قَالَ مَالِكٌ: «أُولُو الْأَمْرِ: أَهْلُ الْقُرْآنِ وَالْعِلْمِ» يَعْنِي أَهْلَ الْعِلْمِ بِالْقُرْآنِ وَالِاجْتِهَادِ، فَأُولُو الْأَمْرِ هُنَا هُمْ مَنْ عَدَا الرَّسُولِ مِنَ الْخَلِيفَةِ إِلَى وَالِي الْحِسْبَةِ، وَمِنْ قُوَّادِ الْجُيُوشِ وَمِنْ فُقَهَاءِ الصَّحَابَةِ وَالْمُجْتَهِدِينَ إِلَى أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْأَزْمِنَةِ الْمُتَأَخِّرَةِ، وَأُولُو الْأَمْرِ هُمُ الَّذِينَ يُطْلَقُ عَلَيْهِمْ أَيْضًا أَهْلُ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ.
Mâlik şöyle demiştir: “Ulu'l-emr; Kur'an ve ilim ehlidir”, yani Kur'an'ı ve ictihadı bilen ilim ehlidir. Dolayısıyla buradaki ulu'l-emr; Resul dışındaki halifeden hisbe (denetim) görevlisine, ordu komutanlarından sahabe fukahasına ve müctehidlerden sonraki dönemlerin ilim ehline kadar olan kimselerdir. Ulu'l-emr aynı zamanda kendilerine “ehlü'l-hal ve'l-akd” (bağlayıp çözen yetkililer) de denilen kimselerdir.
وَإِنَّمَا أَمَرَ بِذَلِكَ بَعْدَ الْأَمْرِ بِالْعَدْلِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ لِأَنَّ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ قِوَامُ نِظَامِ الْأُمَّةِ وَهُوَ تَنَاصُحُ الْأُمَرَاءِ وَالرَّعِيَّةِ وَانْبِثَاثُ الثِّقَةِ بَيْنَهُمْ.
Bunun adalet ve emaneti yerine getirme emrinden sonra emredilmesinin sebebi; bu iki hususun, yöneticiler ile halkın birbirine nasihat etmesi ve aralarında güvenin yayılması olan ümmet düzeninin temeli olmasıdır.
وَلَمَّا كَانَتِ الْحَوَادِثُ لَا تَخْلُو مِنْ حُدُوثِ الْخِلَافِ بَيْنَ الرَّعِيَّةِ، وَبَيْنَهُمْ وَبَيْنَ وُلَاةِ أُمُورِهِمْ، أَرْشَدَهُمُ اللَّهُ إِلَى طَرِيقَةِ فَصْلِ الْخِلَافِ بِالرَّدِّ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى الرَّسُولِ. وَمَعْنَى الرَّدِّ إِلَى اللَّهِ الرَّدُّ إِلَى كِتَابِهِ، كَمَا دَلَّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ فِي نَظِيرِهِ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ [الْمَائِدَة: ١٠٤] .
Olaylar halkın kendi arasında veya halk ile yöneticileri arasında anlaşmazlık çıkmasından hali olamayacağı için, Allah onlara anlaşmazlığı Allah'a ve Resul'e götürerek çözme yöntemini göstermiştir. Allah'a götürmenin anlamı O'nun Kitabı'na götürmektir; nitekim bunun bir benzeri olan şu buyruğu da buna delalet etmektedir: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } [el-Mâide: 104] “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine gelin' denildiği zaman”.
وَمَعْنَى الرَّدِّ إِلَى الرَّسُولِ إِنْهَاءُ الْأُمُورِ إِلَيْهِ فِي حَيَاتِهِ وَحَضْرَتِهِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي نَظِيرِهِ إِلَى الرَّسُولِ [النِّسَاء: ٨٣] فَأَمَّا بَعْدَ وَفَاتِهِ أَوْ فِي غَيْبَتِهِ، فَالرَّدُّ إِلَيْهِ الرُّجُوعُ إِلَى أَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ، وَالِاحْتِذَاءُ بِسُنَّتِهِ.
Resul'e götürmenin anlamı; hayatta ve huzurunda olduğu dönemde işleri ona havale etmektir; nitekim benzeri olan { إِلَى الرَّسُولِ } [en-Nisâ: 83] “Peygamber'e” buyruğu buna delalet etmektedir. Vefatından sonra veya bulunmadığı durumlarda ise ona götürmek; sözlerine ve fiillerine başvurmak ve sünnetine uymaktır.
روى أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي رَافِعٍ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَا أُلْفِيَنَّ أَحَدَكُمْ متّكئا على أريكته يَأْتِيهِ الْأَمْرُ مِمَّا أَمَرْتُ بِهِ أَوْ نَهَيْتُ عَنْهُ فَيَقُولُ: لَا نَدْرِي، مَا وَجَدْنَا فِي كِتَابِ اللَّهِ اتَّبَعْنَاهُ» .
Ebû Dâvûd, Ebû Râfi‘den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Sizden birinizi koltuğuna yaslanmış halde, kendisine emrettiğim veya nehyettiğim bir husus geldiğinde: 'Biz bilmeyiz; Allah'ın Kitabı'nda ne bulduysak ona uyarız' derken bulmayayım!”
وَفِي رِوَايَتِهِ عَنِ الْعِرْبَاضِ ابْن سَارِيَةَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ يَخْطُبُ يَقُولُ: «أَيَحْسَبُ أحدكُم وَهُوَ متّكىء عَلَى أَرِيكَتِهِ وَقَدْ
Yine onun İrbâd b. Sâriye'den yaptığı rivayette o, Resulullah'ı hutbe irat ederken şöyle derken işitmiştir: “Sizden biri koltuğuna yaslanmışken ve
يَظُنُّ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُحَرِّمْ شَيْئًا إِلَّا مَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ أَلَا وَإِنِّي وَاللَّهِ قَدْ أَمَرْتُ وَوَعَظْتُ وَنَهَيْتُ عَنْ أَشْيَاءَ إِنَّهَا لَمِثْلُ الْقُرْآنِ أَوْ أَكْثَرُ» ، وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ الْمِقْدَامِ
Allah'ın bu Kur'an'dakiler dışında hiçbir şeyi haram kılmadığını sanırken ne zannediyor? Haberiniz olsun ki, Allah'a yemin olsun, ben birtakım şeyleri emrettim, öğütledim ve yasakladım; şüphesiz bunlar Kur'an'ın bir misli veya daha fazlasıdır”. Bunu Tirmizî de Mikdâm'ın hadisinden tahric etmiştir.
. وَعَرْضُ الْحَوَادِثِ عَلَى مِقْيَاسِ تَصَرُّفَاتِهِ والصريح من سنّته.
[Ayrıca] olayları onun tasarruflarının ve sarih sünnetinin ölçüsüne arz etmektir.
وَالتَّنَازُعُ: شِدَّةُ الِاخْتِلَافِ، وَهُوَ تَفَاعُلٌ مِنَ النَّزْعِ، أَيِ الْأَخْذِ، قَالَ الْأَعْشَى:
Tenâzu‘ (التَّنَازُعُ), şiddetli ihtilaf (çekişme) demektir; çekip almak manasındaki nez‘ (النَّزْع) kökünden tefâul kalıbındadır. el-A‘şâ şöyle demiştir:
نَازَعْتُهُمْ قُضْبَ الرَّيْحَانِ مُتَّكِئًا ... وَقَهْوَةً مُزَّةً رَاوُوقُهَا خَضِلُ
“Yaslanmış halde onlarla reyhan dallarını / Ve süzgeci ıslak, ekşimsi şarabı paylaştım (çekişe çekişe içtim).”
فَأَطْلَقَ التَّنَازُعَ عَلَى الِاخْتِلَافِ الشَّدِيدِ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ، لِأَنَّ الِاخْتِلَافَ الشَّدِيدَ يُشْبِهُ التَّجَاذُبَ بَيْنَ شَخْصَيْنِ، وَغَلَبَ ذَلِكَ حَتَّى سَاوَى الْحَقِيقَةَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا [الْأَنْفَال: ٤٦] فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوى [طه: ٦٢] .
Böylece istiare yoluyla tenâzu‘ kelimesi şiddetli ihtilaf için kullanılmıştır; çünkü şiddetli ihtilaf iki kişi arasındaki çekişmeye benzer ve bu kullanım galip gelerek nihayetinde hakiki anlam seviyesine ulaşmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا } [el-Enfâl: 46] “Birbirinizle çekişmeyin; sonra içinize korku düşer”, { فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوى } [Tâhâ: 62] “Aralarında işlerini tartıştılar ve gizlice fısıldaştılar”.
وَضَمِيرُ تَنازَعْتُمْ رَاجِعٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا فَيَشْمَلُ كُلَّ مَنْ يُمْكِنُ بَيْنَهُمُ التَّنَازُعُ، وَهُمْ مَنْ عَدَا الرَّسُولَ، إِذْ لَا يُنَازِعُهُ الْمُؤْمِنُونَ، فَشَمَلَ تَنَازُعَ الْعُمُومِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ، وَشَمَلَ تَنَازُعَ وُلَاةِ الْأُمُورِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ، كَتَنَازُعِ الْوُزَرَاءِ مَعَ الْأَمِيرِ أَوْ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ، وَشَمَلَ تَنَازُعَ الرَّعِيَّةِ مَعَ وُلَاةِ أُمُورِهِمْ، وَشَمَلَ تَنَازُعَ الْعُلَمَاءِ بَعْضِهِمْ مَعَ بعض فِي شؤون عِلْمِ الدِّينِ. وَإِذَا نَظَرْنَا إِلَى مَا ذُكِرَ فِي سَبَبِ النُّزُولِ نَجِدُ الْمُرَادَ ابْتِدَاءً هُوَ الْخِلَافُ بَيْنَ الْأُمَرَاءِ وَالْأُمَّةِ، وَلِذَلِكَ نَجِدُ الْمُفَسِّرِينَ قَدْ فَسَّرُوهُ بِبَعْضِ صُوَرٍ مِنْ هَذِهِ الصُّوَرِ، فَلَيْسَ مَقْصِدُهُمْ قَصْرَ الْآيَةِ عَلَى مَا فَسَّرُوا بِهِ، وَأَحْسَنُ عِبَارَاتِهِمْ فِي هَذَا قَوْلُ الطَّبَرِيِّ: «يَعْنِي فَإِنِ اخْتَلَفْتُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ أَنْتُمْ فِيمَا بَيْنَكُمْ أَوْ أَنْتُمْ وَأُولُو أَمْرِكُمْ فِيهِ» . وَعَنْ مُجَاهِدٍ: فَإِنْ تَنَازَعَ الْعُلَمَاءُ رَدُّوهُ إِلَى اللَّهِ» .
{ تَنازَعْتُمْ } “anlaşmazlığa düşerseniz” kelimesindeki zamir “iman edenler”e racidir; dolayısıyla aralarında çekişme ihtimali olan herkesi kapsar. Bunlar da Peygamber dışındaki kimselerdir, zira müminler onunla çekişmezler. Böylece bu ifade halkın kendi arasındaki çekişmesini, vezirlerin emirle veya birbirleriyle çekişmesi gibi yöneticilerin kendi aralarındaki çekişmesini, halkın yöneticileriyle çekişmesini ve din ilmi meselelerinde âlimlerin birbirleriyle çekişmesini kapsar. İniş sebebinde (sebeb-i nüzûl) zikredilen hususa baktığımızda, ilk etapta kastedilenin yöneticiler ile ümmet arasındaki ihtilaf olduğunu görürüz. Bu yüzden müfessirlerin bunu söz konusu durumlardan bazılarıyla tefsir ettiklerini görmekteyiz; onların maksadı ayeti sadece tefsir ettikleri durumla sınırlandırmak değildir. Bu konudaki en güzel ifadeleri et-Taberî'nin şu sözüdür: “Yani 'Ey müminler! Kendi aranızda yahut siz ve yöneticileriniz bir konuda ihtilaf ederseniz' demektir.” Mücâhid'den de şöyle rivayet edilmiştir: “Âlimler çekişirse onu Allah'a götürsünler.”
