارِ وَجَلْبُهُمُ السِّلَعَ لَمَا وَجَدَ صَاحِبُ الْحَاجَةِ مَا يَسُدُّ حَاجَتَهُ عِنْدَ الِاحْتِيَاجِ. وَيُشِيرُ إِلَى هَذَا مَا فِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ: فِي احْتِكَارِ الطَّعَامِ «وَلَكِنْ أَيُّمَا جَالِبٍ جَلَبَ عَلَى عَمُودِ كَبِدِهِ
bâtıla en çok benzeyeni olmasındandır. Zira teberruların (bağışların) hepsi gönül hoşluğuyla mal yemedir; ticaret dışındaki ivazlı (karşılıklı) akitler de böyledir; çünkü karşılıklı akit yapan iki tarafın da diğerine verdiğinin karşılığında kendi nazarında ona denk bir bedel alması gönlünü hoş eder. Ticarete gelince, ticaretle uğraşan kimsenin müşteriye verdiğinin değerinden fazla bir mal alması sebebiyle bâtıl yolla mal yemeye benzeyebilir; işte bu yüzden istidrak veya istisna ile tahsis edilmiştir. Ticarette fazladan mal yemenin mubah kılınmasındaki hikmet ise haciyyat ve tahsiniyyat (temel ihtiyaç ve konfor) kabilinden malların dolaşımının buna bağlı olmasıdır. Tüccarların bu işe girişmesi ve malları getirmesi olmasaydı, ihtiyaç sahibi ihtiyaç anında ihtiyacını giderecek şeyi bulamazdı. el-Muvatta'da Ömer b. el-Hattâb'dan yiyecek ihtikârı (stokçuluğu) hakkında rivayet edilen şu söz buna işaret etmektedir: «Lakin her kim kış ve yaz mevsiminde canını dişine takarak mal getirirse,
فِي الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ فَذَلِكَ ضَيْفُ عُمَرَ فَلْيَبِعْ كَيْفَ شَاءَ وَيُمْسِكْ كَيْفَ شَاءَ» .
işte o Ömer'in misafiridir; dilediği gibi satsın, dilediği gibi tutsun.»
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً- بِرَفْعِ تِجَارَةٌ- عَلَى أَنَّهُ فَاعِلٌ لِكَانَ مِنْ كَانَ التَّامَّةِ، أَيْ تَقَعُ. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ- بِنَصْبِ تِجَارَةً- عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ كَانَ النَّاقِصَةِ، وَتَقْدِيرُ اسْمِهَا: إِلَّا أَنْ تَكُونَ الْأَمْوَالُ تِجَارَةً، أَيْ أَمْوَالُ تِجَارَةٍ.
Çoğunluk { إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً } ibaresini —tâmme olan kâne'nin fâili olarak yani "meydana gelmesi / vuku bulması" anlamında— { تِجَارَةٌ } lafzının ref'iyle okumuştur. Âsım, Hamza, el-Kisâî ve Halef ise nakıs kâne'nin haberi olarak { تِجَارَةً } lafzının nasbıyla okumuşlardır; bu takdirde isminin takdiri şöyledir: "Malların ticaret olması, yani ticaret malları olması müstesnadır."
وَقَوْلُهُ: عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ صِفَةٌ لِ (تِجَارَةً) ، وَ (عَنْ) فِيهِ لِلْمُجَاوَزَةِ، أَيْ صَادِرَةٌ عَنِ التَّرَاضِي وَهُوَ الرِّضَا مِنَ الْجَانِبَيْنِ بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مِنْ لَفْظٍ أَوْ عُرْفٍ. وَفِي الْآيَةِ مَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَنَدًا لِقَوْلِ مَالِكٍ مِنْ نَفْيِ خِيَارِ الْمَجْلِسِ: لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ مَنَاطَ الِانْعِقَادِ هُوَ التَّرَاضِي، وَالتَّرَاضِي يَحْصُلُ عِنْدَ التَّبَايُعِ بِالْإِيجَابِ وَالْقَبُولِ.
{ عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ } buyruğu { تِجَارَةً } kelimesinin sıfatıdır; buradaki { عَنْ } harfi mücâveze (kaynaklanma) içindir, yani karşılıklı rızadan kaynaklanan demektir. Terâdî ise sözlü veya örfî bir göstergeyle iki tarafın da rıza göstermesidir. Âyette Mâlik'in meclis muhayyerliğini nefyeden görüşüne dayanak olmaya elverişli bir husus vardır: Çünkü Allah akdin bağlayıcılık menatını (dayanağını) karşılıklı rıza kılmıştır; karşılıklı rıza ise icap ve kabul ile yapılan alışveriş esnasında hasıl olur.
وَهَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ عَظِيمٌ فِي حُرْمَةِ الْأَمْوَالِ، وَقَدْ
Bu âyet, malların dokunulmazlığı konusunda büyük bir asıldır; nitekim
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا عَنْ طِيبٍ نَفْسٍ» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Müslüman bir kimsenin malı, ancak gönül rızasıyla helal olur.»
وَفِي خُطْبَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ «إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ»
Veda Haccı hutbesinde de şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz kanlarınız ve mallarınız size haramdır (dokunulmazdır).»
. وَتَقْدِيمُ النَّهْيِ عَنْ أَكْلِ الْأَمْوَالِ عَلَى النَّهْيِ عَنْ قَتْلِ الْأَنْفُسِ، مَعَ أَنَّ الثَّانِيَ أَخْطَرُ، إِمَّا لِأَنَّ مُنَاسَبَةَ مَا قَبْلَهُ أَفْضَتْ إِلَى النَّهْيِ عَنْ أَكْلِ الْأَمْوَالِ فَاسْتَحَقَّ التَّقْدِيمَ لِذَلِكَ، وَإِمَّا لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ كَانُوا قَرِيبِي عَهْدٍ بِالْجَاهِلِيَّةِ، وَكَانَ أَكْلُ الْأَمْوَالِ أَسْهَلَ عَلَيْهِمْ، وَهُمْ أَشَدُّ اسْتِخْفَافًا بِهِ مِنْهُمْ بِقَتْلِ الْأَنْفُسِ، لِأَنَّهُ كَانَ يَقَعُ فِي مَوَاقِعِ الضَّعْفِ حَيْثُ لَا يَدْفَعُ صَاحِبُهُ عَنْ نَفْسِهِ كَالْيَتِيمِ وَالْمَرْأَةِ وَالزَّوْجَةِ. فَآكِلُ أَمْوَالِ هَؤُلَاءِ فِي مَأْمَنٍ مِنَ التَّبِعَاتِ
İkincisi daha tehlikeli olduğu halde malların yenmesinden nehyin cana kıymaktan nehyin önüne geçirilmesi; ya önceki âyetlerle olan münasebetin mal yemeyi yasaklamaya götürmesi ve bu sebeple öne alınmayı hak etmesindendir, ya da muhatapların Câhiliye dönemine yakın olmaları sebebiyle mal yemenin onlara daha kolay gelmesinden ve cana kıymaya kıyasla mal yemeyi daha çok hafife almalarındandır. Zira mal yeme, yetim, kadın ve eş gibi sahibinin kendisini savunamayacağı zayıflık durumlarında gerçekleşiyordu. Dolayısıyla bunların mallarını yiyen kimse sonuçlardan güvende oluyordu;
بِخِلَافِ قَتْلِ النَّفْسِ، فَإِنَّ تَبِعَاتِهِ لَا يَسْلَمُ مِنْهَا أَحَدٌ، وَإِنْ بَلَغَ مِنَ الشَّجَاعَةِ وَالْعِزَّةِ فِي قَوْمِهِ كُلَّ مَبْلَغٍ، وَلَا أَمْنَعَ مِنْ كُلَيْبِ وَائِلٍ، لِأَنَّ الْقَبَائِلَ مَا كَانَتْ تُهْدِرُ دِمَاءَ قَتْلَاهَا.
cana kıymak ise böyle değildir; çünkü kavmi içinde cesaret ve itibarı ne kadar yüksek olursa olsun, hatta Kuleyb b. Vâil'den daha dokunulmaz/korunaklı dahi olsa hiç kimse onun sonuçlarından kurtulamazdı; zira kabileler öldürülenlerinin kanını yerde bırakmazdı.
وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩) وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠) .
{ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩) وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Kendinizi de öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir. (29) Kim düşmanlık ve zulümle bunu yaparsa, onu ateşe yaslayacağız. Bu da Allah'a pek kolaydır.” (30)
قَوْلُهُ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ نَهْيٌ عَنْ أَنْ يَقْتُلَ الرَّجُلُ غَيْرَهُ، فَالضَّمِيرَانِ فِيهِ عَلَى التَّوْزِيعِ، إِذْ قَدْ عُلِمَ أَنَّ أَحَدًا لَا يَقْتُلُ نَفْسَهُ فَيُنْهَى عَنْ ذَلِكَ، وَقَتْلُ الرَّجُلِ نَفْسَهُ دَاخِلٌ فِي النَّهْيِ، لِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يُبِحْ لِلْإِنْسَانِ إِتْلَافَ نَفْسِهِ كَمَا أَبَاحَ لَهُ صَرْفَ مَالِهِ، أَمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُنَا خُصُوصَ النَّهْيِ عَنْ قَتْلِ الْمَرْءِ نَفْسَهُ فَلَا. وَأَمَّا مَا
{ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “kendinizi öldürmeyin” buyruğu, kişinin başkasını öldürmesinden nehyetmektedir; dolayısıyla buradaki iki zamir dağılım (tevzi) üzeredir. Zira kişinin kendi canına kıymayacağı ve bundan nehyedileceği bilinmektedir; bununla birlikte kişinin intihar etmesi de bu yasağa dâhildir, çünkü Allah insanın malını harcamasına izin verdiği gibi canını telef etmesine izin vermemiştir. Fakat burada kastedilenin özellikle kişinin sadece kendisini öldürmesinden nehyedilmesi olduğu söylenemez. Şuna gelince:
فِي «مُسْنَدِ أَبِي دَاوُدَ» : أَنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ ﵁ تَيَمَّمَ فِي يَوْمٍ شَدِيدِ الْبَرْدِ وَلَمْ يَغْتَسِلْ، وَذَلِكَ فِي غَزْوَةِ ذَاتِ السَّلَاسِلِ وَصَلَّى بِالنَّاسِ، وَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ، فَسَأَلَهُ وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَلا
Ebû Dâvûd'un Müsned'inde geçtiğine göre: Amr b. el-Âs radıyallâhu anh Zâtü's-Selâsil Gazvesi'nde aşırı soğuk bir günde gusletmeyip teyemmüm etmiş ve insanlara namaz kıldırmıştı. Bu durum Resûlullah'a ulaşınca ona sordu. O da: "Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Allah: { وَلا
تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ
تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin”
، فَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ النَّبِيءُ ﷺ
buyuruyor" dedi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ona karşı çıkmadı.
فَذَلِكَ مِنَ الِاحْتِجَاجِ بِعُمُومِ ضَمِيرِ (تَقْتُلُوا) دُونَ خُصُوصِ السَّبَبِ.
