وَأَمَّا نِكَاحُ التَّفْوِيضِ: وَهُوَ أَنْ يَنْعَقِدَ النِّكَاحُ مَعَ السُّكُوتِ عَنِ الْمَهْرِ، وَهُوَ جَائِزٌ عِنْدَ جَمِيعِ الْفُقَهَاءِ فَجَوَازُهُ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يُفَوِّضُونَ إِلَّا وَهُمْ يَعْلَمُونَ مُعْتَادَ أَمْثَالِهِمْ، وَيَكُونُ (فَرِيضَةً) بِمَعْنَى تَقْدِيرًا، وَلِذَلِكَ قَالَ: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ، أَيْ فِيمَا زِدْتُمْ لَهُنَّ أَوْ أَسْقَطْنَ لَكُمْ عَنْ طِيبِ نَفْسٍ. فَهَذَا مَعْنَى الْآيَةِ بَيِّنًا لَا غُبَارَ عَلَيْهِ.
Nikâh-ı tefvîze —ki mehir zikredilmeksizin nikâh akdinin yapılmasıdır ve bütün fıkıhçılar nezdinde caizdir— gelince; bunun caiz oluşu, tarafların ancak emsallerinin örfünü bilerek tefvizde bulunacakları esasına dayanır. Buradaki { فَرِيضَةً } kelimesi “takdir ve belirleme” manasındadır; bu sebeple Allah Teâlâ: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ } “Belirlendikten sonra, karşılıklı rıza ile anlaştığınız hususta üzerinize bir günah yoktur” buyurmuştur; yani gönül hoşluğuyla kadınlara fazladan verdiğiniz veya onların size bağışlayıp düşürdüğü miktarlarda bir vebal yoktur. İşte âyetin anlamı apaçık ve üzerinde hiçbir şüphe kalmayacak şekilde böyledir.
وَذَهَبُ جَمْعٌ: مِنْهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَابْنُ جُبَيْرٍ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ لِمَا وَقَعَ فِيهَا مِنْ قَوْلِهِ: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ. وَنِكَاحُ الْمُتْعَةِ: هُوَ الَّذِي تَعَاقَدَ الزَّوْجَانِ عَلَى أَنْ تَكُونَ الْعِصْمَةُ بَيْنَهُمَا مُؤَجَلَةً بِزَمَانٍ أَوْ بِحَالَةٍ، فَإِذَا انْقَضَى ذَلِكَ الْأَجَلُ ارْتَفَعَتِ الْعِصْمَةُ، وَهُوَ نِكَاحٌ قَدْ أُبِيحَ فِي الْإِسْلَامِ لَا مَحَالَةَ، وَوَقَعَ النَّهْيُ عَنْهُ يَوْمَ خَيْبَرَ، أَوْ يَوْمَ حُنَيْنٍ عَلَى الْأَصَحِّ. وَالَّذِينَ قَالُوا: حُرِّمَ يَوْمَ خَيْبَرَ قَالُوا: ثُمَّ أُبِيحَ فِي غَزْوَةِ الْفَتْحِ، ثُمَّ نُهِيَ عَنْهُ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ مِنْ يَوْمِ الْفَتْحِ. وَقِيلَ: نُهِيَ عَنْهُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ:
İbn Abbâs, Übey b. Ka'b ve İbn Cübeyr'in de aralarında bulunduğu bir topluluk, âyette geçen { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ } ifadesinden ötürü bu âyetin mut'a nikâhı hakkında indiği görüşüne varmışlardır. Mut'a nikâhı; eşlerin evlilik bağını belirli bir vakit veya bir durum ile sınırlandırmak üzere akdetmeleridir; o süre dolduğunda evlilik bağı ortadan kalkar. Bu, başlangıçta İslam'da kesinlikle mubah kılınmış bir nikâhtı; en sahih görüşe göre Hayber günü veya Huneyn günü yasaklanmıştır. Hayber günü haram kılındığını söyleyenler; ardından Mekke fethi gazvesinde mubah kılındığını, sonra fethin üçüncü günü tekrar yasaklandığını söylemişlerdir. Veda Haccı'nda yasaklandığı da söylenmiştir; Ebû Dâvûd:
وَهُوَ أَصَحُّ. وَالَّذِي اسْتَخْلَصْنَاهُ أَنَّ الرِّوَايَاتِ فِيهَا مُضْطَرِبَةٌ اضْطِرَابًا كَبِيرًا.
“En sahih olanı da budur” demiştir. Bizim ulaştığımız sonuca göre bu konudaki rivayetler büyük bir ızdırap (tutarsızlık ve ihtilaf) içermektedir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْأَخِيرِ مِنْ شَأْنِهِ: فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ الْأَمْرَ اسْتَقَرَّ عَلَى تَحْرِيمِهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: نَسَخَتْهُ آيَةُ الْمَوَارِيثِ لِأَنَّ فِيهَا وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ ...
Âlimler bu meselenin nihai hükmü konusunda ihtilaf etmişlerdir: Cumhur, hükmün mut'anın haram kılınması üzerinde istikrar kazandığı görüşüne gitmiştir. Onlardan kimi miras âyetinin bunu neshettiğini söylemiştir; çünkü orada { وَلَكُمْ نِصْفُ ما تَرَكَ أَزْواجُكُمْ } “Eşlerinizin bıraktıklarının yarısı sizindir...”
وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ [النِّسَاء: ١٢] فَجَعَلَ لِلْأَزْوَاجِ حَظًّا مِنَ الْمِيرَاثِ، وَقَدْ كَانَتِ الْمُتْعَةُ لَا مِيرَاثَ فِيهَا. وَقِيلَ: نَسَخَهَا مَا
{ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ } “Eğer çocuğunuz yoksa, bıraktığınızın dörtte biri onlarındır” [Nisâ, 12] buyurularak eşler için mirastan bir pay tayin edilmiştir; oysa mut'ada miras payı yoktu. Bir görüşe göre de bunu nesheden şey,
مُسْلِمٌ عَنْ سَبْرَةَ الْجُهَنِيِّ، أَنَّهُ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مُسْنِدًا ظَهْرَهُ إِلَى الْكَعْبَةِ ثَالِثَ يَوْمٍ مِنَ الْفَتْحِ يَقُولُ: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُ أَذِنْتُ لَكُمْ فِي الِاسْتِمْتَاعِ مِنْ هَذِهِ النِّسَاءِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ ذَلِكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»
Müslim'in Sebre el-Cühenî'den rivayet ettiği şu hadistir: O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Mekke fethinin üçüncü gününde sırtını Kâbe'ye yaslamış halde şöyle derken görmüştür: «Ey insanlar! Ben şu kadınlardan faydalanmanız (mut'a yapmanız) hususunda size izin vermiştim; ancak bilin ki Allah bunu kıyamet gününe kadar haram kılmıştır.»
. وَانْفِرَادُ سَبْرَةَ بِهِ فِي مِثْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ مَغْمَزٌ فِي رِوَايَتِهِ، عَلَى أَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ النَّاسَ اسْتَمْتَعُوا. وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَجَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ وَالصَّحَابَةِ أَنَّهُمْ قَالُوا بِجَوَازِهِ. قِيلَ: مُطْلَقًا، وَهُوَ قَوْلُ الْإِمَامِيَّةِ، وَقِيلَ: فِي حَالِ الضَّرُورَةِ عِنْدَ أَصْحَابِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَالْيَمَنِ.
Böylesi [önemli] bir günde Sebre'nin bu rivayette tek kalması, onun rivayeti hakkında bir kusur teşkil eder; kaldı ki insanların [sonraları da] mut'a yaptıkları sabit olmuştur. Ali b. Ebî Tâlib, İmrân b. Husayn, İbn Abbâs ile sahâbe ve tâbiînden bir gruptan onun caiz olduğunu söyledikleri nakledilmiştir. Bir rivayette [bunun] mutlak olarak caiz olduğu söylenmiştir ki İmamiyye'nin kavli budur; bir rivayette ise İbn Abbâs'ın Mekke ve Yemen ehlinden olan talebelerine göre zaruret halinde caiz olduğu ifade edilmiştir.
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَوْلَا أَنَّ عُمَرَ نَهَى عَنِ الْمُتْعَةِ مَا زَنَى إِلَّا شَفًى .
İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Eğer Ömer mut'ayı yasaklamasaydı, şefâ (pek az kimse) müstesna hiç kimse zina etmezdi”.
وَعَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ فِي «الصَّحِيحِ» أَنَّهُ قَالَ: «نَزَلَتْ آيَّةُ الْمُتْعَةِ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَمْ يَنْزِلْ
es-Sahîh'te İmrân b. Husayn'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Mut'a âyeti Allah'ın Kitabı'nda indi ve
بَعْدَهَا آيَةٌ تَنْسَخُهَا، وَأَمَرَنَا بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ قَالَ رَجُلٌ بِرَأْيِهِ مَا شَاءَ»
ondan sonra onu nesheden bir âyet inmedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bize bunu emretti; sonra bir adam kendi görüşüne göre dilediğini söyledi.»
يَعْنِي عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ حِينَ نَهَى عَنْهَا فِي زَمَنٍ مِنْ خِلَافَتِهِ بَعْدَ أَنْ عَمِلُوا بِهَا فِي مُعْظَمِ خِلَافَتِهِ، وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُفْتِي بِهَا، فَلَمَّا قَالَ لَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أَتَدْرِي مَا صَنَعْتَ بِفَتْوَاكَ فَقَدْ سَارَتْ بِهَا الرُّكْبَانُ حَتَّى قَالَ الْقَائِلُ:
[Bununla], hilafetinin büyük bir kısmında onunla amel ettikten sonra, hilafetinin bir döneminde onu yasakladığında Ömer b. el-Hattâb'ı kastetmektedir. İbn Abbâs da buna [cevaz yönünde] fetva veriyordu. Saîd b. Cübeyr ona: "Fetvanla ne yaptığını biliyor musun? Kervanlar onu [her yana] taşıdı; hatta bir şair şöyle dedi:" deyince...
قَدْ قُلْتُ لِلرَّكْبِ إِذْ طَالَ الثَّوَاءُ بِنَا ... يَا صَاحِ هَلْ لَكَ فِي فَتْوَى ابْنِ عَبَّاسِ
Kervandakilere, konaklamamız uzayınca dedim ki: ... Ey dostum, İbn Abbâs'ın fetvasına ne dersin?
فِي بَضَّةٍ رَخْصَةِ الْأَطْرَافِ نَاعِمَةٍ ... تَكُونُ مَثْوَاكَ حَتَّى مَرْجِعِ النَّاسِ
Tenı beyaz, uzuvları yumuşak ve narin bir kadına ... İnsanlar dönünceye kadar senin durağın olacak.
أَمْسَكَ عَنِ الْفَتْوَى وَقَالَ: إِنَّمَا أَحْلَلْتُ مِثْلَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ، يُرِيدُ عِنْدَ الضَّرُورَةِ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ثَبَاتِ عَلِيٍّ عَلَى إِبَاحَتِهَا، وَفِي رُجُوعِهِ. وَالَّذِي عَلَيْهِ عُلَمَاؤُنَا أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ إِبَاحَتِهَا. أَمَّا عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ فَثَبَتَ عَلَى الْإِبَاحَةِ. وَكَذَلِكَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَى «الصَّحِيحِ» . وَقَالَ مَالِكٌ: يُفْسَخُ نِكَاحُ الْمُتْعَةِ قَبْلَ الْبِنَاءِ وَبَعْدَ الْبِنَاءِ، وَفَسْخُهُ بِغَيْرِ طَلَاقٍ، وَقِيلَ: بِطَلَاقٍ، وَلَا حَدَّ فِيهِ عَلَى الصَّحِيحِ مِنَ الْمَذْهَبِ، وَأَرْجَحُ الْأَقْوَالِ أَنَّهَا رُخْصَةٌ لِلْمُسَافِرِ وَنَحْوِهِ مِنْ أَحْوَالِ الضَّرُورَاتِ، وَوَجْهُ مُخَالَفَتِهَا لِلْمَقْصِدِ مِنَ النِّكَاحِ مَا فِيهَا مِنَ التَّأْجِيلِ. وَلِلنَّظَرِ فِي ذَلِكَ مَجَالٌ.
[Bunun üzerine İbn Abbâs] fetva vermekten vazgeçti ve şöyle dedi: “Ben onu ancak Allah'ın leşi ve kanı helal kıldığı gibi helal kıldım”, yani zaruret anını kastetmektedir. Âlimler Hz. Ali'nin mut'anın mubahlığı görüşünde sebat edip etmediği ve bundan dönüp dönmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bizim âlimlerimizin benimsediği görüşe göre o, mubah olduğu hükmünden dönmüştür. İmrân b. Husayn ise mubah olduğu görüşünde sebat etmiştir. Aynı şekilde “es-Sahîh”e göre İbn Abbâs da böyledir. Mâlik şöyle demiştir: “Mut'a nikâhı zifaftan önce de zifaftan sonra da feshedilir; feshi talaksız olur; bir görüşe göre talakladır ve mezhepten sahih olan görüşe göre onda had cezası yoktur.” En kuvvetli görüş ise bunun yolcu ve benzeri zaruret hallerinde olanlar için bir ruhsat olduğudur; nikâhın asıl gayesine aykırı düşen yönü ise onda bir sürenin belirlenmiş olmasıdır. Bu meseleyi yeniden incelemeye imkân vardır.