وَلَفْظُ (شَيْءٍ) نَكِرَةٌ مُتَوَغِّلَةٌ فِي الْإِبْهَامِ فَهُوَ فِي حَيِّزِ الشَّرْطِ يُفِيدُ الْعُمُومَ، أَيْ فِي كُلِّ شَيْءٍ، فَيَصْدُقُ بِالتَّنَازُعِ فِي الْخُصُومَةِ عَلَى الْحُقُوقِ، وَيَصْدُقُ بِالتَّنَازُعِ فِي اخْتِلَافِ الْآرَاءِ عِنْدَ الْمُشَاوَرَةِ أَوْ عِنْدَ مُبَاشَرَةِ عَمَلٍ مَا، كَتَنَازُعِ وُلَاةِ الْأُمُورِ فِي إِجْرَاءِ أَحْوَالِ الْأُمَّةِ. وَلَقَدْ حَسَّنَ مَوْقِعَ كَلِمَةِ (شَيْءٍ) هُنَا تَعْمِيمُ الْحَوَادِثِ وَأَنْوَاعِ الِاخْتِلَافِ، فَكَانَ مِنَ الْمَوَاقِعِ الرَّشِيقَةِ فِي تَقْسِيمِ عَبْدِ الْقَاهِرِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَوَاقِعِ لَفْظِ شَيْءٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
(شَيْءٍ - şey’) lafzı, belirsizlikte (ibham) son derece ileri düzeyde bir nekiradır; binaenaleyh şart bağlamında yer aldığı için umum (genellik) ifade eder; yani “herhangi bir şeyde” demektir. Dolayısıyla haklar konusundaki davalaşmadaki çekişmeye de, istişare esnasında yahut bir işe girişirken görüşlerin farklılaşmasındaki çekişmeye de –yöneticilerin ümmetin işlerini yürütme konusundaki çekişmeleri gibi– tam olarak uyar. Burada (شَيْءٍ) kelimesinin yerini güzelleştiren husus, olayları ve ihtilaf türlerini genel kılmasıdır; dolayısıyla Abdülkâhir [el-Cürcânî]’nin taksiminde latif (zarif) konumlardan biri olmuştur. Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ } [el-Bakara: 155] buyruğunun tefsirinde “şey’” lafzının konumlarının tahkiki daha önce geçmişti.
وَالرَّدُّ هُنَا مَجَازٌ فِي التَّحَاكُمِ إِلَى الْحَاكِمِ وَفِي تَحْكِيمِ ذِي الرَّأْيِ عِنْدَ اخْتِلَافِ الْآرَاءِ.
Buradaki reddetmek / götürmek (er-redd); hâkime başvurarak hüküm istemek (tehâküm) ve görüş ayrılıklarında re'y sahibini hakem kılmak anlamında mecazdır.
وَحَقِيقَتُهُ إِرْجَاعُ الشَّيْءِ إِلَى صَاحِبِهِ مِثْلَ الْعَارِيَةِ وَالْمَغْصُوبِ، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى التَّخَلِّي عَنِ الِانْتِصَافِ بِتَفْوِيضِ الْحُكْمِ إِلَى الْحَاكِمِ، وَعَنْ عَدَمِ تَصْوِيبِ الرَّأْيِ بِتَفْوِيضِ تَصْوِيبِهِ إِلَى الْغَيْرِ، إِطْلَاقًا عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ، وَغَلَبَ هَذَا الْإِطْلَاقُ فِي الْكَلَامِ حَتَّى سَاوَى الْحَقِيقَةَ.
Onun hakiki manası, ariyet (ödünç) ve gasp edilmiş şey gibi bir nesneyi sahibine geri vermektir. Daha sonra hükmü hâkime havale etmek suretiyle bizzat hak aramayı terk etmek ve görüşü başkasının tashihine havale etmek suretiyle kendi görüşünü doğru saymamak manasında istiare yoluyla kullanılmış ve bu kullanım dilde galip gelerek hakikat seviyesine ulaşmıştır.
وَعُمُومُ لَفْظِ شَيْءٍ فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ يَقْتَضِي عُمُومَ الْأَمْرِ بِالرَّدِّ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ وَعُمُومُ أَحْوَالِ التَّنَازُعِ، تَبَعًا لِعُمُومِ الْأَشْيَاءِ الْمُتَنَازَعِ فِيهَا، فَمِنْ ذَلِكَ الْخُصُومَاتُ وَالدَّعَاوَى فِي الْحُقُوقِ، وَهُوَ الْمُتَبَادِرُ من الْآيَة بادىء بَدْءٍ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ عَقِبَهُ «أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ» فَإِنَّ هَذَا
Şart bağlamında “şey’” lafzının umum ifade etmesi; hakkında çekişilen şeylerin umumiliğine bağlı olarak, Allah'a ve Resul'e götürme emrinin umumiliğini ve çekişme hallerinin umumiliğini gerektirir. Haklar konusundaki husumetler ve davalar da bunlardandır ki ayetin hemen ardından gelen { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Tâğût'un önünde muhakeme olunmak istiyorlar” kavlinin karinesiyle ilk bakışta ayetten akla gelen de budur. Çünkü bu [sonraki ayet],
كَالْمُقَدِّمَةِ لِذَلِكَ فَأَشْبَهَ سَبَبَ نُزُولٍ، وَلِذَلِكَ كَانَ هُوَ الْمُتَبَادِرُ وَهُوَ لَا يَمْنَعُ مِنْ عُمُومِ الْعَامِّ، وَمِنْ ذَلِكَ التَّنَازُعِ فِي طُرُقِ تَنْفِيذِ الْأَوَامِرِ الْعَامَّةِ، كَمَا يَحْصُلُ بَيْنَ أَفْرَادِ الْجُيُوشِ وَبَيْنَ بَعْضِ قُوَّادِهِمْ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي نِزَاعٍ حَدَثَ بَيْنَ أَمِيرِ سَرِيَّةِ الْأَنْصَارِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ السَّهْمِيِّ كَمَا سَيَأْتِي، وَمِنْ ذَلِكَ الِاخْتِلَافُ بَيْنَ أَهْلِ الْحَلِّ وَالْعقد فِي شؤون مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ، وَمَا يَرُومُونَ حَمْلَ النَّاسَ عَلَيْهِ.
onun için bir mukaddime gibidir ve iniş sebebine benzemiştir; bu yüzden ilk akla gelen bu olmuştur, ancak bu durum lafzın umumiliğine engel teşkil etmez. Ordunun mensupları ile bazı komutanları arasında meydana gelen durumlarda olduğu gibi genel emirlerin infaz usullerindeki çekişme de bunlardandır. Nitekim ileride geleceği üzere ayetin, Ensar müfrezesinin komutanı Abdullah b. Huzâfe es-Sehmî ile meydana gelen bir anlaşmazlık hakkında indiği söylenmiştir. Müslümanların maslahatları ve insanları sevk etmek istedikleri hususlarda ehl-i hal ve'l-akd arasındaki ihtilaf da bunlardandır.
وَمِنْ ذَلِكَ اخْتِلَافُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ الَّتِي طَرِيقُهَا الِاجْتِهَادُ وَالنَّظَرُ فِي أَدِلَّةِ الشَّرِيعَةِ.
Yolu ictihad ve şeriat delillerini incelemek olan şer‘î hükümlerde ilim ehlinin ihtilaf etmesi de bunlardandır.
فَكُلُّ هَذَا الِاخْتِلَافِ وَالتَّنَازُعِ مَأْمُورٌ أَصْحَابُهُ بِرَدِّ أَمْرِهِ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ. وَرَدُّ كُلِّ نَوْعٍ مِنْ ذَلِكَ يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ يُرْجَى مَعَهُ زَوَالُ الِاخْتِلَافِ، وَذَلِكَ بِبَذْلِ الْجُهْدِ وَالْوُسْعِ فِي الْوُصُولِ إِلَى الْحَقِّ الْجَلِيِّ فِي تِلْكَ الْأَحْوَالِ. فَمَا رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَمَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ فِي تَفْسِيرِ التَّنَازُعِ بِتَنَازُعِ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّمَا هُوَ تَنْبِيهٌ عَلَى الْفَرْدِ الْأَخْفَى مِنْ أَفْرَادِ الْعُمُومِ، وَلَيْسَ تَخْصِيصًا لِلْعُمُومِ.
Bütün bu ihtilaf ve çekişmelerde ilgililere, işi Allah'a ve Resul'e götürmeleri emredilmiştir. Bunların her bir türünü götürmek; o durumlarda apaçık hakka ulaşmak için gayret ve çaba sarf etmek suretiyle, ihtilafın ortadan kalkmasının umulacağı şekilde olmayı gerektirir. Mücâhid ve Meymûn b. Mihrân'dan tenâzu‘ kavramının ilim ehlinin çekişmesi şeklinde tefsir edilmesine dair rivayet edilenler ise, umumun en gizli kalan ferdine dikkat çekmek içindir; yoksa umumun tahsisi (özele indirgenmesi) değildir.
وَذِكْرُ الرَّدِّ إِلَى اللَّهِ فِي هَذَا مَقْصُودٌ مِنْهُ مُرَاقَبَةُ اللَّهِ تَعَالَى فِي طَلَبِ انْجِلَاءِ الْحَقِّ فِي مَوَاقِعِ النِّزَاعِ، تَعْظِيمًا لِلَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّ الرَّدَّ إِلَى الرَّسُولِ يَحْصُلُ بِهِ الرَّدُّ إِلَى اللَّهِ، إِذِ الرَّسُولُ هُوَ الْمُنْبِئُ عَنْ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى، فَذِكْرُ اسْمِ اللَّهِ هُنَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ ذِكْرِهِ فِي قَوْلِهِ: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ [الْأَنْفَال: ٤١] الْآيَةَ.
Burada Allah'a götürmenin zikredilmesinden maksat, Allah Teâlâ'yı tazim etmek amacıyla anlaşmazlık noktalarında hakkın ortaya çıkarılması talebinde Allah Teâlâ'nın murakabesini gözetmektir. Çünkü Peygamber'e götürmekle Allah'a götürmek de hasıl olur; zira Peygamber, Allah Teâlâ'nın muradını haber verendir. Dolayısıyla burada Allah'ın isminin zikredilmesi, { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ } [el-Enfâl: 41] “beşte biri şüphesiz Allah'a ve Resul'e aittir” ayetinde zikredilmesi mesabesindedir.
ثُمَّ الرَّدُّ إِلَى الرَّسُولِ فِي حَيَاةِ الرَّسُولِ وَحُضُورِهِ ظَاهَرٌ وَهُوَ الْمُتَبَادِرُ مِنَ الْآيَةِ، وَأَمَّا الرَّدُّ إِلَيْهِ فِي غَيْبَتِهِ أَوْ بَعْدَ وَفَاتِهِ، فَبِالتَّحَاكُمِ إِلَى الْحُكَّامِ الَّذِينَ أَقَامَهُمُ الرَّسُولُ أَوْ أَمَرَهُمْ بِالتَّعْيِينِ، وَإِلَى الْحُكَّامِ الَّذِينَ نَصَّبَهُمْ وُلَاةُ الْأُمُورِ لِلْحُكْمِ بَيْنَ النَّاسِ بِالشَّرِيعَةِ مِمَّنْ يُظَنُّ بِهِ الْعِلْمُ بِوُجُوهِ الشَّرِيعَةِ وَتَصَارِيفِهَا، فَإِنَّ تَعْيِينَ صِفَاتِ الْحُكَّامِ وَشُرُوطِهِمْ وَطُرُقِ تَوْلِيَتِهِمْ، فِيمَا وَرَدَ عَنِ الرَّسُولِ مِنْ أَدِلَّةِ صِفَاتِ الْحُكَّامِ، يَقُومُ مَقَامَ تَعْيِينِ أَشْخَاصِهِمْ، وَبِالتَّأَمُّلِ فِي تَصَرُّفَاتِهِ وَسُنَّتِهِ ثُمَّ الصَّدَرِ عَلَى مَا يتبيّن للمتأمّل مِنْ حَالٍ يَظُنُّهَا هِيَ مُرَادُ الرَّسُولِ لَوْ سُئِلَ عَنْهَا فِي جَمِيعِ أَحْوَالِ النِّزَاعِ فِي فَهْمِ الشَّرِيعَةِ وَاسْتِنْبَاطِ أَحْكَامِهَا الْمَسْكُوتِ عَنْهَا مِنَ الرَّسُولِ، أَوِ الْمَجْهُولِ قَوْلُهُ فِيهَا.
Sonra Resul'ün hayatında ve huzurunda ona götürmek açıktır ve ayetten ilk anlaşılan da budur. Onun bulunmadığı durumda yahut vefatından sonra ona götürmek ise; Resul'ün tayin ettiği veya tayin edilmesini emrettiği hâkimlere ve yöneticilerin insanlar arasında şeriatla hükmetmek üzere tayin ettiği, şeriatın vecihlerini ve inceliklerini bildiği zannedilen hâkimlere muhakeme olmakla gerçekleşir. Zira Resul'den hâkimlerin niteliklerine dair gelen delillerde hâkimlerin niteliklerinin, şartlarının ve atanma usullerinin belirlenmesi, şahıslarının belirlenmesi makamına geçer. Ayrıca onun tasarrufları ve sünneti üzerinde tefekkür edip, ardından şeriatı anlama ve Resul tarafından hakkında sükût edilmiş yahut sözü bilinmeyen hükümlerini istinbat etme hususundaki bütün anlaşmazlık hallerinde, kendisine sorulsaydı Resul'ün muradı olacağını düşündüğü ve tefekkür edene açıklık kazanan durum üzere hareket etmekle olur.
وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ تَحْرِيضٌ وَتَحْذِيرٌ مَعًا، لِأَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ووازعان يزعان عَن مُخَالَفَةِ الشَّرْعِ، وَالتَّعْرِيضِ بِمَصَالِحِ الْأُمَّةِ لِلتَّلَاشِي، وَعَنِ الْأَخْذِ بِالْحُظُوظِ الْعَاجِلَةِ مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّهَا لَا تُرْضِي اللَّهَ وَتَضُرُّ الْأُمَّةَ، فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ دَأْبُ
O'nun { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “eğer Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız” buyruğu, hem teşvik hem de uyarıdır. Çünkü Allah'a ve ahiret gününe iman; şeriata muhalefet etmekten, ümmetin maslahatlarını yok olmaya maruz bırakmaktan ve Allah'ı razı etmediğini ve ümmete zarar verdiğini bildiği halde peşin menfaatleri elde etmeye kalkışmaktan alıkoyan iki caydırıcı etkendir. Şüphe yok ki,
الْمُسْلِمِ الصَّادِقِ الْإِقْدَامَ عِنْدَ اتِّضَاحِ الْمَصَالِحِ، وَالتَّأَمُّلَ عِنْدَ الْتِبَاسِ الْأَمْرِ وَالصَّدْرَ بَعْدَ عَرْضِ الْمُشْكِلَاتِ عَلَى أُصُولِ الشَّرِيعَةِ.
samimi bir Müslümanın şiarı; maslahatlar açık olduğunda kararlılıkla ilerlemek, iş karmaşıklaştığında etraflıca düşünmek ve müşkil konuları şeriatın esaslarına arz ettikten sonra neticeye varmak olmalıdır.
وَمَعْنَى إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ مَعَ أَنَّهُمْ خُوطِبُوا بِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: أَيْ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ حَقًّا، وَتُلَازِمُونَ وَاجِبَاتِ الْمُؤْمِنِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ خَيْرٌ فَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِلتَّنْوِيهِ، وَهِيَ إِشَارَةٌ إِلَى الرَّدِّ الْمَأْخُوذِ مِنْ فَرُدُّوهُ. وَ (خَيْرٌ) اسْمٌ لِمَا فِيهِ نَفْعٌ، وَهُوَ ضِدُّ الشَّرِّ، وَهُوَ اسْمُ تَفْضِيلٍ مَسْلُوبُ الْمُفَاضَلَةِ، وَالْمُرَادُ كَوْنُ الْخَيْرِ وَقُوَّةُ الْحُسْنِ.
Kendilerine { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “ey iman edenler” diye hitap edilmiş olmasına rağmen { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ } “eğer iman ediyorsanız” buyrulmasının manası: “Eğer gerçekten iman ediyorsanız ve müminin vecibelerine sarılıyorsanız” demektir. Bundan dolayı Yüce Allah: { ذلِكَ خَيْرٌ } “bu daha hayırlıdır” buyurmuştur; işaret zamiri dikkat çekmek ve övmek (tenvih) için getirilmiştir ve { فَرُدُّوهُ } “onu götürün” lafzından anlaşılan götürme (er-redd) işlemine işarettir. (خَيْرٌ - hayr) kelimesi fayda içeren şeyin adıdır ve şerrin zıddıdır; üstünlük manası soyutlanmış bir ism-i tafdildir (ism-i tafdîl-i meslûbü'l-müfâdala), kastedilen ise hayır oluşu ve güzelliğin kuvvetidir.
وَالتَّأْوِيلُ: مَصْدَرُ أَوَّلَ الشَّيْءَ إِذَا أَرْجَعَهُ، مُشْتَقٌّ مِنْ آلَ يَؤُولُ إِذَا رَجَعَ، وَهُوَ هُنَا بِمَعْنَى أَحْسَنُ رَدًّا وَصَرْفًا. أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَ قَوْلُهُ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ إِذْ بَعَثَهُ النَّبِيءُ فِي سَرِيَّةٍ.
Te'vil (التَّأْوِيلُ), bir şeyi geri döndürdüğünde söylenen “evvele'ş-şey’” (أَوَّلَ الشَّيْءَ) fiilinin masdarıdır; geri döndüğünde söylenen “âle yeûlu” (آلَ يَؤُولُ) kökünden türetilmiştir. Burada “sonuç ve varacağı yer bakımından daha güzel” manasındadır. Buhârî İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahric etmiştir: “{ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } [ayeti], Peygamber onu bir müfrezeye [komutan olarak] gönderdiği zaman Abdullah b. Huzâfe b. Kays b. Adiyy hakkında indi.”
وَأَخْرَجَ فِي «كِتَابِ الْمَغَازِي» عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: بَعَثَ النَّبِيءُ سَرِيَّةً فَاسْتَعْمَلَ عَلَيْهَا رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يُطِيعُوهُ، فَغَضِبَ، فَقَالَ: «أَلَيْسَ أَمَرَكُمُ النَّبِيءُ أَنْ تُطِيعُونِي» قَالُوا:
Yine [Buhârî] “Kitâbü'l-Meğâzî”de Ali'den [radıyallâhu anh] şöyle dediğini tahric etmiştir: Peygamber bir müfreze göndermiş, başına da Ensar'dan bir adamı tayin etmiş ve onlara kendisine itaat etmelerini emretmişti. [Bir meselede o zat] öfkelendi ve: “Peygamber size bana itaat etmenizi emretmedi mi?” dedi. Onlar da:
«بَلَى» قَالَ: «فَأَجْمِعُوا حَطَبًا» فَجَمَعُوا، قَالَ: «أَوْقِدُوا نَارًا» ، فَأَوْقَدُوهَا، فَقَالَ «ادْخُلُوهَا» ، فَهَمُّوا، وَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يُمْسِكُ بَعْضًا، وَيَقُولُونَ: «فَرَرْنَا إِلَى النَّبِيءِ مِنَ
"Evet" dediler. [Bunun üzerine komutan]: "Odun toplayın" dedi, topladılar. "Ateş yakın" dedi, yaktılar. Sonra: "İçine girin" dedi. [Girmeye] yeltendiler, derken birbirlerini tutmaya başladılar ve: "Biz Peygamber'e ateşten
النَّارِ» ، فَمَا زَالُوا حَتَّى خَمَدَتِ النَّارُ فَسَكَنَ غَضَبُهُ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيءَ فَقَالَ: «لَوْ دَخَلُوهَا مَا خَرَجُوا مِنْهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، الطَّاعَةُ فِي الْمَعْرُوفِ»
kaçarak [sığındık]" diyorlardı. Nihayet ateş sönünceye ve [komutanın] öfkesi yatışıncaya kadar bu halde kaldılar. Bu durum Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ulaşınca şöyle buyurdu: "Eğer oraya girselerdi, kıyamet gününe kadar oradan çıkamazlardı. İtaat ancak meşru olan (maruf) şeydedir."
. فَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ، يَحْتَمِلُ أَنَّهُ أَرَادَ نَزَلَتْ حِينَ تَعْيِينِهِ أَمِيرًا عَلَى السَّرِيَّةِ وَأَنَّ الْأَمْرَ الَّذِي فِيهَا هُوَ الَّذِي أَوْجَبَ تَرَدُّدَ أَهْلِ السَّرِيَّةِ فِي الدُّخُولِ فِي النَّارِ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهَا نَزَلَتْ بَعْدَ مَا بَلَغَ خَبَرُهُمْ رَسُولَ اللَّهِ، فَيَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنْهَا هُوَ قَوْلُهُ:
İbn Abbâs'ın: "Abdullah b. Huzâfe hakkında indi" sözü, onun müfrezeye komutan tayin edildiği sırada indiğini ve ayetteki emrin, müfrezedekilerin ateşe girme konusundaki tereddütlerine yol açtığını kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi, onların haberi Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] ulaştıktan sonra indiğini kastetmiş olması da muhtemeldir. Bu takdirde ayetten kastedilen [asıl kısım]:
فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ إِلَخْ، وَيَكُونُ ابْتِدَاؤُهَا بِالْأَمْرِ بِالطَّاعَةِ لِئَلَّا يَظُنَّ أَنَّ مَا فَعَلَهُ ذَلِكَ الْأَمِيرُ يُبْطِلُ الْأَمر بِالطَّاعَةِ.
{ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ } “eğer bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz...” kısmı olur; ayetin itaat emriyle başlaması ise o komutanın yaptığının itaat emrini tamamen geçersiz kıldığının zannedilmemesi içindir.
[٦٠، ٦١]
[60, 61]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٦٠ إِلَى ٦١]
[Nisâ Suresi (4), 60 ila 61. Ayetler]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً (٦٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً (٦١)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً (٦٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً (٦١) } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde tağutun huzurunda muhakeme olmak isterler. Şeytan da onları derin bir sapıklıkla saptırmak ister. (60) Onlara: ‘Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin’ denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirip uzaklaştıklarını görürsün. (61)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلتَّعْجِيبِ مِنْ حَالِ هَؤُلَاءِ، نَاسَبَ الِانْتِقَالَ إِلَيْهِ مِنْ مَضْمُونِ جُمْلَةِ: إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [النِّسَاء: ٥٩] . وَالْمَوْصُولُ مُرَادٌ بِهِ قَوْمٌ مَعْرُوفُونَ وَهُمْ فَرِيقٌ مِنَ
Bu, bunların durumuna hayret uyandırmak (taaccüb) için yapılmış bir başlangıç istinafıdır; [Nisâ: 59]'daki { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “eğer Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız” cümlesinin içeriğinden buraya geçiş uygun düşmüştür. İsm-i mevsul ile bilinen bir topluluk kastedilmiştir ki onlar da
الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ كَانُوا مِنَ الْيَهُودِ وَأَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ لِقَوْلِهِ: رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ، وَلِذَلِكَ قَالَ: يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ. وَقَدِ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ اخْتِلَافًا مُتَقَارِبًا: فَعَنْ قَتَادَةَ وَالشَّعْبِيِّ أَنَّ يَهُودِيًّا اخْتَصَمَ مَعَ مُنَافِقٍ اسْمُهُ بِشْرٌ فَدَعَا الْيَهُودِيُّ الْمُنَافِقَ إِلَى التَّحَاكُمِ عِنْدَ النَّبِيءِ ﷺ لِعِلْمِهِ أَنَّهُ لَا يَأْخُذُ الرِّشْوَةَ وَلَا يَجُورُ فِي الْحُكْمِ، وَدَعَا الْمُنَافِقُ إِلَى التَّحَاكُمِ عِنْدَ كَاهِنٍ مِنْ جُهَيْنَةَ كَانَ بِالْمَدِينَةِ.
{ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ } “o münafıkların yüz çevirdiklerini görürsün” buyrulması sebebiyle Yahudilerden olup Müslüman görünen münafıklardan bir gruptur; bundan dolayı { يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “sana indirilene inandıklarını iddia ederler” buyrulmuştur. Bu ayetin nüzul sebebi hakkında birbirine yakın rivayetler nakledilmiştir: Katâde ve Şa'bî'den rivayet edildiğine göre, bir Yahudi, Bişr adındaki bir münafıkla davalaştı. Yahudi, rüşvet almadığını ve hükümde haksızlık yapmadığını bildiği için münafığı Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] huzurunda muhakeme olmaya çağırdı; münafık ise Medine'de bulunan Cüheyne kabilesinden bir kâhinin huzurunda muhakeme olmaya çağırdı.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْيَهُودِيَّ دَعَا الْمُنَافِقَ إِلَى التَّحَاكُمِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَنَّ الْمُنَافِقَ دَعَا إِلَى كَعْبِ ابْن الْأَشْرَفِ، فَأَبَى الْيَهُودِيُّ وَانْصَرَفَا مَعًا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَضَى لِلْيَهُودِيِّ، فَلَمَّا خَرَجَا، قَالَ الْمُنَافِقُ: لَا أَرْضَى، انْطَلِقْ بِنَا إِلَى أَبِي بَكْرٍ، فَحَكَمَ أَبُو بَكْرٍ بِمِثْلِ حُكْمِ رَسُولِ اللَّهِ، فَقَالَ الْمُنَافِقُ: انْطَلِقْ بِنَا إِلَى عُمَرَ، فَلَمَّا بَلَغَ عُمَرَ، وَأَخْبَرَهُ الْيَهُودِيُّ الْخَبَرَ وَصَدَّقَهُ الْمُنَافِقُ، قَالَ عُمَرُ: رُوَيْدَكُمَا حَتَّى أَخْرُجَ إِلَيْكُمَا، فَدَخَلَ وَأَخَذَ سَيْفَهُ ثُمَّ ضَرَبَ بِهِ الْمُنَافِقَ حَتَّى بَرَدَ، وَقَالَ: هَكَذَا أَقْضِي عَلَى مَنْ لَمْ يَرْضَ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Yahudi münafığı Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] huzurunda muhakeme olmaya çağırmış, münafık ise Ka'b b. el-Eşref'e çağırmıştı. Yahudi bunu reddetti ve birlikte Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] huzuruna gittiler; [Resûlullah] Yahudi'nin lehine hükmetti. Dışarı çıktıklarında münafık: "Razı değilim, haydi Ebû Bekir'e gidelim" dedi. Ebû Bekir de Resûlullah'ın hükmü gibi hükmetti. Bunun üzerine münafık: "Haydi Ömer'e gidelim" dedi. Ömer'in yanına vardıklarında Yahudi durumu anlattı ve münafık da onu doğruladı. Ömer: "Ben yanınıza çıkıncaya kadar biraz bekleyin" dedi. İçeri girip kılıcını aldı, sonra kılıcıyla münafığa vurup onu öldürdü ve: "Allah'ın ve Resûlü'nün hükmüne razı olmayan hakkında ben böyle hükmederim!" dedi.
