وَلَيْسَتْ (لَا) هَذِهِ هِيَ الَّتِي تَرِدُ مَعَ فِعْلِ الْقَسَمِ مَزِيدَةً وَالْكَلَامُ مَعَهَا عَلَى الْإِثْبَاتِ، نَحْوَ لَا أُقْسِمُ [الْقِيَامَة: ١] وَفِي غَيْرِ الْقسم نَحْو لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ [الْحَدِيد: ٢٩] ، لِأَنَّ تِلْكَ لَيْسَ الْكَلَامُ مَعَهَا
Buradaki "lâ" (لَا), { لَا أُقْسِمُ } [el-Kıyâme: 1] “Yemin ederim” ayetinde olduğu gibi yemin fiiliyle birlikte zâid (fazladan) olarak gelen ve beraberindeki sözün müspet (olumlu) olduğu veya yemin dışında { لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ } [el-Hadîd: 29] “Kitap ehli bilsin diye” ayetindeki gibi olan "lâ" değildir. Çünkü onlarda söz
عَلَى النَّفْيِ، وَهَذِهِ الْكَلَامُ مَعَهَا نَفْيٌ، فَهِيَ تَأْكِيدٌ لَهُ عَلَى مَا اخْتَارَهُ أَكْثَرُ الْمُحَقِّقِينَ خِلَافًا لِصَاحِبِ «الْكَشَّافِ» ، وَلَا يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ مَوَاقِعُ الْحَرْفِ الْوَاحِدِ مُتَّحِدَةً فِي الْمَوَاقِعِ الْمُتَقَارِبَةِ.
nefy (olumsuzluk) üzerine kurulu değildir; buradaki söz ise nefydir. Dolayısıyla el-Keşşâf sahibinin aksine muhakkiklerin çoğunun tercih ettiği üzere bu [ilk "lâ"], olumsuzluğun bir tekitidir. Zaten bir harfin birbirine yakın konumlardaki işlevlerinin tamamen aynı olması da gerekmez.
وَقَدْ نُفِيَ عَنْ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ أَنْ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ كَمَا يَزْعُمُونَ فِي حَالٍ يَظُنُّهُمُ النَّاسُ مُؤْمِنِينَ، وَلَا يَشْعُرُ النَّاسُ بِكُفْرِهِمْ، فَلِذَلِكَ احْتَاجَ الْخَبَرُ لِلتَّأْكِيدِ بِالْقَسَمِ وَبِالتَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ، لِأَنَّهُ كَشْفٌ لِبَاطِنِ حَالِهِمْ. وَالْمُقْسَمُ عَلَيْهِ هُوَ: الْغَايَةُ، وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا بِثُمَّ، مَعًا، فَإِنْ هُمْ حَكَّمُوا غَيْرَ الرَّسُولِ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ فَهُمْ غَيْرُ مُؤْمِنِينَ، أَيْ إِذَا كَانَ انْصِرَافُهُمْ عَنْ تَحْكِيمِ الرَّسُولِ لِلْخَشْيَةِ مِنْ جَوْرِهِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنَ السِّيَاقِ فَافْتَضَحَ كُفْرَهُمْ، وَأَعْلَمَ اللَّهُ الْأُمَّةَ أَنَّ هَؤُلَاءِ لَا يَكُونُونَ مُؤْمِنِينَ حَتَّى يُحَكِّمُوا الرَّسُولَ وَلَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِنْ حُكْمِهِ، أَيْ حَرَجًا يَصْرِفُهُمْ عَنْ تَحْكِيمِهِ، أَوْ يُسْخِطُهُمْ مَنْ حُكْمِهِ بَعْدَ تَحْكِيمِهِ، وَقَدْ عُلِمَ مِنْ هَذَا أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَنْصَرِفُونَ عَنْ تَحْكِيمِ الرَّسُولِ وَلَا يَجِدُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِنْ قَضَائِهِ بِحُكْمِ قِيَاسِ الْأَحْرَى.
İnsanların kendilerini mümin zannettiği ve küfürlerini sezmediği bir durumda, bu münafıkların iddia ettikleri gibi mümin oldukları nefyedilmiştir. İşte bu sebeple haber, onların iç yüzünü açığa çıkardığı için yeminle ve lafzi tekit ile pekiştirilmeye ihtiyaç duymuştur. Üzerine yemin edilen husus ise gaye (hedef) ve ona "sümme" (ثُمَّ) ile matuf kılınan kısmın tamamıdır. Eğer onlar aralarında çekiştikleri konularda Resûl'den başkasını hakem tayin ederlerse mümin değillerdir; yani Resûl'ü hakem kılmaktan geri durmaları -sözün gelişinden bilindiği üzere- onun haksızlık yapmasından korktukları içinse onların küfrü açığa çıkmış olur. Allah ümmete bildirmiştir ki bunlar Resûl'ü hakem kılmadıkça ve onun hükmünden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı -yani onları onu hakem kılmaktan alıkoyacak veya hakem kıldıktan sonra onun hükmüne öfkelendirecek bir sıkıntı- duymadıkça mümin olamazlar. Buradan evleviyet (kıyâs-ı celî / evleviyet kıyası) yoluyla anlaşılmıştır ki müminler Resûl'ü hakem tayin etmekten asla geri durmazlar ve onun hükmünden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymazlar.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْحَرَجَ الَّذِي يَجِدُهُ الْمَحْكُومُ عَلَيْهِ مِنْ كَرَاهِيَةِ مَا يُلْزَمُ بِهِ إِذَا لَمْ يُخَامِرْهُ شَكٌّ فِي عَدْلِ الرَّسُولِ وَفِي إِصَابَتِهِ وَجْهَ الْحَقِّ. وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ النُّورِ كَيْفَ يَكُونُ الْإِعْرَاضُ عَنْ حُكْمِ الرَّسُولِ كُفْرًا، سَوَاءً كَانَ مِنْ مُنَافِقٍ أَمْ مِنْ مُؤْمِنٍ، إِذْ قَالَ فِي شَأْنِ الْمُنَافِقِينَ «وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا الله مُذْعِنِينَ أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ- ثُمَّ قَالَ- إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا» ، لِأَنَّ حُكْمَ الرَّسُولِ بِمَا شَرَعَ اللَّهُ مِنَ الْأَحْكَامِ لَا يَحْتَمِلُ الْحَيْفَ إِذْ لَا يُشَرِّعُ اللَّهُ إِلَّا الْحَقَّ، وَلَا يُخَالِفُ الرَّسُولُ فِي حُكْمِهِ شَرْعَ اللَّهِ تَعَالَى. وَلِهَذَا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ خَاصَّةً بِحُكْمِ الرَّسُولِ ﷺ، فَأَمَّا الْإِعْرَاضُ عَنْ حُكْمِ غَيْرِ الرَّسُولِ فَلَيْسَ بِكُفْرٍ إِذَا جَوَّزَ
Resûl'ün adaletinden ve hakkı isabet ettirdiğinden şüphe duymamak şartıyla, aleyhine hüküm verilen kimsenin yükümlü kılındığı şeyi hoş görmemesinden kaynaklanan sıkıntı kastedilmemiştir. Yüce Allah Nûr Suresi'nde Resûl'ün hükmünden yüz çevirmenin, ister münafıktan ister müminden olsun, nasıl küfür olduğunu açıklamış; münafıklar hakkında şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ } “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resûlüne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki içlerinden bir grup yüz çevirir. Şayet hak kendi lehlerine olursa, boyun eğerek ona gelirler. Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler, yoksa Allah'ın ve Resûlünün kendilerine haksızlık yapacağından mı korkuyorlar?” Sonra da şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا } “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resûlüne çağrıldıkları zaman müminlerin sözü ancak 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir.” Çünkü Resûl'ün Allah'ın koyduğu hükümlerle hükmetmesi asla haksızlık ihtimali taşımaz; zira Allah haktan başkasını şeriat kılmaz, Resûl de hükmünde Yüce Allah'ın şeriatına aykırı davranmaz. Bu sebeple bu ayet Resûl'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] hükmüne mahsustur. Resûl'ün dışındakilerin hükmünden yüz çevirmeye gelince; eğer
الْمُعْرِضُ عَلَى الْحَاكِمِ عَدَمَ إِصَابَتِهِ حُكْمَ اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ عَدَمَ الْعَدْلِ فِي الْحُكْمِ. وَقَدْ كَرِهَ الْعَبَّاسُ وَعَلِيٌّ حُكْمَ أَبِي بَكْرٍ وَحُكْمَ عُمَرَ فِي قَضِيَّةِ مَا تَرَكَهُ النَّبِيءُ ﷺ مِنْ أَرْضِ فَدَكَ، لِأَنَّهُمَا كَانَا يَرَيَانِ أَنَّ اجْتِهَادَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فِي ذَلِكَ لَيْسَ مِنَ الصَّوَابِ. وَقد قَالَ عَيْنِيَّة بْنُ حِصْنٍ لِعُمَرَ: «إِنَّكَ لَا تَقْسِمُ بِالسَّوِيَّةِ وَلَا تَعْدِلُ فِي الْقَضِيَّةِ» فَلَمْ يُعَدُّ طَعْنُهُ فِي حُكْمِ عُمَرَ كُفْرًا
yüz çeviren kişi hâkimin Yüce Allah'ın hükmünü isabet ettiremeyeceğini yahut hükümde adil davranmayacağını muhtemel görüyorsa bu küfür sayılmaz. Nitekim Abbâs ve Ali, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] Fedek arazisinden bıraktığı mallar konusundaki Ebû Bekir'in ve Ömer'in hükmünü hoş görmemişlerdi; çünkü onlar Ebû Bekir ve Ömer'in bu konudaki ictihadının isabetli olmadığını düşünüyorlardı. Nitekim Uyeyne b. Hısn da Ömer'e: "Sen eşit paylaştırmıyorsun ve davada adaletle hükmetmiyorsun" demiş, fakat onun Ömer'in hükmüne yönelttiği bu ta'n küfür sayılmamıştır.