Bu durum, sebebin hususiliğine değil, { تَقْتُلُوا } fiilindeki zamirin umumiliğine (kapsamına) dayanarak delil getirmek kabilindendir.
وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ أَيِ الْمَذْكُورَ: مِنْ أَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ وَالْقَتْلِ: وَقِيلَ:
{ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunu yaparsa” buyruğundaki [işaret], zikredilen bâtıl yolla mal yeme ve adam öldürme fiillerinedir. Şöyle de denilmiştir:
الْإِشَارَةُ إِلَى مَا ذُكِرَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً [النِّسَاءَ: ١٩] لِأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ لَمْ يَرِدْ بَعْدَهُ وَعِيدٌ، وَوَرَدَ وَعِيدٌ قَبْلَهُ، قَالَهُ الطَّبَرِيُّ. وَإِنَّمَا قَيَّدَهُ بِالْعُدْوَانِ وَالظُّلْمِ لِيَخْرُجَ أَكْلُ الْمَالِ بِوَجْهِ الْحَقِّ، وَقَتْلُ النَّفْسِ كَذَلِكَ، كَقَتْلِ الْقَاتِلِ،
Buradaki işaret, Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } [en-Nisâ: 19] “Ey iman edenler! Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir” buyruğundan itibaren zikredilenleredir; çünkü bütün bunların ardından bir tehdit (vaîd) gelmemiş, öncesinde ise bir tehdit yer almıştır; bunu et-Taberî söylemiştir. Bunu düşmanlık ve zulüm ile kayıtlaması ise; haklı yoldan mal yemenin ve katilin öldürülmesinde olduğu gibi haklı olarak cana kıymanın [hükmün] dışına çıkması içindir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «فَإِذَا قَالُوهَا عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Bunu söylediklerinde, hakları müstesna, kanlarını ve mallarını benden korumuş olurlar.»
. وَالْعُدْوَانُ- بِضَمِّ الْعَيْنِ- مَصْدَرٌ بِوَزْنِ كُفْرَانٍ، وَيُقَالُ- بِكَسْرِ الْعَيْنِ- وَهُوَ التَّسَلُّطُ بِشِدَّةٍ، فَقَدْ يَكُونُ بِظُلْمٍ غَالِبًا، وَيَكُونُ بِحَقٍّ، قَالَ تَعَالَى: فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَة: ١٩٣] وَعَطْفُ قَوْلِهِ: وَظُلْماً عَلَى عُدْواناً مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ.
Udvan (عُدْوَان) —ayn harfinin zammesiyle— kufrân vezninde bir masdardır; ayn harfinin kesresiyle (ıdvan) de söylenir. Şiddetle musallat olmak demektir; çoğunlukla zulümle olur, bazen de haklı olarak gerçekleşir. Nitekim Yüce Allah: { فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } [el-Bakara: 193] “Düşmanlık ancak zalimlere karşıdır” buyurmuştur. { وَظُلْماً } lafzının { عُدْواناً } lafzına atfedilmesi ise hassın amma atfı kabilindendir.
وَ (سَوْفَ) حَرْفٌ يَدْخُلُ عَلَى الْمُضَارِعِ فَيُمَحِّضُهُ لِلزَّمَنِ الْمُسْتَقْبَلِ، وَهُوَ مُرَادِفٌ لِلسِّينِ عَلَى الْأَصَحِّ، وَقَالَ بَعْضُ النُّحَاةِ: (سَوْفَ) تَدُلُّ عَلَى مُسْتَقْبَلٍ بَعِيدٍ وَسَمَّاهُ: التَّسْوِيفَ، وَلَيْسَ فِي
{ سَوْفَ } muzâri fiilin başına gelen ve onu sırf gelecek zamana tahsis eden bir harftir; en sahih görüşe göre sin (س) harfinin eş anlamlısıdır. Bazı nahivciler: " { سَوْفَ } uzak geleceğe delalet eder" demiş ve buna tesvîf (ertelemeli gelecek) adını vermişlerdir. Ancak
الِاسْتِعْمَالِ مَا يَشْهَدُ لِهَذَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً فِي هَذِه السُّورَة [النِّسَاء: ١٠] . وَ (نُصَلِيهِ) نَجْعَلُهُ صَالِيًا أَوْ مُحْتَرِقًا، وَقَدْ مَضَى فِعْلُ صَلِيَ أَيْضًا، وَوَجْهُ نَصْبِ (نَارًا) هُنَالِكَ، وَالْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى كُلِّيَّتَيْنِ مِنْ كُلِّيَّاتِ الشَّرِيعَةِ: وَهُمَا حِفْظُ الْأَمْوَالِ، وَحِفْظُ الْأَنْفُسِ، مِنْ قِسْمِ الْمُنَاسب الضَّرُورِيّ.
dildeki kullanımda buna şahitlik eden bir durum yoktur; bu husus bu sûredeki { وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً } [en-Nisâ: 10] “ve çılgın bir ateşe gireceklerdir” buyruğunda geçmişti. { نُصْلِيهِ } ifadesi "onu ateşe giren veya yanan kılarız" demektir; { صَلِيَ } fiili ve { نَارًا } lafzının nasb ediliş gerekçesi de orada geçmişti. Âyet, şeriatın küllî esaslarından ikisine delalet etmiştir: Bunlar da zarûrî münasip kısmından olan malların korunması ve canların korunmasıdır.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٣١]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 31]
إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً (٣١)
{ إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz ve sizi şerefli bir makama girdiririz.” (31)
اعْتِرَاضٌ نَاسَبَ ذِكْرُهُ بَعْدَ ذِكْرِ ذَنْبَيْنِ كَبِيرَيْنِ: وَهُمَا قَتْلُ النَّفْسِ، وَأَكْلُ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ، عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي التَّفَنُّنِ مِنْ أُسْلُوبٍ إِلَى أُسْلُوبٍ، وَفِي انْتِهَازِ الْفُرَصِ فِي إِلْقَاءِ التَّشْرِيعِ عَقِبَ الْمَوَاعِظِ وَعَكْسِهِ.
Cana kıymak ve bâtıl yolla mal yemek gibi iki büyük günahın zikrinden sonra zikredilmesi uygun düşen bir ara cümledir (i'tirâz). Bu, Kur'an'ın bir üsluptan diğer üsluba geçme ve öğütlerin ardından hüküm koyma ya da aksini yapma fırsatlarını değerlendirme konusundaki mutad tarzına uygundur.
وَقَدْ دَلَّتْ إِضَافَةُ كَبائِرَ إِلَى مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ عَلَى أَنَّ الْمَنْهِيَّاتِ قِسْمَانِ: كَبَائِرُ، وَدُونَهَا وَهِيَ الَّتِي تُسَمَّى الصَّغَائِرَ، وَصْفًا بِطَرِيقِ الْمُقَابَلَةِ، وَقَدْ سُمِّيَتْ هُنَا سَيِّئَاتٌ. وَوَعَدَ بِأَنَّهُ يَغْفِرُ السَّيِّئَاتِ لِلَّذِينِ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْمَنْهِيَّاتِ، وَقَالَ فِي آيَةِ النَّجْمِ [٣٢] الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ فَسَمَّى الْكَبَائِرَ فَوَاحِشَ وَسَمَّى مُقَابِلَهَا اللَّمَمَ، فَثَبَتَ بِذَلِكَ أَنَّ الْمَعَاصِيَ عِنْدَ اللَّهِ قِسْمَانِ: مَعَاصٍ كَبِيرَةٌ فَاحِشَةٌ، وَمَعَاصٍ دُونَ ذَلِكَ يَكْثُرُ
{ كَبائِرَ } kelimesinin { مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ } ifadesine muzaf kılınması, yasaklanan şeylerin iki kısım olduğuna delalet etmiştir: Büyük günahlar (kebâir) ve mukabele yoluyla nitelendirilerek küçük günahlar (sağâir) diye adlandırılan, burada ise "seyyiat" olarak isimlendirilen bunun altındaki günahlar. Allah, yasaklanan şeylerin büyüklerinden kaçınanların küçük günahlarını bağışlayacağını vaat etmiştir. Necm sûresindeki [32] âyette de: { الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ } “Onlar, ufak tefek kusurlar hariç, büyük günahlardan ve hayâsızlıklardan kaçınırlar” buyurarak büyük günahları "fevâhiş", karşılığını ise "lemem" (küçük günahlar) olarak adlandırmıştır. Böylece günahların Allah katında iki kısım olduğu sabit olmuştur: Büyük ve çirkin günahlar ile müminin sıklıkla
أَنْ يُلِمَّ الْمُؤْمِنُ بِهَا، وَلِذَلِكَ اخْتَلَفَ السَّلَفُ فِي تَعْيِينِ الْكَبَائِرِ. فَعَنْ عَلِيٍّ: هِيَ سَبْعٌ الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ، وَقَتْلُ النَّفْسِ، وَقَذْفُ الْمُحْصَنَاتِ، وَأَكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ، وَالْفِرَارُ يَوْمَ الزَّحْفِ، وَالتَّعَرُّبُ بَعْدَ الْهِجْرَةِ. وَاسْتَدَلَّ لِجَمِيعِهَا بِمَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ أَدِلَّةِ جَازِمِ النَّهْيِ عَنْهَا.
içine düşebileceği bunun altındaki günahlar. Bu sebeple Selef, büyük günahları belirleme konusunda ihtilaf etmiştir. Nitekim Ali'den rivayet edildiğine göre bunlar yedidir: Allah'a ortak koşmak, cana kıymak, iffetli kadınlara zina iftirasında bulunmak, yetim malı yemek, savaş meydanından kaçmak ve hicretten sonra Câhiliye bedeviliğine geri dönmek. Bütün bunlara Kur'an'da yer alan kesin yasaklama delilleriyle istidlalde bulunmuştur.
وَفِي حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ «اتَّقُوا السَّبْعَ الْمُوبِقَاتِ ... »
Buhârî'deki hadiste ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «İnsanı helak eden yedi şeyden sakınınız...»