وَالَّذِي يُسْتَخْلَصُ مِنْ مُخْتَلِفِ الْأَخْبَارِ أَنَّ الْمُتْعَةَ أَذِنَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَرَّتَيْنِ، وَنَهَى عَنْهَا مَرَّتَيْنِ، وَالَّذِي يُفْهَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ لَيْسَ ذَلِكَ بِنَسْخٍ مُكَرَّرٍ وَلَكِنَّهُ إِنَاطَةُ إِبَاحَتِهَا بِحَالِ الِاضْطِرَارِ، فَاشْتَبَهَ عَلَى الرُّوَاةِ تَحْقِيقُ عُذْرِ الرُّخْصَةِ بِأَنَّهُ نَسْخٌ. وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ النَّاسَ اسْتَمْتَعُوا فِي زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ، وَعُمَرَ، ثُمَّ نَهَى عَنْهَا عُمَرُ فِي آخِرِ خِلَافَتِهِ. وَالَّذِي اسْتَخْلَصْنَاهُ فِي حُكْمِ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ أَنَّهُ جَائِزٌ عِنْدَ الضَّرُورَةِ الدَّاعِيَةِ إِلَى تَأْجِيلِ مُدَّةِ الْعِصْمَةِ، مِثْلُ الْغُرْبَةِ فِي سَفَرٍ أَوْ غَزْوٍ إِذَا لَمْ تَكُنْ مَعَ الرَّجُلِ زَوْجُهُ. وَيُشْتَرَطُ فِيهِ مَا يُشْتَرَطُ فِي النِّكَاحِ مِنْ صَدَاقٍ وَإِشْهَادٍ وَوَلِيٍّ حَيْثُ يُشْتَرَطُ، وَأَنَّهَا تَبِينُ مِنْهُ عِنْدَ انْتِهَاءِ الْأَجَلِ، وَأَنَّهَا لَا مِيرَاثَ فِيهَا بَيْنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، إِذَا مَاتَ أَحَدُهُمَا فِي مُدَّةِ الِاسْتِمْتَاعِ، وَأَنَّ عِدَّتَهَا حَيْضَةٌ وَاحِدَةٌ، وَأَنَّ الْأَوْلَادَ لَاحِقُونَ بِأَبِيهِمُ الْمُسْتَمْتِعِ. وَشَذَّ النَّحَّاسُ فَزَعَمَ أَنَّهُ لَا يَلْحَقُ الْوَلَدُ بِأَبِيهِ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ.
Farklı rivayetlerden çıkarılan netice şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mut'aya iki defa izin vermiş ve onu iki defa yasaklamıştır. Bundan anlaşılan ise bunun mükerrer bir nesh olmadığı, bilakis mubah kılınmasının zaruret haline bağlanmış olmasıdır. Bu sebeple râviler ruhsatın özrünü tespit etme hususunda yanılarak bunu bir nesh zannetmişlerdir. İnsanların Ebû Bekir ve Ömer döneminde mut'a yaptıkları sabit olmuştur; sonra Ömer hilafetinin sonlarında onu yasaklamıştır. Mut'a nikâhının hükmü hakkında ulaştığımız son netice şudur: Yanında eşi bulunmayan bir erkeğin yolculuk veya gazve gibi gurbet hallerinde olduğu gibi evlilik bağını süreye bağlamayı gerektiren bir zaruret anında caizdir. Onda mehir, şahit tutma ve şart koşulan yerlerde veli bulunması gibi normal nikâhta şart koşulan hususlar şarttır; süre bittiğinde kadın ondan bâin olarak ayrılır; mut'a süresi içinde taraflardan biri ölürse kadın ile erkek arasında miras cereyan etmez; iddeti tek bir hayız müddetidir ve doğan çocuklar mut'a yapan babaya nesep olarak bağlanır. en-Nehhâs ise aykırı bir görüş belirterek mut'a nikâhında çocuğun babaya nispet edilmeyeceğini iddia etmiştir.
وَنَحْنُ نَرَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ بِمَعْزِلٍ عَنْ أَنْ تَكُونَ نَازِلَةً فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، وَلَيْسَ سِيَاقُهَا سَامِحًا بِذَلِكَ، وَلَكِنَّهَا صَالِحَةٌ لِانْدِرَاجِ الْمُتْعَةِ فِي عُمُوم فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ فَيُرْجَعُ فِي مَشْرُوعِيَّةِ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ إِلَى مَا سَمِعت آنِفا.
Biz bu âyetin mut'a nikâhı hakkında inmiş olmaktan uzak olduğu görüşündeyiz; zira âyetin siyakı buna elvermemektedir. Ancak âyet, mut'anın { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ } ifadesinin umumuna dâhil olmasına elverişlidir. Dolayısıyla mut'a nikâhının meşruiyeti hususunda az önce işittiğin açıklamalara müracaat edilir.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٢٥]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 25]
وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥)
{ وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } (25) “İçinizden her kim hür mümin kadınlarla evlenmeye güç yetiremezse, ellerinizin altında bulunan mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden) alsın. Allah sizin imanınızı çok iyi bilir. Siz birbirinizdensiniz. O halde iffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dost tutmamaları şartıyla, sahiplerinin izniyle onları nikâhlayın ve mehirlerini de örfe uygun olarak kendilerine verin. Evlendikten sonra bir fuhuş yaparlarsa, onlara hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı gerekir. Bu [cariye ile evlenme izni], içinizden günaha düşmekten korkanlar içindir. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (25)”
عُطِفَ قَوْلُهُ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا عَلَى قَوْلِهِ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ [النِّسَاء: ٢٤] تَخْصِيصًا لِعُمُومِهِ بِغَيْرِ الْإِمَاءِ، وَتَقْيِيدًا لِإِطْلَاقِهِ بِاسْتِطَاعَةِ الطَّوْلِ.
{ وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا } buyruğu, { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ } [Nisâ, 24] ifadesine matuftur; umûmunu cariyeler dışındakilere tahsis etmek ve mutlaklığını da mâlî/hukukî gücün yetmesi (tavl) şartıyla takyit etmek içindir.
وَالطَّوْلُ- بِفَتْحِ الطَّاءِ وَسُكُونِ الْوَاوِ- الْقُدْرَةُ، وَهُوَ مَصْدَرُ طَالَ الْمَجَازِيِّ بِمَعْنَى قَدَرَ، وَذَلِكَ أَنَّ الطَّوْلَ يَسْتَلْزِمُ الْمَقْدِرَةَ عَلَى الْمُنَاوَلَةِ فَلِذَلِكَ يَقُولُونَ: تَطَاوَلَ لِكَذَا، أَيْ تَمَطَّى لِيَأْخُذَهُ، ثُمَّ قَالُوا: تَطَاوَلَ، بِمَعْنَى تَكَلَّفَ الْمَقْدِرَةَ «وَأَيْنَ الثُّرَيَّا مِنْ يَدِ الْمُتَطَاوِلِ» فَجَعَلُوا لِطَالَ الْحَقِيقِيِّ مَصْدَرًا- بِضَمِّ الطَّاءِ- وَجَعَلُوا لِطَالَ الْمَجَازِيِّ مَصْدَرًا- بِفَتْحِ الطَّاءِ- وَهُوَ مِمَّا فَرَّقَتْ فِيهِ الْعَرَبُ بَيْنَ الْمَعْنَيَيْنِ المشتركين.
et-Tavl (الطَّوْلُ) —tâ harfinin fethası ve vâv'ın sükûnu ile— güç ve kudret demektir; güç yetirdi anlamındaki mecâzî “tâle” (طَالَ) fiilinin masdarıdır. Çünkü tavl, bir şeye uzanıp erişme gücünü gerektirir; bu yüzden “Onu almak için uzandı, gerindi” manasında “Tetâvele li-kezâ” (تَطَاوَلَ لِكَذَا) derler. Daha sonra gücü yetmeye çalışmak manasında “tetâvele” demişlerdir: «Gücü yetmeye çalışan kimsenin elinden Süreyyâ yıldızı nerede!» Böylece hakiki “tâle” fiili için —tâ harfinin dammesiyle (tûl)— bir masdar, mecâzî “tâle” fiili için ise —tâ harfinin fethasıyla (tavl)— bir masdar belirlemişlerdir. Bu durum, Arapların ortak kökten gelen iki mana arasını ayırdıkları hususlardandır.
وَالْمُحْصَناتُ [النِّسَاء: ٢٤] قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ- بِفَتْحِ الصَّادِ- وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ- بِكَسْرِ الصَّادِ- عَلَى اخْتِلَافِ مَعْنَيَيْ (أُحْصِنَّ) كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، أَيِ اللَّاتِي أَحْصَنَّ أَنْفُسَهُنَّ، أَوْ أَحْصَنَهُنَّ أَوْلِيَاؤُهُنَّ، فَالْمُرَادُ الْعَفِيفَاتُ. وَالْمُحْصَنَاتُ هُنَا وَصْفٌ خَرَجَ مَخْرَجَ الْغَالِبِ، لِأَنَّ الْمُسْلِمَ لَا يَقْصِدُ إِلَّا إِلَى نِكَاحِ امْرَأَةٍ عَفِيفَةٍ، قَالَ تَعَالَى: وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ [النُّور: ٣٠] أَيْ بِحَسَبِ خُلُقِ الْإِسْلَامِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْإِحْصَانَ يُطْلَقُ عَلَى الْحُرِّيَّةِ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْمُحْصَنَاتِ الْحَرَائِرُ، وَلَا دَاعِيَ إِلَيْهِ، وَاللُّغَةُ لَا تُسَاعِدُ عَلَيْهِ.
{ الْمُحْصَناتِ } [Nisâ, 24] lafzını cumhur —sâd harfinin fethasıyla (el-Muhsanât)— okumuş; Kisâî ise —daha önce geçtiği üzere { أُحْصِنَّ } fiilinin iki farklı manasına binaen— sâd harfinin kesresiyle (el-Muhsinât) okumuştur; yani kendi iffetlerini koruyan kadınlar veya velilerinin kendilerini iffetli kıldığı kadınlar demektir ki kastedilen iffetli kadınlardır. Buradaki el-Muhsanât vasfı galibe binaen zikredilmiştir; zira bir Müslüman ancak iffetli bir kadınla evlenmeyi hedefler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ } “Zina eden kadını da ancak zina eden veya müşrik olan bir erkek nikâhlar” [Nûr, 3]; yani İslam ahlakının gereği böyledir. İhsân kelimesinin hürriyet anlamına da geldiği, dolayısıyla el-Muhsanât'tan kastın hür kadınlar olduğu da söylenmiştir; fakat buna bir gerekçe yoktur ve dil de buna elvermemektedir.
وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ الطَّوْلَ هُنَا هُوَ الْقُدْرَةُ عَلَى بَذْلِ مَهْرٍ لِامْرَأَةٍ حُرَّةٍ احْتَاجَ لِتَزَوُّجِهَا:
Âyetin zâhiri şudur: Buradaki tavl, kişinin evlenmeye ihtiyaç duyduğu hür bir kadına mehir verme gücüdür;
أُولَى، أَوْ ثَانِيَةٍ، أَوْ ثَالِثَةٍ، أَوْ رَابِعَةٍ، لِأَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ عَدَمَ اسْتِطَاعَةِ الطَّوْلِ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ:
bu kadın ister birinci, ister ikinci, ister üçüncü, ister dördüncü olsun fark etmez. Zira Allah Teâlâ tavla güç yetirememeyi,
أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ [النِّسَاء: ٢٤] فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً [النِّسَاء: ٢٤] وَلِذَلِكَ كَانَ هَذَا الْأَصَحَّ فِي تَفْسِيرِ الطَّوْلِ. وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَابْنُ جُبَيْرٍ، وَالسُّدِّيُّ، وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ. وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ إِلَى أَنَّ مَنْ كَانَتْ لَهُ زَوْجَةٌ وَاحِدَةٌ فَهِيَ طَوْلٌ فَلَا يُبَاحُ لَهُ تَزَوُّجُ الْإِمَاءِ لِأَنَّهُ طَالِبُ شَهْوَةٍ إِذْ كَانَتْ عِنْدَهُ امْرَأَةٌ تعفّه عَن الزِّنَا. وَوَقَعَ لِمَالِكٍ مَا يَقْرُبُ مِنْ هَذَا فِي كِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمَوَّازِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ حَبِيبٍ، وَاسْتَحْسَنَهُ اللَّخْمِيُّ وَالطَّبَرِيُّ، وَهُوَ تَضْيِيقٌ لَا يُنَاسِبُ يُسْرَ الْإِسْلَامِ عَلَى أَنَّ الْحَاجَةَ إِلَى امْرَأَةٍ ثَانِيَةٍ قَدْ لَا يَكُونُ لِشَهْوَةٍ بَلْ لِحَاجَةٍ لَا تَسُدُّهَا امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ، فَتَعَيَّنَ الرُّجُوعُ إِلَى طَلَبِ التَّزَوُّجِ،
{ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ } “mallarınızla arayıp istemeniz” [Nisâ, 24] ve { فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً } “mehirlerini bir hak olarak onlara verin” [Nisâ, 24] buyruklarının karşılığında zikretmiştir. Bu sebeple tavlın tefsirinde en sahih olan mana budur. Bu, Mâlik'in kavlidir; İbn Abbâs, Mücâhid, İbn Cübeyr, es-Süddî ve Câbir b. Zeyd de bunu söylemişlerdir. Ebû Hanîfe ise yanında bir eşi bulunan kimsenin tavl (güç) sahibi olduğu, dolayısıyla cariyelerle evlenmesinin mubah olmadığı görüşüne varmıştır; çünkü yanında kendisini zinadan koruyacak bir kadın varken [cariye ile evlenmek istemesi] sadece şehvet talebidir. Mâlik'ten de Muhammed b. el-Mevvâz'ın kitabında buna yakın bir kavil nakledilmiştir ki bu İbn Habîb'in görüşüdür; Lahmî ve Taberî de bunu güzel bulmuşlardır. Ne var ki bu, İslam'ın kolaylık ilkesine uymayan bir daraltmadır; zira ikinci bir kadına duyulan ihtiyaç şehvetten ötürü olmayıp tek kadının karşılayamadığı bir zaruretten kaynaklanabilir. Dolayısıyla evlilik talebine
وَوُجُودِ الْمَقْدِرَةِ. وَقَالَ رَبِيعَةُ، وَالنَّخَعِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَعَطَاءٌ، وَالثَّوْرِيُّ، الطَّوْلُ: الصَّبْرُ وَالْجَلَدُ عَلَى نِكَاحِ الْحَرَائِرِ.
ve güç yetirme durumuna müracaat etmek zorunlu hale gelir. Rebîa, en-Nehaî, Katâde, Atâ ve es-Sevrî ise şöyle demişlerdir: Tavl; hür kadınlarla evlenmeye [imkân buluncaya kadar] sabretmek ve metanet göstermektir.