مِنْهُ. ثُمَّ إِنَّ الْإِعْرَاضَ عَنِ التقاضي لَدَى قَاضِي يَحْكُمُ بِشَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ قَدْ يَكُونُ لِلطَّعْنِ فِي الْأَحْكَامِ الْإِسْلَامِيَّةِ الثَّابِتِ كَوْنِهَا حُكْمَ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ كُفْرٌ لِدُخُولِهِ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Ayrıca İslâm şeriatıyla hükmeden bir kadının huzurunda muhakeme olmaktan yüz çevirmek, bazen Yüce Allah'ın hükmü olduğu sabit olan İslâmî hükümleri reddetmek ve yermek maksadıyla olabilir; bu durum küfürdür, zira Yüce Allah'ın şu buyruğunun kapsamına girer:
أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا [النُّور: ٥٠] وَقَدْ يَكُونُ لِمُجَرَّدِ مُتَابَعَةِ الْهَوَى إِذَا كَانَ الْحُكْمُ الْمُخَالِفُ لِلشَّرْعِ مُلَائِمًا لِهَوَى الْمَحْكُومِ لَهُ، وَهَذَا فُسُوقٌ وَضَلَالٌ، كَشَأْنِ كُلِّ مُخَالَفَةٍ يُخَالِفُ بِهَا الْمُكَلَّفُ أَحْكَامَ الشَّرِيعَةِ لِاتِّبَاعِ الْأَعْرَاضِ الدُّنْيَوِيَّةِ، وَقَدْ يَكُونُ لِلطَّعْنِ فِي الْحَاكِمِ وَظَنِّ الْجَوْرِ بِهِ إِذَا كَانَ غَيْرَ مَعْصُومٍ، وَهَذَا فِيهِ مَرَاتِبُ بِحَسَبِ التَّمَكُّنِ مِنَ الِانْتِصَافِ من الْحَاكِم وتقوميه، وَسَيَجِيءُ بَيَانُ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٤٤] .
{ أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا } [en-Nûr: 50] “Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler?” Bazen de şeriata aykırı olan hüküm lehine hüküm verilen kimsenin hevasına uygun düştüğünde sırf hevasına uymaktan kaynaklanabilir ki bu fısk ve dalalettir; tıpkı mükellefin dünyevi menfaatlere uymak için şeriat hükümlerine muhalefet ettiği diğer haller gibi. Bazen de hâkim masum olmadığı takdirde hâkime güvenmemekten ve onun haksızlık yapacağını düşünmekten kaynaklanabilir; bunun da hâkimden hakkını alabilme ve onu doğrultabilme imkânına göre dereceleri vardır. Bunun açıklaması Mâide (el-Ukûd) Suresi'ndeki: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } [44] “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” buyruğunda gelecektir.
وَمَعْنَى شَجَرَ تَدَاخَلَ وَاخْتَلَفَ وَلَمْ يَتَبَيَّنْ فِيهِ الْإِنْصَافُ، وَأَصْلُهُ مِنَ الشَّجَرِ لِأَنَّهُ يَلْتَفُّ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَتَلْتَفُّ أَغْصَانُهُ. وَقَالُوا: شَجَرَ أَمْرُهُمْ، أَيْ كَانَ بَيْنَهُمُ الشَّرُّ. وَالْحَرَجُ:
"Şecera" (شَجَرَ) kelimesinin anlamı; işlerin birbirine girmesi, ihtilaf çıkması ve insafın açıkça belli olmamasıdır. Aslı "şecer" (ağaç) kelimesinden gelir; zira ağaçlar ve dalları birbirine sarmaş dolaş olur. Nitekim "şecera emruhum" (aralarındaki durum karıştı) derler ki aralarında kötülük/anlaşmazlık çıktı demektir. "Harac" (الْحَرَجُ) ise:
الضِّيقُ الشَّدِيدُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً [الْأَنْعَام: ١٢٥] .
Şiddetli darlıktır; { يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً } [el-En'âm: 125] “onun göğsünü alabildiğine daraltır ve sıkıştırır” buyruğunda olduğu gibi.
وَتَفْرِيعُ قَوْلِهِ: فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ الْآيَةَ عَلَى مَا قَبْلَهُ يَقْتَضِي أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ قَضِيَّةُ الْخُصُومَةِ بَيْنَ الْيَهُودِيِّ وَالْمُنَافِقِ، وَتَحَاكُمِ الْمُنَافِقِ فِيهَا لِلْكَاهِنِ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يَقْتَضِيهِ نَظْمُ الْكَلَامِ، وَعَلَيْهِ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ، وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ، وَعَطَاءٌ، وَالشَّعْبِيُّ.
{ فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar iman etmiş olmazlar...” ayetinin öncesine bağlanması, bu ayetin nüzul sebebinin Yahudi ile münafık arasındaki dava ve münafığın bu davada kâhine başvurması olduğunu gerektirir. Sözün dizilişinin (nazm) gerektirdiği de budur; müfessirlerin cumhurunun görüşü de bu yöndedir. Mücâhid, Atâ ve Şa'bî de bunu söylemiştir.
وَفِي «الْبُخَارِيِّ» عَنِ الزُّبَيْرِ: أَحْسَبُ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي خُصُومَةٍ بَيْنِي وَبَيْنَ أَحَدِ الْأَنْصَارِ فِي شِرَاجٍ مِنَ الْحَرَّةِ (أَيْ مَسِيلِ مِيَاهٍ جَمْعُ شَرْجٍ- بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ- وَهُوَ مَسِيلُ الْمَاءِ يَأْتِي مِنْ حَرَّةِ الْمَدِينَةِ إِلَى الْحَوَائِطِ الَّتِي بِهَا) إِلَى رَسُول الله ﷺ قَالَ رَسُولِ اللَّهِ: «اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ» فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ: لَأَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ. فَتَغَيَّرَ وَجْهُ النَّبِيءِ ﷺ وَقَالَ: اسْقِ يَا زُبَيْرُ حَتَّى يَبْلُغَ الْمَاءُ الْجَدْرَ ثُمَّ أَرْسِلْ إِلَى جَارِكَ وَاسْتَوْفِ حَقَّكَ
Sahîh-i Buhârî'de Zübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: "Bu ayetin, Harre su arkları (yani su yolları; şerc'in çoğuludur -fetha ve sükûn ile- ki Medine Harresi'nden oradaki bahçelere gelen su yatağıdır) hususunda Ensâr'dan bir adamla aramda Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] intikal eden bir anlaşmazlık hakkında indiğini sanıyorum. Resûlullah şöyle buyurdu: 'Ey Zübeyr, [önce sen] sula, sonra suyu komşuna salıver.' Bunun üzerine Ensârî: 'Halanın oğlu olduğu için mi?' dedi. Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] yüzünün rengi değişti ve şöyle buyurdu: 'Ey Zübeyr, su duvar diplerine / köklere ulaşıncaya kadar sula, sonra komşuna salıver ve hakkını tam al!'"
(وَالْجَدْرُ هُوَ مَا يُدَارُ بِالنَّخْلِ مِنَ التُّرَابِ كَالْجِدَارِ) فَكَانَ قَضَاؤُهُ الْأَوَّلُ صُلْحًا، وَكَانَ قَضَاؤُهُ الثَّانِي أَخْذًا بِالْحَقِّ، وَكَأَنَّ هَذَا الْأنْصَارِيّ ظمّ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ أَرَادَ الصُّلْحَ بَيْنَهُمْ عَلَى وَجْهٍ فِيهِ تَوْفِيرٌ لِحَقِّ الزُّبَيْرِ جَبْرًا لِخَاطِرِهِ، وَلَمْ يَرَ فِي ذَلِكَ مَا يُنَافِي الْعِصْمَةَ، فَقَدْ كَانَ الصَّحَابَةُ مُتَفَاوِتِينَ فِي الْعِلْمِ بِحَقَائِقِ صِفَاتِ الرَّسُولِ مَدْفُوعِينَ فِي سَبْرِ النُّفُوسِ بِمَا اعْتَادُوهُ مِنَ
("el-Ceder" / الْجَدْرُ, hurma ağaçlarının etrafına duvar gibi çevrilen topraktır). Peygamber'in ilk hükmü bir uzlaşma (sulh), ikinci hükmü ise hakkı tastamam alma yönündeydi. Sanki bu Ensârî, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] aralarında Zübeyr'in gönlünü hoş etmek maksadıyla onun hakkını gözeten bir şekilde sulh yapmak istediğini zannetmiş ve bunda ismete aykırı bir durum görmemişti. Zira sahâbe, Resûl'ün sıfatlarının hakikatlerini bilme konusunda farklı derecelerde idiler ve insanları değerlendirirken alışageldikleri
الْأَمْيَالِ وَالْمُصَانَعَاتِ، فَنَبَّهَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى أَنَّ ذَلِكَ يَجُرُّ إِلَى الطَّعْنِ فِي الْعِصْمَةِ. وَلَيْسَ هَذَا الْأَنْصَارِيُّ بِمُنَافِقٍ وَلَا شَاكٍّ
meyil ve hatır gözetme gibi insani reflekslerin tesirinde kalabiliyorlardı. Bu sebeple Yüce Allah onları bu tür bir tutumun peygamberin ismetine dil uzatmaya yol açacağı konusunda uyardı. Bu Ensârî bir münafık olmadığı gibi, şüphe eden bir kimse de değildi
فِي الرَّسُولِ، فَإِنَّهُمْ وَصَفُوهُ بِالْأَنْصَارِيِّ وَهُوَ وَصْفٌ لِخِيرَةٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَمَا وَصَفُوهُ بِالْمُنَافِقِ، وَلَكِنَّهُ جَهِلَ وَغَفَلَ فَعَفَا عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ وَلَمْ يَسْتَتِبْهُ.
Resûl hakkında; zira rivayetlerde onu "Ensârî" olarak nitelemişlerdir ki bu müminlerin seçkinlerine ait bir vasıftır; onu münafık olarak nitelememişlerdir. Ancak o bilmeyerek ve gafletle böyle davranmış, Resûlullah da onu affetmiş ve tövbe etmesini istememiştir.