فَذَكَرَ الَّتِي ذَكَرَهَا عَلِيٌّ إِلَّا أَنَّهُ جَعَلَ السِّحْرَ عِوَضَ التَّعَرُّبِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: هِيَ تِسْعٌ بِزِيَادَةِ الْإِلْحَادِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَعُقُوقِ الْوَالِدَيْنِ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هِيَ مَا نُهِيَ عَنْهُ مِنْ أَوَّلِ سُورَةِ النِّسَاءِ إِلَى هُنَا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كُلُّ مَا وَرَدَ عَلَيْهِ وَعِيدُ نَارٍ أَوْ عَذَابٌ أَوْ لَعْنَةٌ فَهُوَ كَبِيرَةٌ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْكَبَائِرُ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ فِي كِتَابِهِ. وَأحسن ضبط الْكَبِيرَة قَوْلُ إِمَامِ الْحَرَمَيْنِ: هِيَ كُلُّ جَرِيمَةٍ تُؤْذِنُ بِقِلَّةِ اكْتِرَاثِ مُرْتَكِبِهَا بِالدِّينِ
Ali'nin zikrettiği şeyleri zikretmiş, ancak hicretten sonra Câhiliye bedeviliğine dönmek yerine sihri koymuştur. Abdullah b. Ömer ise: "Mescid-i Harâm'da haktan sapmayı ve anne babaya itaatsizliği ekleyerek bunlar dokuzdur" demiştir. İbn Mes'ûd: "Onlar, Nisâ sûresinin başından buraya kadar yasaklanan şeylerdir" demiştir. İbn Abbâs'tan: "Hakkında cehennem, azap veya lânet tehdidi vârit olan her şey büyük günahtır" [rivayeti nakledilmiştir]. Yine İbn Abbâs'tan: "Büyük günahlar, Allah'ın Kitabı'nda yasakladığı şeylerdir" [rivayeti gelmiştir]. Büyük günahın en güzel tanımı ise İmâmü'l-Haremeyn'in şu sözüdür: "O, işleyen kimsenin dine az önem verdiğini
وَبِضَعْفِ دِيَانَتِهِ. وَمِنَ السَّلَفِ مَنْ قَالَ:
ve dindarlığının zayıf olduğunu gösteren her cürümdür." Selef'ten bazısı da şöyle demiştir:
الذُّنُوبُ كُلُّهَا سَوَاءٌ إِنْ كَانَتْ عَنْ عَمْدٍ. وَعَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْإِسْفَرَائِينِيِّ أَنَّ الذُّنُوبَ كُلَّهَا سَوَاءٌ مُطْلَقًا، وَنَفَى الصَّغَائِرَ. وَهَذَانِ الْقَوْلَانِ وَاهِيَانِ لِأَنَّ الْأَدِلَّةَ شَاهِدَةٌ بِتَقْسِيمِ الذُّنُوبِ إِلَى قِسْمَيْنِ، وَلِأَنَّ مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الذُّنُوبُ مِنَ الْمَفَاسِدِ مُتَفَاوِتٌ أَيْضًا، وَفِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ إِثْبَاتُ نَوْعِ الْكَبَائِرِ وَأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ.
"Kasten işlendiği takdirde günahların hepsi birdir." Ebû İshâk el-İsferâyînî'den de günahların mutlak olarak hepsinin bir olduğu rivayet edilmiş ve o, küçük günahları nefyetmiştir. Bu iki görüş de çürüktür; zira deliller günahların iki kısma ayrıldığına şahittir ve günahların içerdiği mefsedetler de birbirinden farklıdır. Sahih hadislerde de büyük günahlar türü ve büyük günahların en büyüğü sabit kılınmıştır.
وَيَتَرَتَّبُ عَلَى إِثْبَاتِ الْكَبَائِرِ وَالصَّغَائِرِ أَحْكَامٌ تَكْلِيفِيَّةٌ: مِنْهَا الْمُخَاطَبَةُ بِتَجَنُّبِ الْكَبِيرَةِ تَجَنُّبًا شَدِيدًا، وَمِنْهَا وُجُوبُ التَّوْبَةِ مِنْهَا عِنْد اقترابها، وَمِنْهَا أَنَّ تَرْكَ الْكَبَائِرِ يُعْتَبَرُ تَوْبَةً مِنَ الصَّغَائِرِ، وَمِنْهَا سَلْبُ الْعَدَالَةِ عَنْ مُرْتَكِبِ الْكَبَائِرِ، وَمِنْهَا نَقْضُ حُكْمِ الْقَاضِي الْمُتَلَبِّسِ بِهَا، وَمِنْهَا جَوَازُ هِجْرَانِ الْمُتَجَاهِرِ بِهَا، وَمِنْهَا تَغْيِيرُ الْمُنْكَرِ عَلَى الْمُتَلَبِّسِ بِهَا. وَتَتَرَتَّبُ عَلَيْهَا مَسَائِلُ فِي أُصُولِ الدِّينِ: مِنْهَا تَكْفِيرُ مُرْتَكِبِ الْكَبِيرَةِ عِنْدَ طَائِفَةٍ مِنَ الْخَوَارِجِ، الَّتِي تُفَرِّقُ بَيْنَ الْمَعَاصِي الْكَبَائِرِ وَالصَّغَائِرِ وَاعْتِبَارُهُ مَنْزِلَةً بَيْنَ الْكُفْرِ وَالْإِسْلَامِ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ، خِلَافًا لِجُمْهُورِ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ. فَمِنَ الْعَجَائِبِ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُمَيِّزِ الْكَبَائِرَ عَنِ الصَّغَائِرِ لِيَكُونَ ذَلِكَ زَاجِرًا لِلنَّاسِ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى كُلِّ ذَنَبٍ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ إِخْفَاءُ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى فِي الصَّلَوَاتِ، وَلَيْلَةِ الْقَدْرِ فِي لَيَالِي رَمَضَانَ، وَسَاعَةِ الْإِجَابَةِ فِي سَاعَاتِ الْجُمُعَةِ، هَكَذَا حَكَاهُ الْفَخْرُ فِي التَّفْسِيرِ، وَقَدْ تَبَيَّنَ ذُهُولُ هَذَا الْقَائِلِ، وَذُهُولُ الْفَخْرِ عَنْ رَدِّهِ، لِأَنَّ الْأَشْيَاءَ الَّتِي نَظَرُوا بِهَا تَرْجِعُ إِلَى فَضَائِلِ الْأَعْمَالِ الَّتِي لَا يَتَعَلَّقُ بِهَا تَكْلِيفٌ فَإِخْفَاؤُهَا يُقْصَدُ مِنْهُ التَّرْغِيبُ فِي تَوَخِّي مَظَانِّهَا لِيُكْثِرَ النَّاسُ مَنْ فِعْلِ الْخَيْرِ، وَلَكِنَّ إِخْفَاءَ الْأَمْرِ الْمُكَلَّفِ بِهِ إِيقَاعٌ فِي الضَّلَالَةِ، فَلَا يَقَعُ ذَلِكَ مِنَ الشَّارِعِ.
Büyük ve küçük günahların sabit kılınmasına birtakım teklifî hükümler terettüp eder: Bunlardan biri, büyük günahtan şiddetle kaçınmakla muhatap olunmasıdır; bir diğeri, ona yaklaşıldığında tövbe etmenin vacip olmasıdır; bir diğeri, büyük günahları terk etmenin küçük günahlardan tövbe sayılmasıdır; bir diğeri, büyük günah işleyenden adalet vasfının düşmesidir; bir diğeri, bu günahı işleyen kadının/hâkimin hükmünün bozulmasıdır; bir diğeri, bunu açıktan işleyen kimseyi terk etmenin (hicran) caiz olmasıdır; bir diğeri de bu günahı işleyene karşı münkeri değiştirmenin [gerekliliğidir]. Ayrıca buna dinin asıllarına (usûlü'd-dîn) dair meseleler de terettüp eder: Büyük günah işleyenin, büyük ve küçük günahları ayıran Hâricîlerden bir fırkaya göre tekfir edilmesi; İslâm âlimlerinin cumhurunun aksine Mu'tezile'ye göre küfür ile iman arasında bir mertebede (el-menzile beyne'l-menzileteyn) sayılması bunlardandır. Bir kimsenin: "İnsanları her türlü günahtan caydırmak için Allah Teâlâ büyük günahları küçük günahlardan ayırt etmemiştir; bunun benzeri de namazlar içinde orta namazın, ramazan geceleri içinde Kadir gecesinin ve cuma saatleri içinde duaların kabul edildiği saatin gizlenmesidir" demesi hayret vericidir. Fahreddin er-Râzî tefsirinde bunu böyle nakletmiştir. Bu sözü söyleyenin gafleti ve Râzî'nin bunu reddetmekten gafil kalışı açıktır; çünkü onların kıyasladığı şeyler mükellefiyetle ilgisi olmayan amellerin faziletlerine aittir. Dolayısıyla bunların gizlenmesindeki maksat, insanların hayrı çokça yapmaları için muhtemel vakitleri araştırmaya teşvik etmektir. Fakat mükellef olunan bir hususun gizlenmesi insanı sapkınlığa düşürmektir ki Şâri'den böyle bir şey sadır olmaz.
وَالْمَدْخَلُ- بِفَتْحِ الْمِيمِ- اسْمُ مَكَانِ الدُّخُولِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا مِيمِيًّا.
Mîm harfinin fethasıyla { الْمَدْخَلُ } (medhal), giriş yeri ismidir (ism-i mekân); mîm'li masdar olması da caizdir.
وَالْمَعْنَى: نُدْخِلُكُمْ مَكَانًا كَرِيمًا، أَوْ نُدْخِلُكُمْ دُخُولًا كَرِيمًا. وَالْكَرِيمُ هُوَ النَّفِيسُ فِي نَوْعِهِ.
Anlamı şöyledir: Sizi şerefli bir yere girdiririz yahut sizi şerefli bir girişle girdiririz. Kerîm (كَرِيم) ise kendi türünde değerli olan demektir.
فَالْمُرَادُ إِمَّا الْجَنَّةُ وَإِمَّا الدُّخُولُ إِلَيْهَا، وَالْمُرَادُ بِهِ الجنّة. والمدخل- بصمّ الْمِيمِ- كَذَلِكَ مَكَانٌ أَوْ مَصْدَرُ أَدْخَلَ. وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَأَبُو جَعْفَرٍ: «مَدْخَلًا» - بِفَتْح الْمِيم- وَقَرَأَ بَقِيَّةُ الْعَشَرَةِ- بضمّ الْمِيم-.
Kastedilen ya Cennet ya da oraya giriştir; [asıl] murad edilen ise Cennettir. Mîm'in dammesiyle { الْمُدْخَلُ } (müdhal) de aynı şekilde "edhale" fiilinin mekân ismi veya masdarıdır. Nâfi' ve Ebû Ca'fer mîm'in fethasıyla «مَدْخَلًا» şeklinde; on kıraat imamının geri kalanı ise mîm'in dammesiyle okumuştur.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٣٢]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 32]
وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٣٢)
{ وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Allah'ın birbirinize üstün kıldığı şeyleri temenni edip durmayın. Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır; kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allah'tan O'nun lütfunu isteyin. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (32)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةٍ: لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاء:
{ لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin ve kendinizi öldürmeyin” cümlesine matuftur [Nisâ:
٢٩] .
29] “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin ve kendinizi öldürmeyin” cümlesine matuftur.
وَالْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَعَاطِفَتَيْنِ: أَنَّ التَّمَنِّيَ يُحَبِّبُ لِلْمُتَمَنِّي الشَّيْءَ الَّذِي تَمَنَّاهُ، فَإِذَا أَحَبَّهُ أَتْبَعَهُ نَفْسَهُ فَرَامَ تَحْصِيلَهُ وَافْتَتَنَ بِهِ، فَرُبَّمَا بَعَثَهُ ذَلِكَ الِافْتِتَانُ إِلَى تَدْبِيرِ الْحِيَلِ لِتَحْصِيلِهِ إِنْ لَمْ يَكُنْ بِيَدِهِ، وَإِلَى الِاسْتِئْثَارِ بِهِ عَنْ صَاحِبِ الْحَقِّ فَيُغْمِضُ عَيْنَهُ عَنْ مُلَاحَظَةِ الْوَاجِبِ مِنْ إِعْطَاءِ الْحَقِّ صَاحِبَهُ وَعَنْ مَنَاهِي الشَّرِيعَةِ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا الْجُمَلُ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهَا. وَقَدْ أَصْبَحَ هَذَا التَّمَنِّي فِي زَمَانِنَا هَذَا فِتْنَةً لِطَوَائِفَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ سَرَتْ لَهُمْ مِنْ أَخْلَاقِ الْغُلَاةِ فِي طَلَبِ الْمُسَاوَاةِ مِمَّا جَرَّ أُمَمًا كَثِيرَةً إِلَى نِحْلَةِ الشِّيُوعِيَّةِ فَصَارُوا يَتَخَبَّطُونَ لِطَلَبِ التَّسَاوِي فِي كُلِّ شَيْءٍ وَيُعَانُونَ إِرْهَاقًا لَمْ يَحْصُلُوا مِنْهُ على طائل.
Birbirine atfedilen bu iki cümle arasındaki münasebet şudur: Temenni, temenni eden kimseye temenni ettiği şeyi sevdiren bir durumdur; onu sevince nefsi peşine düşer, onu elde etmeyi arzular ve onunla fitneye kapılır. Çoğu zaman bu fitneye kapılma hali, elinde değilse onu elde etmek için hileler kurmaya ve hak sahibinin elinden alıp kendine tahsis etmeye sevk eder; böylece hakkı sahibine verme vacibini gözetmekten ve matuf aleyh olan cümlelerin içerdiği şeriatın yasaklarından gözünü yumar. Günümüzde bu temenni, eşitlik talebinde aşırıya kaçanların ahlakından kendilerine sirayet eden bir fitne haline gelmiştir. Bu durum pek çok milleti komünizm mezhebine sürüklemiş, böylece her şeyde eşitlik arayışı içinde bocalamaya başlamışlar ve neticesinde hiçbir fayda elde edemedikleri bir meşakkat çekmişlerdir.
فالنهي عَنِ التَّمَنِّي وَتَطَلُّعِ النُّفُوسِ إِلَى مَا لَيْسَ لَهَا جَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَامًّا، فَكَانَ كَالتَّذْيِيلِ لِلْأَحْكَامِ السَّابِقَةِ لِسَدِّ ذَرَائِعِهَا وَذَرَائِعِ غَيْرِهَا، فَكَانَ مِنْ جَوَامِعِ الْكَلِمِ فِي دَرْءِ الشُّرُورِ. وَقَدْ كَانَ التَّمَنِّي مِنْ أَعْظَمِ وَسَائِلِ الْجَرَائِمِ، فَإِنَّهُ يُفْضِي إِلَى الْحَسَدِ، وَقَدْ كَانَ أَوَّلُ جُرْمٍ حَصَلَ فِي الْأَرْضِ نَشَأَ عَنِ الْحَسَدِ. وَلَقَدْ كثر مَا انْتَبَهت أَمْوَالٌ، وَقُتِلَتْ نُفُوسٌ للرغبة فِي بسطة رِزْقٍ، أَوْ فِتْنَةِ نِسَاءٍ، أَوْ نَوَالِ مُلْكٍ، وَالتَّارِيخُ طَافِحٌ بِحَوَادِثَ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ.
Temenniden ve nefislerin kendilerine ait olmayana göz dikmesinden nehyetme hükmü bu âyette genel olarak gelmiştir. Dolayısıyla önceki hükümlerin ve diğerlerinin vesilelerini tıkamak (sedd-i zerâi') için bir tezyîl (hükmü pekiştirici genel ilke) gibi olmuş ve kötülükleri defetmede cevâmiu'l-kelim (az sözle çok anlam ifade eden) kabilinden sayılmıştır. Nitekim temenni, cürümlerin en büyük vesilelerinden biri olmuştur; çünkü o hasede götürür, yeryüzünde işlenen ilk cürüm de hasetten kaynaklanmıştır. Rızkın genişlemesi, kadınların cazibesi veya mülk elde etme arzusu sebebiyle nice mallar yağmalanmış ve nice canlar katledilmiştir; tarih bu kabilden olaylarla dolup taşmaktadır.
وَالَّذِي يَبْدُو أَنَّ هَذَا التَّمَنِّيَ هُوَ تَمَنِّي أَمْوَالِ الْمُثْرِينَ، وَتَمَنِّي أَنْصِبَاءِ الْوَارِثِينَ، وَتَمَنِّي الِاسْتِئْثَارِ بِأَمْوَالِ الْيَتَامَى ذُكُورِهِمْ وَإِنَاثِهِمْ، وَتَمَنِّي حِرْمَانِ النِّسَاءِ مِنَ الْمِيرَاثِ لِيُنَاسِبَ مَا سَبَقَ مِنْ إِيتَاءِ الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ. وَإِنْصَافِ النِّسَاءِ فِي مُهُورِهِنَّ، وَتَرْكِ مُضَارَّتِهِنَّ إِلْجَاءً إِلَى إِسْقَاطِهَا، وَمِنْ إِعْطَاءِ أَنْصِبَاءِ الْوَرَثَةِ كَمَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُمْ. وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ تَفْضِيلِ بَعْضِ النَّاسِ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ.
Açıkça anlaşılan şudur ki, bu temenni; yetimlere mallarının verilmesi, kadınların mehirlerinde insaflı davranılması, mehirleri düşürmeye mecbur bırakacak zararlardan kaçınılması ve Allah'ın taksim ettiği şekilde mirasçıların paylarının verilmesi hususunda daha önce geçen hükümlere uygun düşmesi için; zenginlerin mallarını temenni etmek, mirasçıların hisselerini temenni etmek, erkek olsun kadın olsun yetimlerin mallarını kendi üzerine geçirmeyi temenni etmek ve kadınları mirastan mahrum bırakmayı temenni etmektir. Bütün bunlar, insanların bir kısmının diğerine rızıkta üstün kılınması kabilindendir.
وَقَدْ أَبْدَى الْقَفَّالُ مُنَاسَبَةً لِلْعَطْفِ تَنْدَرِجُ فِيمَا ذَكَرْتُهُ. وَفِي «سُنَنِ التِّرْمِذِيِّ» عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ يَغْزُو الرِّجَالُ وَلَا يَغْزُو النِّسَاءُ، وَإِنَّمَا لَنَا نِصْفُ الْمِيرَاثِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ» . قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَرِوَايَاتُهُ كُلُّهَا حِسَانٌ لَمْ تَبْلُغْ دَرَجَةَ الصِّحَّةِ. قُلْتُ: لَمَّا كَانَ مُرْسَلًا يَكُونُ قَوْلُهُ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَمَنَّوْا إِلَخْ. مِنْ كَلَامِ مُجَاهِدٍ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ نُزُولَ هَذِهِ الْآيَةِ كَانَ قَرِيبًا مِنْ زَمَنِ قَوْلِ أُمِّ سَلَمَةَ، فَكَانَ فِي عُمُومِهَا مَا يَرُدُّ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ وَغَيْرِهَا.
Kaffâl, atıf için zikrettiğim hususların kapsamına giren bir münasebet ortaya koymuştur. Sünen-i Tirmizî'de Mücâhid'den, o da Ümmü Seleme'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Erkekler savaşıyor, kadınlar savaşmıyor; üstelik bize mirasın yarısı veriliyor.» Bunun üzerine Allah: { وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } “Allah'ın birbirinize üstün kıldığı şeyleri temenni edip durmayın” [âyetini] indirdi. Tirmizî: "Bu hadis mürseldir" demiştir. İbnü'l-Arabî: "Bunun bütün rivayetleri hasendir, sahihlik derecesine ulaşmamıştır" demiştir. Derim ki: Mürsel olduğuna göre "Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تَتَمَنَّوْا } ilâ ahir âyetini indirdi" sözü Mücâhid'in kendi sözüdür; anlamı da bu âyetin inişinin Ümmü Seleme'nin sözünün söylendiği zamana yakın olduğudur. Dolayısıyla âyetin umumi lafzında Ümmü Seleme'ye ve başkalarına bir cevap bulunmaktadır.
وَقَدْ رُوِيَتْ آثَارٌ: بَعْضُهَا فِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي تَمَنِّي النِّسَاءِ الْجِهَادَ وَبَعْضُهَا فِي أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْلِ امْرَأَةٍ «إِنَّ لِلذَّكَرِ مِثْلَ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ وَشَهَادَةَ امْرَأَتَيْنِ بِرَجُلٍ أَفَنَحْنُ فِي الْعَمَلِ كَذَلِكَ» وَبَعْضُهَا فِي أَنَّ رِجَالًا قَالُوا: إِنَّ ثَوَابَ أَعْمَالِنَا عَلَى الضِّعْفِ مِنْ ثَوَابِ النِّسَاءِ وَبَعْضُهَا فِي أَنَّ النِّسَاءَ سَأَلْنَ أَجْرَ الشَّهَادَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقُلْنَ لَوْ كُتِبَ عَلَيْنَا الْقِتَالُ لَقَاتَلْنَا. وَكُلُّ ذَلِكَ جُزْئِيَّاتٌ وَأَمْثِلَةٌ مِمَّا شَمِلَهُ عُمُومُ مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ.
Rivayetler nakledilmiştir: Bazısında bu âyetin, kadınların cihadı temenni etmesi hakkında indiği; bazısında bir kadının «Erkeğe iki kadının payı kadar pay verilmekte, iki kadının şahitliği bir erkeğe denk sayılmaktadır; biz amelde de böyle miyiz?» demesi hakkında indiği; bazısında bazı erkeklerin «Bizim amellerimizin mükâfatı kadınların mükâfatının iki katıdır» demeleri hakkında indiği; bazısında da kadınların Allah yolunda şehitlik ecri isteyip «Eğer bize savaş farz kılınsaydı savaşırdık» demeleri hakkında indiği [bildirilmiştir]. Bunların hepsi, { مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } “Allah'ın birbirinize üstün kıldığı şeyleri” ifadesinin umumi kapsamına giren cüz'î meseleler ve örneklerdir.
وَالتَّمَنِّي هُوَ طَلَبُ حُصُولِ مَا يَعْسُرُ حُصُولُهُ لِلطَّالِبِ. وَذَلِكَ لَهُ أَحْوَالٌ مِنْهَا أَنْ يَتَمَنَّى مَا هُوَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ غَيْرَ مُلْتَفِتٍ فِيهِ إِلَى شَيْءٍ فِي يَدِ الْغَيْرِ، وَلَا مَانِعَ يَمْنَعُهُ مِنْ شَرْعٍ أَوْ عَادَةٍ، سَوَاءٌ كَانَ مُمْكِنَ الْحُصُولِ كَتَمَنِّي الشَّهَادَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَمْ كَانَ غَيْرَ مُمْكِنِ الْحُصُولِ
Temenni (التَّمَنِّي), talep eden kimse için elde edilmesi güç olan şeyin gerçekleşmesini istemektir. Bunun durumları vardır: Bunlardan biri, başkasının elindeki bir şeye göz dikmeksizin ve şer'an ya da örfen kendisini engelleyen bir mâni olmaksızın Allah'ın lütfundan olan bir şeyi temenni etmesidir; bu, Allah yolunda şehit olmayı temenni etmek gibi gerçekleşmesi mümkün bir şey olsun, yahut gerçekleşmesi mümkün olmayan bir şey olsun [fark etmez],
كَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ «وَلَوَدِدْتُ أَنِّي أُقْتَلُ فِي سَبِيلِ الله ثمَّ أحيى ثُمَّ أقتل ثمَّ أحيى ثُمَّ أُقْتَلُ» .