فَنَزَلَتِ الْآيَةُ وَقَالَ جِبْرِيلُ: إِنَّ عُمَرَ فَرَّقَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ فَلَقَّبَهُ النَّبِيءُ ﷺ «الْفَارُوقَ»
Bunun üzerine ayet indi ve Cibrîl: "Şüphesiz Ömer hak ile batılın arasını ayırdı" dedi; Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] de ona "el-Fârûk" lakabını verdi.
. وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ بَيْنَ قُرَيْظَةَ وَالْخَزْرَجِ حِلْفٌ، وَبَيْنَ النَّضِيرِ وَالْأَوْسِ حِلْفٌ، فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَتِ النَّضِيرُ أَكْثَرَ وَأَشْرَفَ، فَكَانُوا إِذَا قَتَلَ قُرَظِيٌّ نَضِيرِيًّا قُتِلَ بِهِ وَأَخَذَ أَهْلُ الْقَتِيلِ دِيَةَ صَاحِبِهِمْ بَعْدَ قَتْلِ قَاتِلِهِ، وَكَانَتِ الدِّيَةُ مِائَةَ وَسْقٍ مِنْ تَمْرٍ، وَإِذَا قَتَلَ نَضِيرِيٌّ قُرَظِيًّا لَمْ يُقْتَلْ بِهِ وَأَعْطَى دِيَتَهُ فَقَطْ: سِتِّينَ وَسْقًا. فَلَمَّا أَسْلَمَ نَفَرٌ مِنَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ قَتَلَ نَضِيرِيٌّ قُرَظِيًّا وَاخْتَصَمُوا، فَقَالَتِ النَّضِيرُ: نُعْطِيكُمْ سِتِّينَ وَسْقًا كَمَا كُنَّا اصْطَلَحْنَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَقَالَتْ قُرَيْظَةُ: هَذَا شَيْءٌ فَعَلْتُمُوهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لِأَنَّكُمْ كَثُرْتُمْ وَقَلَلْنَا فَقَهَرْتُمُونَا، وَنَحْنُ الْيَوْمَ إِخْوَةٌ وَدِينُنَا وَدِينُكُمْ وَاحِدٌ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ- وَكَانَ مُنَافِقًا: انْطَلِقُوا إِلَى أَبِي بُرْدَةَ- وَكَانَ أَبُو بُرْدَةَ كَاهِنًا يَقْضِي بَيْنَ الْيَهُودِ فِيمَا يَتَنَافَرُونَ إِلَيْهِ فِيهِ وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: لَا بَلْ نَنْطَلِقُ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. (وَأَبُو بُرْدَةَ- بِدَالٍ بَعْدَ الرَّاءِ- عَلَى الصَّحِيحِ، وَكَذَلِكَ وَقَعَ فِي مَفَاتِيحِ الْغَيْبِ وَفِي الْإِصَابَةِ لِابْنِ حَجَرٍ، وَوَقَعَ فِي كُتُبٍ كَثِيرَةٍ بِزَايٍ بَعْدَ الرَّاءِ وَهُوَ تَحْرِيفٌ اشْتَبَهَ بِأَبِي بَرْزَةَ الْأَسْلَمِيِّ نَضْلَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَلَمْ يَكُنْ أَبُو بَرْزَةَ كَاهِنًا قَطُّ) . وَنُسِبَ أَبُو بُرْدَةَ الْكَاهِنِ بِالْأَسْلَمِيِّ، وَذَكَرَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: أَنَّهُ كَانَ فِي جُهَيْنَةَ. وَبَعْضُهُمْ ذَكَرَ أَنَّهُ كَانَ بِالْمَدِينَةِ. وَقَالَ الْبَغَوِيُّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: «كَانَتِ الطَّوَاغِيتُ الَّتِي يَتَحَاكَمُونَ إِلَيْهَا وَاحِدٌ فِي جُهَيْنَةَ وَوَاحِدٌ فِي أَسْلَمَ، وَفِي كُلِّ حَيٍّ وَاحِدٌ كَهَّانٌ» .
Süddî ise şöyle demiştir: Câhiliye devrinde Kurayza ile Hazrec arasında, Nadîr ile Evs arasında bir ittifak vardı. Nadîr [kabilesi] daha kalabalık ve daha şerefliydi; Kurayzalı biri Nadîrli birini öldürdüğünde kısasen öldürülür ve katil öldürüldükten sonra maktulün ailesi yüz vesk hurma tutarındaki diyeti de alırdı. Nadîrli biri Kurayzalı birini öldürdüğünde ise kısasen öldürülmez, sadece altmış vesk diyet öderdi. Kurayza ve Nadîr'den bir grup Müslüman olunca, Nadîrli biri Kurayzalı birini öldürdü ve davalaştılar. Nadîr: "Câhiliye döneminde anlaştığımız gibi size altmış vesk verelim" dedi. Kurayza ise: "Bu, sizin kalabalık, bizim az olmamız sebebiyle Câhiliye döneminde bize zorla kabul ettirdiğiniz bir şeydi. Bugün ise biz kardeşiz, dinimiz de dininiz de birdir" dedi. İçlerinden münafık olan biri: "Ebû Bürde'ye gidelim" dedi. Ebû Bürde, Yahudilerin aralarındaki anlaşmazlıklarda kendisine başvurdukları bir kâhindi. Müslümanlar ise: "Hayır, bilakis Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] gidelim" dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. (Doğru olanı, râ harfinden sonra dâl harfiyle “Ebû Bürde” olmasıdır; Mefâtîhu'l-Ğayb'da ve İbn Hacer'in el-İsâbe'sinde de böyle geçmektedir. Pek çok kitapta râ'dan sonra zâ harfiyle geçmektedir ki bu, Ebû Berze el-Eslemî Nadle b. Ubeyd ile karıştırılmış bir tahriftir; oysa Ebû Berze asla bir kâhin olmamıştır). Kâhin Ebû Bürde, “el-Eslemî” nisbesiyle anılmıştır. Bazı müfessirler onun Cüheyne'de, bazıları ise Medine'de olduğunu zikretmiştir. Begavî, Câbir b. Abdullah'tan şöyle dediğini nakletmiştir: "Kendilerine muhakeme olmak için başvurdukları tağutlar; biri Cüheyne'de, biri Eslem'de ve her kabilede birer tane olmak üzere kâhinlerdi."
وَفِي رِوَايَةِ عِكْرِمَةَ أَنَّ الَّذِينَ عَنَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى نَاسٌ مِنْ أَسْلَمَ تَنَافَرُوا إِلَى أَبِي بُرْدَةَ
İkrime'nin rivayetinde ise Yüce Allah'ın kastettiği kimselerin, Ebû Bürde
الْأَسْلَمِيِّ، وَفِي رِوَايَةِ قَتَادَةَ: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا اسْمُهُ بِشْرٌ مِنَ الْأَنْصَارِ،
el-Eslemî'ye muhakeme olmaya giden Eslem kabilesinden bir grup olduğu [belirtilir]. Katâde'nin rivayetinde ise ayet, biri Ensar'dan Bişr adında
وَالْآخَرُ من الْيَهُود تدارءا فِي حَقٍّ، فَدَعَاهُ الْيَهُودِيُّ إِلَى التَّحَاكُمِ عِنْدَ النَّبِيءِ ﷺ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ. وَدَعَاهُ الْأَنْصَارِيُّ إِلَى التَّحَاكُمِ لِلْكَاهِنِ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ يَرْتَشِي، فَيَقْضِي لَهُ، فَنَزَلَتْ فِيهِمَا هَذِهِ الْآيَةُ. وَفِي رِوَايَةِ الشَّعْبِيِّ مِثْلُ مَا قَالَ قَتَادَةُ، وَلَكِنَّهُ وَصَفَ الْأَنْصَارِيَّ بِأَنَّهُ مُنَافِقٌ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْخُصُومَةَ بَيْنَ مُنَافِقٍ وَيَهُودِيٍّ، فَقَالَ الْيَهُودِيُّ «لِنَنْطَلِقْ إِلَى مُحَمَّدٍ» وَقَالَ الْمُنَافِقُ «بَلْ نَأْتِي كَعْبَ بْنَ الْأَشْرَفِ الْيَهُودِيَّ» وَهُوَ الَّذِي سَمَّاهُ اللَّهُ الطَّاغُوتَ.
diğeri Yahudilerden olan ve bir hak konusunda çekişen iki adam hakkında inmiştir. Yahudi, hak ile hükmedeceğini bildiği için onu Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] huzurunda muhakeme olmaya çağırmış; Ensarî olan ise rüşvet aldığını ve kendi lehine hükmedeceğini bildiği için kâhine başvurmaya çağırmıştı. Bunun üzerine haklarında bu ayet indi. Şa'bî'nin rivayetinde de Katâde'nin dediği gibidir, ancak o Ensarî olanı münafık olarak nitelemiştir. Kelbî'nin Ebû Sâlih yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre ise dava bir münafık ile bir Yahudi arasındaydı. Yahudi: "Haydi Muhammed'e gidelim" demiş, münafık ise: "Bilakis Yahudi Ka'b b. el-Eşref'e gidelim" demiştir; Allah'ın tağut diye isimlendirdiği de odur.
وَصِيغَةُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَزْعُمُونَ مُرَادٌ بِهَا وَاحِدٌ. وَجِيءَ بِاسْمِ مَوْصُولِ الْجَمَاعَةِ لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامَ تَوْبِيخٍ، كَقَوْلِهِمْ: مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَقُولُونَ كَذَا، لِيَشْمَلَ الْمَقْصُودَ وَمَنْ كَانَ عَلَى شَاكِلَتِهِ. وَالزَّعْمُ: خَبَرٌ كَاذِبٌ، أَوْ مَشُوبٌ بِخَطَأٍ، أَوْ بِحَيْثُ يَتَّهِمُهُ النَّاسُ بِذَلِكَ، فَإِنَّ الْأَعْشَى لَمَّا قَالَ يمدح قيسا بْنَ مَعْدِ يكَرِبَ الْكِنْدِيَّ:
{ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ } “iddia edenler” buyruğundaki çoğul sîgasıyla bir kişi kastedilmiştir. Çoğul ism-i mevsulün getirilmesi makamın azarlama (tevbih) makamı olması sebebiyledir; nitekim hem kastedileni hem de onun gibileri kapsasın diye Arapların "Şu topluluklara ne oluyor da şöyle söylüyorlar?" demeleri gibidir. Za'm (الزَّعْمُ); yalan bir haber, hatayla karışmış bir bilgi veya insanların kendisini bununla itham ettiği bir sözdür. Nitekim A'şâ, Kays b. Ma'dîkerib el-Kindî'yi överken şöyle dediğinde:
وَنُبِّئْتُ قَيْسًا وَلَمْ أَبْلُهُ ... كَمَا زَعَمُوا خَيْرَ أَهْلِ الْيَمَنْ
"Kays'ı bana haber verdiler -ki henüz onu denemedim- / İddia ettikleri gibi Yemen halkının en hayırlısıymış."
غَضِبَ قَيْسٌ وَقَالَ: «وَمَا هُوَ إِلَّا الزَّعْمُ» ، وَقَالَ تَعَالَى: زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا [التغابن: ٧] ، وَيَقُولُ الْمُحَدِّثُ عَنْ حَدِيثٍ غَرِيبٍ فَزَعَمَ فُلَانٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ كَذَا، أَيْ لِإِلْقَاءِ الْعُهْدَةِ عَلَى الْمُخْبِرِ، وَمِنْهُ مَا يَقَعُ فِي كِتَابِ سِيبَوَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ زَعَمَ الْخَلِيلُ، وَلِذَلِكَ قَالُوا: الزَّعْمُ مَطِيَّةُ الْكَذِبِ.