وَهَذِهِ الْقَضِيَّةُ تَرْجِعُ إِلَى النَّظَرِ فِي التَّكْفِيرِ بِلَازِمِ الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ، وَفِيهَا تَفْصِيلٌ حَسَنٌ لِابْنِ رُشْدٍ فِي الْبَيَانِ وَالتَّحْصِيلِ فِي كِتَابِ «الْجَنَائِزِ» وَكِتَابِ «الْمُرْتَدِّينَ» . خُلَاصَتُهُ: أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَنْبِيهِ مَنْ يَصْدُرُ مِنْهُ مِثْلُ هَذَا عَلَى مَا يَلْزَمُ قَوْلَهُ مِنْ لَازِمِ الْكُفْرِ فَإِنِ الْتَزَمَهُ وَلَمْ يَرْجِعْ عُدَّ كَافِرًا، لِأَنَّ الْمَرْءَ قَدْ يَغْفُلُ عَنْ دَلَالَةِ الِالْتِزَامِ، وَيُؤْخَذُ هَذَا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فِي سَبَبِ النُّزُولِ مِنْ أُسْلُوبِ الْآيَةِ لِقَوْلِهِ: لَا يُؤْمِنُونَ- إِلَى قَوْلِهِ- تَسْلِيماً فَنَبَّهَ الْأَنْصَارِيُّ بِأَنَّهُ قَدِ الْتَبَسَ بِحَالَةٍ تُنَافِي الْإِيمَانَ فِي خَفَاءٍ إِنِ اسْتَمَرَّ عَلَيْهَا بَعْدَ التَّنْبِيهِ عَلَى عَاقِبَتِهَا لَمْ يَكُنْ مُؤْمِنًا.
Bu mesele, söz ve fiilin gereğiyle (lâzımıyla) tekfir etme konusunu incelemeye dayanır. Bu hususta İbn Rüşd'ün el-Beyân ve't-tahsîl adlı eserinin "Cenâiz" ve "Mürtedler" bölümlerinde güzel bir tafsilatı vardır. Özeti şudur: Kendisinden böyle bir şey sâdır olan kimsenin, sözünün gerektirdiği küfür lâzımı konusunda uyarılması şarttır; şayet bu lâzımı benimser ve dönmezse kâfir sayılır. Zira insan iltizam delaletinden gafil olabilir. Nüzul sebebi bağlamında bu durum ayetin { لَا يُؤْمِنُونَ } “iman etmiş olmazlar” ifadesinden { تَسْلِيماً } “tam bir teslimiyetle” ifadesine kadar olan üslubundan anlaşılmaktadır. Böylece o Ensârî, gizliden gizliye imanla bağdaşmayan bir duruma düştüğü ve akıbeti kendisine bildirildikten sonra bunda ısrar ederse mümin olamayacağı hususunda uyarılmıştır.
وَالْأَنْصَارِيُّ، قِيلَ: هُوَ غَيْرُ مَعْرُوفٍ، وَحَبَّذَا إِخْفَاؤُهُ، وَقِيلَ: هُوَ ثَعْلَبَةُ بْنُ حَاطِبٍ، وَوَقَعَ فِي «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ حَاطِبُ بْنُ أَبِي بَلْتَعَةَ، وَهُوَ سَهْوٌ مِنْ مُؤَلِّفِهِ، وَقِيلَ: ثَابِتُ بْنُ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ، وَعَلَى هَذِهِ الرِّوَايَةِ فِي سَبَبِ النُّزُولِ يَكُونُ مَعْنَى قَوْلِهِ: لَا يُؤْمِنُونَ أَنَّهُ لَا يَسْتَمِرُّ إِيمَانُهُمْ. وَالظَّاهِرُ عِنْدِي أَنَّ الْحَادِثَتَيْنِ وَقَعَتَا فِي زَمَنٍ مُتَقَارِبٍ وَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي شَأْنِ حَادِثَةِ بِشْرٍ الْمُنَافِقِ فَظَنَّهَا الزُّبَيْرُ نَزَلَتْ فِي حَادِثَتِهِ مَعَ الْأنْصَارِيّ.
Bu Ensârî'nin kim olduğuna gelince; onun tanınmayan biri olduğu söylenmiştir ki gizli kalması da pek güzeldir; Sa'lebe b. Hâtıb olduğu da söylenmiştir. el-Keşşâf'ta Hâtıb b. Ebî Beltea olduğu geçmektedir ki bu müellifinin bir zellesidir/sehvidir. Sâbit b. Kays b. Şemmâs olduğu da söylenmiştir. Nüzul sebebine dair bu rivayete göre { لَا يُؤْمِنُونَ } “iman etmiş olmazlar” buyruğunun manası, "onların imanı devam etmez" demektir. Bana göre zahir olan şudur ki, her iki olay birbirine yakın zamanlarda meydana gelmiş, ayet münafık Bişr'in hadisesi hakkında inmiş, Zübeyr ise onun Ensârî ile olan kendi hadisesi hakkında indiğini zannetmiştir.
[٦٦- ٦٨]
[66-68]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٦٦ إِلَى ٦٨]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 66 ila 68]
وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً (٦٦) وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً (٦٧) وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً (٦٨)
{ وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً (٦٦) وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً (٦٧) وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً } (68) “Eğer biz onlara: 'Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın' diye farz kılmış olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Eğer onlar kendilerine verilen öğütleri yerine getirselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve [imanlarını] daha da pekiştirici olurdu. (66) O takdirde kendilerine katımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik. (67) Ve onları mutlaka dosdoğru bir yola iletirdik. (68)”
لَمْ يَظْهَرْ وَجْهُ اتِّصَالِهِ بِمَا قَبْلَهُ لِيُعْطَفَ عَلَيْهِ، لِأَنَّ مَا ذُكِرَ هُنَا لَيْسَ أَوْلَى بِالْحُكْمِ مِنَ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ، أَيْ لَيْسَ أَوْلَى بِالِامْتِثَالِ حَتَّى يُقَالَ: لَوْ أَنَّا كَلَّفْنَاهُمْ بِالرِّضَا بِمَا هُوَ دُونَ قَطْعِ الْحُقُوقِ لَمَا رَضُوا، بَلِ الْمَفْرُوضُ هُنَا أَشُدُّ عَلَى النُّفُوسِ مِمَّا عَصَوْا فِيهِ. فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: وَجْهُ اتِّصَالِهَا أَنَّ الْمُنَافِقَ لَمَّا لَمْ يَرْضَ بِحُكْمِ النَّبِيءِ ﷺ وَأَرَادَ التَّحَاكُمَ إِلَى الطَّاغُوتِ، وَقَالَتِ الْيَهُودُ: مَا أَسْخَفَ هَؤُلَاءِ يُؤْمِنُونَ بِمُحَمَّدٍ ثُمَّ لَا
[Bu ayetin] üzerine matuf kılınması için kendisinden önceki kısımla irtibat yönü ilk bakışta belirgin değildir; çünkü burada zikredilen şey, önceki zikredilenden hükme daha elverişli değildir; yani "şayet biz onları hakların kesilmesinden daha hafif bir şeye razı olmakla yükümlü kılsaydık razı olmazlardı" denilecek tarzda itaate daha elverişli değildir, bilakis burada farz kılınan şey nefislere isyan ettikleri konudan çok daha ağırdır. Müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: Ayetin öncekiyle irtibat yönü şudur: Münafık, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] hükmüne razı olmayıp tâğûta muhakeme olmak isteyince Yahudiler şöyle demişlerdi: "Bunlar ne kadar ahmak! Muhammed'e inanıyorlar, sonra da
يَرْضَوْنَ بِحُكْمِهِ، وَنَحْنُ قَدْ أَمَرَنَا نَبِيئُنَا بِقَتْلِ أَنْفُسِنَا فَفَعَلْنَا وَبَلَغَتِ الْقَتْلَى مِنَّا سَبْعِينَ أَلْفًا فَقَالَ ثَابِتُ بْنُ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ: لَوْ كُتِبَ ذَلِكَ عَلَيْنَا لَفَعَلْنَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَصْدِيقًا لِثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ، وَلَا يَخْفَى بُعْدُهُ عَنِ السِّيَاقِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا قِيلَ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ بَلْ قِيلَ: لَفَعَلَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ. وَقَالَ الْفَخْرُ: هِيَ تَوْبِيخٌ لِلْمُنَافِقِينَ، أَيْ لَوْ شَدَّدْنَا عَلَيْهِمُ التَّكْلِيفَ لَمَا كَانَ مِنَ الْعَجَبِ ظُهُورُ عِنَادِهِمْ، وَلَكِنَّا رَحِمْنَاهُمْ بِتَكْلِيفِهِمُ الْيُسْرَ فَلْيَتْرُكُوا الْعِنَادَ. وَهِيَ عَلَى هَذَا
onun hükmüne razı olmuyorlar! Oysa peygamberimiz bize kendimizi öldürmemizi emretti de biz bunu yaptık ve bizden öldürülenlerin sayısı yetmiş bine ulaştı." Bunun üzerine Sâbit b. Kays b. Şemmâs: "Eğer bu bize farz kılınsaydı biz de yapardık" dedi ve bu ayet Sâbit b. Kays'ı doğrulamak üzere indi. Ancak bunun bağlamdan uzak olduğu açıktır; çünkü öyle olsaydı { مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ } “içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı” denilmez, bilakis "onlardan bir grup bunu mutlaka yapardı" denilirdi. Fahreddîn er-Râzî ise şöyle demiştir: Bu, münafıkları bir azarlamadır; yani şayet biz onlara yükümlülüğü ağırlaştırsaydık inatlarının ortaya çıkması şaşılacak bir şey olmazdı, fakat biz onlara kolay olanı yükleyerek kendilerine merhamet ettik, öyleyse inadı bıraksınlar. Ayet bu
الْوَجْهِ تَصْلُحُ لِأَنْ تَكُونَ تَحْرِيضًا لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى امْتِثَالِ الرَّسُولِ وَانْتِفَاءِ الْحَرَجِ عَنْهُمْ مِنْ أَحْكَامِهِ، فَإِنَّهُ لَمْ يُكَلِّفْهُمْ إِلَّا الْيُسْرَ، كُلُّ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَتْلِ النُّفُوسِ أَنْ يَقْتُلَ أَحَدٌ نَفْسَهُ بِنَفْسِهِ.
veçhiyle, müminleri Resûl'e itaate ve onun hükümlerinden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı kalmamasına teşvik etmeye de elverişlidir; zira o kendilerine kolay olandan başkasını yüklememiştir. Bütün bunlar, nefislerin öldürülmesinden kastın kişinin bizzat kendi canına kıyması olduğu kabulüne dayanmaktadır.