وَوَقَعَ لِمَالِكٍ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ: أَنَّ الَّذِي يَجِدُ مَهْرَ حُرَّةٍ وَلَا يَقْدِرُ عَلَى نَفَقَتِهَا، لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ أَمَةً، وَهَذَا لَيْسَ لِكَوْنِ النَّفَقَةِ مِنَ الطَّوْلِ وَلَكِنْ لِأَنَّ وُجُودَ الْمَهْرِ طَوْلٌ، وَالنَّفَقَةَ لَا مَحِيصَ عَنْهَا فِي كِلَيْهِمَا، وَقَالَ أَصْبَغُ: يَجُوزُ لِهَذَا أَنْ يَتَزَوَّجَ أَمَةً لِأَنَّ نَفَقَةَ الْأَمَةِ عَلَى أَهْلِهَا إِنْ لَمْ يَضُمُّهَا الزَّوْجُ إِلَيْهِ، وَظَاهِرٌ أَنَّ الْخِلَافَ فِي حَالٍ. وَقَوْلُهُ: أَنْ يَنْكِحَ مَعْمُولُ (طَوْلًا) بِحَذْفِ (اللَّامِ) أَوْ (عَلَى) إِذْ لَا يَتَعَدَّى هَذَا الْمَصْدَرُ بِنَفْسِهِ.
Muhammed'in kitabında Mâlik'ten şöyle bir görüş yer almıştır: Hür bir kadının mehrini bulan fakat nafakasına güç yetiremeyen kimsenin bir cariye ile evlenmesi caiz değildir. Bu durum nafakanın tavldan sayılmasından ötürü değil, bilakis mehrin bulunmasının tavl oluşundan ve nafakanın ise her iki evlilikte de kaçınılmaz bulunmasındandır. Asbağ ise şöyle demiştir: Böyle bir kimsenin cariye ile evlenmesi caizdir; çünkü koca cariyeyi kendi yanına almadığı müddetçe cariyenin nafakası sahiplerine aittir. Görünen o ki bu ihtilaf duruma göre değişmektedir. Âyetteki { أَنْ يَنْكِحَ } ifadesi, hazfedilmiş bir lâm harf-i cerri veya alâ cer edatı ile { طَوْلًا } lafzının mamulüdür; zira bu masdar kendi başına müteaddî olmaz.
وَمَعْنَى أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ أَيْ يَنْكِحَ النِّسَاءَ الْحَرَائِرَ أَبْكَارًا أَوْ ثَيِّبَاتٍ، دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ.
{ أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ } ifadesinin anlamı; bâkire olsun dul olsun hür kadınlarla nikâhlanmaktır. Buna { فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } buyruğu delalet etmektedir.
وَإِطْلَاقُ الْمُحْصَنَاتِ عَلَى النِّسَاءِ اللَّاتِي يَتَزَوَّجُهُنَّ الرِّجَالُ إِطْلَاقٌ مَجَازِيٌّ بِعَلَاقَةِ الْمَآلِ، أَيِ اللَّائِي يَصِرْنَ مُحْصَنَاتٍ بِذَلِكَ النِّكَاحِ إِنْ كُنَّ أَبْكَارًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً [يُوسُف: ٣٦] أَي عنبا آئلا إِلَى خَمْرٍ أَوْ بِعَلَاقَةِ مَا كَانَ، إِنْ كُنَّ ثَيِّبَاتٍ كَقَوْلِهِ: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ [النِّسَاء: ٢] وَهَذَا بَيِّنٌ، وَفِيهِ غُنْيَةٌ عَنْ تَأْوِيلِ الْمُحْصَنَاتِ بِمَعْنَى الْحَرَائِرِ، فَإِنَّهُ إِطْلَاقٌ لَا تُسَاعِدُ عَلَيْهِ اللُّغَةُ، لَا عَلَى الْحَقِيقَةِ وَلَا عَلَى الْمَجَازِ، وَقَدْ تَسَاهَلَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْقَوْلِ بِذَلِكَ.
Erkeklerin kendileriyle evlendiği kadınlar için el-Muhsanât lafzının kullanılması, gelecekteki durum alâkasıyla (alâkatü'l-meâl) mecâzî bir kullanımdır; yani şayet bâkire iseler o nikâh sayesinde iffetli ve evli kadınlar (muhsanât) haline gelecek olanlar demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir: { قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً } “Onlardan biri: ‘Ben rüyamda şarap sıktığımı gördüm’ dedi” [Yûsuf, 36]; yani şaraba dönüşecek olan üzümü [sıktığını gördü]. Yahut şayet dul iseler geçmişteki durum alâkasıyla (alâkatü mâ kâne) mecazdır; nitekim { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } “Yetimlere mallarını verin” [Nisâ, 2] buyruğu da böyledir. Bu mana gayet açıktır ve el-muhsanât kelimesini hür kadınlar diye tevil etme zahmetinden insanı müstağni kılar; zira bu, ne hakikat ne de mecaz bakımından dilin desteklemediği bir kullanımdır; müfessirler bunu söylemekte müsamahakâr davranmışlardır.
وَقَدْ وُصِفَ الْمُحْصَنَاتُ هُنَا بِالْمُؤْمِنَاتِ، جَرْيًا عَلَى الْغَالِبِ، وَمُعْظَمُ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْوَصْفَ خَرَجَ لِلْغَالِبِ وَلَعَلَّ الَّذِي حَمَلَهُمْ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ اسْتِطَاعَةَ نِكَاحِ الْحَرَائِرِ الْكِتَابِيَّاتِ طَوْلٌ، إِذْ لَمْ تَكُنْ إِبَاحَةُ نِكَاحِهِنَّ مَشْرُوطَةً بِالْعَجْزِ عَنِ الْحَرَائِرِ الْمُسْلِمَاتِ، وَكَانَ
Burada muhsanât kadınlar, galip duruma binaen { الْمُؤْمِناتِ } “mümin olanlar” şeklinde nitelenmiştir. İslam âlimlerinin çoğunluğu bu vasfın galibe binaen geldiği görüşündedir. Muhtemelen onları bu görüşe sevk eden sebep şudur: Hür Ehl-i kitap kadınlarla evlenmeye güç yetirmek de bir tavldır; zira onlarla evlenmenin mubah kılınması hür Müslüman kadınlardan aciz olma şartına bağlanmamıştı. Müslüman cariyelerle
نِكَاحُ الْإِمَاءِ الْمُسْلِمَاتِ مَشْرُوطًا بِالْعَجْزِ عَنِ الْحَرَائِرِ الْمُسْلِمَاتِ، فَحَصَلَ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ مَشْرُوطًا بِالْعَجْزِ عَنِ الْكِتَابِيَّاتِ أَيْضا بقاعدة قِيَاس الْمُسَاوَاةِ. وَعِلَّةُ ذَلِكَ أَنَّ نِكَاحَ الْأَمَةِ يُعَرِّضُ الْأَوْلَادَ لِلرِّقِّ، بِخِلَافِ نِكَاحِ الْكِتَابِيَّةِ، فَتَعْطِيلُ مَفْهُومِ قَوْلِهِ: الْمُؤْمِناتِ مَعَ الْمُحْصَناتِ حَصَلَ بِأَدِلَّةٍ أُخْرَى، فَلِذَلِكَ أَلْغَوُا الْوَصْفَ هُنَا، وَأَعْمَلُوهُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ. وَشَذَّ بَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ، فَاعْتَبَرُوا رُخْصَةَ نِكَاحِ الْأَمَةِ الْمُسْلِمَةِ مَشْرُوطَةً بِالْعَجْزِ عَنِ الْحُرَّةِ الْمُسْلِمَةِ، وَلَوْ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَى نِكَاحِ الْكِتَابِيَّةِ، وَكَأَنَّ فَائِدَةَ ذِكْرِ وَصْفِ الْمُؤْمِنَاتِ هُنَا أَنَّ الشَّارِعَ لَمْ يَكْتَرِثْ عِنْدَ التَّشْرِيعِ بِذِكْرِ غَيْرِ الْغَالِبِ الْمُعْتَبَرِ عِنْدَهُ، فَصَارَ الْمُؤْمِنَاتُ هُنَا كَاللَّقَبِ فِي نَحْوِ (لَا يُلْدَغُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ) .
evlenmek hür Müslüman kadınlardan aciz olma şartına bağlı kılınınca, kıyâs-ı müsâvât kaidesi gereğince Ehl-i kitap hür kadınlardan da aciz olma şartına bağlı olması neticesi hâsıl olmuştur. Bunun illeti ise şudur: Cariyenin nikâhı doğacak çocukları kölelik tehlikesine maruz bırakır; oysa Ehl-i kitap kadının nikâhında bu durum söz konusu değildir. Dolayısıyla { الْمُحْصَناتِ } lafzı ile birlikte zikredilen { الْمُؤْمِناتِ } kaydının mefhumunun devre dışı bırakılması başka delillerle gerçekleşmiştir; bu yüzden âlimler buradaki vasfı lağvetmişler, fakat { مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } buyruğunda ise onu işletmişlerdir. Bazı Şâfiîler ise kural dışına çıkarak, Müslüman cariyenin nikâh ruhsatını Ehl-i kitap hür kadınla evlenmeye güç yetirilse dahi hür Müslüman kadından aciz olma şartına bağlamışlardır. Sanki burada el-Mü'minât vasfının zikredilmesinin faydası, Şâri'in teşri sırasında kendi nezdinde muteber olan galip durum dışındakileri zikretmeye itibar etmemiş olmasıdır; böylece buradaki el-Mü'minât kaydı, «Mümin aynı delikten iki defa ısırılmaz» hadisindeki lafız gibi lakap mesabesinde olmuştur.
وَالْفَتَيَاتُ جَمْعُ فَتَاةٍ، وَهِيَ فِي الْأَصْلِ الشَّابَّةُ كَالْفَتَى، وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا الْأَمَةُ أُطْلِقَ
el-Feteyât (الْفَتَيَاتُ), fetât (فَتَاة) kelimesinin çoğuludur; kelime aslen el-fetâ (genç erkek) gibi genç kadın demektir. Burada ise onunla cariye kastedilmiştir. Cariyeye,
عَلَيْهَا الْفَتَاةُ كَمَا أُطْلِقَ عَلَيْهَا الْجَارِيَةُ، وَعَلَى الْعَبْدِ الْغُلَامُ، وَهُوَ مَجَازٌ بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ، لِأَنَّ الْعَبْدَ وَالْأَمَةَ يُعَامَلَانِ مُعَامَلَةَ الصَّغِيرِ فِي الْخِدْمَةِ، وَقِلَّةِ الْمُبَالَاةِ. وَوَصْفُ الْمُؤْمِنَاتِ عَقِبَ الْفَتَيَاتِ مَقْصُودٌ لِلتَّقْيِيدِ عِنْدَ كَافَّةِ السَّلَفِ، وَجُمْهُورِ أَيِمَّةِ الْفِقْهِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ أَنْ يَكُونَ لَهُ مَفْهُومٌ، وَلَا دَلِيلَ يَدُلُّ عَلَى تَعْطِيلِهِ، فَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُمْ نِكَاحُ أَمَةٍ كِتَابِيَّةٍ. وَالْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ أَنَّ اجْتِمَاعَ الرِّقِّ وَالْكُفْرِ يُبَاعِدُ الْمَرْأَةَ عَنِ الْحُرْمَةِ فِي اعْتِبَارِ الْمُسْلِمِ، فَيَقِلُّ الْوِفَاقُ بَيْنَهُمَا، بِخِلَافِ أَحَدِ الْوَصْفَيْنِ. وَيَظْهَرُ أَثَرُ ذَلِكَ فِي الْأَبْنَاءِ إِذْ يَكُونُونَ أَرِقَّاءَ مَعَ مُشَاهَدَةِ أَحْوَالِ الدِّينِ الْمُخَالِفِ فَيَمْتَدُّ الْبَوْنُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ أَبِيهِمْ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: مَوْقِعُ وَصْفِ الْمُؤْمِنَاتِ هُنَا كَمَوْقِعِهِ مَعَ قَوْلِهِ: الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ، فَلَمْ يَشْتَرِطْ فِي نِكَاحِ الْأَمَةِ كَوْنَهَا مُؤْمِنَةً، قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَلَا أَعْرِفُ هَذَا الْقَوْلَ لِأَحَدٍ مِنَ السَّلَفِ إِلَّا لِعَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ- وَهُوَ تَابِعِيٌّ قَدِيمٌ رَوَى عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَلِأَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ لَا يَرَى إِعْمَالَ الْمَفْهُومِ.
kendisine câriye (genç kız) ve erkek köleye gulâm (delikanlı) denildiği gibi fetât denilmiştir; bu da lüzum alâkasıyla mecazdır; zira köle ve cariyeye hizmette ve [sosyal statüde] fazla itibar edilmemede küçük çocuk muamelesi yapılır. Feteyât lafzından hemen sonra gelen { الْمُؤْمِناتِ } vasfı, Selef'in tamamı ve fıkıh imamlarının cumhuru nezdinde kayıt koyma (takyit) maksadıyla getirilmiştir; zira asıl olan bu vasfın bir mefhumunun bulunmasıdır ve bu mefhumun iptal edildiğine dair hiçbir delil yoktur. Dolayısıyla onlara göre Ehl-i kitap olan bir cariye ile nikâhlanmak caiz değildir. Bundaki hikmet şudur: Kölelik ile küfrün bir arada bulunması, Müslümanın gözünde o kadını hürmetten uzaklaştırır ve aralarındaki uyum azalır; oysa bu iki vasıftan sadece biri bulunduğunda durum böyle değildir. Bunun tesiri çocuklarda da görülür; zira çocuklar farklı bir dinin hallerine şahit olarak köle kalırlar ve babaları ile aralarındaki mesafe açılır. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Buradaki el-Mü'minât vasfının konumu, { الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ } ifadesindeki konumu gibidir; dolayısıyla o, cariyenin nikâhında mümin olmasını şart koşmamıştır. Ebû Ömer b. Abdilber şöyle demiştir: “Selef'ten Ömer b. el-Hattâb ve Ali b. Ebî Tâlib'den rivayette bulunan kadim bir tâbiî olan Amr b. Şürahbîl dışında hiç kimseden bu görüşü bilmiyorum.” Ayrıca Ebû Hanîfe vasıf mefhumunu hüccet saymamaktadır.