Kays öfkelenmiş ve: "Bu ancak boş bir iddiadan (za'm) ibarettir" demiştir. Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: { زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا } [Tegâbün: 7] “İnkâr edenler asla diriltilmeyeceklerini iddia ettiler”. Muhaddis de garip bir hadis hakkında sorumluluğu haber verene yüklemek maksadıyla: "Falanca, Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle dediğini iddia etti (zaame)" der. Sîbeveyh'in kitabında geçen "Halîl iddia etti (zaame el-Halîl)" sözü de bu kabildendir. Bundan dolayı: "İddia (za'm), yalanın bineğidir" demişlerdir.
وَيُسْتَعْمَلُ الزَّعْمُ فِي الْخَبَرِ الْمُحَقَّقِ بِالْقَرِينَةِ، كَقَوْلِهِ:
Za'm kelimesi bir karine ile doğrulanmış haber için de kullanılır; şairin şu sözünde olduğu gibi:
زَعَمَ الْعَوَاذِلُ أَنَّنِي فِي غَمْرَةٍ ... صَدَقُوا وَلَكِنْ غَمْرَتِي لَا تَنْجَلِي
"Kınayanlar benim bir sarhoşluk ve şaşkınlık içinde olduğumu iddia ettiler / Doğru söylediler, fakat benim sarhoşluğum dağılmıyor."
فَقَوْلُهُ صَدَقُوا هُوَ الْقَرِينَةُ، وَمُضَارِعُهُ مُثَلَّثُ الْعَيْنِ، وَالْأَفْصَحُ فِيهِ الْفَتْحُ.
Buradaki { صَدَقُوا } "Doğru söylediler" sözü karinedir. Bu fiilin muzarisinin aynü'l-fiili üç harekelidir (müsellesü'l-ayn); en fasih olanı ise fethalı okunmasıdır (yez'amu).
وَقَدْ كَانَ الَّذِينَ أَرَادُوا التَّحَاكُمَ إِلَى الطَّاغُوتِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ، فَإِطْلَاقُ الزَّعْمِ عَلَى إِيمَانِهِمْ ظَاهِرٌ.
Tağuta muhakeme olmak isteyenler zahir olduğu üzere münafıklardan idiler; dolayısıyla onların imanları için “za'm” (iddia) lafzının kullanılması gayet açıktır.
وَعُطِفَ قَوْلُهُ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ لِأَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا مِنَ الْيَهُودِ، وَقَدْ دَخَلَ الْمَعْطُوفُ فِي حَيِّزِ الزَّعْمِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ إِيمَانَهُمْ بِمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ لَمْ يَكُنْ مُطَّرِدًا، فَلِذَلِكَ كَانَ ادِّعَاؤُهُمْ ذَلِكَ زَعْمًا، لِانْتِفَاءِ إِيمَانِهِمْ بِالتَّوْرَاةِ فِي أَحْوَالٍ كَثِيرَةٍ مِثْلِ هَذَا، إِذْ لَوِِْ
{ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } “ve senden önce indirilenlere” sözü matuf kılınmıştır; çünkü bu münafıklar Yahudilerden idiler. Matuf olan kısım da “iddia” (za'm) kapsamına girmiştir; bu da onların daha önce indirilene olan imanlarının tutarlı olmadığını göstermiştir. Dolayısıyla bu yöndeki iddiaları kuru bir za'mdan ibaret olmuştur; çünkü böylesi durumlarda onların Tevrat'a olan imanları ortadan kalkmaktadır. Zira eğer
كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِهَا حَقًّا، لَمْ يَكُونُوا لِيَتَحَاكَمُوا إِلَى الْكُهَّانِ، وَشَرِيعَةُ مُوسَى- ﵇ تُحَذِّرُ مِنْهُمْ.
ona gerçekten iman etmiş olsalardı kâhinlere muhakeme olmak istemezlerdi; oysa Mûsâ'nın -aleyhisselâm- şeriatı onlardan sakındırmaktadır.
وَقَوْلُهُ يُرِيدُونَ أَيْ يُحِبُّونَ مَحَبَّةً تَبْعَثُ عَلَى فِعْلِ الْمَحْبُوبِ.
Ayet-i kerimedeki { يُرِيدُونَ } “isterler” sözü; sevilen şeyi yapmaya sevk edecek derecede arzulamak demektir.
وَالطَّاغُوتُ هُنَا هُمُ الْأَصْنَامُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ، وَلَكِنْ فَسَّرُوهُ بِالْكَاهِنِ، أَوْ بِعَظِيمِ الْيَهُودِ، كَمَا رَأَيْتَ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ، فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ إِطْلَاقٌ مَجَازِيٌّ بِتَشْبِيهِ عَظِيمِ الْكُفْرِ بِالصَّنَمِ الْمَعْبُودِ لِغُلُوِّ قَوْمِهِ فِي تَقْدِيسِهِ، وَإِمَّا لِأَنَّ الْكَاهِنَ يُتَرْجِمُ عَنْ أَقْوَالِ الصَّنَمِ فِي زَعْمِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ اشْتِقَاقُ الطَّاغُوتِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ [النِّسَاء: ٥١] مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ.
{ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ } “halbuki onu inkâr etmekle emrolunmuşlardı” buyruğunun delaletiyle buradaki tağut putlardır. Fakat ayetin nüzul sebebinde gördüğün üzere bunu kâhin veya Yahudilerin ileri geleni olarak tefsir etmişlerdir. Durum böyle olunca, kavminin onu kutsamada aşırıya gitmesi sebebiyle küfrün elebaşısının tapılan puta benzetilmesiyle mecazi bir kullanım yapılmıştır; yahut kâhinin kendi iddiasına göre putun sözlerini tercüme etmesinden dolayıdır. Tağut kelimesinin türeyişi bu surenin [51. ayetindeki] { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } [Nisâ: 51] “Kendilerine kitaptan bir pay verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tağut'a inanıyorlar” buyruğunda geçmişti.
وَإِنَّمَا قَالَ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالًا بَعِيداً أَيْ يُحِبُّ ذَلِكَ وَيُحَسِّنُهُ لَهُمْ، لِأَنَّهُ أَلْقَى فِي نُفُوسِهِمُ الدُّعَاءَ إِلَى تَحْكِيمِ الْكُهَّانِ وَالِانْصِرَافَ عَنْ حُكْمِ الرَّسُولِ، أَوِ الْمَعْنَى:
{ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالًا بَعِيداً } “Şeytan da onları derin bir sapıklıkla saptırmak ister” buyurması; bunu sevdiği ve onlara süslü gösterdiği içindir. Çünkü şeytan onların nefislerine kâhinleri hakem kılma çağrısını ve Peygamber'in hükmünden yüz çevirmeyi fısıldamıştır. Ya da mana şöyledir:
يُرِيدُ أَنْ يُضِلَّهُمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بِسَبَبِ فَعْلَتِهِمْ هَذِهِ لَوْلَا أَنْ أَيْقَظَهُمُ اللَّهُ وَتَابُوا مِمَّا صَنَعُوا.
Eğer Allah onları uyandırmaz ve yaptıkları şeyden tövbe etmezlerse, bu fiilleri sebebiyle gelecekte onları saptırmak istemektedir.
وَالضَّلَالُ الْبَعِيدُ هُوَ الْكُفْرُ، وَوَصْفُهُ بِالْبَعِيدِ مَجَازٌ فِي شِدَّةِ الضَّلَالِ بِتَنْزِيلِهِ مَنْزِلَةَ جِنْسٍ ذِي مَسَافَةٍ كَانَ هَذَا الْفَرْدُ مِنْهُ بَالِغًا غَايَةَ الْمَسَافَةِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Derin sapıklık (ed-dalâlü'l-baîd) küfürdür. Onun "uzak/derin" (baîd) diye nitelenmesi, sapıklığın şiddetine dair bir mecazdır; zira sapıklık bir mesafe cinsi gibi kabul edilmiş ve bu fert de mesafenin son noktasına ulaşmış sayılmıştır. Şair şöyle demiştir:
ضَيَّعْتُ حَزْمِي فِي إِبْعَادِيَ الْأَمَلَا وَقَوْلُهُ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا الْآيَةَ أَيْ إِذَا قِيلَ لَهُمُ احْضُرُوا أَوِ ايتُوا. فَإِنَّ (تَعَالَ) كَلِمَةٌ تَدُلُّ عَلَى الْأَمْرِ بِالْحُضُورِ وَالْإِقْبَالِ، فَمَفَادُهَا مَفَادُ حَرْفِ النِّدَاءِ إِلَّا أَنَّهَا لَا تَنْبِيهَ فِيهَا.
"Emeli uzaklaştırmakla azmimi zayi ettim." { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا } “onlara 'gelin' denildiği zaman” ayeti; "onlara 'hazır bulunun' veya 'gelin' denildiğinde" demektir. Çünkü (تَعَالَ - teâle) kelimesi hazır bulunmayı ve yönelmeyi emretmeye delalet eden bir kelimedir; dolayısıyla anlamı nida harfi gibidir, ancak onda dikkat çekme (tenbih) edatı yoktur.
وَقد اخْتلف أئمّة الْعَرَبِيَّةِ فِي أَنَّهُ فِعْلٌ أَوِ اسْمُ فِعْلٍ، وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ فِعْلٌ لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ مَادَّةِ الْعُلُوِّ، وَلِذَلِكَ قَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي «الصِّحَاحِ» «وَالتَّعَالِي الِارْتفَاع» ، تَقُولُ مِنْهُ، إِذَا أَمَرْتَ:
Arap dili âlimleri onun bir fiil mi yoksa isim-fiil mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. En doğru görüşe göre o bir fiildir, çünkü yücelik (el-ulüvv) maddesinden türemiştir. Nitekim Cevherî es-Sıhâh'ta: "Teâlî yükselmektir" demiş ve emrettiğinde bundan:
«تَعَالَ يَا رَجُلُ» ، وَمِثْلُهُ فِي «الْقَامُوسِ» ، وَلِأَنَّهُ تَتَّصِلُ بِهِ ضَمَائِرُ الرَّفْعِ، وَهُوَ فِعْلٌ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ عَلَى غَيْرِ سُنَّةِ فِعْلِ الْأَمْرِ، فَذَلِكَ الْبِنَاءُ هُوَ الَّذِي حَدَا فَرِيقًا مِنْ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ اسْمُ فِعْلٍ، وَلَيْسَ ذَلِكَ الْقَوْلُ بِبَعِيدٍ، وَلَمْ يَرِدْ عَنِ الْعَرَبِ غَيْرُ فَتْحِ اللَّامِ، فَلِذَلِكَ كَانَ كَسْرُ اللَّامِ فِي قَوْلِ أَبِي فِرَاسٍ:
"Ey adam, gel (teâle yâ racul) dersin" demiştir; el-Kâmûs'ta da benzeri geçer. Ayrıca ona merfu zamirler bitişir. O, emir fiilinin genel kuralına aykırı olarak fetha üzere mebni bir fiildir. İşte bu mebnîlik durumu, Arap dilcilerinden bir grubun onun isim-fiil olduğunu söylemesine yol açmıştır ve bu görüş de uzak değildir. Araplardan lâm harfinin fethasından başkası nakledilmemiştir. Bundan dolayı Ebû Firâs'ın şu beytinde:
أَيَا جَارَتَا مَا أَنْصَفَ الدَّهْرُ بَيْنَنَا ... تَعَالَيْ أُقَاسِمْكِ الْهُمُومَ تَعَالِي
"Ey komşu kadın! Zaman bize adil davranmadı / Gel kederleri seninle paylaşayım, gel!"
بِكَسْرِ لَامِ الْقَافِيَةِ الْمَكْسُورَةِ، مَعْدُودًا لَحْنًا.
kesreli kafiyedeki lâm harfinin kesreli okunması dil hatası (lahn) sayılmıştır.
وَفِي «الْكَشَّافِ» أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ- أَيْ فِي زَمَانِ الزَّمَخْشَرِيِّ- يَقُولُونَ تَعَالِي لِلْمَرْأَةِ.
el-Keşşâf'ta geçtiğine göre Mekke halkı -yani Zemahşerî'nin döneminde- kadına hitaben "teâlî" (تَعَالِي) derlerdi.
فَذَلِكَ مِنَ اللَّحْنِ الَّذِي دَخَلَ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ بِسَبَبِ انْتِشَارِ الدُّخَلَاءِ بَيْنَهُمْ.