وَعِنْدِي أَنَّ ذِكْرَ ذَلِكَ هُنَا مِنْ بَرَاعَةِ الْمَقْطَعِ تَهْيِئَةً لِانْتِقَالِ الْكَلَامِ إِلَى التَّحْرِيضِ عَلَى الْجِهَادِ الْآتِي فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ [النِّسَاء: ٧١] وَأَنَّ الْمُرَادَ بِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ: لِيَقْتُلْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَإِنَّ الْمُؤْمِنِينَ يُقَاتِلُونَ قَوْمَهُمْ وَأَقَارِبَهُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِي الْجِهَادِ الْمَأْمُورِ بِهِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ الْآيَةَ. وَالْمُرَادُ بِالْخُرُوجِ مِنَ الدِّيَارِ الْهِجْرَةُ، أَيْ كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ هِجْرَةً مِنَ الْمَدِينَةِ، وَفِي هَذَا تَنْوِيهٌ بِالْمُهَاجِرِينَ وَالْمُجَاهِدِينَ.
Bana göre ise bunun burada zikredilmesi, sözün Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ } [en-Nisâ: 71] “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın” buyruğunda gelecek olan cihada teşvike geçişine bir hazırlık kabilinden güzel bir geçiş sanatıdır (berâat-i makta'). { اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “kendinizi öldürün” ifadesinden maksat ise: Birbirinizi öldürün demektir; zira müminler emredildikleri cihatta müşrik olan kendi kavimleri ve akrabalarıyla savaşmaktadırlar; nitekim { وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ } “Eğer onlar kendilerine verilen öğütleri yerine getirselerdi...” ayeti de buna delildir. Yurtlardan çıkmaktan kasıt ise hicrettir; yani onlara Medine'den bir hicret farz kılmış olsaydık demektir. Bunda ise muhacirlere ve mücahitlere bir övgü vardır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ إِلَّا قَلِيلٌ- بِالرَّفْعِ- عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الْوَاوِ فِي مَا فَعَلُوهُ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ- بِالنَّصْبِ- عَلَى أَحَدِ وَجْهَيِ الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الْكَلَامِ الْمَنْفِيِّ.
Cumhur [kıraat imamları], istisna yoluyla { مَا فَعَلُوهُ } fiilindeki vâv'dan bedel olarak ref' ile "illâ kalîlün" (إِلَّا قَلِيلٌ) şeklinde okumuştur. İbn Âmir ise menfî (olumsuz) kelâmda istisnanın iki veçhinden biri üzere nasb ile ["illâ kalîlen" (إِلَّا قَلِيلًا) şeklinde] okumuştur.
وَمَعْنَى مَا يُوعَظُونَ بِهِ عُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ [النِّسَاء: ٦٣] ، أَيْ مَا يُؤْمَرُونَ بِهِ أَمْرَ تَحْذِيرٍ وَتَرْقِيقٍ، أَيْ مَضْمُونُ مَا يُوعَظُونَ لِأَنَّ الْوَعْظَ هُوَ الْكَلَامُ وَالْأَمْرُ، وَالْمَفْعُولُ هُوَ الْمَأْمُورُ بِهِ، أَيْ لَوْ فَعَلُوا كُلَّ مَا يُبَلِّغُهُمُ الرَّسُولُ، وَمِنْ ذَلِكَ الْجِهَادُ وَالْهِجْرَةُ.
{ مَا يُوعَظُونَ بِهِ } ifadesinin anlamı, Yüce Allah'ın: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ } [en-Nisâ: 63] “onlara aldırma ve kendilerine öğüt ver” buyruğundan anlaşılmaktadır; yani sakındırma ve kalpleri yumuşatma kabilinden emredildikleri şeyler, diğer bir ifadeyle kendilerine verilen öğüdün içeriğidir. Zira vaaz, söz ve emirdir; meful (tümleç) ise emredilen şeydir. Yani Resûl'ün kendilerine tebliğ ettiği her şeyi yapmış olsalardı demektir; cihat ve hicret de bunlardandır.
وَكَوْنُهُ خَيْرًا أَنَّ فِيهِ خَيْرَ الدُّنْيَا لِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ.
Bunun hayırlı olması ise onda dünya hayrının bulunmasıdır; zira Allah bilir, onlar ise bilmezler.
وَمَعْنَى كَوْنِهِ أَشَدَّ تَثْبِيتاً يَحْتَمِلُ أَنَّهُ التَّثْبِيتُ عَلَى الْإِيمَانِ وَبِذَلِكَ فَسَّرُوهُ وَيَحْتَمِلُ عِنْدِي أَنَّهُ أَشَدُّ تَثْبِيتًا لَهُمْ، أَيْ لِبَقَائِهِمْ بَيْنَ أَعْدَائِهِمْ وَلِعِزَّتِهِمْ وَحَيَاتِهِمُ الْحَقِيقِيَّةِ فَإِنَّهُمْ إِنَّمَا يَكْرَهُونَ الْقِتَالَ اسْتِبْقَاءً لِأَنْفُسِهِمْ، وَيَكْرَهُونَ الْمُهَاجَرَةَ حُبًّا لِأَوْطَانِهِمْ، فَعَلَّمَهُمُ اللَّهُ أَنَّ الْجِهَادَ وَالتَّغَرُّبَ فِيهِ أَوْ فِي غَيْرِهِ أَشَدُّ تَثْبِيتًا لَهُمْ، لِأَنَّهُ يَذُودُ عَنْهُمْ أَعْدَاءَهُمْ، كَمَا قَالَ الْحُصَيْنُ بْنُ الْحُمَامِ:
{ أَشَدَّ تَثْبِيتًا } “daha sağlam bir pekiştirme” olmasının anlamı; imanda sebat ettirme olması muhtemeldir ve [müfessirler] bunu böyle açıklamışlardır. Bana göre ise bu ifadenin, kendileri için; yani düşmanları arasındaki bekaları, izzetleri ve gerçek hayatları için daha sağlam bir pekiştirme anlamına gelmesi de muhtemeldir. Çünkü onlar savaştan sırf hayatta kalma arzusuyla hoşlanmamakta, hicretten de vatan sevgisi yüzünden hoşlanmamaktadırlar. Allah Teâlâ da onlara cihadın ve gerek cihatta gerekse başka bir yolda gurbete çıkmanın kendileri için daha sağlam bir pekiştirme olduğunu bildirmiştir; çünkü bu, düşmanlarını onlardan uzaklaştırır. Nitekim Hüsayn b. el-Hümâm şöyle demiştir:
تَأَخَّرْتُ أَسْتَبْقِي الْحَيَاةَ فَلَمْ أَجِدْ ... لِنَفْسِي حَيَاةً مِثْلَ أَنْ أَتَقَدَّمَا
Hayatta kalmak için geri durdum, fakat nefsim için / İleri atılmak gibisini bir hayat bulamadım.
وَمِمَّا دَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْخَيْرِ خَيْرُ الدُّنْيَا، وَبِالتَّثْبِيتِ التَّثْبِيتُ فِيهَا، قَوْلُهُ عَاطِفًا عَلَيْهِ وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً.
Hayırdan kastın dünya hayrı, pekiştirmeden kastın da dünyadaki sebat olduğuna delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın buna atfederek buyurduğu: { وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا } “O takdirde kendilerine tarafımızdan elbette büyük bir mükafat da verirdik” ifadesidir.
وَجُمْلَةُ وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جَوَابِ (لَوْ) ، وَالتَّقْدِيرُ: لَكَانَ خَيْرًا وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا وَلَآتَيْنَاهُمْ إِلَخْ، وَوُجُودُ اللَّامِ الَّتِي تَقَعُ فِي جَوَابِ (لَوْ) مُؤْذِنٌ بِذَلِكَ. وَأَمَّا وَاوُ الْعَطْفِ فَلِوَصْلِ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ بِالْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا. وَأَمَّا (إِذَنْ) فَهِيَ حَرْفُ جَوَابٍ
{ وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا } cümlesi “lev” (لَوْ) edatının cevabına matuftur. Takdiri ise şöyledir: “Elbette [haklarında] hayırlı ve daha sağlam bir pekiştirme olurdu ve kendilerine verirdik...” “Lev” (لَوْ) edatının cevabında yer alan lâm harfinin bulunması buna işaret etmektedir. Atıf vâv'ı ise matuf cümleyi matufun aleyh olan cümleye bağlamak içindir. “İzen” (إِذَنْ) edatına gelince, o bir cevap harfidir
وَجَزَاءٍ، أَيْ فِي مَعْنَى جَوَابٍ لِكَلَامٍ سَبَقَهَا وَلَا تَخْتَصُّ بِالسُّؤَالِ، فَأُدْخِلَتْ فِي جَوَابِ (لَوْ) بِعَطْفِهَا عَلَى الْجَوَابِ تَأْكِيدًا لِمَعْنَى الْجَزَاءِ، فَقَدْ أُجِيبَتْ (لَوْ) فِي الْآيَةِ بِجَوَابَيْنِ فِي الْمَعْنَى لِأَنَّ الْمَعْطُوفَ عَلَى الْجَوَابِ جَوَابٌ، وَلَا يَحْسُنُ اجْتِمَاعُ جَوَابَيْنِ إِلَّا بِوُجُودِ حَرْفِ عَطْفٍ.
ve ceza (karşılık) [harfidir]; yani kendisinden önce geçen bir söze cevap anlamındadır ve sadece soruya mahsus değildir. Karşılık anlamını pekiştirmek için cevaba atfedilerek “lev” (لَوْ) edatının cevabına dahil edilmiştir. Dolayısıyla ayette “lev” (لَوْ) edatına mana bakımından iki cevap verilmiştir; zira cevaba matuf olan şey de cevaptır ve iki cevabın bir arada bulunması ancak bir atıf harfinin varlığıyla uygun olur.