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu gibidir: «Allah yolunda öldürülmeyi, sonra diriltilip sonra öldürülmeyi, sonra diriltilip sonra öldürülmeyi ne kadar çok isterdim!»
وَقَوْلِهِ ﷺ «لَيْتَنَا نَرَى إِخْوَانَنَا»
Yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Keşke kardeşlerimizi görseydik» buyruğu da [böyledir].
يَعْنِي الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ يَجِيئُونَ بَعْدَهُ.
Yani kendisinden sonra gelecek olan Müslümanları [kastetmiştir].
وَمِنْهَا أَنْ يَتَمَنَّى مَا لَا يُمْكِنُ حُصُولُهُ لِمَانِعٍ عَادِيٍّ أَوْ شَرْعِيٍّ، كَتَمَنِّي أُمِّ سَلَمَةَ أَنْ يَغْزُوَ النِّسَاءُ كَمَا يَغْزُو الرِّجَالُ، وَأَنْ تَكُونَ الْمَرْأَةُ مُسَاوِيَةَ الرَّجُلِ فِي الْمِيرَاثِ وَمِنْهَا أَنْ يَتَمَنَّى تَمَنِّيًا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الرِّضَا بِمَا سَاقَهُ اللَّهُ وَالضَّجَرِ مِنْهُ، أَوْ عَلَى الِاضْطِرَابِ وَالِانْزِعَاجِ، أَوْ عَلَى عَدَمِ الرِّضَا بِالْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ.
Bu durumlardan biri de, Ümmü Seleme'nin erkeklerin savaştığı gibi kadınların da savaşmasını ve kadının mirasta erkeğe eşit olmasını temenni etmesi gibi, âdi (fiziki) veya şer'î bir mâni sebebiyle gerçekleşmesi mümkün olmayan şeyi temenni etmektir. Bir diğeri de, Allah'ın takdir ettiğine rıza göstermemeye ve ondan sıkıntı duymaya, yahut huzursuzluk ve tedirginliğe, ya da şer'î hükümlere razı olmamaya delalet eden bir temennide bulunmaktır.
وَمِنْهَا أَنْ يَتَمَنَّى نِعْمَةً تُمَاثِلُ نِعْمَةً فِي يَدِ الْغَيْرِ مَعَ إِمْكَانِ حُصُولِهَا لِلْمُتَمَنِّي بِدُونِ أَنْ تُسْلَبَ مِنَ الَّتِي هِيَ فِي يَدِهِ كَتَمَنِّي عِلْمٍ مِثْلِ عِلْمِ الْمُجْتَهِدِ أَوْ مَالٍ مِثْلِ مَالِ قَارُونَ.
Bir diğeri, müctehidin ilmi gibi bir ilmi yahut Kârûn'un malı gibi bir malı temenni etmek gibi, başkasının elindeki nimet ondan çekilip alınmaksızın temenni edenin onu elde etmesi mümkün olmakla birlikte, başkasının elindeki nimete benzer bir nimeti temenni etmesidir.
وَمِنْهَا أَنْ يَتَمَنَّى ذَلِكَ لَكِنَّ مِثْلَهُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِسَلْبِ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ بِهِ كَتَمَنِّي مُلْكِ بَلْدَةٍ مُعَيَّنَةٍ أَوْ زَوْجَةِ رَجُلٍ مُعَيَّنٍ.
Bir diğeri, bunu temenni etmekle beraber benzerinin ancak kendisine nimet verilen kimsenin elinden alınmasıyla gerçekleşebileceği durumdur; belirli bir beldenin hâkimiyetini veya belirli bir adamın eşini temenni etmek gibi.
وَمِنْهَا أَنْ يَتَمَنَّى زَوَالَ نِعْمَةٍ عَنِ الْغَيْرِ بِدُونِ قَصْدِ مَصِيرِهَا إِلَى الْمُتَمَنِّي.
Bir diğeri ise, o nimetin temenni edene geçmesini amaçlamaksızın başkasından bir nimetin yok olmasını temenni etmektir.
وَحَاصِلُ مَعْنَى النَّهْيِ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ: إِمَّا نَهْيُ تَنْزِيهٍ لِتَرْبِيَةِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى أَنْ لَا يَشْغَلُوا نُفُوسَهُمْ بِمَا لَا قِبَلَ لَهُمْ بِنَوَالِهِ ضَرُورَة أنّه سمّاه تَمَنِّيًا، لِئَلَّا يَكُونُوا عَلَى الْحَالَةِ الَّتِي
Âyetteki nehyin anlamının özeti şudur: Bu [nehiy], ya müminleri elde etmeye güç yetiremeyecekleri şeylerle nefislerini meşgul etmemeleri üzere eğitmek için tenzîhî bir nehiydir —ki onu temenni olarak isimlendirmesi bunu gerektirir— tâ ki şu hadiste
وَرَدَ فِيهَا حَدِيثُ: «يَتَمَنَّى عَلَى اللَّهِ الْأَمَانِيَّ»
vârit olan: «Allah'a karşı kuru temennilerde bulunur» hal üzere olmasınlar;
، وَيكون قَوْله: وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِرْشَادٌ إِلَى طَلَبِ الْمُمْكِنِ، إِذْ قَدْ عَلِمُوا أَنَّ سُؤَالَ اللَّهِ وَدُعَاءَهُ يَكُونُ فِي مَرْجُوِّ الْحُصُولِ، وَإِلَّا كَانَ سُوءَ أَدَبٍ.
bu takdirde O'nun: { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin” buyruğu, mümkün olanı talep etmeye bir irşad olur; zira onlar Allah'tan istemenin ve O'na dua etmenin ancak gerçekleşmesi umulan şeylerde olacağını, aksi takdirde edepsizlik sayılacağını bilmişlerdir.
وَإِمَّا نَهْيُ تَحْرِيمٍ، وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنْ عَطْفِهِ عَلَى الْمَنْهِيَّاتِ الْمُحَرَّمَةِ، فَيَكُونُ جَرِيمَةً ظَاهِرَةً، أَوْ قَلْبِيَّةً كَالْحَسَدِ، بِقَرِينَةِ ذِكْرِهِ بَعْدَ قَوْلِهِ: لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاء: ٢٩] .
Yahut da bu, tahrîmî bir nehiydir ki haram kılınan yasaklara atfedilmesinden zâhir olan da budur; dolayısıyla { لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [Nisâ: 29] buyruğundan sonra zikredilmesi karinesiyle, zâhirî bir cürüm yahut haset gibi kalbî bir günah olur.
فَالتَّمَنِّي الْأَوَّلُ وَالرَّابِعُ غَيْرُ مَنْهِيٍّ عَنْهُمَا، وَقَدْ تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ «بَابُ تَمَنِّي الشَّهَادَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَبَابُ الِاغْتِبَاطِ فِي الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ» ،
Birinci ve dördüncü temenni yasaklanmamıştır. Nitekim Buhârî Sahîh'inde «Allah Yolunda Şehitliği Temenni Etme Bâbı» ve «İlim ve Hikmette Gıbta Etme Bâbı» başlıklarını açmış,
وَذَكَرَ حَدِيثَ: «لَا حَسَدَ إِلَّا فِي اثْنَتَيْنِ: رَجُلٍ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَسَلَّطَهُ عَلَى هَلَكَتِهِ فِي الْحَقِّ، وَرَجُلٍ آتَاهُ اللَّهُ الْحِكْمَةَ فَهُوَ يَقْضِي بِهَا وَيُعَلِّمُهَا النَّاسَ»
«Haset (gıbta) ancak iki şeyde olur: Bir adam ki Allah ona mal vermiş ve onu hak yolunda tüketmeye musallat kılmıştır; bir adam da ki Allah ona hikmet vermiş, o da onunla hükmeder ve onu insanlara öğretir» hadisini zikretmiştir.
. وَأَمَّا التَّمَنِّي الثَّانِي وَالثَّالِثُ فَمَنْهِيٌّ عَنْهُمَا لِأَنَّهُمَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِمَا اضْطِرَابُ النَّفْسِ وَعَدَمُ الرِّضَا بِمَا قَسَمَ اللَّهُ وَالشَّكُّ فِي حِكْمَةِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ.
İkinci ve üçüncü temenniye gelince; bunlara nefsin huzursuzluğu, Allah'ın taksim ettiğine rıza göstermeme ve şer'î hükümlerin hikmetinden şüphe etme neticeleri terettüp edeceği için yasaklanmıştır.
وَأَمَّا التَّمَنِّي الْخَامِسُ وَالسَّادِسُ فَمَنْهِيٌّ عَنْهُمَا لَا مَحَالَةَ، وَهُوَ مِنَ الْحَسَدِ،
Beşinci ve altıncı temenniye gelince; bunlar kesinlikle yasaklanmıştır ve bu hasettendir.
وَفِي الْحَدِيثِ «لَا تَسْأَلِ الْمَرْأَةُ طَلَاقَ أُخْتِهَا لِتَسْتَفْرِغَ صَحْفَتَهَا»
Hadiste: «Bir kadın, kardeşinin kabındakini kendi kabına boşaltmak için onun boşanmasını istemesin» [buyrulmuştur].
، وَلِذَلِكَ نُهِيَ عَنْ أَنْ يَخْطِبَ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيه، إلّا إِذْ كَانَ تَمَنِّيهِ فِي الْحَالَةِ الْخَامِسَةِ تَمَنِّي حُصُولِ ذَلِكَ لَهُ بَعْدَ مَنْ هِيَ بِيَدِهِ بِحَيْثُ لَا يَسْتَعْجِلُ مَوْتَهُ. وَقَدْ قَالَ أَبُو بَكْرٍ، لَمَّا اسْتَخْلَفَ عُمَرَ، يُخَاطِبُ الْمُهَاجِرِينَ: «فَكُلُّكُمْ وَرِمَ أَنْفُهُ يُرِيدُ أَنْ يَكُونَ لَهُ الْأَمْرُ دُونَهُ» .
Bu sebeple bir adamın din kardeşinin dünürlüğü üzerine dünür olması nehyedilmiştir; meğerki beşinci durumdaki temennisi, o şeyin o kimsenin elinden çıktıktan sonra ölümünü çabuklaştırmayacak şekilde kendisine nasip olmasını temenni etmek olsun. Nitekim Ebû Bekir, Ömer'i yerine halife tayin ettiği zaman Muhacirlere hitaben: «Hepinizin burnu havaya kalktı, işin ona değil de kendisine verilmesini istiyor» demiştir.