Bu ise aralarında yabancı unsurların yayılması sebebiyle Arapçaya giren dil hatalarındandır (lahn).
وَوَجْهُ اشْتِقَاقِ تَعَالَ مِنْ مَادَّةِ الْعُلُوِّ أَنَّهُمْ تَخَيَّلُوا الْمُنَادِيَ فِي عُلُوٍّ وَالْمُنَادَى (بِالْفَتْحِ) فِي سُفْلٍ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَجْعَلُونَ بُيُوتَهُمْ فِي الْمُرْتَفَعَاتِ لِأَنَّهَا أَحْصَنُ لَهُمْ، وَلِذَلِكَ كَانَ أَصْلُهُ
Teâle kelimesinin yücelik (el-ulüvv) kökünden türetiliş sebebi; seslenenin yüksekte, seslenilenin (münâdâ) ise alçakta olduğunu tasavvur etmeleridir; zira evlerini daha korunaklı olduğu için yüksek yerlere yaparlardı. Bu sebeple onun aslı,
أَنْ يَدُلَّ عَلَى طَلَبِ حُضُورٍ لِنَفْعٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ فِي تَفْسِير فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [١٠٤] : «تَعَالَ نِدَاءٌ بِبِرٍّ، هَذَا أَصْلُهُ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ حَيْثُ الْبِرُّ وَحَيْثُ ضِدُّهُ» . وَقَالَ فِي تَفْسِيرِ آيَةِ النِّسَاءِ: «وَهِيَ لَفْظَةٌ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْعُلُوِّ لَمَّا اسْتُعْمِلَتْ فِي دُعَاءِ الْإِنْسَانِ وَجَلْبِهِ صِيغَتْ مِنَ الْعُلُوِّ تَحْسِينًا لِلْأَدَبِ كَمَا تَقُولُ: ارْتَفِعْ إِلَى الْحَقِّ وَنَحْوِهِ» . وَاعْلَمْ أَنَّ تَعَالَ لَمَّا كَانَتْ فِعْلًا جَامِدًا لَمْ يَصِحَّ أَنْ يُصَاغَ مِنْهُ غَيْرُ الْأَمْرِ، فَلَا تَقُولُ: تَعَالَيْتُ بِمَعْنَى حَضَرْتُ، وَلَا تَنْهَى عَنْهُ فَتَقُولُ: لَا تَتَعَالْ. قَالَ فِي «الصِّحَاحِ» «وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ مِنْهُ تَعَالَيْتُ وَلَا يُنْهَى عَنْهُ» . وَفِي «الصِّحَاحِ» عَقِبَهُ «وَتَقُولُ: قَدْ تَعَالَيْتُ وَإِلَى أَيِّ شَيْءٍ أَتَعَالَى» يَعْنِي أَنَّهُ يَتَصَرَّفُ فِي خُصُوصِ جَوَابِ الطَّلَبِ لِمَنْ قَالَ لَكَ تَعَالَ، وَتَبِعَهُ فِي هَذَا صَاحِبُ «اللِّسَانِ» وَأَغْفَلَ الْعِبَارَةَ الَّتِي قَبْلَهُ، وَأَمَّا صَاحِبُ «تَاجِ الْعَرُوسِ» فَرُبَّمَا أَخْطَأَ إِذْ قَالَ: «قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ مِنْهُ: تَعَالَيْتُ وَإِلَى أَيِّ شَيْءٍ أَتَعَالَى» وَلَعَلَّ النُّسْخَةَ قَدْ وَقَعَ فِيهَا نَقْصٌ أَوْ خَطَأٌ مِنَ النَّاسِخِ لِظَنِّهِ فِي الْعِبَارَةِ تَكْرِيرًا، وَإِنَّمَا نَبَّهْتُ عَلَى هَذَا لِئَلَّا تَقَعَ فِي أَخْطَاءٍ وَحَيْرَةٍ.
bir fayda için hazır bulunmayı talep etmeye delalet etmesidir. İbn Atıyye, Mâide Suresi'ndeki [104] { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman: 'Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' dediler” ayetinin tefsirinde şöyle demiştir: "‘Teâle’, iyilikle çağırmaktır; aslı budur, sonra hem iyilikte hem de zıddında kullanılmıştır." Nisâ ayetinin tefsirinde ise şöyle demiştir: "Bu lafız yücelikten alınmıştır; insanı çağırmada ve çekmede kullanıldığında, tıpkı senin ‘hakka yüksel’ vb. demen gibi edebi güzelleştirmek için yücelik kökünden türetilmiştir." Bil ki ‘teâle’ camid (çekimsiz) bir fiil olduğu için ondan emir dışında bir sîga türetmek caiz değildir; bu sebeple ‘geldim’ anlamında ‘teâleytü’ diyemezsin ve ondan nehyederek ‘lâ teteâl’ diyemezsin. es-Sıhâh'ta: "Ondan ‘teâleytü’ denmesi caiz olmadığı gibi nehiy de yapılmaz" demiştir. es-Sıhâh'ta hemen ardından şöyle denilmiştir: "Ve sana ‘teâle’ diyene cevap olarak: ‘Kad teâleytü ve ilâ eyyi şey'in ete'âlâ’ (Geldim, neye geleyim/yükseleyim?) dersin." Yani sana ‘teâle’ diyen kimsenin talebine verilen cevaba has olarak çekimlenir. Lisânü'l-Arab müellifi de bu hususta ona uymuş, fakat önceki ibareyi gözden kaçırmıştır. Tâcü'l-Arûs müellifi ise muhtemelen hata ederek: "Cevherî dedi ki: ‘Ondan: teâleytü ve ilâ eyyi şey'in ete'âlâ denmesi caiz değildir’" demiştir. Muhtemelen nüshada bir eksiklik yahut müstensihin ibarede tekrar olduğunu zannetmesinden kaynaklanan bir hata vuku bulmuştur. Bunu sadece hataya ve tereddüde düşmeyesin diye belirttim.
وَ (تَعَالَوْا) مُسْتَعْمَلٌ هُنَا مَجَازًا، إِذْ لَيْسَ ثَمَّةَ حُضُورٌ وَإِتْيَانٌ، فَهُوَ مَجَازٌ فِي تَحْكِيمِ كِتَابِ اللَّهِ وَتَحْكِيمِ الرَّسُولِ فِي حُضُورِهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِذْ لَا يَحْكُمُ اللَّهُ إِلَّا بِوَاسِطَةِ كَلَامِهِ، وَأَمَّا تَحْكِيمُ الرَّسُولِ فَأُرِيدَ بِهِ تَحْكِيمُ ذَاتِهِ لِأَنَّ الْقَوْمَ الْمُخْبَرَ عَنْهُمْ كَانُوا مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَهُمْ بِالْمَدِينَةِ فِي حَيَاةِ الرَّسُولِ ﷺ وَ (صُدُودًا) مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ لِلتَّوْكِيدِ، وَلِقَصْدِ التَّوَصُّلِ بِتَنْوِينِ صُدُوداً لِإِفَادَةِ أَنَّهُ تَنْوِين تَعْظِيم.
{ تَعَالَوْا } “gelin” lafzı burada mecazen kullanılmıştır; zira burada bizzat cismani bir geliş ve huzura varış söz konusu değildir. Bu, Allah'ın Kitabı'nı hakem kılmak ve hayatta iken Peygamber'i hakem tayin etmek hususunda bir mecazdır. Bundan dolayı { إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiğine” buyurmuştur; çünkü Allah ancak kelâmı vasıtasıyla hükmeder. Peygamber'in hakem kılınmasından ise bizzat kendisinin hakem kılınması kastedilmiştir; çünkü kendilerinden haber verilen topluluk Medine'de Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] sağlığında yaşayan münafıklardı. { صُدُودًا } “yüz çevirerek” lafzı tekit için mef'ûl-i mutlaktır ve { صُدُوداً } kelimesinin tenviniyle bunun büyüklük/şiddet bildiren bir tenvin (tenvîn-i ta'zîm) olduğunu ifade etmeye ulaşmak kastedilmiştir.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٦٢ إِلَى ٦٣]
[Nisâ Suresi (4), 62 ila 63. Ayetler]
فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً (٦٢) أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (٦٣)
{ فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً (٦٢) أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (٦٣) } “Ellerinin önden gönderdiği (işledikleri) yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde, sonra da sana gelip: ‘Biz sadece iyilik etmek ve arayı bulmaktan başka bir şey istemedik’ diye Allah'a yemin ettikleri zaman durumları nasıl olacak? (62) İşte onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir. Artık onlardan yüz çevir, kendilerine öğüt ver ve onlara içlerine işleyecek tesirli bir söz söyle. (63)”
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ [النِّسَاء: ٦١] الْآيَةَ، لِأَنَّ الصُّدُودَ عَنْ ذَلِكَ يُوجِبُ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، فَيُوشِكُ أَنْ يُصِيبَهُمُ اللَّهُ بِمُصِيبَةٍ مِنْ غَيْرِ فِعْلِ أَحَدٍ، مِثْلَ انْكِشَافِ حَالِهِمْ لِلْمُؤْمِنِينَ فَيُعْرَفُوا بِالْكُفْرِ فَيُصْبِحُوا مُهَدَّدِينَ، أَوْ مُصِيبَةٌ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ يُظْهِرُوا لَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَأَنْ يَقْتُلُوهُمْ لِنِفَاقِهِمْ فَيَجِيئُوا يَعْتَذِرُونَ بِأَنَّهُمْ مَا أَرَادُوا بِالتَّحَاكُمِ إِلَى أَهْلِ الطَّاغُوتِ إِلَّا قَصْدَ الْإِحْسَانِ إِلَيْهِمْ وَتَأْلِيفِهِمْ إِلَى الْإِيمَانِ وَالتَّوْفِيقِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَهَذَا وَعِيد لَهُم لِأَنَّ إِذا لِلْمُسْتَقْبَلِ، فَالْفِعْلَانِ بَعْدَهَا:
[Nisâ: 61]'deki { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman...” ayetine yapılan bir daldırmadır (tefrî'). Çünkü bundan yüz çevirmek, Allah'ın onlara gazap etmesini gerektirir; bu yüzden Allah'ın kimsenin dahli olmaksızın başlarına bir musibet vermesi yakındır; müminlere durumlarının açığa çıkması, böylece küfürle tanınıp tehdit altında kalmaları gibi; yahut Allah'ın Resûlü'ne ve müminlere onlara düşmanlık göstermelerini ve nifakları sebebiyle onları öldürmelerini emretmesi şeklinde bir musibettir. Böylece tağut ehline muhakeme olmayı istemekle sadece onlara iyilik yapmayı, onları imana ısındırmayı ve onlarla müminlerin arasını bulmayı kastettiklerini ileri sürerek özür dilemeye gelirler. Bu onlar için bir tehdittir (vaîd); çünkü { إِذا } gelecek zaman içindir ve ondan sonra gelen iki fiil,
وهما أَصابَتْهُمْ وجاؤُكَ مُسْتَقْبَلَانِ، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ: «لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ
yani { أَصابَتْهُمْ } ve { جاؤُكَ } gelecek anlamındadır. Bu, tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقتلُوا تقتيلا» .
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقتلُوا تقتيلا } “Andolsun, eğer münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve şehirde kargaşa çıkaranlar [bu hallerinden] vazgeçmezlerse, mutlaka seni onların üzerine musallat ederiz; sonra orada sana ancak az bir süre komşuluk edebilirler. Lânetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve acımasızca öldürülürler.”
وفَكَيْفَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ مَعْلُومٍ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ: أَيْ كَيْفَ حَالُهُمْ حِينَ تُصِيبُهُمْ مُصِيبَةٌ بِسَبَبِ مَا فَعَلُوا فَيَجِيئُونَكَ مُعْتَذِرِينَ.
{ فَكَيْفَ } “nasıl olacak” ifadesi, sözün akışından bilinen hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir; yani: "Yaptıkları yüzünden başlarına bir musibet gelip de özür dileyerek sana geldikleri vakit onların hali nasıl olacak?" demektir.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهْوِيلِ، كَمَا تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى آنِفًا: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ.
İstifham, daha önce geçen Yüce Allah'ın { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman durumları nasıl olacak?” buyruğunda açıklandığı üzere dehşet ve vahamet bildirmek (tehvîl) için kullanılmıştır.
وَتَرْكِيبُ «كَيْفَ بِكَ» يُقَالُ إِذَا أُرِيدَتْ بِشَارَةٌ أَوْ وَعِيدٌ تَعْجِيبًا أَوْ تَهْوِيلًا. فَمِنَ الْأَوَّلِ
"Keyfe bike" (كَيْفَ بِكَ - Senin halin nice olur?) terkibi, hayret uyandırmak veya dehşet vermek maksadıyla bir müjde yahut bir tehdit kastedildiğinde söylenir. Birincisine (müjdeye) örnek:
قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ لِسُرَاقَةَ بْنِ مَالِكٍ: «كَيفَ بك إِذْ لَبِسْتَ سِوَارَيْ كِسْرَى»
Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] Sürâka b. Mâlik'e söylediği şu sözdür: "Kisrâ'nın iki bileziğini taktığın zaman halin nice olur?"