وَقَرِيبٌ مِمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُ الْعَنْبَرِيِّ فِي الْحَمَاسَةِ:
el-Hamâse'de geçen el-Anberî'nin şu sözü de bu ayetteki kullanıma yakındır:
لَوْ كُنْتُ مِنْ مَازِنٍ لَمْ تَسْتَبِحْ إِبِلِي ... بَنُو اللَّقِيطَةِ مِنْ ذُهْلِ بْنِ شِيبَانَا
Şayet Mâzin [kabilesin]den olsaydım, develerimi yağmalamazdı / Zühl b. Şeybân'dan Lukayta'nın oğulları.
إِذَنْ لَقَامَ بِنَصْرِي مَعْشَرٌ خُشُنٌ ... عِنْدَ الْحَفِيظَةِ إِنْ ذُو لَوْثَةٍ لَانَا
O takdirde yardımıma, öfke anında sertleşen bir topluluk koşardı, / Kuvvet sahibi biri gevşeklik gösterdiğinde.
قَالَ الْمَرْزُوقِيُّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (إِذَنْ لَقَامَ) جَوَابَ: (لَوْ كُنْتَ مِنْ مَازِنٍ) فِي الْبَيْتِ السَّابِقِ كَأَنَّهُ أُجِيبَ بِجَوَابَيْنِ. وَجَعَلَ الزَّمَخْشَرِيُّ قَوْلَهُ: وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ جَوَابَ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ: قِيلَ وَمَاذَا يَكُونُ لَهُمْ بَعْدَ التَّثْبِيتِ، فَقِيلَ: وَإِذَنْ لآتيناهم. قَالَ التَّفْتَازَانِيّ:
el-Merzûkî şöyle demiştir: { إِذَنْ لَقَامَ } ifadesinin, önceki beyitte geçen { لَوْ كُنْتُ مِنْ مَازِنٍ } şartının cevabı olması caizdir; sanki iki cevapla karşılık verilmiş gibi olur. ez-Zemahşerî ise { وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ } buyruğunu takdîrî bir sorunun cevabı kılmıştır; sanki “pekiştirmeden sonra onlara ne verilecek?” denilmiş, buna karşılık da { وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ } “O takdirde kendilerine elbette verirdik” buyrulmuştur. et-Teftâzânî ise şöyle demiştir:
«عَلَى أَنَّ الْوَاوَ لِلِاسْتِئْنَافِ» ، أَيْ لِأَنَّ الْعَطْفَ يُنَافِي تَقْدِيرَ سُؤَالٍ. وَالْحَقُّ أَنَّ مَا صَارَ إِلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» تَكَلُّفٌ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ إِلَّا الْتِزَامَ كَوْنِ (إِذَنْ) حَرْفًا لِجَوَابِ سَائِلٍ، وَالْوَجْهُ أَنَّ الْجَوَابَ هُوَ مَا يُتَلَقَّى بِهِ كَلَامٌ آخَرُ سَوَاءً كَانَ سُؤَالًا أَوْ شَرْطًا أَوْ غَيْرَهُمَا.
«Vâv'ın isti'nâf (başlangıç) için olması şartıyla»; yani çünkü atıf, bir soru takdir edilmesine aykırıdır. Doğrusu el-Keşşâf sahibinin vardığı bu görüş, “izen” (إِذَنْ) edatının mutlaka soran birine verilmiş bir cevap harfi olmasını zorunlu görmekten başka bir gerekçesi bulunmayan fuzuli bir tekellüftür. Doğru olan vecih ise cevabın, ister soru ister şart ister başka bir şey olsun, bir söze karşılık olarak söylenen şey olmasıdır.
وَقَوْلُهُ: وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً أَيْ لَفَتَحْنَا لَهُمْ طُرُقَ الْعِلْمِ وَالْهِدَايَةِ، لِأَنَّ تَصَدِّيَهُمْ لِامْتِثَالِ مَا أُمِرُوا بِهِ هُوَ مَبْدَأُ تَخْلِيَةِ النُّفُوسِ عَنِ التَّعَلُّقِ بِأَوْهَامِهَا وَعَوَائِدِهَا الْحَاجِبَةِ لَهَا عَنْ دَرَكِ الْحَقَائِق، فَإِذا ابتدأوا يَرْفُضُونَ هَذِهِ الْمَوَاقِعَ فَقَدِ اسْتَعَدُّوا لِتَلَقِّي الْحِكْمَةِ وَالْكَمَالَاتِ النَّفْسَانِيَّةِ فَفَاضَتْ عَلَيْهِمُ الْمَعَارِفُ تَتْرَى بِدَلَالَةِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ وَبِتَيْسِيرِ اللَّهِ صَعْبَهَا بِأَنْوَارِ الْهِدَايَةِ وَالتَّوْفِيقِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الطَّاعَةَ مِفْتَاحُ الْمَعَارِفِ بَعْدَ تعَاطِي أَسبَابهَا.
Yüce Allah'ın: { وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا } “Ve onları elbette dosdoğru bir yola iletirdik” buyruğu; yani onlara ilim ve hidayet yollarını açardık demektir. Çünkü emrolundukları şeyleri yerine getirmeye yönelmeleri, nefislerin hakikatleri kavramasına engel olan vehimlerine ve alışkanlıklarına takılıp kalmaktan arınmasının başlangıcıdır. Bu durumları terk etmeye başladıklarında hikmeti ve nefsânî kemâlâtı kabule hazır hale gelmiş olurlar; böylece bazı marifetlerin diğerlerine delalet etmesiyle ve Allah'ın hidayet ve tevfik nurlarıyla bunların zorluklarını kolaylaştırması sayesinde marifetler üzerlerine peş peşe akar. Şüphe yok ki sebepleri yerine getirildikten sonra itaat, marifetlerin anahtarıdır.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٦٩ إِلَى ٧٠]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 69-70]
وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً (٦٩) ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً (٧٠)
{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا (٦٩) ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا (٧٠) } “Kim Allah'a ve Resûl'e itaat ederse işte onlar; Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştır! (69) Bu lütuf Allah'tandır. [Her şeyi] hakkıyla bilen olarak Allah yeter. (70)”
تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ: وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً [النِّسَاء: ٦٧] وَإِنَّمَا عُطِفَتْ بِاعْتِبَارِ إِلْحَاقِهَا بِجُمْلَةِ: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ عَلَى جُمْلَةِ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ [النِّسَاء: ٦٦] . وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي جُمْلَةِ جَوَابِ الشَّرْطِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى جَدَارَتِهِمْ بِمَضْمُونِ الْخَبَرِ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِأَجْلِ مَضْمُونِ الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ. وَالْمَعِيَّةُ مَعِيَّةُ الْمَنْزِلَةِ فِي الْجَنَّةِ وَإِن وَإِنْ كَانَتِ الدَّرَجَاتُ مُتَفَاوِتَةً.
{ وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا } [en-Nisâ: 67] “O takdirde kendilerine tarafımızdan elbette büyük bir mükafat da verirdik” cümlesi için bir fezlekedir (tezyîldir). Bu cümlenin atfedilmesi ise, { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ } cümlesinin { وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ } [en-Nisâ: 66] “Eğer onlar kendilerine verilen öğütleri yerine getirselerdi...” cümlesine bağlanması itibarıyladır. Şartın cevap cümlesinde işaret isminin getirilmesi, işaret isminden önceki sözün muhtevası sebebiyle, işaret isminin haberinin içerdiği hükme liyakatlerini belirtmek içindir. Birliktelik (maiyyet) ise dereceler farklı olsa bile cennetteki menzil birlikteliğidir.
وَمَعْنَى مَنْ يُطِعِ مَنْ يَتَّصِفُ بِتَمَامِ مَعْنَى الطَّاعَةِ، أَيْ أَنْ لَا يَعْصِيَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ.
{ مَنْ يُطِعِ } “Kim itaat ederse” ifadesinin anlamı; itaatin tam anlamıyla nitelenen, yani Allah'a ve Resûlü'ne isyan etmeyen kimsedir.
وَدَلَّتْ (مَعَ) عَلَى أَنَّ مَكَانَةَ مَدْخُولِهَا أَرْسَخُ وَأَعْرَفُ،
“Mea” (مَعَ) [beraberlik edatı], başına geldiği kelimenin ifade ettiği kimselerin konumunun daha köklü ve daha meşhur olduğuna delalet etmiştir;
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «أَنْتَ مَعَ مَنْ أَحْبَبْتَ»
Sahih hadiste de: “Kişi sevdiğiyle beraberdir” buyrulmuştur.
. وَالصِّدِّيقُونَ هُمُ الَّذِينَ صَدَّقُوا الْأَنْبِيَاءَ ابْتِدَاءً، مِثْلَ الْحَوَارِيِّينَ وَالسَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَأَمَّا الشُّهَدَاءُ فَهُمْ مَنْ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ إِعْلَاءِ كَلِمَةِ اللَّهِ. وَالصَّالِحُونَ الَّذِينَ لَزِمَتْهُمُ الِاسْتِقَامَةُ.
Sıddîklar ise havariler ve müminlerden ilk öne geçenler (sâbikûn-i evvelûn) gibi peygamberleri ilk anda tasdik edenlerdir. Şehitlere gelince onlar, Allah'ın kelimesini yüceltme yolunda öldürülenlerdir. Salihler ise istikameti ayrılmaz bir vasıf haline getirenlerdir.
وَ (حَسُنَ) فِعْلٌ مُرَادٌ بِهِ الْمَدْحُ مُلْحَقٌ بِنِعْمَ وَمُضَمَّنٌ مَعْنَى التَّعَجُّبِ مِنْ حُسْنِهِمْ، وَذَلِكَ شَأْنُ فَعُلَ- بِضَمِّ الْعَيْنِ- مِنَ الثُّلَاثِيِّ أَنْ يَدُلَّ عَلَى مَدْحٍ أَوْ ذَمٍّ بِحَسَبِ مَادَّتِهِ مَعَ التَّعَجُّبِ.