وَالسَّادِسُ أَشَدُّ وَهُوَ شَرُّ الْحَسَدَيْنِ إِلَّا إِذَا كَانَ صَاحِبُ النِّعْمَةِ يَسْتَعِينُ بِهِ عَلَى ضُرٍّ يَلْحَقُ الدِّينَ أَوِ الْأُمَّةَ أَوْ عَلَى إِضْرَارِ الْمُتَمَنِّي.
Altıncısı ise daha şiddetlidir ve iki hasedin en şerlisidir; meğerki nimet sahibi kimse o nimeti dine veya ümmete dokunacak bir zarara yahut temenni eden kimseye zarar vermeye alet ediyor olsun.
ثُمَّ مَحَلُّ النَّهْيِ فِي الْآيَةِ: هُوَ التَّمَنِّي، وَهُوَ طَلَبُ مَا لَا قِبَلَ لِأَحَدٍ بِتَحْصِيلِهِ بِكَسْبِهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي يَبْعَثُ عَلَى سُلُوكِ مَسَالِكِ الْعَدَاءِ، فَأَمَّا طَلَبُ مَا يُمْكِنُهُ تَحْصِيلُهُ مِنْ غَيْرِ ضُرٍّ بِالْغَيْرِ فَلَا نَهْيَ عَنْهُ، لِأَنَّهُ بِطَلَبِهِ يَنْصَرِفُ إِلَى تَحْصِيلِهِ فَيُحَصِّلُ فَائِدَةً دِينِيَّةً أَوْ دُنْيَوِيَّةً، أَمَّا طَلَبُ مَا لَا قِبَلَ لَهُ بِتَحْصِيلِهِ فَإِنْ رَجَعَ إِلَى الْفَوَائِدِ الْأُخْرَوِيَّةِ فَلَا ضَيْرَ فِيهِ.
Sonra âyetteki nehyin konusu: Temennidir; o da hiç kimsenin kendi çabasıyla elde etmeye güç yetiremeyeceği şeyi talep etmesidir; çünkü düşmanlık yollarına sevk eden şey budur. Başkasına zarar vermeksizin elde edilmesi mümkün olan şeyi talep etmeye gelince, bunda bir nehiy yoktur; zira insan onu talep etmekle elde etmeye yönelir ve dinî ya da dünyevî bir fayda elde eder. Elde etmeye güç yetiremeyeceği şeyi talep etmeye gelince; şayet bu uhrevî faydalara yönelikse bunda bir sakınca yoktur.
وَحِكْمَةُ النَّهْيِ عَنِ الْأَقْسَامِ الْمَنْهِيِّ عَنْهَا مِنَ التَّمَنِّي أَنَّهَا تُفْسِدُ مَا بَيْنَ النَّاسِ فِي
Temenninin yasaklanan kısımlarından nehyedilmesinin hikmeti, bunların insanlar arasındaki
مُعَامَلَاتِهِمْ فينشأ عَنْهَا التحاسد، وَهُوَ أَوَّلُ ذَنْبٍ عُصِيَ اللَّهُ بِهِ، إِذْ حَسَدَ إِبْلِيسُ آدَمَ، ثُمَّ يَنْشَأُ عَنِ الْحَسَدِ الْغَيْظُ وَالْغَضَبُ فَيُفْضِي إِلَى أَذَى الْمَحْسُود، وَقد قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ [الفلق: ٥] . وَكَانَ سَبَبُ أَوَّلِ جَرِيمَةٍ فِي الدُّنْيَا الْحَسَدَ: إِذْ حسد أحد ابْني آدَمَ أَخَاهُ فَقَتَلَهُ، ثُمَّ إِنَّ تَمَنِّي الْأَحْوَالِ الْمَنْهِيِّ عَنْهَا يَنْشَأُ فِي النُّفُوسِ أَوَّلَ مَا يَنْشَأُ خَاطِرًا مُجَرَّدًا، ثُمَّ يَرْبُو فِي النَّفْسِ رُوَيْدًا رُوَيْدًا حَتَّى يَصِيرَ مَلَكَةً، فَتَدْعُو الْمَرْءَ إِلَى اجْتِرَامِ الْجَرَائِمِ لِيَشْفِيَ غِلَّتَهُ، فَلِذَلِكَ نُهُوا عَنْهُ لِيَزْجُرُوا نُفُوسَهُمْ عِنْدَ حُدُوثِ هَاتِهِ التَّمَنِّيَاتِ بِزَاجِرِ الدِّينِ وَالْحِكْمَةِ فَلَا يَدَعُوهَا تَرْبُو فِي النُّفُوسِ. وَمَا نَشَأَتِ الثَّوْرَاتُ والدعايات إِلَى ابتراز الْأَمْوَالِ بِعَنَاوِينَ مُخْتَلِفَةٍ إِلَّا مِنْ تَمَنِّي مَا فَضَّلَ بِهِ اللَّهُ بَعْضَ النَّاسِ عَلَى بَعْضٍ، أَوْ إِلَّا أَثَرٌ مِنْ آثَارِ مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَ النَّاسِ عَلَى بَعْضٍ.
muameleleri bozmasıdır; zira bundan karşılıklı haset doğar. Bu ise, İblis'in Âdem'e haset etmesiyle Allah'a karşı işlenen ilk günahtır. Sonra hasetten kin ve öfke doğar, bu da haset edilen kimseye eziyet vermeye yol açar. Nitekim Allah Teâlâ: { وَمِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ } [Felak: 5] “Ve haset ettiği zaman hasetçinin şerrinden” buyurmuştur. Dünyadaki ilk cürmün sebebi de haset olmuştur: Zira Âdem'in iki oğlundan biri kardeşine haset etmiş ve onu öldürmüştür. Ayrıca yasaklanan durumları temenni etmek, nefislerde ilk olarak yalın bir düşünce şeklinde doğar, sonra nefiste yavaş yavaş büyüyerek bir meleke haline gelir; böylece kişiyi içindeki hıncı dindirmek için cürümler işlemeye sevk eder. Bu sebeple, bu temenniler ortaya çıktığında nefislerini din ve hikmet zecriyle dizginlemeleri ve bunların nefislerde büyümesine izin vermemeleri için nehyolunmuşlardır. Çeşitli başlıklar altında malları gasp etmeye yönelik ihtilaller ve propagandalar, ancak Allah'ın bazı insanları diğerlerine üstün kıldığı şeyleri temenni etmekten yahut Allah'ın insanları birbirine üstün kılmasının bir eserinden kaynaklanmıştır.
وَقَوْلُهُ: بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ صَالِحٌ لِأَنْ يَكُونَ مُرَادًا بِهِ آحَادُ النَّاسِ، وَلِأَنْ يَكُونَ مُرَادًا بِهِ أَصْنَافُهُمْ.
Âyetteki { بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } “birbirinize” ifadesi, tek tek fertlerin kastedilmesine de onların sınıflarının kastedilmesine de elverişlidir.
وَقَوْلُهُ: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا الْآيَةَ: إِنْ أُرِيدَ بِذِكْرِ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ هُنَا قَصْدُ تَعْمِيمِ النَّاسِ مِثْلَ مَا يُذْكَرُ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ، وَالْبَرُّ وَالْبَحْرُ، وَالنَّجْدُ وَالْغَوْرُ، فَالنَّهْيُ الْمُتَقَدِّمُ عَلَى عُمُومِهِ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مَسُوقَةٌ مَسَاقَ التَّعْلِيلِ لِلنَّهْيِ عَنِ التَّمَنِّي قَطْعًا لِعُذْرِ الْمُتَمَنِّينَ، وَتَأْنِيسًا بِالنَّهْيِ، وَلِذَلِكَ فَصَّلَتْ وَإِنْ أُرِيدَ بِالرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ كُلًّا مِنَ النَّوْعَيْنِ بِخُصُوصِهِ بِمَعْنَى أَنَّ الرِّجَالَ يَخْتَصُّونَ بِمَا اكْتَسَبُوهُ، وَالنِّسَاءَ يَخْتَصِصْنَ بِمَا اكْتَسَبْنَ مِنَ الْأَمْوَالِ، فَالنَّهْيُ الْمُتَقَدِّمُ مُتَعَلِّقٌ بِالتَّمَنِّي الَّذِي يُفْضِي إِلَى أَكْلِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى وَالنِّسَاءِ، أَيْ لَيْسَ لِلْأَوْلِيَاءِ أَكْلُ أَمْوَالِ مَوَالِيهِمْ وَوَلَايَاهُمْ إِذْ لِكُلٍّ مِنْ هَؤُلَاءِ مَا اكْتَسَبَ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ عِلَّةٌ لِجُمْلَةٍ مَحْذُوفَةٍ دَلَّتْ هِيَ عَلَيْهَا، تَقْدِيرُهَا: وَلَا تَتَمَنَّوْا فَتَأْكُلُوا أَمْوَالَ مَوَالِيكُمْ.
Âyetteki { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا } “Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır...” ifadesine gelince: Şayet burada erkeklerin ve kadınların zikredilmesiyle doğu ile batı, kara ile deniz, dağ ile ova ifadelerinde olduğu gibi insanların bütünü kastedilmişse, önceki nehiy umumiliği üzeredir. Bu cümle ise, temenni edenlerin mazeretini kesmek ve nehye alıştırmak maksadıyla temenniden nehyetmenin gerekçesi (ta'lîl) olarak sevk edilmiştir ve bu sebeple tafsilat verilmiştir. Eğer erkekler ve kadınlar ifadeleriyle iki cinsin her biri hususi olarak kastedilmişse; yani erkekler kazandıkları mallara, kadınlar da kazandıkları mallara bizzat sahip olurlar anlamındaysa, bu takdirde önceki nehiy yetimlerin ve kadınların mallarını yemeye götüren temenniyle ilgilidir; yani velilerin, vesayeti altındakilerin mallarını yemeye hakları yoktur; zira bunlardan her birinin kendi kazandığı vardır. Bu cümle, kendisinin delalet ettiği mahzuf bir cümlenin illetidir; takdiri de şöyledir: "Temenni edip de vesayetiniz altındakilerin mallarını yemeyin."
وَالنَّصِيبَ: الْحَظُّ وَالْمِقْدَارُ، وَهُوَ صَادِقٌ عَلَى الْحَظِّ فِي الْآخِرَةِ وَالْحَظِّ فِي الدُّنْيَا، وَتَقَدَّمَ آنِفًا.
Nasip (النَّصِيب): Pay ve miktardır; hem ahiretteki pay hem de dünyadaki pay için geçerlidir ve az önce geçmişti.
وَالِاكْتِسَابُ: السَّعْيُ لِلْكَسْبِ، وَقَدْ يُسْتَعَارُ لِحُصُولِ الشَّيْءِ وَلَوْ بِدُونِ سَعْيٍ وَعِلَاجٍ.
İktisâb (الِاكْتِسَاب): Kazanç için çaba sarf etmektir; bazen çaba ve zahmet olmaksızın bir şeyin elde edilmesi için de istiare yoluyla kullanılır.