بِشَارَةً بِأَنَّ سِوَارَيْ كِسْرَى سَيَقَعَانِ بِيَدِ جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمَّا أُتِيَ بِسِوَارَيْ كِسْرَى فِي غَنَائِمِ فتح فَارس ألبسهما عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ سُرَاقَةَ بْنَ مَالِكٍ تَحْقِيقًا لِمُعْجِزَةِ النَّبِيءِ ﷺ.
Bu, Kisrâ'nın iki bileziğinin Müslümanların ordusunun eline geçeceğine dair bir müjdeydi. Nitekim Fars fethinin ganimetleri arasında Kisrâ'nın bilezikleri getirildiğinde Ömer b. el-Hattâb, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] mucizesinin gerçekleşmesi olarak onları Sürâka b. Mâlik'e giydirmiştir.
وَمِنَ الثَّانِي قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ [آل عمرَان: ٢٥] وَقَدْ جَمَعَ الْأَمْرَيْنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النِّسَاء: ٤١] الْآيَةَ.
İkincisine (tehdide) örnek ise Yüce Allah'ın: { فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } [Âl-i İmrân: 25] “Kendisinde şüphe olmayan bir gün için onları topladığımız zaman durumları nasıl olacak?” buyruğudur. Yüce Allah'ın: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } [Nisâ: 41] “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit kıldığımız zaman durumları nasıl olacak?” ayeti ise her iki durumu da cem etmiştir.
وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ جَاءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِتَمْيِيزِهِمْ لِلسَّامِعِينَ أَكْمَلَ تَمْيِيزٍ، لِأَنَّهُمْ قَدْ حَصَلَ مِنْ ذِكْرِ صِفَاتِهِمْ مَا جَعَلَهُمْ كَالْمُشَاهَدِينَ، وَأَرَادَ بِمَا فِي قُلُوبِهِمُ الْكُفْرَ الَّذِي أَبْطَنُوهُ وَأَمَرَ رَسُولَهُ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ.
Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } “Onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir” buyruğunda, dinleyenler nezdinde onları en mükemmel şekilde belirgin kılmak için işaret ismiyle gelmiştir; zira sıfatlarının zikredilmesiyle onlar sanki bizzat görülüyor gibi bir duruma gelmişlerdir. "Kalplerinde olan" ifadesiyle de içlerinde gizledikleri küfrü kastetmiş ve Resûlüne onlardan yüz çevirmesini emretmiştir.
وَحَقِيقَةُ الْإِعْرَاضِ عَدَمُ الِالْتِفَاتِ إِلَى الشَّيْءِ بِقَصْدِ التَّبَاعُدِ عَنْهُ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْعُرْضِ- بِضَمِّ الْعَيْنِ- وَهُوَ الْجَانِبُ، فَلَعَلَّ أَصْلَ الْهَمْزَةِ فِي فِعْلِ أَعْرَضَ لِلدُّخُولِ فِي الشَّيْءِ، أَيْ دَخَلَ فِي عُرْضِ الْمَكَانِ، أَوِ الْهَمْزَةُ لِلصَّيْرُورَةِ، أَيْ صَارَ ذَا عُرْضٍ، أَيْ جَانِبٍ، أَيْ أَظْهَرَ جَانِبَهُ لِغَيْرِهِ، وَلَمْ يُظْهِرْ لَهُ وَجْهَهُ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ اسْتِعْمَالًا شَائِعًا فِي التَّرْكِ وَالْإِمْسَاكِ عَنِ الْمُخَالَطَةِ وَالْمُحَادَثَةِ، لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ الْإِعْرَاضَ غَالِبًا، يُقَالُ: أَعْرَضَ عَنْهُ كَمَا يُقَالُ: صَدَّ عَنْهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ [الْأَنْعَام: ٦٨] وَلِذَلِكَ كَثُرَ هَذَا اللَّفْظُ فِي أَشْعَارِ الْمُتَيَّمِينَ رَدِيفًا لِلصُّدُودِ، وَهَذَا أَقْرَبُ الْمَعَانِي إِلَى الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ، فَهُوَ مَجَازٌ مُرْسَلٌ بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ، وَقَدْ شَاعَ ذَلِكَ فِي الْكَلَامِ ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى الْعَفْوِ وَعَدَمِ الْمُؤَاخَذَةِ بِتَشْبِيهِ حَالَةِ مَنْ يَعْفُو بِحَالَةِ مَنْ لَا يَلْتَفِتُ إِلَى الشَّيْءِ فَيُوَلِّيهِ عُرْضَ وَجْهِهِ، كَمَا اسْتُعْمِلَ صَفَحَ فِي هَذَا الْمَعْنَى مُشْتَقًّا مِنْ صَفْحَةِ الْوَجْهِ،
Yüz çevirmenin (i‘râz) hakiki anlamı, bir şeyden uzaklaşma kastıyla ona dönüp bakmamaktır (iltifat etmemektir). [Bu kelime], ayın harfinin zammesiyle "el-‘urd" (الْعُرْض) kelimesinden türetilmiştir ki yan / taraf demektir. Belki de "a'rada" (أَعْرَضَ) fiilindeki hemzenin aslı bir şeye girmek (duhûl) içindir; yani mekânın yan tarafına girdi demektir. Yahut hemze bir hale dönüşmek (sayrûret) içindir; yani yan / taraf sahibi oldu, yani başkasına yüzünü değil de yan tarafını gösterdi demektir. Daha sonra terk etmek ve ilişkiyi/konuşmayı kesmek anlamında yaygın olarak kullanılmıştır; zira bu durum çoğunlukla yüz çevirmeyi içerir. Nitekim tıpkı "sadde anh" (ondan yüz çevirdi/engelledi) denildiği gibi "a'rada anh" (ondan yüz çevirdi) da denir; Yüce Allah'ın: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } [el-En'âm: 68] “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir” buyruğunda olduğu gibi. Bu sebeple bu lafız, âşıkların şiirlerinde "sudûd" (yüz çevirme/kaçınma) kelimesinin eş anlamlısı olarak çokça yer almıştır. Hakiki manaya en yakın olan mana da budur. Dolayısıyla bu, lüzum alakasıyla mecâz-ı mürseldir. Bu kullanım dilde yaygınlaşmış, ardından affetmek ve hesaba çekmemek anlamında da kullanılmıştır; zira affeden kimsenin hali, bir şeye iltifat etmeyip ona yüzünün yan tarafını çeviren kimsenin haline benzetilmiştir. Nitekim "safaha" (صَفَحَ) kelimesi de yüzün yanı/yanağı anlamına gelen "safhatu'l-vech"ten türetilerek bu anlamda kullanılmıştır,
أَيْ جَانِبِهِ، وَهُوَ أَبْعَدُ عَنِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ مِنَ الْأَوَّلِ لِأَنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى التَّشْبِيهِ.
yani onun yan tarafıdır; bu ise teşbihe dayandığı için hakiki manadan ilkine göre daha uzaktır.
وَالْوَعْظُ: الْأَمْرُ بِفِعْلِ الْخَيْرِ وَتَرْكِ الشَّرِّ بِطَرِيقَةٍ فِيهَا تَخْوِيفٌ وَتَرْقِيقٌ يَحْمِلَانِ عَلَى الِامْتِثَالِ، وَالِاسْمُ مِنْهُ الْمَوْعِظَةُ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ [النِّسَاء: ٥٨] . فَهَذَا الْإِعْرَاضُ إِعْرَاضُ صَفْحٍ أَوْ إِعْرَاضُ عَدَمِ الْحُزْنِ مِنْ صُدُودِهِمْ عَنْكَ، أَيْ لَا تَهْتَمَّ بِصُدُودِهِمْ، فَإِنَّ اللَّهَ مُجَازِيهِمْ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً، وَذَلِكَ إِبْلَاغٌ لَهُمْ فِي الْمَعْذِرَةِ، وَرَجَاءٌ لِصَلَاحِ حَالِهِمْ،. شَأْنَ النَّاصِحِ السَّاعِي بِكُلِّ وَسِيلَةٍ إِلَى الْإِرْشَادِ وَالْهُدَى.
Vaaz; itaate sevk edecek şekilde korkutma ve kalbi yumuşatma içeren bir üslupla hayrı emretmek ve şerden sakındırmaktır. Bunun ismi ise "mev'ıza"dır. Bu durum az önce Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ } [en-Nisâ: 58] “Şüphesiz Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor” buyruğunda geçmişti. Dolayısıyla buradaki yüz çevirme, bir hoşgörü gösterme (safh) yüz çevirmesi veya onların senden yüz çevirmesinden dolayı üzülmeme yüz çevirmesidir; yani onların yüz çevirmesini dert etme, zira Allah onların cezasını verecektir. Bunun delili: { وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً } “Onlara öğüt ver ve onların içlerine işleyecek etkili bir söz söyle” buyruğudur. Bu, mazeret bırakmayacak şekilde onlara tebliğ etmek ve durumlarının düzelmesini ummaktır; nitekim her yola başvurarak irşat ve hidayete ulaştırmaya çalışan bir nasihatçinin şânı da budur.
وَالْبَلِيغُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى بَالِغٌ بُلُوغًا شَدِيدًا بِقُوَّةٍ، أَيْ: بَالِغًا إِلَى نُفُوسِهِمْ مُتَغَلْغِلًا فِيهَا.
"Belîğ" (الْبَلِيغُ) kelimesi "faîl" (فَعِيل) vezninde olup güçlü ve şiddetli bir şekilde ulaşan (bâliğ) anlamındadır; yani: Onların nefislerine ulaşan ve içlerine işleyen demektir.
وَقَوْلُهُ: فِي أَنْفُسِهِمْ يَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ بَلِيغًا، وَإِنَّمَا قُدِّمَ الْمَجْرُورُ لِلِاهْتِمَامِ بِإِصْلَاحِ أَنْفُسِهِمْ مَعَ الرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِفِعْلِ قُلْ لَهُمْ، أَيْ قُلْ لَهُمْ قَوْلًا فِي شَأْنِ أَنْفُسِهِمْ، فَظَرْفِيَّةُ (فِي) ظَرْفِيَّةٌ مَجَازِيَّةٌ، شُبِّهَتْ أَنْفُسُهُمْ بِظَرْفٍ لِلْقَوْلِ
Yüce Allah'ın: { فِي أَنْفُسِهِمْ } “onların içlerine / kendilerine” ifadesinin { بَلِيغًا } “etkili” kelimesine müteallık (bağlı) olması caizdir; mecrûrun öne alınması ise fâsılaya riayetle birlikte onların nefislerinin ıslahına verilen önemden dolayıdır. Ayrıca { قُلْ لَهُمْ } “onlara söyle” fiiline müteallık olması da caizdir; yani "onlara kendi nefislerinin hali hakkında bir söz söyle" demektir. Bu durumda "fî" (فِي) harfinin zarfiyeti mecazi bir zarfiyettir; onların nefisleri söz için bir zarfa (kaba) benzetilmiştir
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٦٤]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 64]
وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤)
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } (64) “Biz hiçbir elçiyi, Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik. Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Resûl de onlar için bağışlanma dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri çok kabul eden ve çok merhamet eden olarak bulurlardı.”
وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ.
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Biz hiçbir elçiyi, Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik.”
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ فِي خِلَالِ الْخَبَرِ عَنْ قَضِيَّةِ الْمُنَافِقِ الَّذِي تَحَاكَمَ إِلَى الطَّاغُوتِ. وَهُوَ رُجُوعٌ إِلَى الْغَرَضِ الْأَوَّلِ، وَهُوَ الْإِنْحَاءُ عَلَيْهِمْ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ التَّحَاكُمِ إِلَى الرَّسُولِ، وَأَنَّ إِعْرَاضَهُمْ ذَلِكَ مُؤْذِنٌ بِنِفَاقِهِمْ: بِبَيَانِ أَنَّ مَعْنَى الْإِيمَانِ الرِّضَا بِحُكْمِ الرَّسُولِ إِذْ مَا جَاءَ الرَّسُولُ إِلَّا لِيُطَاعَ فَكَيْفَ يُعْرَضُ عَنْهُ.