“Hasüne” (حَسُنَ) övgü kastedilen bir fiil olup “ni'me” (نِعْمَ) fiiline mülhaktır ve onların güzelliğine hayranlık duyma (taaccüb) anlamını içermektedir. Nitekim sülâsî fiillerden ayn'ül-fiili ötreli olan “fa'ule” (فَعُلَ) vezninin özelliği, maddesine göre taaccüb ile birlikte övgü veya yergiye delalet etmesidir.
وَأَصْلُ الْفِعْلِ حَسَنَ- بِفَتْحَتَيْنِ- فَحُوِّلَ إِلَى فَعُلَ- بِضَمِّ الْعَيْنِ- لِقَصْدِ الْمَدْحِ وَالتَّعَجُّبِ.
Fiilin aslı iki fetha ile “hasene” (حَسَنَ) iken, övgü ve taaccüb kastıyla ayn'ül-fiili ötreli olan “fa'ule” (فَعُلَ) [veznine] dönüştürülmüştür.
وأُولئِكَ فَاعِلُ حَسُنَ. ورَفِيقاً تَمْيِيزٌ، أَيْ مَا أَحْسَنَهُمْ حَسُنُوا مِنْ جِنْسِ الرُّفَقَاءِ.
{ أُولَئِكَ } kelimesi { حَسُنَ } fiilinin fâilidir (öznesidir). { رَفِيقًا } ise temyîzdir; yani “arkadaş cinsi bakımından onlar ne kadar da güzeldirler!” demektir.
وَالرَّفِيقُ يَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ،
“Refîk” (arkadaş/yoldaş) kelimesinde tekil ile çoğul eşittir [her ikisi için de kullanılır];
وَفِي حَدِيثِ الْوَفَاةِ «الرَّفِيقَ الْأَعْلَى» .
vefat hadisinde de: “er-Refîku'l-A‘lâ (en yüce dost)” [ifadesi yer almaktadır].
وَتَعْرِيفُ الْجُزْأَيْنِ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ يُفِيدُ الْحَصْرَ وَهُوَ حَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِأَنَّ فَضْلَ اللَّهِ أَنْوَاعٌ، وَأَصْنَافٌ، وَلَكِنَّهُ أُرِيدَ الْمُبَالَغَةُ فِي قُوَّةِ هَذَا الْفَضْلِ، فَهُوَ كَقَوْلِهِمْ: أَنْتَ الرَّجُلُ.
Yüce Allah'ın: { ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ } “Bu lütuf Allah'tandır” buyruğunda [cümleyi oluşturan] iki cüzün de marife (belirli) kılınması hasr (kısıtlama) ifade eder. Bu ise iddiâî bir hasrdır; çünkü Allah'ın lütfu çeşit çeşit ve kısım kısımdır, fakat bu lütfun büyüklüğünü mübalağa ile vurgulamak kastedilmiştir. Bu tıpkı Arapların: “Adam dediğin sensin” sözü gibidir.
وَالتَّذْيِيلُ بِقَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الَّذِينَ تَلَبَّسُوا بِهَذِهِ الْمَنْقَبَةِ، وَإِنْ لَمْ يَعْلَمْهُمُ النَّاسُ، فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُمْ وَالْجَزَاءُ بِيَدِهِ فَهُوَ يُوَفِّيهِمُ الْجَزَاءَ عَلَى قَدْرِ مَا عَلِمَ مِنْهُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي هَذِه السُّورَة.
{ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا } “[Her şeyi] hakkıyla bilen olarak Allah yeter” buyruğuyla yapılan fezleke (tezyîl); insanlar bilmese bile bu meziyeti kazananları Allah'ın bildiğine, mükafatın O'nun elinde olduğuna ve onlardan bildiği [ihlas ve amele] göre karşılıklarını eksiksiz vereceğine işaret etmek içindir. Bunun bir benzeri bu surede daha önce geçmişti.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٧١ إِلَى ٧٣]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 71-73]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً (٧١) وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً (٧٢) وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً (٧٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا (٧١) وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا (٧٢) وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧٣) } “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın; sonra da bölük bölük veya hep birlikte savaşa çıkın. (71) İçinizden öylesi vardır ki, muhakkak ağır davranır. Eğer başınıza bir musibet gelirse: ‘Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım’ der. (72) Eğer size Allah'tan bir lütuf erişirse, sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi bağı yokmuş gibi kesinlikle şöyle der: ‘Keşke onlarla beraber olsaydım da büyük bir başarı kazansaydım!’ (73)”
اسْتِئْنَافٌ وَانْتِقَالٌ إِلَى التَّحْرِيضِ عَلَى الْجِهَادِ بِمُنَاسَبَةٍ لَطِيفَةٍ، فَإِنَّهُ انْتَقَلَ مِنْ طَاعَةِ الرَّسُولِ إِلَى ذِكْرِ أَشَدِّ التَّكَالِيفِ، ثُمَّ ذِكْرِ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيئِينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ، وَكَانَ الْحَالُ أَدْعَى إِلَى التَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الشَّهَادَةِ دُونَ بَقِيَّةِ الْخِلَالِ الْمَذْكُورَةِ مَعَهَا الْمُمْكِنَةِ النَّوَالِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تُشِيرُ لَا مَحَالَةَ إِلَى تَهْيِئَةِ غَزْوَةٍ مِنْ غَزَوَاتِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَيْسَ فِي كَلَامِ السَّلَفِ ذِكْرُ سَبَبِ نُزُولِهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّهَا لَمْ تَكُنْ أَوَّلَ غَزْوَةٍ لِأَنَّ غَزْوَةَ بَدْرٍ وَقَعَتْ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَكَذَلِكَ غَزْوَةُ أُحُدٍ الَّتِي نَزَلَتْ فِيهَا سُورَةُ آلِ عِمْرَانَ، وَلَيْسَتْ نَازِلَةً فِي غَزْوَةِ الْأَحْزَابِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَانْفِرُوا ثُباتٍ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ غَازُونَ لَا مَغْزُوُّونَ، وَلَعَلَّهَا نَزَلَتْ لِمُجَرَّدِ التَّنْبِيهِ إِلَى قَوَاعِدِ الِاسْتِعْدَادِ لِغَزْوِ الْعَدُوِّ، وَالتَّحْذِيرِ مِنَ
Bu, latif bir münasebetle cihada teşvike yapılan yeni bir başlangıç (isti'nâf) ve geçiştir. Zira söz, Resûl'e itaatten en ağır mükellefiyetlerin zikrine, ardından da Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerin anılmasına intikal etmiştir. Bu durum ise, beraberinde zikredilen ve elde edilmesi mümkün olan diğer hasletler arasından bilhassa şehitlik makamının yüceltilmesini gerektirmiştir. Bu ayet şüphesiz Müslümanların gazvelerinden birine hazırlanmaya işaret etmektedir. Selefin sözlerinde bu ayetin nüzul sebebine dair bir rivayet bulunmamaktadır. Kuşkusuz bu, [Müslümanların] ilk gazvesi de değildi; çünkü Bedir Gazvesi bu surenin inişinden önce vuku bulmuştu, nitekim hakkında Âl-i İmrân Suresi'nin indiği Uhud Gazvesi de öyleydi. Ahzâb (Hendek) Gazvesi hakkında inmiş de değildir; zira: { فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ } “bölük bölük savaşa çıkın” buyruğu, onların hücuma uğrayan değil, sefere çıkan taraf olmalarını gerektirmektedir. Muhtemelen bu ayet sırf düşman üzerine sefere çıkma hazırlığının kurallarına dikkat çekmek ve
الْعَدُوِّ الْكَاشِحِ، وَمِنَ الْعَدُوِّ الْكَائِدِ، وَلَعَلَّهَا إِعْدَادٌ لِغَزْوَةِ الْفَتْحِ، فَإِنَّ هَذِهِ السُّورَةَ نَزَلَتْ فِي سَنَةِ سِتٍّ، وَكَانَ فَتْحُ مَكَّةَ فِي سِنَةِ ثَمَانٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تِلْكَ الْمُدَّةَ كَانَتْ مُدَّةَ اشْتِدَادِ التَّأَلُّبِ مِنَ الْعَرَبِ كُلِّهِمْ لِنُصْرَةِ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ وَالذَّبِّ عَنْ آلِهَتِهِمْ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ بَعْدُ وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ [النِّسَاء: ٧٥] إِلَخْ، وَقَوْلُهُ: فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ [النِّسَاء: ١٤١] فَإِنَّ اسْمَ الْفَتْحِ أُرِيدَ بِهِ فَتْحُ مَكَّةَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً [الْفَتْح: ٢٧] .
düşmanlığını gizleyen kâşih düşmandan ve hilekar düşmandan sakındırmak için inmiştir. Belki de bu, Fetih Gazvesi'ne bir hazırlıktır; zira bu sure hicri altıncı yılda inmiş, Mekke'nin fethi ise sekizinci yılda gerçekleşmiştir. Şüphe yok ki o dönem, Kureyş müşriklerine yardım etmek ve putlarını savunmak için bütün Arapların ittifakının şiddetlendiği bir dönemdi. Nitekim bundan sonra gelen: { وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ } [en-Nisâ: 75] “Size ne oluyor da Allah yolunda ve çaresizler uğrunda savaşmıyorsunuz?...” ve: { فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ } [en-Nisâ: 141] “Eğer size Allah'tan bir fetih (zafer) nasip olursa...” buyrukları da buna delalet etmektedir; zira pek çok yerde fetih kelimesiyle Mekke'nin fethi kastedilmiştir; nitekim: { فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا } [el-Feth: 27] “Bundan önce de yakın bir fetih nasip etti” buyruğunda da böyledir.
وَابْتَدَأَ بِالْأَمْرِ بِأَخْذِ الْحَذَرِ. وَهِيَ أَكْبَرُ قَوَاعِدِ الْقِتَالِ لِاتِّقَاءِ خُدَعِ الْأَعْدَاءِ. وَالْحَذَرُ:
[Söz,] tedbir alma (hazer) emriyle başlamıştır. Bu ise düşmanların hilelerinden sakınmak için savaşın en büyük kurallarındandır. Hazer (حَذَر):
هُوَ تَوَقِّي الْمَكْرُوهِ.