وَ (مِنْ) لِلتَّبْعِيضِ أَوْ لِلِابْتِدَاءِ، وَالْمَعْنَى يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اسْتَحَقَّ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ كُلٌّ حَظَّهُ مِنَ الْأجر وَالثَّوَاب المنجرّ لَهُ مِنْ عَمَلِهِ، فَلَا فَائِدَةَ فِي تَمَنِّي فَرِيقٍ أَنْ يَعْمَلَ عَمَلَ فَرِيقٍ آخَرَ، لِأَنَّ الثَّوَابَ غَيْرُ مُنْحَصِرٍ فِي عَمَلٍ مُعَيَّنٍ، فَإِنَّ وَسَائِلَ الثَّوَابِ كَثِيرَةٌ فَلَا يَسُوءُكُمُ النَّهْيُ عَنْ تَمَنِّي مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ. وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمَعْنَى: اسْتَحَقَّ كُلُّ شَخْصٍ، سَوَاءٌ كَانَ رَجُلًا أَمِ امْرَأَةً، حَظَّهُ مِنْ مَنَافِع الدُّنْيَا المنجرّ لَهُ مِمَّا سَعَى إِلَيْهِ بِجُهْدِهِ، أَوِ الَّذِي هُوَ
{ مِنْ } harf-i cerri teb'îz (kısmîlik) veya ibtidâ (başlangıç) içindir. Anlamın şöyle olması muhtemeldir: Erkekler ve kadınların her biri, kendi amelinden kendisine doğan ecir ve mükâfattan payını hak etmiştir; dolayısıyla bir grubun diğer grubun amelini yapmayı temenni etmesinde bir fayda yoktur, çünkü mükâfat belirli bir amele hasredilmiş değildir; nitekim mükâfat vesileleri pek çoktur, şu halde Allah'ın bir kısmınızı diğerine üstün kıldığı şeyleri temenni etmekten nehyolunmanız canınızı sıkmasın. Anlamın şöyle olması da muhtemeldir: Erkek olsun kadın olsun her şahıs, kendi gayretiyle çabaladığı yahut
بَعْضُ مَا سَعَى إِلَيْهِ، فَتَمَنِّي أَحَدٍ شَيْئًا لَمْ يَسْعَ إِلَيْهِ وَلَمْ يَكُنْ مِنْ حُقُوقِهِ، هُوَ تَمَنٍّ غَيْرُ عَادِلٍ، فَحَقَّ النَّهْيُ عَنْهُ أَوِ الْمَعْنَى اسْتَحَقَّ أُولَئِكَ نَصِيبَهُمْ مِمَّا كَسَبُوا، أَيْ مِمَّا شُرِعَ لَهُمْ مِنَ الْمِيرَاثِ وَنَحْوِهِ، فَلَا يَحْسُدْ أَحَدٌ أَحَدًا عَلَى مَا جُعِلَ لَهُ مِنَ الْحَقِّ، لِأَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ بِأَحَقِّيَّةِ بَعْضِكُمْ عَلَى بعض.
çabaladığı şeyin bir parçası olan dünya menfaatlerinden kendi hissesini hak etmiştir. Dolayısıyla bir kimsenin çabalamadığı ve haklarından olmayan bir şeyi temenni etmesi adil olmayan bir temennidir; bu sebeple ondan nehyedilmesi hak olmuştur. Yahut anlam şöyledir: Onlar kazandıklarından, yani kendileri için meşru kılınan miras ve benzeri şeylerden nasiplerini hak etmişlerdir; öyleyse hiç kimse bir başkasına verilmiş olan haktan ötürü ona haset etmesin; çünkü Allah, bir kısmınızın diğerine olan haklılığını en iyi bilendir.
وَقَوله: وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ كَانَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا إِلَخْ، الَّذِي هُوَ عِلَّةُ النَّهْيِ عَنِ التَّمَنِّي، فَالْمَعْنَى: لِلرِّجَالِ مَزَايَاهُمْ وَحُقُوقُهُمْ، وَلِلنِّسَاءِ مَزَايَاهُنَّ وَحُقُوقُهُنَّ، فَمَنْ تَمَنَّى مَا لَمْ يُعَدَّ لِصِنْفِهِ فَقَدِ اعْتَدَى، لَكِنْ يَسْأَلُ اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ أَنْ يُعْطِيَهُ مَا أَعَدَّ لِصِنْفِهِ مِنَ الْمَزَايَا، وَيَجْعَلَ ثَوَابَهُ مُسَاوِيًا لِثَوَابِ الْأَعْمَالِ الَّتِي لَمْ تُعَدَّ لِصِنْفِهِ، كَمَا
Âyetteki { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin” buyruğuna gelince: Şayet bu, temenniden nehyetmenin illeti olan { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا } ilâ ahir ifadesine matuf ise anlam şöyledir: Erkeklerin kendilerine has meziyetleri ve hakları vardır, kadınların da kendilerine has meziyetleri ve hakları vardır; öyleyse kim kendi cinsine tayin edilmemiş olanı temenni ederse haddi aşmış olur; ancak Allah'tan O'nun lütfunu isteyerek kendi cinsine hazırladığı meziyetleri vermesini ve sevabını kendi cinsine tayin edilmeyen amellerin sevabına denk kılmasını dilesin; nitekim
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ لِلنِّسَاءِ: «لَكُنَّ أَفْضَلُ الْجِهَادِ حَجٌّ مَبْرُورٌ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlara: «Sizin için cihadın en faziletlisi mebrûr bir hactır» buyurmuştur.
وَإِنْ كَانَ عَطْفًا عَلَى النَّهْيِ فِي قَوْلِهِ: وَلَا تَتَمَنَّوْا فَالْمَعْنَى: لَا تَتَمَنَّوْا مَا فِي يَدِ الْغَيْرِ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنَّ فَضْلَ اللَّهِ يَسَعُ الْإِنْعَامَ عَلَى الْكُلِّ، فَلَا أَثَرَ لِلتَّمَنِّي إِلَّا تَعَبُ النَّفْسِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُور:
Şayet { وَلا تَتَمَنَّوْا } “temenni edip durmayın” ifadesindeki nehye matuf ise anlam şöyledir: Başkasının elindekini temenni etmeyin ve Allah'tan O'nun lütfunu isteyin; çünkü Allah'ın lütfu herkese ihsanda bulunmaya yeter; temenninin ise nefse yorgunluk vermekten başka hiçbir etkisi yoktur. Cumhur kıraatinde:
وَسْئَلُوا- بِإِثْبَاتِ الْهَمْزَةِ بَعْدَ السِّينِ السَّاكِنَةِ وَهِيَ عَيْنُ الْفِعْلِ- وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَالْكِسَائِيُّ- بِفَتْحِ السِّينِ وَحَذْفِ الْهَمْزَةِ بَعْدَ نَقْلِ حَرَكَتِهَا إِلَى السِّينِ السَّاكِنِ قَبْلَهَا تَخْفِيفًا-.
Fiilin aynü'l-fiili olan sâkin sîn harfinden sonra hemzenin ispatıyla { وَسْئَلُوا } şeklinde okunmuştur. İbn Kesîr ve Kisâî ise teshîl/tahfîf amacıyla, hemzenin harekesini kendisinden önceki sâkin sîne naklettikten sonra sînin fethası ve hemzenin hazfiyle [«وَسَلُوا» şeklinde] okumuşlardır.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً تَذْيِيلٌ مُنَاسِبٌ لِهَذَا التَّكْلِيفِ، لِأَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِعَمَلِ النَّفْسِ لَا يُرَاقِبُ فِيهِ إلّا ربّه.
Âyetteki { إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” ifadesi, bu mükellefiyete uygun bir tezyîldir; çünkü bu husus nefsin ameliyle ilgilidir ve bunda kulun Rabbinden başka hiçbir murakıbı yoktur.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٣٣]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 33]
وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٣٣)
{ وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٣٣) } “Ana babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık. Yeminlerinizin bağladığı kimselere de kendi paylarını verin. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.”
الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ [النِّسَاء:
Bu cümle, [Nisâ sûresi, 32. ayetteki] { وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } cümlesine matuftur;
٣٢] بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ جَامِعًا لِمَعْنَى النَّهْيِ عَنِ الطَّمَعِ فِي مَالِ صَاحِبِ الْمَالِ، قُصِدَ مِنْهَا اسْتِكْمَالُ تَبْيِينِ مَنْ لَهُمْ حَقٌّ فِي الْمَالِ.
zira o ayet mal sahibinin malına göz dikmeyi yasaklama anlamını kapsamaktadır; bu cümle ile de malda hakkı olanların açıklanmasının tamamlanması amaçlanmıştır.
وَشَأْنُ (كُلٍّ) إِذَا حُذِفَ مَا تُضَافُ إِلَيْهِ أَنْ يُعَوِّضَ التَّنْوِينُ عَنِ الْمَحْذُوفِ، فَإِنْ جَرَى فِي الْكَلَامِ مَا يَدُلُّ عَلَى الْمُضَافِ إِلَيْهِ الْمَحْذُوفِ قُدِّرَ الْمَحْذُوفُ مِنْ لَفْظِهِ أَوْ مَعْنَاهُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِكُلٍّ وِجْهَةٌ
(Küll / كُلّ) kelimesinin kuralı şudur: Muzafun ileyhi hazfedildiğinde tenvin hazfedilenin yerine geçer. Eğer sözün akışında hazfedilen muzafun ileyhe delalet eden bir karine varsa, hazfedilen öge ya onun lafzından ya da anlamından takdir edilir; nitekim Bakara sûresindeki [148. ayette] Yüce Allah'ın { لِكُلٍّ وِجْهَةٌ } buyruğunda geçmişti.
فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٨] ، وَكَذَلِكَ هُنَا فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَحْذُوفُ مِمَّا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ- قَبْلَهُ- لِلرِّجالِ نَصِيبٌ- وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ [النِّسَاء: ٧] فَيُقَدَّرُ:
Aynı şekilde burada da hazfedilenin, daha önceki { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ- وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ } [Nisâ, 7] ayetinin delalet ettiği şeyden olması caizdir. Buna göre şöyle takdir edilir:
وَلِكُلِّ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ جَعَلْنَا مَوَالِيَ، أَوْ لِكُلِّ تَارِكٍ جَعَلْنَا مَوَالِيَ.
«Erkeklerden ve kadınlardan her biri için vârisler kıldık» yahut «geride mal bırakan her kimse için vârisler kıldık».
وَيَجُوزُ أَنْ يُقَدَّرَ: وَلِكُلِّ أَحَدٍ أَوْ شَيْءٍ جَعَلْنَا مَوَالِيَ.
Şöyle takdir edilmesi de caizdir: «Her bir kimse veya her bir şey için vârisler kıldık».
وَالْجَعْلُ مِنْ قَوْلِهِ: جَعَلْنا هُوَ الْجَعْلُ التَّشْرِيعِيُّ أَيْ شَرَعْنَا لِكُلِّ مَوَالِي لَهُمْ حَقٌّ فِي مَالِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً [الْإِسْرَاء: ٣٣] .
{ جَعَلْنا } ifadesindeki kılma (ce'l), teşrîî kılmadır; yani her biri için, onun malında hakkı olan vârisler meşru kıldık; nitekim Yüce Allah'ın { فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } [İsrâ, 33] buyruğunda da böyledir.