[Bu ayet], tâğûta muhakeme olmak isteyen münafığın kıssası anlatılırken araya giren bir cümle-i mu'tarızadır (ara cümledir). Bu, ilk maksada bir dönüştür; o da onların Resûl'ün hakemliğine başvurmaktan yüz çevirmelerini kınamak ve bu yüz çevirmelerinin onların nifakına delalet ettiğini bildirmektir: İmanın anlamının Resûl'ün hükmüne rıza göstermek olduğunu açıklayarak [yapılmıştır]; zira elçi ancak itaat edilsin diye gelmiştir, öyleyse ondan nasıl yüz çevrilebilir?
وَقَوْلُهُ: بِإِذْنِ اللَّهِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي (يُطَاعَ) أَيْ مُتَلَبِّسًا فِي ذَلِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ أَيْ بِأَمْرِهِ وَوِصَايَتِهِ، إِذْ لَا تَظْهَرُ فَائِدَةُ الشَّرَائِعِ بِدُونِ امْتِثَالِهَا. فَمِنَ الرُّسُلِ مَنْ أُطِيعَ، وَمِنْهُمْ مَنْ عُصِيَ تَارَةً أَوْ دَائِمًا، وَقَدْ عُصِيَ مُوسَى فِي مَوَاقِعَ، وَعُصِيَ عِيسَى فِي مُعْظَمِ أَمْرِهِ، وَلَمْ يُعْصَ مُحَمَّدٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِهِ الْمُحِقِّينَ إِلَّا بِتَأَوُّلٍ، مِثْلِ مَا وَقَعَ فِي يَوْمِ أُحُدٍ إِذْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَعَصَيْتُمْ [آل عمرَان: ١٥٢] ، وَإِنَّمَا هُوَ عِصْيَانٌ بِتَأَوُّلٍ، وَلَكِنَّهُ اعْتُبِرَ عِصْيَانًا لِكَوْنِهِ فِي الْوَاقِعِ مُخَالَفَةً لِأَمْرِ الرَّسُولِ، وَلِذَلِكَ كَانَ أَكْمَلُ مَظَاهِرِ الرِّسَالَةِ تَأْيِيدَ الرَّسُولِ بِالسُّلْطَانِ، وَكَوْنَ السُّلْطَانِ فِي شَخْصِهِ لِكَيْلَا يَكُونَ فِي حَاجَةٍ إِلَى غَيْرِهِ، وَإِنَّمَا تَمَّ هَذَا الْمَظْهَرُ فِي رِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَلِذَلِكَ وُصِفَ بِأَنَّهُ نَبِيءُ الْمَلَاحِمِ، وَقَدِ ابْتَدَأَتْ بَوَارِقُ
Yüce Allah'ın: { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle” buyruğu, { يُطَاعَ } fiilindeki zamirden hâl konumundadır; yani bu hususta Allah'ın iznine, yani O'nun emrine ve tavsiyesine bürünmüş olarak [gönderilmiştir]; zira şeriatlara uyulmadıkça onların faydası ortaya çıkmaz. Peygamberlerden kimi itaat edilmiş, kimi de bazen yahut sürekli olarak isyan edilmiştir. Mûsâ'ya bazı yerlerde isyan edilmiş, Îsâ'ya ise davasının çoğunda karşı gelinmiştir. Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ise ona hakkıyla inanan müminler tarafından ancak bir tevil ile muhalefet edilmiştir; tıpkı Uhud gününde Yüce Allah'ın: { وَعَصَيْتُمْ } [Âl-i İmrân: 152] “ve isyan ettiniz” buyurduğu olayda olduğu gibi. Bu ancak tevil yoluyla bir isyandır; fakat fiiliyatta Resûl'ün emrine muhalefet teşkil ettiği için isyan sayılmıştır. Bu sebeple risaletin en mükemmel tezahürü, peygamberin otorite (saltanat) ile desteklenmesi ve başkasına muhtaç olmaması için otoritenin bizzat kendi şahsında bulunmasıdır. Bu tezahür ancak Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] risaletinde kemale ermiştir; bu yüzden o "savaşlar peygamberi" (Nebiyyü'l-melâhim) olarak nitelenmiştir. Bunun parıltıları
ذَلِكَ فِي رِسَالَةِ مُوسَى ﵇، وَلَمْ تُسْتَكْمَلْ، وَكَمُلَتْ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ [الْحَدِيد: ٢٥] وَلَا أَحْسَبُهُ أَرَادَ بِرُسُلِهِ إِلَّا رَسُوله مُحَمَّدًا- ﵊ وَكَانَ هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْجَمْعِ لِأَنَّهُ الْأَكْمَلُ فِيهِمْ.
Mûsâ'nın [aleyhisselâm] risaletinde başlamış fakat tamamlanmamış, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] için ise kemale ermiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ } [el-Hadîd: 25] “Andolsun biz elçilerimizi apaçık delillerle gönderdik ve insanların adaleti yerine getirmeleri için beraberlerinde kitabı ve mizanı indirdik. Kendisinde müthiş bir güç ve insanlar için birçok faydalar bulunan demiri de indirdik; ta ki Allah, gıyabında kendisine ve elçilerine kimin yardım edeceğini bilsin.” O'nun "elçileri" ifadesiyle Resûlü Muhammed'den [aleyhissalâtü vesselâm] başkasını kastettiğini sanmıyorum; aralarında en mükemmeli olduğu için çoğul kalıbıyla kastedilen bizzat odur.
وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤) .
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } (64). “Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Resûl de onlar için bağışlanma dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri çok kabul eden ve çok merhamet eden olarak bulurlardı.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ [النِّسَاء: ٦٢] تَوْبِيخًا لَهُمْ عَلَى تَحَاكُمِهِمْ إِذْ كَانَ ذَلِكَ عِصْيَانًا عَلَى عِصْيَانٍ، فَإِنَّهُمْ مَا كَفَاهُمْ أَنْ أَعْرَضُوا عَنْ تَحْكِيمِ الرَّسُولِ حَتَّى زَادُوا فَصَدُّوا عَمَّنْ قَالَ لَهُمْ: تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ.
{ فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } [en-Nisâ: 62] “Ellerinin önceden yaptıkları yüzünden başlarına bir musibet geldiği zaman halleri nasıl olacak?” cümlesine matuftur; bu da başkasına muhakeme olmalarından ötürü onları azarlamak içindir, zira bu isyan üstüne isyandı. Çünkü onlar Resûl'ü hakem tayin etmekten yüz çevirmekle yetinmeyip üstelik kendilerine "Allah'ın indirdiğine ve Resûl'e gelin" diyen kimseden de tamamen yüz çevirip uzaklaşmışlardır.
فَلَوِ
Eğer
اسْتَفَاقُوا حِينَئِذٍ مِنْ غُلَوَائِهِمْ لَعَلِمُوا أَنَّ إِرَادَتَهُمْ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الْكُفَّارِ وَالْكَهَنَةِ جَرِيمَةٌ يَجِبُ الِاسْتِغْفَارُ مِنْهَا وَلَكِنَّهُمْ أَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا. وَفِي ذِكْرِ (لَوْ) وَجَعْلِ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً جَوَابًا لَهَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَفْعَلُوا فَقَدْ حُرِمُوا الْغُفْرَانَ.
o vakit taşkınlıklarından uyanmış olsalardı, kâfirlere ve kâhinlere muhakeme olma isteklerinin bağışlanma dilenmesi gereken bir suç olduğunu anlarlardı; fakat onlar ısrar edip büyüklük tasladılar. "Lev" (لَوْ - şayet/eğer) edatının zikredilmesinde ve { لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } “elbette Allah'ı tevbeleri çok kabul eden ve çok merhamet eden olarak bulurlardı” ifadesinin onun cevabı kılınmasında, bunu yapmadıkları için bağışlanmaktan mahrum kaldıklarına bir işaret vardır.
وَكَانَ فِعْلُ هَذَا الْمُنَافِقِ ظُلْمًا لِنَفْسِهِ. لِأَنَّهُ أَقْحَمَهَا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ، فَجَرَّ لَهَا عِقَابَ الْآخِرَةِ وَعَرَّضَهَا لِمَصَائِبِ الِانْتِقَامِ فِي العاجلة.
Bu münafığın yaptığı fiil kendi nefsine zulümdü; çünkü nefsini Allah'a ve Resûl'e isyanın içine atmış, böylece ona ahiret azabını çekmiş ve onu dünyada da intikam musibetlerine maruz bırakmıştı.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٦٥]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 65]
فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٦٥)
{ فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً } (65) “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem tayin edip sonra da verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymadan tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar.”
تَفْرِيعٌ عَنْ قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ [النِّسَاء: ٦٠] وَمَا بَعْدَهُ إِذْ تَضَمَّنَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ، فَكَانَ الزَّعْمُ إِشَارَةً إِلَى انْتِفَاءِ إِيمَانِهِمْ، ثُمَّ أُرْدِفَ بِمَا هُوَ أَصْرَحُ وَهُوَ أَنَّ أَفْعَالَهُمْ تُنَافِي كَوْنَهُمْ مُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِ: لَا يُؤْمِنُونَ، وَأَكَّدَهُ بِالْقَسَمِ وَبِالتَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ.
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ } [en-Nisâ: 60] “Görmedin mi şu iddia edenleri...” buyruğundan ve sonrasından çıkarılan bir neticedir (tefrî'); zira bu ifade, onların iman ettiklerini iddia ettikleri halde bu yaptıklarını yaptıklarını içermektedir. Dolayısıyla "iddia" (za'm) kelimesi onların imanlarının bulunmadığına bir işaretti; ardından { لَا يُؤْمِنُونَ } “iman etmiş olmazlar” buyruğuyla yaptıklarının mümin olmalarıyla bağdaşmadığı daha açık bir şekilde ifade edilmiş ve bu husus yeminle ve lafzi pekiştirmeyle tekit edilmiştir.
وأصل الْكَلَام: فو ربّك لَا يُؤْمِنُونَ، وَالْعَرَبُ تَأْتِي بِحَرْفِ النَّفْيِ قَبْلَ الْقَسَمِ إِذَا كَانَ جَوَابُ الْقَسَمِ مَنْفِيًّا لِلتَّعْجِيلِ بِإِفَادَةِ أَنَّ مَا بَعْدَ حَرْفِ الْعَطْفِ قَسَمٌ عَلَى النَّفْيِ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ الْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهَا، فَتَقْدِيمُ النَّفْيِ لِلِاهْتِمَامِ بِالنَّفْيِ، كَقَوْلِ قَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ:
Sözün aslı "fe-ve Rabbike lâ yü'minûn" (فَوَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ) şeklindedir. Arap kelâmında, şayet yeminin cevabı menfî (olumsuz) ise, atıf harfinden sonrasının, üzerine matuf olunan cümlenin içerdiği manayı nefyetmek üzere bir yemin olduğunu ivedilikle bildirmek için nefiy harfi yeminden önce getirilir. Dolayısıyla nefyin öne alınması olumsuzlamaya verilen önemden dolayıdır; nitekim Kays b. Âsım şöyle demiştir:
فَلَا وَاللَّهِ أَشْرَبُهَا صَحِيحًا ... وَلَا أُشْفَى بِهَا أَبَدًا سَقِيمَا
"Hayır, Allah'a yemin olsun ki ne sağlıklıyken onu içerim ... Ne de hastayken onunla asla şifa ararım."
وَيَكْثُرُ أَنْ يَأْتُوا مَعَ حَرْفِ النَّفْيِ بَعْدَ الْعَاطِفِ بِحَرْفِ نَفْيٍ مِثْلِهِ فِي الْجَوَابِ لِيَحْصُلَ مَعَ الِاهْتِمَامِ التَّأْكِيدُ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ الِاسْتِعْمَالُ الْأَكْثَرُ، وَلَمْ أَرَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ تَقْدِيمَ (لَا) عَلَى حَرْفِ الْعَطْفِ إِبْطَالًا لِلْكَلَامِ السَّابِقِ، وَوَقَعَ فِي قَوْلِ أَبِي تَمَّامٍ:
[Arapların üslubunda] önem vermenin yanı sıra tekit de hâsıl olsun diye, atıf harfinden sonraki nefiy harfiyle birlikte cevabında da onun benzeri bir nefiy harfi getirmeleri çokça görülür; tıpkı bu ayette olduğu gibi ve en yaygın kullanım da budur. Arap kelâmında önceki sözü iptal etmek maksadıyla "lâ" (لَا) harfinin atıf harfinden önce getirildiğini görmedim. Ebû Temmâm'ın şu beytinde de böyle vaki olmuştur:
لَا وَالَّذِي هُوَ عَالِمٌ أَنَّ النَّوَى ... صَبْرٌ وَأَنَّ أَبَا الْحُسَيْنِ كَرِيمُ
"Hayır, ayrılığın bir sabır olduğunu ve Ebü'l-Hüseyin'in cömert olduğunu bilen [Allah]'a yemin olsun ki..."