İstenmeyen ve hoşa gitmeyen şeyden sakınmaktır.
وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنْ لَا يَغْتَرُّوا بِمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْعَدُوِّ مِنْ هُدْنَةِ صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ، فَإِنَّ الْعَدُوَّ وَأَنْصَارَهُ يَتَرَبَّصُونَ بِهِمُ الدَّوَائِرَ، وَمِنْ بَيْنِهِمْ مُنَافِقُونَ هُمْ أَعْدَاءٌ فِي صُورَةِ أَوْلِيَاءَ، وَهُمُ الَّذِينَ عُنُوا بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ- إِلَى- فَوْزاً عَظِيماً.
Bunun anlamı, düşmanla aralarındaki Hudeybiye Barışı antlaşmasına aldanmamalarıdır; zira düşman ve yandaşları onların aleyhine fırsat kollamakta (devâir gözetmekte)dirler. Kendi içlerinde de dost kılığında düşman olan münafıklar vardır ki: { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } ayetinden { فَوْزًا عَظِيمًا } kısmına kadar olan ifadelerle kastedilenler de onlardır.
وَلَفْظُ خُذُوا اسْتِعَارَةٌ لِمَعْنَى شِدَّةِ الْحَذَرِ وَمُلَازَمَتِهِ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْأَخْذِ تَنَاوُلُ الشَّيْءِ الَّذِي كَانَ بَعِيدًا عَنْكَ. وَلَمَّا كَانَ النِّسْيَانُ وَالْغَفْلَةُ يُشْبِهَانِ الْبُعْدَ وَالْإِلْقَاءَ كَانَ التَّذَكُّرُ وَالتَّيَقُّظُ يُشْبِهَانِ أَخْذَ الشَّيْءِ بَعْدَ إِلْقَائِهِ، كَقَوْلِهِ: خُذِ الْعَفْوَ [الْأَعْرَاف: ١٩٩] ، وَقَوْلِهِمْ: أَخَذَ عَلَيْهِ عَهْدًا وَمِيثَاقًا. وَلَيْسَ الْحَذَرُ مَجَازًا فِي السِّلَاحِ كَمَا تَوَهَّمَهُ كَثِيرٌ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ [النِّسَاء: ١٠٢] . فَعَطَفَ السِّلَاحَ عَلَيْهِ.
{ خُذُوا } “Alın” lafzı, tedbire sıkı sıkıya sarılma ve onu elden bırakmama anlamında bir istiâredir; çünkü alma (ahz) eyleminin hakikati, senden uzakta olan bir şeye el uzatıp tutmandır. Unutma ve gaflet, uzaklaşmaya ve bir kenara fırlatıp atmaya benzediği için hatırlamak ve uyanık bulunmak da bir şeyi fırlatıp attıktan sonra geri almaya benzetilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { خُذِ الْعَفْوَ } [el-A‘râf: 199] “Affı esas al” buyruğu ve Arapların: “Ondan söz ve teminat aldı” ifadeleri de böyledir. Birçok kimsenin vehmettiği gibi “hazer” kelimesi silahtan mecaz değildir; zira Allah Teâlâ diğer ayette: { وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ } [en-Nisâ: 102] “Tedbirlerini ve silahlarını alsınlar” buyurarak silahı tedbir üzerine atfetmiştir.
وَقَوْلُهُ: فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً تَفْرِيعٌ عَنْ أَخْذِ الْحَذَرِ لِأَنَّهُمْ إِذَا أَخَذُوا حِذْرَهُمْ تَخَيَّرُوا أَسَالِيبَ الْقِتَالِ بِحَسَبِ حَالِ الْعَدُوِّ. وانْفِرُوا بِمَعْنَى اخْرُجُوا لِلْحَرْبِ، وَمَصْدَرُهُ النَّفْرُ، بِخِلَافِ نَفَرَ ينفر- بضمّ الْعين- فِي الْمُضَارِعِ فَمَصْدَرُهُ النُّفُورُ.
Yüce Allah'ın: { فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا } “Sonra da bölük bölük veya hep birlikte savaşa çıkın” buyruğu, tedbir alma emrinin bir neticesidir (tefrîidir); çünkü onlar tedbirlerini aldıklarında, düşmanın durumuna göre savaş usullerini tercih ederler. { انْفِرُوا } savaşa çıkın demektir ve mastarı “nefr” (النَّفْر) kelimesidir; geniş zamanda ayn'ül-fiili ötreli olarak “nefere-yenfuru” fiilinin aksinedir ki onun mastarı “nüfûr” (النُّفُور / ürküp kaçmak) kelimesidir.
وَ (ثُبَاتٍ) بِضَمِّ الثَّاءِ جَمْعُ ثُبَةٍ- بِضَمِّ الثَّاءِ أَيْضًا- وَهِيَ الْجَمَاعَةُ، وَأَصْلُهَا ثُبَيَةٌ أَوْ ثُبَوَةٌ بِالْيَاءِ أَو بِالْوَاو، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهَا بِالْوَاوِ، لِأَنَّ الْكَلِمَاتِ الَّتِي بَقِيَ مِنْ أُصُولِهَا حَرْفَانِ وَفِي آخرهَا هَاء للتأنيث أَصْلُهَا الْوَاوُ نَحْوَ عِزَةٌ وَعِضَةٌ فَوَزْنُهَا فِعَةٌ، وَأَمَّا ثُبَةُ الْحَوْضِ، وَهِيَ وَسَطُهُ الَّذِي يَجْتَمِعُ فِيهِ الْمَاءُ فَهِيَ مِنْ ثَابَ يَثُوبُ إِذَا رَجَعَ، وَأَصْلُهَا ثُوَبَةٌ فَخُفِّفَتْ فَصَارَتْ بِوَزْنِ فُلَةٍ، وَاسْتَدَلُّوا عَلَى ذَلِكَ بِأَنَّهَا تُصَغَّرُ عَلَى ثُوَيْبَةٍ، وَأَنَّ الثُّبَةَ بِمَعْنَى الْجَمَاعَةِ تُصَغَّرُ عَلَى ثُبَيَّةٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: «رُبَّمَا تَوَهَّمَ الضَّعِيفُ فِي اللُّغَةِ أَنَّهُمَا وَاحِدٌ مَعَ أَنَّ بَيْنَهُمَا فَرْقًا» وَمَعَ هَذَا فَقَدَ جَعَلَهُمَا صَاحِبُ «الْقَامُوسِ» مِنْ وَادٍ وَاحِدٍ وَهُوَ حَسَنٌ، إِذْ قَدْ تَكُونُ ثُبَةُ الْحَوْضِ مَأْخُوذَةً مِنَ الِاجْتِمَاعِ إِلَّا إِذَا ثَبَتَ اخْتِلَافُ التَّصْغِيرِ بِسَمَاعٍ صَحِيحٍ.
{ ثُبَاتٍ } se harfinin ötresiyle, yine se'nin ötresiyle “sübete” (ثُبَة) kelimesinin çoğuludur ve cemaat (bölük/grup) demektir. Aslı yâ veya vâv ile “sübeyetün” (ثُبَيَة) ya da “sübevetün” (ثُبَوَة) şeklindedir; daha kuvvetli görüşe göre vâv iledir, zira kök harflerinden geriye iki harf kalıp sonunda müenneslik hâ'sı bulunan “izeh” (عِزَة) ve “ıda” (عِضَة) gibi kelimelerin aslı vâv iledir ve vezni “fi'atün” (فِعَة)dür. Havuzun sübesine (ثُبَةُ الْحَوْضِ) -ki bu, havuzun ortasında suyun toplandığı kısımdır- gelince bu, geri dönmek manasındaki “sâbe-yesûbu” (ثَابَ يَثُوبُ) fiilindendir; aslı “süvebetün” (ثُوَبَة) olup hafifletilmiş ve “fületün” (فُلَة) veznine dönüşmüştür. Buna delil olarak da havuzun sübesinin “süveybetün” (ثُوَيْبَة) şeklinde, cemaat anlamındaki sübenin ise “sübeyyetün” (ثُبَيَّة) şeklinde ism-i tasgir (küçültme ismi) yapılmasını göstermişlerdir. en-Nehhâs şöyle demiştir: «Aralarında bir fark olmasına rağmen dilde zayıf olan kimse bu ikisinin aynı olduğunu vehmedebilir». Bununla birlikte el-Kâmûs sahibi her ikisini de aynı kökten saymıştır ki bu da güzel bir yaklaşımdır; zira tasgirlerinin farklı olduğu sahih bir semâ ile sabit olmadıkça havuzun sübesi de toplanma (içtimâ) anlamından türemiş olabilir.
وَانْتَصَبَ ثُباتٍ عَلَى الْحَالِ، لِأَنَّهُ فِي تَأْوِيلِ: مُتَفَرِّقِينَ، وَمَعْنَى جَمِيعاً جَيْشًا وَاحِدًا.
{ ثُبَاتٍ } kelimesi “ayrı ayrı gruplar halinde” takdirinde olduğu için hal olarak mansub olmuştur. { جَمِيعًا } kelimesinin anlamı ise tek bir ordu halindedir.