وَتَقَدَّمَ آنِفًا مَعْنَى مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ.
{ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } ifadesinin anlamı az önce geçmişti.
وَالْإِضَافَةُ فِي قَوْلِهِ: أَيْمانُكُمْ وَقَوْلِهِ: مِنْ فَتَياتِكُمُ لِلتَّقْرِيبِ وَإِزَالَةِ مَا بَقِيَ فِي نُفُوسِ الْعَرَبِ مِنِ احْتِقَارِ الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ وَالتَّرَفُّعِ عَنْ نِكَاحِهِمْ وَإِنْكِاحَهِمْ، وَكَذَلِكَ وَصْفُ الْمُؤْمِنَاتِ، وَإِنْ كنّا نرَاهُ للتقيد فَهُوَ لَا يَخْلُو مَعَ ذَلِكَ مِنْ فَائِدَةِ التَّقْرِيبِ، إِذِ الْكَفَاءَةُ عِنْدَ مَالِكٍ تَعْتَمِدُ الدِّينَ أَوَّلًا.
{ أَيْمانُكُمْ } “elleriniz” ve { مِنْ فَتَياتِكُمُ } “genç kızlarınızdan” ifadelerindeki tamlama (izâfet), yakınlık hissi vermek ve Arapların gönüllerinde köle ve cariyelere karşı kalmış olan aşağılama duygusunu, onlarla evlenmekten ve onları evlendirmekten kaçınma kibirini gidermek içindir. Aynı şekilde { الْمُؤْمِناتِ } vasfı da —biz onun kayıt koyma amaçlı olduğunu düşünsek bile— yine de yakınlaştırma faydasından hali değildir; zira Mâlik nezdinde denklik (küfüv) öncelikle dine dayanır.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ اعْتِرَاضٌ جَمَعَ مَعَانِيَ شَتَّى، أَنَّهُ أَمْرٌ، وَقَيْدٌ لِلْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا إِلَخْ وَقَدْ تَحُولُ الشَّهْوَةُ وَالْعَجَلَةُ دُونَ تَحْقِيقِ شُرُوطِ اللَّهِ تَعَالَى، فَأَحَالَهُمْ عَلَى إِيمَانِهِمُ الْمُطَّلِعِ عَلَيْهِ رَبُّهُمْ. وَمِنْ تِلْكَ الْمَعَانِي أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِنِكَاحِ الْإِمَاءِ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنِ الْحَرَائِرِ، وَكَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَا يَرْضَوْنَ بِنِكَاحِ الْأَمَةِ وَجَعْلِهَا حَلِيلَةً، وَلَكِنْ يَقْضُونَ مِنْهُنَّ شَهَوَاتِهِمْ بِالْبِغَاءِ، فَأَرَادَ اللَّهُ إِكْرَامَ الْإِمَاءِ الْمُؤْمِنَاتِ، جَزَاءً عَلَى إِيمَانِهِنَّ، وَإِشْعَارًا بِأَنَّ وَحْدَةَ الْإِيمَانِ قَرَّبَتِ الْأَحْرَارَ مِنَ الْعَبِيدِ، فَلَمَّا شَرَعَ ذَلِكَ كُلَّهُ ذَيَّلَهُ بُقُولِهِ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ، أَيْ بِقُوَّتِهِ، فَلَمَّا كَانَ الْإِيمَانُ، هُوَ الَّذِي رَفَعَ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ اللَّهِ دَرَجَاتٍ كَانَ إِيمَانُ الْإِمَاءِ مُقْنِعًا لِلْأَحْرَارِ بِتَرْكِ الِاسْتِنْكَافِ عَنْ تَزَوُّجِهِنَّ، وَلِأَنَّهُ رُبَّ أَمَةٍ يَكُونُ إِيمَانُهَا خَيْرًا مِنْ إِيمَانِ رَجُلٍ حُرٍّ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ [الحجرات: ١٣] . وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْأَخِيرِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، وَابْنُ عَطِيَّةَ.
{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ } “Allah sizin imanınızı çok iyi bilir” buyruğu birçok manayı kendisinde toplayan bir itiraz (ara cümle) cümlesidir: O hem bir emirdir, hem de Allah Teâlâ'nın { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا } ilâ âhir buyruğundaki emrin bir kaydıdır. Şehvet ve acelecilik, Allah Teâlâ'nın koyduğu şartların gerçekleşmesine mani olabilir; bu yüzden Allah onları, Rablerinin muttali olduğu imanlarına havale etmiştir. Bu manalardan biri de şudur: Allah Teâlâ hür kadınlara güç yetirilemediğinde cariyelerle nikâhlanmayı emretmiştir. Oysa onlar Câhiliye döneminde cariye ile nikâhlanmaya ve onu meşru eş kılmaya razı olmazlar, ancak fuhuş yoluyla onlardan şehvetlerini giderirlerdi. Allah Teâlâ ise imanlarına bir mükâfat olarak ve iman birliğinin hürler ile köleleri birbirine yakınlaştırdığını hissettirmek üzere mümin cariyeleri onurlandırmak istedi. Bütün bunları teşri kılınca âyeti { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ } yani “imanınızın derecesini/kuvvetini en iyi bilendir” buyruğuyla fezleke yaptı. İman, müminleri Allah katında derecelere yükselten şey olduğuna göre, cariyelerin imanı da hür kimseleri onlarla evlenmekten çekinmeyi bırakma hususunda ikna edici olmuştur; çünkü nice cariye vardır ki imanı hür bir erkeğin imanından daha üstündür. Bu durum, { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Allah katında en değerliniz, O'na karşı en çok takva sahibi olanınızdır” [Hucurât, 13] âyeti gibidir. Bu son manaya el-Keşşâf sahibi ve İbn Atıyye de işaret etmiştir.
وَقَوْلُهُ: بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ تَذْيِيلٌ ثَانٍ أَكَّدَ بِهِ الْمَعْنَى الثَّانِيَ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَاللَّهُ
{ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Siz birbirinizdensiniz” ifadesi ise, { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ } buyruğundan kastedilen ikinci manayı pekiştiren ikinci bir tezyildir.
أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ
{ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ } “Allah imanınızı en iyi bilendir” [buyruğundan kastedilen ikinci manayı pekiştiren ikinci bir tezyildir].
فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ قَرَّبَ إِلَيْهِمُ الْإِمَاءَ مِنْ جَانِبِ الْوَحْدَةِ الدِّينِيَّةِ قَرَّبَهُنَّ إِلَيْهِمْ مِنْ جَانِبِ الْوَحْدَةِ النَّوْعِيَّةِ، وَهُوَ أَنَّ الْأَحْرَارَ وَالْعَبِيدَ كُلَّهُمْ مِنْ بَنِي آدَمَ فَ (مِنْ) اتِّصَالِيَّةٌ.
Çünkü O, dinî birlik cihetinden cariyeleri onlara yaklaştırdıktan sonra, bu kez de türsel birlik (insan olma ortaklığı) cihetinden onları kendilerine yaklaştırmıştır; o da hürlerin ve kölelerin hepsinin Âdemoğullarından olmasıdır. Dolayısıyla (مِنْ) [harf-i ceri] ittisâliyyedir (bağlantı ve aidiyet bildirir).
وَفَرَّعَ عَنِ الْأَمْرِ بِنِكَاحِ الْإِمَاءِ بَيَانَ كَيْفِيَّةِ ذَلِكَ فَقَالَ: فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَشَرَطَ الْإِذْنَ لِئَلَّا يَكُونَ سِرًّا وَزِنًى، وَلِأَنَّ نِكَاحَهُنَّ دُونَ ذَلِكَ اعْتِدَاءٌ عَلَى حُقُوقِ أَهْلِ الْإِمَاءِ.
Cariyelerle evlenme emrinin ardından bunun nasıllığının beyanını getirerek şöyle buyurmuştur: { فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ } “Öyleyse onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın”. Gizli ve gayrimeşru (zina) olmaması ve ayrıca izinsiz nikâhlanmalarının cariye sahiplerinin haklarına bir tecavüz teşkil etmesi sebebiyle izni şart koşmuştur.
وَالْأَهْلُ هُنَا بِمَعْنَى السَّادَةِ الْمَالِكِينَ، وَهُوَ إِطْلَاقٌ شَائِعٌ عَلَى سَادَةِ الْعَبِيدِ فِي كَلَامِ الْإِسْلَامِ. وَأَحْسَبُ أَنَّهُ مِنْ مُصْطَلَحَاتِ الْقُرْآنِ تَلَطُّفًا بِالْعَبِيدِ، كَمَا وَقَعَ النَّهْيُ أَنْ يَقُولَ الْعَبْدُ لِسَيِّدِهِ: سَيِّدِي، بَلْ يَقُولُ: مَوْلَايَ. وَوَقَعَ فِي حَدِيثِ بَرِيرَةَ «أَنَّ أَهْلَهَا أَبَوْا إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْوَلَاءُ لَهُمْ» .
Buradaki el-Ehl (الْأَهْلُ), mülkiyet sahibi efendiler anlamındadır. Bu, İslâmî dilde kölelerin efendileri için yaygın bir kullanımdır. Zannımca bu, kölelere bir nezaket ve lütuf olarak Kur’an’ın ıstılahlarındandır; nitekim kölenin efendisine 'Seyyidim' demesi yasaklanmış, aksine 'Mevlâm' demesi istenmiştir. Berîre hadisinde de şöyle geçmiştir: «Sahipleri (ehli), velâ hakkının ancak kendilerinde kalması şartında direttiler».
وَالْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى وَلَايَةِ السَّيِّدِ لِأَمَتِهِ، وَأَنَّهُ إِذَا نَكَحَتِ الْأَمَةُ بِدُونِ إِذَنِ السَّيِّدِ فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ، وَلَوْ أَجَازَهُ سَيِّدُهَا. وَاخْتُلِفَ فِي الْعَبْدِ: فَقَالَ الشَّعْبِيُّ: وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَدَاوُدُ: هُوَ كَالْأَمَةِ. وَقَالَ مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَجَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ: إِذَا أَجَازَهُ السَّيِّدُ جَازَ، وَيُحْتَجُّ بِهَا لِاشْتِرَاطِ أَصْلِ الْوَلَايَةِ فِي الْمَرْأَةِ، احْتِجَاجًا ضَعِيفًا، وَاحْتَجَّ بِهَا
Bu ayet, efendinin cariyesi üzerindeki velayetine ve cariye efendisinin izni olmaksızın evlendiğinde efendisi sonradan onay verse dahi nikâhın feshedileceğine delildir. Erkek köle hakkında ise ihtilaf edilmiştir: Şa‘bî, Evzâî ve Dâvûd, 'O da cariye gibidir' demişlerdir. Mâlik, Ebû Hanîfe ve tâbiînden bir topluluk ise: 'Efendisi izin/onay verirse caiz olur' demişlerdir. Ayrıca bu ayetle, kadında velayetin asıl şart olduğuna dair -zayıf bir delillendirmeyle- istidlal edilmiştir; yine bununla
الْحَنَفِيَّةُ عَلَى عَكْسِ ذَلِكَ، إِذْ سَمَّى اللَّهُ ذَلِكَ إِذْنًا وَلَمْ يُسَمِّهِ عَقْدًا، وَهُوَ احْتِجَاجٌ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْإِذْنَ يُطْلَقُ عَلَى الْعَقْدِ لَا سِيَّمَا بَعْدَ أَنْ دَخَلَتْ عَلَيْهِ بَاءُ السَّبَبِيَّةِ الْمُتَعَلِّقَةُ بِ (انْكِحُوهُنَّ) .
Hanefîler, Allah'ın bunu akit değil de 'izin' olarak isimlendirmesinden hareketle tam aksine delil getirmişlerdir. Bu da zayıf bir delillendirmedir; zira özellikle { انْكِحُوهُنَّ } fiiline taalluk eden sebebiyet bâ'sı üzerine dahil olduktan sonra izin kelimesi akit için de kullanılır.
وَالْقَوْلُ فِي الْأُجُورِ وَالْمَعْرُوفِ تَقَدَّمَ قَرِيبًا. غَيْرَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَآتُوهُنَّ وَإِضَافَةَ الْأُجُورِ إِلَيْهِنَّ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْأَمَةَ أَحَقُّ بِمَهْرِهَا مِنْ سَيِّدِهَا. وَلِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ فِي كِتَابِ الرُّهُونِ، مِنَ الْمُدَوَّنَةِ: إِنَّ عَلَى سَيِّدِهَا أَنْ يُجَهِّزَهَا بِمَهْرِهَا. وَوَقَعَ فِي كِتَابِ النِّكَاحِ الثَّانِي مِنْهَا: إِنَّ لِسَيِّدِهَا أَنْ يَأْخُذَ مَهْرَهَا، فَقِيلَ: هُوَ اخْتِلَافٌ مِنْ قَوْلِ مَالِكٍ، وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ فِي كِتَابِ النِّكَاحِ: إِذَا لَمْ تُبَوَّأْ أَوْ إِذَا جَهَّزَهَا مِنْ عِنْدِهِ قَبْلَ ذَلِكَ، وَمَعْنَى تُبَوَّأُ إِذَا جَعَلَ سُكْنَاهَا مَعَ زَوْجِهَا فِي بَيْتِ سَيِّدِهَا.
Ücretler (mehirler) ve ma‘rûf hakkındaki söz az önce geçmişti. Ne var ki { وَآتُوهُنَّ } buyruğu ve ücretlerin (mehirlerin) onlara izafe edilmesi, cariyenin mehrine efendisinden daha liyakatli olduğuna delildir. Bundan dolayı Mâlik, el-Müdevvene'nin 'Kitâbü'r-Ruhûn' bölümünde şöyle demiştir: 'Efendisinin, mehrini kullanarak onu donatması (çeyizini hazırlaması) gerekir.' Yine el-Müdevvene'nin 'Kitâbü'n-Nikâh es-Sânî' kısmında ise şöyle geçmiştir: 'Efendisinin onun mehrini alma hakkı vardır.' Bunun Mâlik'in kendi içindeki görüş ayrılığı olduğu söylenmiş; bir diğer görüşe göre ise Kitâbü'n-Nikâh'taki sözü, tebvîe edilmediği (ev açılmadığı) veya daha önce efendisi onu kendi yanından donattığı durumlar içindir. Tebvîe (تُبَوَّأُ) edilmesinin anlamı ise, kocasının onunla birlikte efendisinin evinde ikamet ettirilmesidir.