وَالْمَوَالِي جَمْعُ مَوْلًى وَهُوَ مَحَلُّ الْوَلْيِ، أَيِ الْقُرْبُ، وَهُوَ مَحَلٌّ مَجَازِيٌّ وَقُرْبٌ مَجَازِيٌّ. وَالْوَلَاءُ اسْمُ الْمَصْدَرِ لِلْوَلْيِ الْمَجَازِيِّ.
Mevâlî (مَوَالِي), mevlâ (مَوْلًى) kelimesinin çoğuludur; o da vely (وَلْي) yani yakınlık mahallidir. Bu mecazî bir mahal ve mecazî bir yakınlıktır. Velâ (وَلَاء) ise mecazî veliy için ism-i masdardır.
وَفِي نَظْمِ الْآيَةِ تَقَادِيرُ جَدِيرَةٌ بِالِاعْتِبَارِ، وَجَامِعَةٌ لِمَعَانٍ مِنَ التَّشْرِيعِ:
Ayetin nazmında dikkate değer ve teşrîe dair pek çok manayı toplayan takdirler bulunmaktadır:
الْأَوَّلُ: وَلِكُلِّ تَارِكٍ، أَيْ تَارِكٍ مَالًا جَعَلْنَا مَوَالِيَ، أَيْ أَهْلَ وَلَاءٍ لَهُ، أَيْ قُرْبٍ، أَيْ وَرَثَةٍ. وَيَتَعَلَّقُ مِمَّا تَرَكَ بِمَا فِي مَوَالِيَ مِنْ مَعْنَى يَلُونَهُ، أَيْ يَرِثُونَهُ، وَمن لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ يَرِثُونَ مِمَّا ترك. وَمَا صدق (مَا) الْمَوْصُولَةِ هُوَ الْمَالُ، وَالصِّلَةُ قَرِينَةٌ عَلَى كَوْنِ الْمُرَادِ بِالْمَوَالِي الْمِيرَاثَ، وَكَوْنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ (كُلٍّ) هُوَ الْهَالِكُ أَوِ التَّارِكُ. وَلِكُلٍّ مُتَعَلِّقٌ بِ (جَعَلْنَا) ، قُدِّمَ عَلَى مُتَعَلَّقِهِ لِلِاهْتِمَامِ.
Birincisi: Geride mal bırakan her bir kimse için mevâlî, yani onunla velâ bağı bulunan kimseler, yani yakınlar, yani vârisler kıldık. { مِمَّا تَرَكَ } ifadesi, { مَوَالِيَ } lafzındaki «ona yakın olanlar / onu takip edenler», yani «ona vâris olanlar» manasına müteallıktır; [başındaki] «min» teb'îz (kısmiyet) içindir, yani bıraktığı şeyden vâris olurlar. Sıla cümlesi olan (mâ / مَا), maldır; bu sıla da mevâlî ile kastedilenin miras olduğuna ve (küll / كُلّ) kelimesine muzafun ileyh olanın ölen veya geride mal bırakan kimse olduğuna bir karinedir. { وَلِكُلٍّ } ifadesi { جَعَلْنَا } fiiline müteallıktır, önemine binaen müteallakından öne geçirilmiştir.
وَقَوْلُهُ: الْوالِدانِ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ بَيَّنَ بِهِ المُرَاد فِي (مَوَالِيَ) ، وَيَصْلُحُ أَنْ يُبَيِّنَ بِهِ كُلَّ الْمُقَدَّرَ لَهُ مُضَافٌ. تَقْدِيرُهُ: لكلّ تَارِك. وتبيين كِلَا اللَّفْظَيْنِ سَوَاءٌ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّ التَّارِكَ:
Ayetin { الْوالِدانِ } kısmı, { مَوَالِيَ } lafzındaki muradı açıklayan bir isti'nâf-ı beyânîdir; aynı zamanda kendisine muzaf takdir edilen (küll / كُلّ) lafzını da açıklamaya elverişlidir; takdiri «geride mal bırakan her bir kimse» şeklindedir. Her iki lafzın tebyîni de anlam bakımından eşittir; zira geride mal bırakan kimse,
وَالِدٌ أَوْ قَرِيبٌ، وَالْمَوَالِيَ: وَالِدُونَ أَوْ قَرَابَةٌ. وَفِي ذِكْرِ الْوالِدانِ غُنْيَةٌ عَنْ ذِكْرِ الْأَبْنَاءِ لِتَلَازُمِهِمَا، فَإِنْ كَانَ الْوَالِدَانِ مِنَ الْوَرَثَةِ فَالْهَالِكُ وَلَدٌ وَإِلَّا فَالْهَالِكُ وَالِدٌ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ عِوَضٌ عَنْ مُضَافٍ إِلَيْهِ أَيْ: وَالِدَاهُمُ وَأَقْرَبُوهُمْ، وَالْمُضَافُ إِلَيْهِ الْمَحْذُوفُ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَوَالِي، وَهَذَا التَّقْدِيرُ يُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ نَاشِئًا عَنْ قَوْلِهِ: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا [النِّسَاء: ٣٢] ، أَيْ وَلِكُلٍّ مِنَ الصِّنْفَيْنِ جَعَلْنَا مَوَالِيَ يَرِثُونَهُ، وَهُوَ الْجَعْلُ الَّذِي فِي آيَاتِ الْمَوَارِيثِ.
ya ana babadır ya da akrabadır; mevâlî de ana babadır veya akrabadır. { الْوالِدانِ } ifadesinin zikredilmesi, birbirini gerektirmeleri sebebiyle evlatların zikredilmesine ihtiyaç bırakmamıştır; zira vârisler ana baba ise ölen evlattır, aksi takdirde ölen ana babadır. { الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } ifadelerindeki lâm-ı tarif muzafun ileyhin yerindedir; yani «onların ana babası ve yakın akrabaları» demektir; hazfedilen muzafun ileyhe ise «mevâlî» delalet etmektedir. Bu takdir, ayetin { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا } [Nisâ, 32] kavlinden neşet etmesine uygundur; yani her iki sınıftan her biri için ona vâris olacak mevâlî kıldık demektir ki bu da miras ayetlerindeki kılmadır.
وَالتَّقْدِيرُ الثَّانِي: وَلِكُلِّ شَيْءٍ مِمَّا تَرَكَهُ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ جَعَلْنَا مَوَالِيَ، أَيْ قَوْمًا يَلُونَهُ بِالْإِرْثِ، أَيْ يَرِثُونَهُ، أَيْ يَكُونُ تُرَاثًا لَهُمْ، فَيَكُونُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ الْمَحْذُوفُ اسْمًا نَكِرَةً عَامًّا يُبَيِّنُ نَوْعَهُ الْمَقَامُ، وَيَكُونُ مِمَّا تَرَكَ بَيَانًا لِمَا فِي تَنْوِينِ (كلّ) من الْإِبْهَام، وَيَكُونُ وَالْأَقْرَبُونَ فَاعِلا (لترك) .
İkinci takdir: Ana babanın ve akrabaların geride bıraktığı her bir şey için mevâlî kıldık; yani miras yoluyla ona yakın olan, yani ona vâris olan, yani o şey kendilerine miras kalan bir topluluk kıldık. Bu takdirde hazfedilen muzafun ileyh, türünü makamın açıkladığı umumi bir nekre isim olur; { مِمَّا تَرَكَ } ifadesi ise (küll / كلّ) kelimesinin tenvinindeki kapalılığı açıklayan bir beyan olur ve { وَالْأَقْرَبُونَ } ifadesi { تَرَكَ } fiilinin faili olur.
وَهَذَا التَّقْدِيرُ يُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ نَاشِئًا عَنْ قَوْلِهِ: مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ [النِّسَاء: ٣٢] أَيْ فِي الْأَمْوَالِ، أَيْ وَلِكُلٍّ مِنَ الَّذِينَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ جَعَلْنَا مَوَالِيَ يَؤُولُ إِلَيْهِمُ الْمَالُ، فَلَا تَتَمَنَّوْا مَا لَيْسَ لَكُمْ فِيهِ حَقٌّ فِي حَيَاةِ أَصْحَابِهِ، وَلَا مَا جَعَلْنَاهُ لِلْمَوَالِي بَعْدَ مَوْتِ أَصْحَابِهِ.
Bu takdir, ayetin { مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } [Nisâ, 32] kavlinden -yani mallardaki üstünlükten- neşet etmesine uygundur; yani bir kısmını diğerine üstün kıldığımız kimselerden her biri için, malın kendilerine intikal edeceği mevâlî kıldık; öyleyse sahiplerinin hayatında hakkınız olmayan şeyleri temenni etmeyin, sahiplerinin ölümünden sonra da mevâlî için kıldığımız şeyleri temenni etmeyin, demektir.
التَّقْدِيرُ الثَّالِثُ: وَلِكُلٍّ مِنْكُمْ جَعَلْنَا مَوَالِيَ، أَيْ عَاصِبِينَ مِنَ الَّذِينَ تَرَكَهُمُ الْوَالِدَانِ، مِثْلَ الْأَعْمَامِ وَالْأَجْدَادِ وَالْأَخْوَالِ، فَإِنَّهُمْ قُرَبَاءُ الْأَبَوَيْنِ، وَمِمَّا تَرَكَهُمُ الْأَقْرَبُونَ مِثْلُ أَبْنَاءِ الْأَعْمَامِ وَأَبْنَائِهِمْ وَإِنْ تَعَدَّدُوا، وَأَبْنَاءُ الْأَخَوَاتِ كَذَلِكَ، فَإِنَّهُمْ قُرَبَاءُ الْأَقْرَبِينَ، فَتَكُونُ الْآيَةُ مُشِيرَةً إِلَى إِرْجَاعِ الْأَمْوَالِ إِلَى الْعَصَبَةِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَإِلَى ذَوِيِ الْأَرْحَامِ عِنْدَ بَعْضِ الْفُقَهَاءِ، وَذَلِكَ إِذَا انْعَدَمَ الْوَرَثَةُ الَّذِينَ فِي آيَةِ الْمَوَارِيثِ السَّابِقَةِ، وَهُوَ حُكْمٌ مُجْمَلٌ بَيَّنَهُ
Üçüncü takdir: Sizden her biri için ana babanın geride bıraktığı kimselerden amcalar, dedeler ve dayılar gibi asabe vârisler kıldık; zira onlar ana babanın akrabalarıdır. Akrabaların geride bıraktığı kimselerden de amca çocukları ve ne kadar aşağıya inerse insin onların çocukları gibi [vârisler kıldık]; kız kardeşlerin çocukları da böyledir, zira onlar en yakınların akrabalarıdır. Buna göre ayet, önceki miras ayetinde belirtilen vârislerin bulunmaması durumunda malların cumhura göre asabeye, bazı fakihlere göre ise zevi'l-erhâma intikal ettirileceğine işaret etmektedir; bu mücmel bir hükümdür ve bunu
قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا فَمَا بَقِيَ فَلِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Farz payları sahiplerine verin, kalan ise en yakın erkek akrabaya aittir» buyruğu,