وَقَوله: مُحْصَناتٍ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْإِمَاءِ، وَالْإِحْصَانُ التَّزَوُّجُ الصَّحِيحُ، فَهِيَ حَالٌ مُقَدَّرَةٌ، أَيْ لِيَصِرْنَ مُحْصَنَاتٍ.
{ مُحْصَناتٍ } “iffetli ve nikâhlı olmaları şartıyla” buyruğu cariyelerin zamirinden hâldir. İhsan, sahih evliliktir; dolayısıyla bu mukadder bir hâldir, yani 'ihsan sahibi/iffetli kılınmış olsunlar diye' demektir.
وَقَوْلُهُ: غَيْرَ مُسافِحاتٍ صِفَةٌ لِلْحَالِ، وَكَذَلِكَ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ قُصِدَ مِنْهَا تَفْظِيعُ مَا كَانَتْ تَرْتَكِبُهُ الْإِمَاءُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِإِذْنِ مَوَالِيهِنَّ لِاكْتِسَابِ الْمَالِ بِالْبِغَاءِ وَنَحْوِهِ، وَكَانَ النَّاسُ يَوْمَئِذٍ قَرِيبًا عَصْرُهُمْ بِالْجَاهِلِيَّةِ.
{ غَيْرَ مُسافِحاتٍ } “fuhuşta bulunmayan” buyruğu hâlin sıfatıdır. Aynı şekilde { وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ } “ve gizli dost da tutmayan” buyruğu ile de Câhiliye döneminde cariyelerin, fuhuş ve benzeri yollarla para kazanmak için efendilerinin izniyle irtikâp ettikleri fiillerin çirkinliğini vurgulamak kastedilmiştir; zira o gün insanların çağı henüz Câhiliye dönemine çok yakındı.
والمسافحات الزَّوَانِي مَعَ غَيْرِ مُعَيَّنٍ. ومتّخذات الْأَخْدَانِ هُنَّ مُتَّخِذَاتُ أَخِلَّاءٍ تَتَّخِذُ الْوَاحِدَةُ خَلِيلًا تَخْتَصُّ بِهِ لَا تَأْلَفُ غَيْرَهُ. وَهَذَا وَإِنْ كَانَ يُشْبِهُ النِّكَاحَ مِنْ جِهَةِ عَدَمِ التَّعَدُّدِ، إِلَّا أَنَّهُ يُخَالِفُهُ مِنْ جِهَةِ التَّسَتُّرِ وَجَهْلِ النَّسَبِ وَخَلْعِ بُرْقُعِ الْمُرُوءَةِ، وَلِذَلِكَ عَطَفَهُ عَلَى قَوْلِهِ:
Müsâfihât (المسافحات), belirli bir kimseye bağlı kalmaksızın zina eden kadınlardır. Dost tutanlar (متّخذات الْأَخْدَانِ) ise gizli dostlar edinenlerdir; kadın kendisine has kıldığı ve başkasına yanaşmadığı bir dost edinir. Bu durum teaddüt (birden çok kişi) olmaması yönünden nikâha benzese de gizlilik, nesebin belirsizleşmesi ve mürüvvet perdesinin yırtılması bakımından nikâhtan ayrılır. İşte bu sebeple onu şu buyruğa atfetmiştir:
غَيْرَ مُسافِحاتٍ سدّ المداخل الزِّنَى كُلِّهَا. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى أَنْوَاعِ الْمُعَاشَرَةِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ.
{ غَيْرَ مُسافِحاتٍ } “fuhuşta bulunmayanlar olarak” buyruğuna [atfetmiştir ki], zinanın bütün kapıları kapatılsın. Câhiliye ehlinin içinde bulunduğu birliktelik türlerine dair açıklama bu surenin başında geçmişti.
وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ- بِكَسْرِ الصَّادِ- وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ- بِفَتْحِ الصَّادِ-.
Kisâî bunu sâd harfinin kesresiyle (مُحْصِنَاتٍ), cumhur ise sâd harfinin fethasıyla (مُحْصَنَاتٍ) okumuştur.
وَقَوْلُهُ: فَإِذا أُحْصِنَّ أَيْ أَحْصَنَهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ، أَيْ فَإِذَا تَزَوَّجْنَ. فَالْآيَةُ تَقْتَضِي أَنَّ التَّزَوُّجَ شَرْطٌ فِي إِقَامَة حدّ الزِّنَا عَلَى الْإِمَاءِ، وَأَنَّ الْحَدَّ هُوَ الْجَلْدُ الْمُعَيَّنُ لِأَنَّهُ الَّذِي يُمْكِنُ فِيهِ التَّنْصِيفُ بِالْعَدَدِ. وَاعْلَمْ أَنَّا إِذَا جَرَيْنَا عَلَى مَا حَقَّقْنَاهُ مِمَّا تَقَدَّمَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ الْمَاضِيَةِ تَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بَعْدَ شَرْعِ حَدِّ الْجَلْدِ لِلزَّانِيَةِ وَالزَّانِي بِآيَةِ سُورَةِ النُّورِ. فَتَكُونَ مُخَصِّصَةً لِعُمُومِ الزَّانِيَةِ بِغَيْرِ الْأَمَةِ، وَيَكُونَ وَضْعُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ
{ فَإِذا أُحْصِنَّ } “Evlendiklerinde” buyruğu, 'kocaları onları ihsan sahibi kıldığında' yani evlendiklerinde demektir. Âyet, evliliğin cariyeler üzerine zina haddinin uygulanmasında bir şart olmasını ve söz konusu haddin de sayıca yarıya indirilmesi mümkün olan muayyen celde (sopa) cezası olmasını iktiza etmektedir. Bil ki, önceki âyetin anlamında tahkik ettiğimiz üzere hareket ettiğimizde, bu âyetin Nûr sûresindeki âyetle zina eden kadın ve erkeğe celde haddinin meşru kılınmasından sonra indiği kesinleşir. Dolayısıyla o âyetteki zina eden kadın umumunu cariye dışındakilerle tahsis etmiş olur. Bu âyetin bu yere konulması da
مِمَّا أُلْحِقَ بِهَذِهِ السُّورَةِ إِكْمَالًا لِلْأَحْكَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْإِمَاءِ كَمَا هُوَ وَاقِعٌ فِي نَظَائِرَ عَدِيدَةٍ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدَّمَةِ الثَّامِنَةِ مِنْ مُقَدَّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَحَيَّرَ فِيهَا الْمُتَأَوِّلُونَ لِاقْتِضَائِهَا أَنْ لَا تُحَدَّ الْأَمَةُ فِي الزِّنَى إِلَّا إِذَا كَانَتْ مُتَزَوِّجَةً، فَتَأَوَّلَهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عُمَرَ بِأَنَّ الْإِحْصَانَ هُنَا الْإِسْلَامُ، وَرَأَوْا أَنَّ الْأَمَةَ تحدّ فِي الزِّنَا سَوَاءٌ كَانَتْ مُتَزَوِّجَةً أَمْ عَزْبَى، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْأَيِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ. وَلَا أَظُنُّ أَنَّ دَلِيلَ الْأَيِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ هُوَ حَمْلُ الْإِحْصَانِ هُنَا عَلَى مَعْنَى الْإِسْلَامِ، بَلْ مَا
bu tefsirin sekizinci mukaddimesinde geçtiği üzere pek çok benzerinde olduğu gibi, cariyelere taalluk eden hükümleri ikmal etmek amacıyla bu sûreye sonradan ilhak edilen kısımlardandır. Cariyeye zina durumunda ancak evli olduğunda had uygulanacağını iktiza etmesi sebebiyle yorumcular bu âyet hakkında tereddüde düşmüşlerdir. Öyle ki Ömer b. el-Hattâb, İbn Mes‘ûd ve İbn Ömer buradaki ihsanı 'İslâm' olarak yorumlamışlar ve cariyenin evli olsun bekâr olsun zinada had cezasına çarptırılacağı görüşüne varmışlardır. Dört mezhep imamı da bu görüşe gitmiştir. Ancak dört imamın delilinin buradaki ihsanı İslâm manasına hamletmek olduğunu zannetmiyorum; bilakis onların delili,
ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ عَنِ الْأَمَةِ إِذَا زَنَتْ وَلَمْ تُحْصَنْ فَأَوْجَبَ عَلَيْهَا الْحَدَّ
Sahîhayn'da Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem evlenmemiş cariye zina ettiğinde [hükmünün ne olduğu] sorulduğunda ona had uygulanmasını vacip kıldığı şeklinde sabit olan rivayettir.
. قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَالْأَمَةُ الْمُتَزَوِّجَةُ مَحْدُودَةٌ بِالْقُرْآنِ، وَالْأَمَةُ غَيْرُ الْمُتَزَوِّجَةِ مَحْدُودَةٌ بِالسُّنَّةِ. وَنِعْمَ هَذَا الْكَلَامُ. قَالَ الْقَاضِي إِسْمَاعِيل بن إِسْحَاق: فِي حَمْلِ الْإِحْصَانِ فِي الْآيَةِ عَلَى الْإِسْلَامِ بُعْدٌ لِأَنَّ ذِكْرَ إِيمَانِهِنَّ قَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَهُوَ تَدْقِيقٌ، وَإِنْ أَبَاهُ ابْنُ عَطِيَّةَ.
İbn Şihâb: 'Evli cariye Kur'an ile had cezasına çarptırılmıştır, evli olmayan cariye ise Sünnet ile had cezasına çarptırılmıştır' demiştir. Bu ne güzel bir sözdür! Kâdı İsmâil b. İshâk şöyle demiştir: 'Âyetteki ihsanı İslâm'a hamletmek uzaktır; çünkü onların imanından daha önce { مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } “mümin cariyelerinizden” buyruğunda bahsedilmiştir.' İbn Atıyye buna karşı çıksa da bu ince ve dakik bir tespittir.
وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ حَدَّ الْأَمَةِ الْجَلْدُ، وَلَمْ تَذْكُرِ الرَّجْمَ، فَإِذَا كَانَ الرَّجْمُ مَشْرُوعًا قَبْلَ نُزُولِهَا دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْأَمَةَ لَا رَجْمَ عَلَيْهَا، وَهُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ، وَتَوَقَّفَ أَبُو ثَوْرٍ فِي ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ الرَّجْمُ قَدْ شُرِعَ بَعْدَ ذَلِكَ فَلَا تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى نَفْيِ رَجْمِ الْأَمَةِ، غَيْرَ أَنَّ قَصْدَ التَّنْصِيفِ فِي حَدِّهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَا يُبْلَغُ بِهَا حَدُّ الْحُرَّةِ، فَالرَّجْمُ يَنْتَفِي لِأَنَّهُ لَا يَقْبَلُ التَّجْزِئَةَ، وَهُوَ مَا ذُهِلَ عَنْهُ أَبُو ثَوْرٍ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ حَدِّ الْأَمَةِ فَقَالَ: «الْأَمَةُ أَلْقَتْ فَرْوَةَ رَأْسِهَا مِنْ وَرَاءِ الدَّارِ» أَيْ أَلْقَتْ فِي بَيْتِ أَهْلِهَا قِنَاعَهَا، أَيْ
Âyet cariyenin haddinin celde olduğuna delalet etmiş ve recmi zikretmemiştir. Şayet recm bu âyetin inişinden önce meşru kılınmış idiyse, âyet cariyeye recm uygulanmayacağına delalet eder ki bu cumhurun mezhebidir; Ebû Sevr ise bu hususta tevakkuf etmiştir. Eğer recm bundan sonra meşru kılınmışsa, âyet cariyenin recmini nefyetmeye doğrudan delalet etmez; ancak onun cezasında yarıya indirme kastedilmiş olması, cezasının hür kadının cezasına ulaştırılmayacağını gösterir. Dolayısıyla bölünmeyi kabul etmediği için recm ortadan kalkar ki Ebû Sevr'in gözden kaçırdığı husus budur. Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle rivayet edilmiştir: Ona cariyenin haddi sorulduğunda: «Cariye başının örtüsünü evin arkasından atmıştır» yani sahiplerinin evinde başörtüsünü çıkarmıştır demiştir; yani
أَنَّهَا تَخْرُجُ إِلَى كُلِّ مَوْضِعٍ يُرْسِلُهَا أَهْلُهَا إِلَيْهِ لَا تَقْدِرُ عَلَى الِامْتِنَاعِ مِنْ ذَلِكَ، فَتَصِيرُ إِلَى حَيْثُ لَا تَقْدِرُ عَلَى الِامْتِنَاعِ مِنَ الْفُجُورِ، قَالُوا: فَكَانَ يَرَى أَنْ لَا حَدَّ عَلَيْهَا إِذَا فَجَرَتْ مَا لَمْ تَتَزَوَّجْ، وَكَأَنَّهُ رَأَى أَنَّهَا إِذَا تَزَوَّجَتْ فَقَدْ مَنَعَهَا زَوْجُهَا. وَقَوْلُهُ هَذَا وَإِنْ كَانَ غَيْرَ الْمَشْهُورِ عَنْهُ، وَلَكِنَّنَا ذَكَرْنَاهُ لِأَنَّ فِيهِ لِلْمُتَبَصِّرِ بِتَصْرِيفِ الشَّرِيعَةِ عِبْرَةً فِي تَغْلِيظِ الْعُقُوبَةِ بِمِقْدَارِ قُوَّةِ الْخِيَانَةِ وَضَعْفِ الْمَعْذِرَةِ.
o, sahiplerinin kendisini gönderdiği her yere gider, bundan kaçınmaya güç yetiremez ve böylece fuhuş yapmaktan kaçınamayacağı bir duruma düşer. Dediler ki: 'Ömer, evlenmediği sürece fuhuş yaparsa ona had cezası uygulanmayacağı görüşündeydi; zira evlendiğinde kocasının onu koruyup engelleyeceğini düşünüyordu.' Onun bu sözü kendisinden gelen meşhur görüş olmasa da, şeriatın tasarruflarını basiretle kavrayan kişi için ihanetin ağırlığı ve mazeretin zayıflığı ölçüsünde cezanın ağırlaştırılması hususunda bir ibret barındırdığı için bunu zikrettik.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَيَعْقُوبُ:
Nâfi‘, İbn Kesîr, İbn Âmir, Âsım'dan rivayetle Hafs, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kûb:
أُحْصِنَّ- بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِ الصَّادِ- مَبْنِيًّا لِلنَّائِبِ، وَهُوَ بِمَعْنَى مُحْصَنَاتٍ- الْمَفْتُوحِ الصَّادِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٌ: بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَفَتْحِ الصَّادِ، وَهُوَ مَعْنَى مُحْصِنَاتٍ- بِكَسْرِ الصَّادِ-.
{ أُحْصِنَّ } kelimesini hemzenin zammesi ve sâd harfinin kesresiyle meçhul (nâib-i fâile mebni) olarak okumuşlardır; bu, sâd harfi fethalı olan 'muhsanât' (مُحْصَنَات) anlamındadır. Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Halef ise hemzenin ve sâd harfinin fethasıyla (أَحْصَنَّ) okumuşlardır ki bu da sâd harfi kesreli olan 'muhsinât' (مُحْصِنَات) anlamındadır.
وَقَوْلُهُ: ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى الْحُكْمِ الصَّالِحِ لَأَنْ يَتَقَيَّدَ بِخَشْيَةِ الْعَنَتِ، وَذَلِكَ الْحُكْمُ هُوَ نِكَاحُ الْإِمَاءِ.
{ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ } “Bu, içinizden günaha girip sıkıntıya düşmekten korkanlar içindir” buyruğu, sıkıntıya düşme korkusuyla kayıtlanmaya elverişli olan hükme bir işarettir ki o hüküm de cariyelerle evlenmektir.
وَالْعَنَتُ: الْمَشَقَّةُ، قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٢٠] وَأُرِيدَ بِهِ هُنَا مَشَقَّةُ الْعُزْبَةِ الَّتِي تَكُونُ ذَرِيعَة إِلَى الزِّنَا، فَلِذَلِكَ قَالَ بَعضهم: أُرِيد الْعَنَت الزِّنَا.
Anet (الْعَنَتُ), meşakkat ve zorluk demektir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ } “Allah dileseydi sizi elbette sıkıntıya sokardı” [Bakara, 220] buyurmuştur. Burada ise zinaya vesile olan bekârlık meşakkati kastedilmiştir; bu sebeple bazısı, 'Anet ile zina kastedilmiştir' demiştir.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ أَيْ إِذَا اسْتَطَعْتُمُ الصَّبْرَ مَعَ الْمَشَقَّةِ إِلَى أَنْ يَتَيَسَّرَ لَهُ نِكَاحُ الْحُرَّةِ فَذَلِكَ خَيْرٌ، لِئَلَّا يُوقِعَ أَبْنَاءَهُ فِي ذُلِّ الْعُبُودِيَّةِ الْمَكْرُوهَةِ لِلشَّارِعِ لَوْلَا الضَّرُورَةُ، وَلِئَلَّا يُوقِعَ نَفْسَهُ فِي مَذَلَّةِ تَصَرُّفِ النَّاسِ فِي زَوْجِهِ.
{ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Sabretmeniz sizin için daha hayırlıdır” buyruğu; yani hür bir kadınla evlenmek kendisine kolaylaşıncaya kadar meşakkatle birlikte sabretmeye güç yetirebilirseniz bu daha hayırlıdır demektir. Zira bu sayede zaruret olmadıkça Şâri‘ tarafından hoş görülmeyen kölelik zilletine çocuklarını düşürmemiş ve insanların hanımı üzerinde tasarrufta bulunmasının getireceği zillete de kendini maruz bırakmamış olur.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ إِنْ خِفْتُمُ الْعَنَتَ وَلَمْ تَصْبِرُوا عَلَيْهِ، وَتَزَوَّجْتُمُ الْإِمَاءَ، وَعَلَيْهِ فَهُوَ مُؤَكِّدٌ لِمَعْنَى الْإِبَاحَةِ. مُؤْذِنٌ بِأَنَّ إِبَاحَةَ ذَلِكَ لِأَجْلِ رَفْعِ الْحَرَجِ، لِأَنَّ اللَّهَ رَحِيمٌ بِعِبَادِهِ. غَفُورٌ فَالْمَغْفِرَةُ هُنَا بِمَعْنَى التجاوز عمّا مَا يَقْتَضِي مَقْصِدُ الشَّرِيعَةِ تَحْرِيمَهُ، فَلَيْسَ هُنَا ذَنْبٌ حتّى يغْفر.
{ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu; yani sıkıntıya düşmekten korkup sabredemez ve cariyelerle evlenirseniz [Allah sizi bağışlar ve merhamet eder]. Buna göre bu ifade ibâha (mubahlık) manasını pekiştirmekte, bunun mubah kılınmasının güçlüğü gidermek amacıyla olduğunu bildirmektedir; çünkü Allah kullarına karşı merhametlidir. Çok bağışlayıcıdır (غَفُورٌ); buradaki mağfiret, şeriatın maksadının haram kılmayı gerektirdiği şeyden vazgeçip müsamaha göstermek anlamındadır, zira burada bağışlanacak bir günah yoktur.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٢٦]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 26]
يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٦)
{ يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah size açıklamak, sizden öncekilerin yollarını göstermek ve tevbelerinizi kabul etmek ister. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (26)
تَذْيِيلٌ يُقْصَدُ مِنْهُ اسْتِئْنَاسُ الْمُؤْمِنِينَ وَاسْتِنْزَالُ نُفُوسِهِمْ إِلَى امْتِثَالِ الْأَحْكَامِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هُنَا، فَإِنَّهَا أَحْكَامٌ جَمَّةٌ وَأَوَامِرُ وَنَوَاهٍ تُفْضِي إِلَى خَلْعِ عَوَائِدَ أَلِفُوهَا، وَصَرْفِهُمْ عَنْ شَهَوَاتٍ اسْتَبَاحُوهَا، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَ هَذَا وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ
Sûrenin başından buraya kadar geçen hükümleri yerine getirme konusunda müminleri alıştırmayı ve nefislerini itaate yöneltmeyi amaçlayan bir tezyildir. Çünkü bunlar; alıştıkları adetleri bırakmaya ve helal saydıkları şehvetlerden onları vazgeçirmeye vardıran pek çok hüküm, emir ve yasaktır; nitekim bundan sonra gelen şu buyruk da buna işaret etmektedir: { وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ
الشَّهَواتِ
الشَّهَواتِ } “şehvetlerine uyanlar ise isterler ki”
[النِّسَاء: ٢٧] ، أَيِ الِاسْتِرْسَالَ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَأَعْقَبَ ذَلِكَ بِبَيَانِ أَنَّ فِي ذَلِكَ بَيَانًا وَهُدًى. حَتَّى لَا تَكُونَ شَرِيعَةُ هَذِهِ الْأُمَّةِ دُونَ شَرَائِعِ الْأُمَمِ الَّتِي قَبْلَهَا، بَلْ تَفُوقَهَا فِي انْتِظَامِ أَحْوَالِهَا، فَكَانَ هَذَا كَالِاعْتِذَارِ عَلَى مَا ذُكِرَ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ. فَقَوْلُهُ: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ تَعْلِيلٌ لِتَفْصِيلِ الْأَحْكَامِ فِي مَوَاقِعِ الشُّبُهَاتِ كَيْ لَا يَضِلُّوا كَمَا ضَلَّ مَنْ قَبْلَهُمْ، فَفِيهِ أَنَّ هَذِهِ الشَّرِيعَةَ أَهْدَى مِمَّا قَبْلَهَا.
[Nisâ, 27], yani Câhiliyede bulundukları hal üzere serbestçe devam etmeyi [isterler]. Bunun ardından, bu hükümlerde bir açıklama ve hidayet bulunduğunu beyan etti; ta ki bu ümmetin şeriatı kendisinden önceki ümmetlerin şeriatlarından aşağı kalmasın, bilakis durumlarının intizamı bakımından onlardan üstün olsun. Dolayısıyla bu, zikredilen haramlara dair bir mazeret beyanı gibi olmuştur. { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister” buyruğu, kendilerinden öncekilerin saptığı gibi sapmasınlar diye şüphe mahallerindeki hükümlerin tafsil edilmesinin gerekçesidir; bunda bu şeriatın öncekilerden daha doğru yola iletici olduğuna işaret vardır.
وَقَوْلُهُ: وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بَيَانٌ لِقَصْدِ إِلْحَاقِ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِمَزَايَا الْأُمَمِ الَّتِي قَبْلَهَا.
{ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizden öncekilerin yollarını size göstermek [ister]” buyruğu, bu ümmeti kendisinden önceki ümmetlerin faziletlerine ulaştırma maksadının beyanıdır.
وَالْإِرَادَةُ: الْقَصْدُ وَالْعَزْمُ عَلَى الْعَمَلِ، وَتُطْلَقُ عَلَى الصِّفَةِ الْإِلَهِيَّةِ الَّتِي تُخَصِّصُ الْمُمْكِنَ بِبَعْضِ مَا يَجُوزُ عَلَيْهِ. وَالِامْتِنَانُ بِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ لِلْمُسْلِمِينَ مِنْ تَوْضِيحِ الْأَحْكَامِ قَدْ حَصَلَتْ إِرَادَتُهُ فِيمَا مضى، وإنّا عُبِّرَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ هُنَا لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَجَدُّدِ الْبَيَانِ وَاسْتِمْرَارِهِ، فَإِنَّ هَذِهِ التَّشْرِيعَاتِ دَائِمَةٌ مُسْتَمِرَّةٌ تَكُونُ بَيَانًا لِلْمُخَاطَبِينَ وَلِمَنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ، وَلِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ يُبْقِي بَعْدَهَا بَيَانًا مُتَعَاقِبًا.
İrade; kastetmek ve bir işi yapmaya azmetmektir. Ayrıca mümkünü caiz olan hallerinden birine tahsis eden ilâhî sıfat için de kullanılır. Allah'ın hükümleri açıklamak suretiyle Müslümanlara lütfettiği şeylere dair iradesi geçmişte tahakkuk etmiştir; burada muzâri (geniş/şimdiki zaman) kipiyle ifade edilmesi ise beyanın yenilenmesine ve sürekliliğine delalet etmek içindir. Zira bu teşrîler, muhataplar ve onlardan sonra gelecek olanlar için bir açıklama niteliğinde daimi ve süreklidir; ayrıca Allah'ın bunlardan sonra da birbirini izleyen açıklamaları baki kılacağına delalet eder.
وَقَوْلُهُ: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ انتصب فعل (لِيُبَيِّنَ) بِأَن الْمَصْدَرِيَّةِ مَحْذُوفَةٍ، وَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مَفْعُولُ (يُرِيدُ) ، أَيْ يُرِيدُ اللَّهُ الْبَيَانَ لَكُمْ وَالْهُدَى وَالتَّوْبَةَ، فَكَانَ أَصْلُ الِاسْتِعْمَالِ ذِكْرَ (أَنْ) الْمَصْدَرِيَّةِ، وَلِذَلِكَ فَاللَّامُ هُنَا لِتَوْكِيدِ مَعْنَى الْفِعْلِ الَّذِي قَبْلَهَا، وَقَدْ شَاعَتْ زِيَادَةُ هَذِهِ اللَّامُ بَعْدَ مَادَّةِ الْإِرَادَةِ وَبَعْدَ مَادَّةِ الْأَمر معاقبة لِأَن الْمَصْدَرِيَّةِ. تَقُولُ، أُرِيدُ أَنْ تَفْعَلَ وَأُرِيدُ لِتَفْعَلَ، وَقَالَ تَعَالَى: يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ [التَّوْبَة: ٣٢] وَقَالَ:
{ يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } buyruğunda { لِيُبَيِّنَ } fiili hazfedilmiş masdariyye olan 'en' (أَنْ) ile mansub olmuştur; tevil edilen masdar ise { يُرِيدُ } fiilinin mef‘ûlüdür. Yani 'Allah sizin için beyanı, hidayeti ve tevbeleri kabul etmeyi murad eder' demektir. Asıl kullanım masdariyye olan (أَنْ)'ın zikredilmesiydi; bu yüzden buradaki lâm harfi kendisinden önceki fiilin manasını pekiştirmek içindir. Bu lâm harfinin, masdariyye olan (أَنْ)'ın yerine geçerek irade ve emir kökünden türeyen kelimelerden sonra zâid olarak gelmesi yaygınlaşmıştır. Nitekim hem 'أُرِيدُ أَنْ تَفْعَلَ' hem de 'أُرِيدُ لِتَفْعَلَ' (yapmanı istiyorum) dersin. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler” [Tevbe, 32] ve şöyle buyurmuştur:
يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ [الصَّفّ: ٨] وَقَالَ: وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [غَافِر: ٦٦] وَقَالَ: وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ [الشورى: ١٥] فَإِذا جاؤوا بِاللَّامِ أَشْبَهَتْ لَامَ التَّعْلِيلِ فَقَدَّرُوا (أَنْ) بَعْدَ اللَّامِ المؤكّدة كَمَا قد روها بَعْدَ لَامِ كَيْ لِأَنَّهَا أَشْبَهَتْهَا فِي الصُّورَةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ الْفَرَّاءُ: اللَّامُ نَائِبَةٌ عَنْ أَنْ الْمَصْدَرِيَّةِ. وَإِلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ مَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» .
{ يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler” [Saf, 8]. Yine: { وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum” [Mü'min, 66] ve: { وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ } “Aranızda adaleti yerine getirmekle emrolundum” [Şûrâ, 15] buyurmuştur. Lâm harfini getirdiklerinde bu lâm ta‘lîl (gerekçe bildiren) lâmına benzediğinden, sûreten benzediği için key lâmından sonra takdir ettikleri gibi tekit bildiren lâmın ardından da (أَنْ) takdir etmişlerdir. Bu sebeple Ferrâ: 'Lâm, masdariyye olan en harfinin naibidir' demiştir. el-Keşşâf sahibi de bu yaklaşıma meyletmiştir.
وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: هِيَ لَامُ التَّعْلِيلِ أَيْ لَامُ كَيْ، وَأَنَّ مَا بَعْدَهَا عِلَّةٌ، وَمَفْعُولُ الْفِعْلِ الَّذِي قَبْلَهَا مَحْذُوفٌ يُقَدَّرُ بِالْقَرِينَةِ، أَيْ يُرِيدُ اللَّهُ التَّحْلِيلَ وَالتَّحْرِيمَ لِيُبَيِّنَ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَرَّرَ قَوْلَ سِيبَوَيْهِ بِأَنَّ الْمَفْعُولَ الْمَحْذُوفَ دَلَّ عَلَيْهِ التَّعْلِيلُ الْمَذْكُورُ فَيُقَدَّرُ: يُرِيدُ اللَّهُ الْبَيَانَ لِيُبَيِّنَ، فَيَكُونُ الْكَلَامُ مُبَالَغَةً بِجَعْلِ الْعِلَّةِ نَفْسَ الْمُعَلَّلِ.
Sîbeveyh ise şöyle demiştir: 'O ta‘lîl lâmıdır, yani key (için) lâmıdır ve kendisinden sonrası illettir; önceki fiilin mef‘ûlü ise hazfedilmiş olup karineden takdir edilir; yani Allah açıklamak için helal kılmayı ve haram kılmayı murad eder.' Bazıları Sîbeveyh'in sözünü şöyle açıklamıştır: Hazfedilen mef‘ûle zikredilen illet delalet etmektedir; dolayısıyla takdiri şöyledir: 'Allah açıklamak için açıklamayı murad eder.' Böylece illetin kendisi ma‘lûl kılınarak sözde mübalağa yapılmış olur.
وَقَالَ الْخَلِيلُ، وَسِيبَوَيْهِ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ: اللَّامُ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ هُوَ خَبَرٌ عَنِ الْفِعْلِ السَّابِقِ،
Halîl ve kendisinden gelen bir rivayette Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Lâm, önceki fiilden haber olan müstakarr bir zarftır;
وَذَلِكَ الْفِعْلُ مُقَدَّرٌ بِالْمَصْدَرِ دُونَ سَابِكٍ عَلَى حَدِّ «تَسْمَعُ بِالْمُعَيْدِيِّ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَرَاهُ» أَيْ إِرَادَةُ اللَّهِ كَائِنَةٌ لِلْبَيَانِ، وَلَعَلَّ الْكَلَامَ عِنْدَهُمْ مَحْمُولٌ عَلَى الْمُبَالَغَةِ كَأَنَّ إِرَادَةَ اللَّهِ انْحَصَرَتْ فِي ذَلِكَ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ قَلِيلَةٌ: هَذِهِ اللَّامُ لِلتَّقْوِيَةِ عَلَى خِلَافِ الْأَصْلِ، لِأَنَّ لَامَ التَّقْوِيَةِ إِنَّمَا يُجَاءُ بِهَا إِذَا ضَعُفَ الْعَامِلُ بِالْفَرْعِيَّةِ أَوْ بِالتَّأَخُّرِ. وَأَحْسَنُ الْوُجُوهِ قَوْلُ سِيبَوَيْهِ، بِدَلِيلِ دُخُولِ اللَّامِ عَلَى كَيْ فِي قَوْلِ قَيْسِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ الْخَزْرَجِيِّ.
o fiil de (تَسْمَعُ بِالْمُعَيْدِيِّ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَرَاهُ) 'Muaydî'yi duyman onu görmenden hayırlıdır' sözünde olduğu gibi bir masdar edatı olmaksızın masdar takdirindedir; yani Allah'ın iradesi açıklamak içindir.' Muhtemelen bu söz onlara göre sanki Allah'ın iradesi bunda hasredilmiş gibi mübalağaya hamledilmiştir. Küçük bir topluluk ise şöyle demiştir: 'Bu lâm, asıl kuralın hilafına takviye içindir; çünkü takviye lâmı ancak âmil fer‘î olması veya sonra gelmesi sebebiyle zayıfladığında getirilir.' En güzel vech ise Sîbeveyh'in görüşüdür; bunun delili de Kays b. Sa‘d b. Ubâde el-Hazrecî'nin şu beytinde lâm harfinin key üzerine dahil olmasıdır:
أَرَدْتُ لِكَيْمَا يَعْلَمَ النَّاسُ أَنَّهَا ... سَرَاوِيلُ قَيْسٍ وَالْوُفُودُ شُهُودُ
İstedim ki insanlar bilsinler bunun Kays'ın şalvarı olduğunu, elçiler de buna şahittir...
وَعَنِ النَّحَّاسِ أَنَّ بَعْضَ الْقُرَّاءِ سَمَّى هَذِهِ اللَّامَ لَامَ (أَنْ) .
Nehhâs'tan nakledildiğine göre bazı kıraat âlimleri bu lâmı 'en lâmı' (لَامَ أَنْ) olarak isimlendirmiştir.
وَمَعْنَى وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ الْهِدَايَةُ إِلَى أُصُولِ مَا صَلَحَ بِهِ حَالُ الْأُمَمِ الَّتِي سَبَقَتْنَا، مِنْ كُلِّيَّاتِ الشَّرَائِعِ، وَمَقَاصِدِهَا. قَالَ الْفَخْرُ: «فَإِنَّ الشَّرَائِعَ وَالتَّكَالِيفَ وَإِنْ كَانَتْ مُخْتَلِفَةً فِي نَفْسِهَا، إِلَّا أَنَّهَا مُتَّفِقَةٌ فِي بَابِ الْمَصَالِحِ» . قُلْتُ: فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizden öncekilerin yollarını size göstermek [ister]” buyruğunun manası; şeriatların küllî esaslarından ve maksatlarından olmak üzere bizden önceki ümmetlerin durumunun kendisiyle ıslah olduğu asıllara ulaştırmaktır. Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: «Şeriatlar ve mükellefiyetler kendi içlerinde farklı olsalar da maslahatlar bahsinde ittifak halindedirler.» Derim ki: Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir:
شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً الْآيَةَ.
{ شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً } “O, Nûh'a tavsiye ettiği şeyi dinden sizin için de şeriat kıldı” [Şûrâ, 13] âyeti [gibidir].
وَقَوْلُهُ: وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ أَيْ يَتَقَبَّلَ تَوْبَتَكُمْ، إِذْ آمَنْتُمْ وَنَبَذْتُمْ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَهْلُ الشِّرْكِ مِنْ نِكَاحِ أَزْوَاجِ الْآبَاءِ، وَنِكَاحِ أُمَّهَاتِ نِسَائِكُمْ، وَنِكَاحِ الرَّبَائِبِ، وَالْجَمْعِ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ.
{ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “ve tevbelerinizi kabul etmek [ister]” buyruğu; yani iman ettiğiniz ve şirk ehlinin babaların eşleriyle evlenme, kadınlarınızın anneleriyle evlenme, üvey kızlarla evlenme ve iki kız kardeşi bir arada nikâhlama gibi adetlerini terk ettiğiniz için tevbenizi kabul etmeyi [murad eder] demektir.
وَمَعْنَى: وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ يَقْبَلُ تَوْبَتَكُمُ الْكَامِلَةَ بِاتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ، فَلَا تَنْقُضُوا ذَلِكَ بِارْتِكَابِ الْحَرَامِ. وَلَيْسَ مَعْنَى وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ يُوَفِّقُكُمْ لِلتَّوْبَةِ، فَيُشْكَلُ بِأَنَّ مُرَادَ اللَّهِ لَا يَتَخَلَّفُ، إِذْ لَيْسَ التَّوْفِيقُ لِلتَّوْبَةِ بِمُطَّرِدٍ فِي جَمِيعِ النَّاسِ. فَالْآيَةُ تَحْرِيضٌ عَلَى التَّوْبَةِ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ لِأَنَّ الْوَعْدَ بِقَبُولِهَا يَسْتَلْزِمُ التَّحْرِيضَ عَلَيْهَا مِثْلُ مَا
{ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ } ifadesinin anlamı; İslâm'a uymakla gerçekleşen kâmil tevbenizi kabul etmesidir; artık haramı irtikâp ederek bunu bozmayın! Yoksa { وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ } ifadesinin manası 'sizi tevbeye muvaffak kılar' demek değildir; aksi halde Allah'ın muradının geri kalmayacağı kuralıyla bir müşkil doğardı, zira tevbeye muvaffak kılınma bütün insanlar için geçerli (muttarid) değildir. Dolayısıyla âyet, kinaye yoluyla tevbeye bir teşviktir; çünkü tevbenin kabul edileceğinin vaat edilmesi ona teşvik etmeyi gerektirir; tıpkı şu hadiste
فِي الْحَدِيثِ: «فَيَقُولُ هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ فَأَغْفِرَ لَهُ، هَلْ مِنْ دَاعٍ فَأَسْتَجِيبَ لَهُ»
hadiste geçtiği gibi: «'Bağışlanma dileyen yok mu, onu bağışlayayım? Dua eden yok mu, ona icabet edeyim?' buyurur.»
هَذَا هُوَ الْوَجْهُ فِي تَفْسِيرِهَا، وَلِلْفَخْرِ وَغَيْرِهِ هُنَا تَكَلُّفَاتٌ لَا دَاعِيَ إِلَيْهَا.
Âyetin tefsirinde doğru olan yaklaşım budur; Fahreddin [er-Râzî] ve başkalarının burada gereksiz tekellüfleri (zorlamaları) vardır.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ مُنَاسِبٌ لِلْبَيَانِ وَالْهِدَايَةِ وَالتَّرْغِيبِ فِي التَّوْبَةِ بِطَرِيقِ الْوَعْدِ بِقَبُولِهَا، فَإِنَّ كُلَّ ذَلِكَ أَثَرُ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ فِي إِرْشَادِ الْأُمَّةِ وَتَقْرِيبِهَا إِلَى الرشد.
{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğu; açıklamaya, hidayete ve kabul vaadi yoluyla tevbeye teşvik etmeye uygundur. Zira bütün bunlar, ümmetin irşad edilmesinde ve doğru yola yaklaştırılmasında ilim ve hikmetin birer tecellisidir.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٢٧]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 27]
وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً (٢٧)
{ وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً } “Allah sizin tevbenizi kabul etmek ister; şehvetlerine uyanlar ise büsbütün yoldan çıkıp sapmanızı isterler.” (27)
كَرَّرَ قَوْلَهُ: وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ لِيُرَتِّبَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيماً فَلَيْسَ بِتَأْكِيدٍ لَفْظِيٍّ، وَهَذَا كَمَا يُعَادُ اللَّفْظُ فِي الْجَزَاءِ
{ وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ } buyruğunu, üzerine { وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيماً } “şehvetlerine uyanlar ise büsbütün yoldan çıkıp sapmanızı isterler” buyruğunu terettüp ettirmek için tekrarlamıştır; dolayısıyla bu lafzî bir tekit değildir. Bu durum, ceza (şartın cevabı) cümlesinde lafzın tekrar edilmesi gibidir.
وَالصِّفَةِ وَنَحْوِهَا، كَقَوْلِ الْأَحْوَصِ فِي الْحَمَاسَةِ.
sıfatta ve benzeri yerlerde [lafzın] tekrar edilmesi gibidir; tıpkı el-Ahvas'ın el-Hamâse'deki şu sözünde olduğu gibi:
فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ عَنْ مُتَخَمِّطٍ ... تُخْشَى بَوَادِرُهُ عَلَى الْأَقْرَانِ
“O [güneş] zevale erdiğinde (batıya kaydığında), akranları üzerine öfkesinden korkulan heybetli/kızgın birinden zevale erer...”
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا [الْقَصَص: ٦٣] وَالْمَقْصِدُ مِنَ التَّعَرُّضِ لِإِرَادَةِ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ تَنْبِيهُ الْمُسْلِمِينَ إِلَى دَخَائِلِ أَعْدَائِهِمْ، لِيَعْلَمُوا الْفَرْقَ بَيْنَ مُرَادِ اللَّهِ مِنَ الْخَلْقِ. وَمُرَادِ أَعْوَانِ الشَّيَاطِينِ، وَهُمُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ.
Ve Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } [el-Kasas: 63] “Rabbimiz! İşte şunlar bizim azdırdığımız kimselerdir. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık.” Şehvetlerine uyanların iradesine değinilmesindeki maksat, Müslümanları düşmanlarının iç yüzlerine karşı uyarmaktır; ta ki Allah'ın yaratılanlardan muradı ile şeytanların avanesi olan ve şehvetlerine uyan kimselerin muradı arasındaki farkı bilsinler.
وَلِذَلِكَ قَدَّمَ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ لِيَدُلَّ عَلَى التَّخْصِيصِ الْإِضَافِيِّ. أَيِ اللَّهُ وَحْدَهُ هُوَ الَّذِي يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ، أَيْ يُحَرِّضَكُمْ عَلَى التَّوْبَةِ وَالْإِقْلَاعِ عَنِ الْمَعَاصِي، وَأَمَّا الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ فَيُرِيدُونَ انْصِرَافَكُمْ عَنِ الْحَقِّ، وَمَيْلَكُمْ عَنْهُ إِلَى الْمَعَاصِي. وَإِطْلَاقُ الْإِرَادَةِ عَلَى رَغْبَةِ أَصْحَابِ الشَّهَوَاتِ فِي مَيْلِ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْحَقِّ لِمُشَاكَلَةِ يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ [النِّسَاء: ٢٦] . وَالْمَقْصُودُ: وَيُحِبُّ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا. وَلَمَّا كَانَتْ رَغْبَتُهُمْ فِي مَيْلِ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْحَقِّ رَغْبَةً لَا تَخْلُو عَنْ سَعْيِهِمْ لِحُصُولِ ذَلِكَ، أَشْبَهَتْ رَغْبَتُهُمْ إِرَادَةَ الْمُرِيدِ لِلْفِعْلِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى- بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ- يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ [النِّسَاء: ٤٤] .
Bundan dolayı { وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ } buyruğunda müsnedün ileyhi (özneyi), fiil olan haberin önüne geçirmiştir ki izafî tahsise (göreli özgülemeye) delalet etsin. Yani tevbenizi kabul etmeyi, diğer bir ifadeyle sizi tevbeye ve günahlardan vazgeçmeye teşvik etmeyi dileyen yalnızca Allah'tır. Şehvetlerine uyanlar ise sizin haktan yüz çevirmenizi ve haktan günahlara meyletmenizi isterler. Şehvet sahiplerinin Müslümanların haktan sapmasına yönelik arzularına "irade" denilmesi, { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } [en-Nisâ: 26] “Allah size açıklamak ister” ifadesiyle müşâkele (lafız uyumu) içindir. Kastedilen mana ise şudur: Şehvetlerine uyanlar sapmanızı arzu ederler. Onların, Müslümanların haktan sapması yönündeki arzuları, bunu gerçekleştirmek için çaba sarf etmekten uzak olmadığı için bu arzuları, bir fiili gerçekleştirmek isteyen kimsenin iradesine benzemiştir. Bunun benzeri, Yüce Allah'ın bu âyetten sonraki şu buyruğudur: { يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ } [en-Nisâ: 44] “Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar.”
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ تَمِيلُوا لِظُهُورِهِ مِنْ قَرِينَةِ الْمَقَامِ، وَأَرَادَ بِالَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ الَّذِينَ تَغْلِبُهُمْ شَهَوَاتُهُمْ عَلَى مُخَالَفَةِ مَا شَرَعَهُ اللَّهُ لَهُمْ: مِنَ الَّذِينَ لَا دِينَ لَهُمْ، وَهُمُ الَّذِينَ لَا يَنْظُرُونَ فِي عَوَاقِبِ الذُّنُوبِ وَمَفَاسِدِهَا وَعُقُوبَتِهَا، وَلَكِنَّهُمْ يُرْضُونَ شَهَوَاتِهِمُ الدَّاعِيَةَ إِلَيْهَا. وَفِي ذِكْرِ هَذِهِ الصِّلَةِ هُنَا تَشْنِيعٌ لِحَالِهِمْ، فَفِي الْمَوْصُولِ إِيمَاءٌ إِلَى تَعْلِيلِ الْخَبَرِ.
{ تَمِيلُوا } fiilinin müteallakı (bağlantılı olduğu öge), makamın karinesinden anlaşıldığı için hazfedilmiştir (düşürülmüştür). "Şehvetlerine uyanlar" ifadesiyle, dinsizlerden olup Allah'ın kendileri için koyduğu hükümlere aykırı hareket etme hususunda şehvetlerinin kendilerine galip geldiği kimseleri kastetmiştir. Bunlar, günahların akıbetlerini, fesatlarını ve cezasını hesaba katmayan, aksine kendilerini günaha çağıran şehvetlerini tatmin eden kimselerdir. Bu sıla cümlesinin burada zikredilmesinde onların durumunu kınama ve çirkin gösterme vardır; dolayısıyla ism-i mevsûlde haberin illetine (gerekçesine) bir işaret bulunmaktadır.
وَالْمُرَادُ بِهِمُ الْمُشْرِكُونَ: أَرَادُوا أَنْ يَتْبَعَهُمُ الْمُسْلِمُونَ فِي نِكَاحِ أَزْوَاجِ الْآبَاءِ، وَالْيَهُودُ أَرَادُوا أَنْ يَتْبَعُوهُمْ فِي نِكَاحِ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ وَنِكَاحِ الْعَمَّاتِ وَالْجَمْعِ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ. وَالْمِيلُ الْعَظِيمُ هُوَ الْبُعْدُ عَنْ أَحْكَامِ الشَّرْعِ وَالطَّعْنُ فِيهَا. فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يُحَبِّبُونَ لِلْمُسْلِمِينَ الزِّنَى وَيَعْرِضُونَ عَلَيْهِمُ الْبَغَايَا. وَكَانَ الْمَجُوسُ يَطْعَنُونَ فِي تَحْرِيمِ ابْنَةِ الْأَخِ وَابْنَةِ الْأُخْت وَيَقُولُونَ: لماذَا أَحَلَّ دِينُكُمُ ابْنَةَ الْعَمَّةِ وَابْنَةَ الْخَالَةِ. وَكَانَ الْيَهُودُ يَقُولُونَ: لَا تَحْرُمُ الْأُخْتُ الَّتِي لِلْأَبِ وَلَا تَحْرُمُ الْعَمَّةُ وَلَا الْخَالَةُ وَلَا الْعَمُّ وَلَا الْخَالُ. وَعَبَّرَ عَنْ جَمِيعِ ذَلِكَ بِالشَّهَوَاتِ لِأَنَّ مَجِيءَ الْإِسْلَامِ قَدْ بَيَّنَ انْتِهَاءَ إِبَاحَةِ مَا أُبِيحَ فِي الشَّرَائِعِ الْأُخْرَى، بَلْهَ مَا كَانَ حَرَامًا فِي الشَّرَائِعِ كُلِّهَا وَتَسَاهَلَ فِيهِ أهل الشّرك.
Onlardan maksat müşriklerdir; onlar Müslümanların babalarının eşleriyle nikâhlanma konusunda kendilerine uymalarını istiyorlardı. Yahudiler ise baba bir kız kardeşlerle, halalarla evlenme ve iki kız kardeşi bir arada nikâhlama konusunda kendilerine uymalarını istiyorlardı. "Büyük sapma" ise şeriatın hükümlerinden uzaklaşmak ve onları ta'n etmektir (eleştirmektir). Zira müşrikler Müslümanlara zinayı sevdirmeye çalışıyor ve fahişeleri onlara sunuyorlardı. Mecûsîler ise erkek kardeşin kızı ile kız kardeşin kızının haram kılınmasına dil uzatıp: "Dininiz hala kızını ve teyze kızını neden helal kıldı?" diyorlardı. Yahudiler de şöyle diyordu: "Baba bir kız kardeş haram değildir; hala, teyze, amca ve dayı da [evlenilmesi] haram olanlardan değildir." Bütün bunlar "şehvetler" diye ifade edilmiştir; çünkü İslâm'ın gelişi, diğer şeriatlarda mubah kılınmış olan şeylerin mubahlığının sona erdiğini açıklamıştır; nitekim bütün şeriatlarda haram kılınmış olup da şirk ehlinin hafife aldığı şeyler ise haydi haydi böyledir.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٢٨]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet 28]
يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً (٢٨)
{ يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “Allah sizden (yükünüzü) hafifletmek ister; çünkü insan zayıf yaratılmıştır.” (28)
أَعْقَبَ الِاعْتِذَارَ الَّذِي تَقَدَّمَ بِقَوْلِهِ: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [النِّسَاء: ٢٦] بِالتَّذْكِيرِ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يَزَالُ مُرَاعِيًا رِفْقَهُ بِهَذِهِ الْأُمَّةِ وَإِرَادَتِهِ بِهَا الْيُسْرَ دُونَ الْعُسْرِ، إِشَارَةً إِلَى أَنَّ هَذَا الدِّينَ بَيَّنَ حِفْظَ الْمَصَالِحِ وَدَرْءَ الْمَفَاسِدِ، فِي أَيْسَرِ كَيْفِيَّةٍ وَأَرْفَقِهَا، فَرُبَّمَا أَلْغَتِ الشَّرِيعَةُ بَعْضَ الْمَفَاسِدِ إِذَا كَانَ فِي الْحَمْلِ عَلَى تَرْكِهَا مَشَقَّةٌ أَوْ تَعْطِيلُ مَصْلَحَةٍ، كَمَا أَلْغَتْ مَفَاسِدَ نِكَاحِ الْإِمَاءِ نَظَرًا لِلْمَشَقَّةِ عَلَى غَيْرِ ذِي الطَّوْلِ. وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى بَلَغَتْ مَبْلَغَ الْقَطْعِ كَقَوْلِهِ: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الْحَج:
{ يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } [en-Nisâ: 26] “Allah size açıklamak ve sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ister” buyruğunda geçen gerekçelendirmenin ardından; Allah'ın bu ümmete olan lütfunu, zorluğu değil kolaylığı dilediğini hatırlatmıştır. Bu, söz konusu dinin maslahatları korumayı ve mefsedetleri defetmeyi en kolay ve en yumuşak biçimde ortaya koyduğuna bir işarettir. Zira şeriat, terk edilmesini emretmekte bir meşakkat veya bir maslahatın iptali söz konusu olduğunda bazı mefsedetleri hükümsüz sayabilir (göz ardı edebilir); nitekim [hür kadınla evlenmeye] gücü yetmeyen kimse için meşakkat göz önünde bulundurularak cariyelerle evlenmenin sakıncaları göz ardı edilmiştir. Bu manaya delalet eden âyetler kesinlik derecesine ulaşmıştır; Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } [el-Hac:
٧٨] وَقَوْلِهِ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] وَقَوْلِهِ: وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ [الْأَعْرَاف: ١٥٧] ،
78] “dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi”, şu buyruğu: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } [el-Bakara: 185] “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” ve şu buyruğu: { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ } [el-A'râf: 157] “Onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları kaldırır.”
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «إِنَّ هَذَا الدِّينَ يُسْرٌ وَلَنْ يُشَادَّ هَذَا الدِّينَ أَحَدٌ إِلَّا غَلَبَهُ»
Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz bu din kolaylıktır. Hiç kimse bu dini aşmaya (aşırıya kaçarak dine galip gelmeye) çalışmasın ki din ona galip gelmesin.»
، وَكَذَلِكَ كَانَ يَأْمُرُ أَصْحَابَهُ الَّذِينَ يُرْسِلُهُمْ إِلَى بَثِّ الدِّينِ فَقَالَ لِمُعَاذٍ وَأَبِي مُوسَى: «يَسِّرَا وَلَا تُعَسِّرا» وَقَالَ: (إِنَّمَا بُعِثْتُمْ مُبَشِّرِينَ لَا مُنَفِّرِينَ) . وَقَالَ لِمُعَاذٍ لَمَّا شَكَا بَعْضُ الْمُصَلِّينَ خَلْفَهُ مِنْ تَطْوِيلِهِ «أَفَتَّانٌ أَنْتَ» . فَكَانَ التَّيْسِيرُ مِنْ أُصُولِ الشَّرِيعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، وَعَنْهُ تَفَرَّعَتِ الرُّخَصُ بِنَوْعَيْهَا.
Aynı şekilde [Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem], dini yaymak üzere gönderdiği sahâbîlerine de böyle emrederdi. Nitekim Muâz ve Ebû Mûsâ'ya şöyle buyurmuştur: «Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız.» Ve şöyle buyurmuştur: «Siz ancak müjdeleyici olarak gönderildiniz, nefret ettirici değil.» Arkasında namaz kılanlardan bazısı namazı uzatmasından şikâyet ettiğinde Muâz'a: «Sen fitneci misin [ey Muâz]?» buyurmuştur. Dolayısıyla kolaylaştırma (teysîr), İslâm şeriatının temel esaslarındandır ve ruhsatlar her iki türüyle de ondan dallanıp budaklanmıştır.
وَقَوْلُهُ: وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً تَذْيِيلٌ وَتَوْجِيهٌ لِلتَّخْفِيفِ، وَإِظْهَارٌ لِمَزِيَّةِ هَذَا الدِّينِ وَأَنَّهُ أَلْيَقُ الْأَدْيَانِ بِالنَّاسِ فِي كُلِّ زَمَانٍ وَمَكَانٍ، وَلِذَلِكَ فَمَا مَضَى مِنَ الْأَدْيَانِ كَانَ مُرَاعًى فِيهِ حَالٌ دُونَ حَالٍ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٦٦] . وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُهُمُ الضَّعْفَ هُنَا بِأَنَّهُ الضَّعْفُ مِنْ جِهَةِ النِّسَاء. قَالَ طَاوُوس «لَيْسَ يَكُونُ الْإِنْسَانُ فِي شَيْءٍ أَضْعَفَ مِنْهُ فِي أَمْرِ النِّسَاءِ» وَلَيْسَ مُرَادُهُ حَصْرَ مَعْنَى الْآيَةِ فِيهِ، وَلَكِنَّهُ مِمَّا رُوعِيَ فِي الْآيَةِ لَا مَحَالَةَ، لِأَنَّ مِنَ الْأَحْكَامِ الْمُتَقَدِّمَةِ مَا هُوَ تَرْخِيصٌ فِي النِّكَاحِ
{ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “çünkü insan zayıf yaratılmıştır” buyruğu tezyîl (pekiştirici cümle) olup hafifletmenin gerekçesini açıklamakta; bu dinin üstünlüğünü ve her zaman ve mekânda insanlara en uygun din olduğunu ortaya koymaktadır. Bu sebeple geçmiş dinlerde belli durumlar gözetilmişken diğerleri gözetilmemiştir. Yüce Allah'ın Enfâl sûresindeki şu buyruğu da bu manadadır: { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً } [66] “Şimdi Allah sizden (yükü) hafifletti ve sizde bir zayıflık olduğunu bildi.” Bazıları buradaki zayıflığı kadınlar konusundaki zaaf olarak tefsir etmişlerdir. Tâvûs şöyle demiştir: "İnsan hiçbir şeyde kadınlar konusundaki kadar zayıf değildir." Ancak onun maksadı âyetin anlamını buna hasretmek değildir; fakat şüphesiz bu da âyette gözetilen hususlardandır, zira geçen hükümlerden bazıları nikâhta bir ruhsattır.
[٢٩، ٣٠]
[29, 30]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٢٩ الى ٣٠]
[Nisâ Sûresi (4), Âyetler 29-30]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩) وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارا وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩) وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارا وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksız ve bâtıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan ticaret müstesnadır. Kendinizi de öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir. (29) Kim düşmanlık ve zulümle bunu yaparsa, onu ateşe yaslayacağız. Bu da Allah'a pek kolaydır.” (30)