وَقَوْلُهُ: وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ أَيْ مِنْ جَمَاعَتِكُمْ وَعِدَادِكُمْ، وَالْخَبَرُ الْوَارِدُ فِيهِمْ ظَاهِرٌ مِنْهُ أَنَّهُمْ لَيْسُوا بِمُؤْمِنِينَ فِي خَلْوَتِهِمْ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ إِنْ أَبْطَأَ عَنِ الْجِهَادِ لَا يَقُولُ: «قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا» ، فَهَؤُلَاءِ مُنَافِقُونَ، وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ بِمِثْلِ هَذَا صَرَاحَةً فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ بِقَوْلِهِ: بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً إِلَى قَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } “İçinizden öylesi vardır ki, muhakkak ağır davranır” buyruğu; yani cemaatinizden ve sayınızdan [olan kimseler] demektir. Onlar hakkında gelen haberden açıkça anlaşılmaktadır ki onlar kendi başlarına kaldıklarında mümin değillerdir; çünkü mümin cihattan geri kalsa bile: «Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım» demez. Dolayısıyla bunlar münafıklardır. Nitekim Allah bu surenin sonunda onlar hakkında bunun benzerini açıkça haber vererek: { بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا } “Münafıklara, kendileri için acı bir azap olduğunu müjdele” buyruğundan itibaren şöyle buyurmuştur:
الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [النِّسَاء: ١٣٨- ١٤١] . وَعَلَى كَوْنِ المُرَاد ب لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ الْمُنَافِقِينَ حَمَلَ الْآيَةَ مُجَاهِدٌ، وَقَتَادَةُ، وَابْنُ جُرَيْجٍ. وَقِيلَ: أُرِيدَ بِهِمْ ضَعَفَةُ الْمُؤْمِنِينَ يَتَثَاقَلُونَ عَنِ الْخُرُوجِ إِلَى أَنْ يَتَّضِحَ أَمْرُ النَّصْرِ. قَالَ الْفَخْرُ «وَهَذَا اخْتِيَارُ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ» وَعَلَى هَذَا فَمَعْنَى ومِنْكُمْ أَيْ مِنْ أَهْلِ دِينِكُمْ. وَعَلَى كِلَا الْقَوْلَيْنِ فَقَدْ أُكِّدَ الْخَبَرُ بِأَقْوَى الْمُؤَكِّدَاتِ لِأَنَّ هَذَا الْخَبَرَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُتَلَقَّى بِالِاسْتِغْرَابِ. وَبَطَّأَ- بِالتَّضْعِيفِ- قَاصِرٌ، بِمَعْنَى تَثَاقَلَ فِي نَفْسِهِ عَنْ أَمْرٍ، وَهُوَ الْإِبْطَاءُ عَنِ الْخُرُوجِ إِبْطَاءٌ بِدَاعِي النِّفَاقِ أَوِ الْجُبْنِ. وَالْإِخْبَارُ بِذَلِكَ يَسْتَتْبِعُ الْإِنْكَارَ عَلَيْهِ، وَالتَّعْرِيضَ بِهِ، مَعَ كَوْنِ الْخَبَرِ بَاقِيًا عَلَى حَقِيقَتِهِ لِأَنَّ مُسْتَتْبَعَاتِ التَّرَاكِيبِ لَا تُوصَفُ بِالْمَجَازِ.
{ الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [en-Nisâ: 138-141] “Onlar sizi gözetleyip dururlar. Eğer size Allah'tan bir zafer nasip olursa: ‘Biz sizinle beraber değil miydik?’ derler. Şayet kafirlerin bir payı olursa: ‘Biz size üstünlük sağlayıp sizi müminlerden korumadık mı?’ derler.” Mücâhid, Katâde ve İbn Cüreyc, { لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } ifadesiyle kastedilenlerin münafıklar olduğu görüşü üzere ayeti tefsir etmişlerdir. Bir diğer görüşe göre ise bunlarla, zaferin durumu netleşinceye kadar sefere çıkmakta ağır davranan zayıf müminler kastedilmiştir. Fahreddîn er-Râzî: «Bu, bir grup müfessirin tercihidir» demiştir. Bu takdirde { وَمِنْكُمْ } “içinizden” ifadesinin anlamı “dindaşlarınızdan” demektir. Her iki görüşe göre de haber, en güçlü pekiştirme edatlarıyla tekit edilmiştir; çünkü bu haberin tabiatı gereği şaşkınlıkla karşılanması söz konusudur. Şeddeli olarak “battaa” (بَطَّأَ) lâzım (geçişsiz) bir fiil olup kişinin bir işe karşı kendi içinde ağırlık hissetmesi/ağır davranması demektir ki buradaki sefere çıkmaktan geri durma, nifak veya korkaklık saikiyle olan bir gecikmedir. Bunun haber verilmesi, haberin hakiki anlamı üzerinde kalmasıyla birlikte onu kınamayı ve ta'rizde bulunmayı (üstü kapalı yermeyi) gerektirir; zira terkiplerin lâzımı olan yan anlamlar mecaz olarak nitelendirilemez.
وَقَوْلُهُ: فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ تَفْرِيعٌ عَنْ لَيُبَطِّئَنَّ، إِذْ هَذَا الْإِبْطَاءُ تَارَةً يَجُرُّ لَهُ الِابْتِهَاجَ بِالسَّلَامَةِ، وَتَارَةً يَجُرُّ لَهُ الْحَسْرَة والندامة.
Yüce Allah'ın: { فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } “Eğer başınıza bir musibet gelirse” buyruğu, { لَيُبَطِّئَنَّ } ifadesinin bir neticesidir; zira bu ağır davranma bazen kişiye sağ salim kurtulduğu için sevinç getirir, bazen de hasret ve nedamet getirir.
و (الْمُصِيبَة) اسْمٌ لِمَا أَصَابَ الْإِنْسَانَ مِنْ شَرٍّ، وَالْمُرَادُ هُنَا مُصِيبَةُ الْحَرْبِ أَعْنِي الْهَزِيمَةَ مِنْ قَتْلٍ وَأَسْرٍ.
Musibet (الْمُصِيبَة), insana isabet eden her türlü şerrin adıdır; burada kastedilen ise savaş musibetidir, yani öldürülme ve esir düşme gibi yenilgi halleridir.
وَمَعْنَى أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِنْعَامُ بِالسَّلَامَةِ: فَإِنْ كَانَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فَوَصْفُ ذَلِكَ بِالنِّعْمَةِ ظَاهِرٌ لِأَنَّ الْقَتْلَ عِنْدَهُمْ مُصِيبَةٌ مَحْضَةٌ إِذْ لَا يَرْجُونَ مِنْهُ ثَوَابًا وَإِنْ كَانَ مِنْ ضَعَفَةِ الْمُؤْمِنِينَ فَهُوَ قَدْ عَدَّ نِعْمَةَ الْبَقَاءِ أَوْلَى مِنْ نِعْمَةِ فَضْلِ الشَّهَادَةِ لِشِدَّةِ الْجُبْنِ، وَهَذَا مِنْ تَغْلِيبِ الدَّاعِي الْجِبِلِّيِّ عَلَى الدَّاعِي الشَّرْعِيِّ.
{ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ } “Allah bana lütfetti” ifadesinin anlamı, sağ salim kurtulma nimetini ihsan etti demektir. Eğer [bu sözü söyleyen] münafıklardan ise, bunu nimet olarak nitelemesi gayet açıktır; zira öldürülmek onlara göre sırf bir musibettir, çünkü bundan hiçbir sevap ummazlar. Şayet zayıf müminlerden ise, aşırı korkaklığı sebebiyle hayatta kalma nimetini şehitlik fazileti nimetinden daha üstün saymıştır ki bu, fıtrî/cibillî saikin şer'î saike galip gelmesindendir.
وَالشَّهِيدُ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ: إِمَّا بِمَعْنَى الْحَاضِرِ الْمُشَاهِدِ لِلْقِتَالِ، وَإِمَّا تَهَكُّمٌ مِنْهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ مِثْلَ قَوْلِهِ: هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ [المُنَافِقُونَ: ٧] وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي الشَّهِيدُ بِمَعْنَاهُ الشَّرْعِيُّ وَهُوَ الْقَتِيلُ فِي الْجِهَادِ. وَأُكِّدَ قَوْلُهُ:
Şehit kelimesi ilk ihtimale göre: Ya savaşa bizzat şahit olan/hazır bulunan anlamındadır, ya da müminlerle alay etme kabilindendir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ } [el-Münâfikûn: 7] “Onlar: ‘Allah'ın Resûlü'nün yanında bulunanlara harcamada bulunmayın’ diyen kimselerdir” buyruğunda olduğu gibi. İkinci ihtimale göre ise şehit, şer'î anlamındadır ki o da cihatta öldürülen kimsedir. Yüce Allah'ın:
وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ، بِاللَّامِ الْمُوَطِّئَةِ لِلْقَسَمِ وَبِلَامِ جَوَابِ الْقَسَمِ وَبِنُونِ التَّوْكِيدِ، تَنْبِيهًا عَلَى غَرِيبِ حَالَتِهِ حَتَّى يُنَزَّلَ سَامِعُهَا مَنْزِلَةَ الْمُنْكِرِ لِوُقُوعِ ذَلِكَ مِنْهُ. وَالْمُرَادُ مِنَ الْفَضْلِ الْفَتْحُ وَالْغَنِيمَةُ. وَهَذَا الْمُبَطِّئُ يَتَمَنَّى أَنْ لَوْ كَانَ مَعَ الْجَيْشِ لِيَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا، وَهُوَ الْفَوْزُ
{ وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ } “Eğer size Allah'tan bir lütuf erişirse kesinlikle şöyle der” buyruğu; yemine hazırlık yapan lâm (lâm-ı muvattıe), yemin cevabının lâm'ı ve tekit nûn'u ile pekiştirilmiştir; bu durum, onun halinin garipliğine dikkat çekmek içindir, öyle ki bunu işiten kimse onun böyle bir şey yapmasını inkâr edecek konumda kabul edilir. Lütuftan kasıt ise fetih ve ganimettir. Ağır davranan bu kimse, büyük bir kazanç elde etmek için keşke orduyla beraber olsaydım diye temennide bulunur; bu ise
بِالْغَنِيمَةِ وَالْفَوْزُ بِأَجْرِ الْجِهَادِ، حَيْثُ وَقَعَتِ السَّلَامَةُ وَالْفَوْزُ بِرِضَا الرَّسُولِ، وَلذَلِك أتبع فَأَفُوزَ بِالْمَصْدَرِ وَالْوَصْفِ بِعَظِيمٍ. وَوَجْهٌ غَرِيبٌ حَالُهُ أَنَّهُ أَصْبَحَ مُتَلَهِّفًا عَلَى مَا فَاتَهُ بِنَفْسِهِ، وَأَنَّهُ يَوَدُّ أَنْ تَجْرِيَ الْمَقَادِيرُ عَلَى وَفْقِ مُرَادِهِ، فَإِذَا قَعَدَ عَنِ الْخُرُوجِ لَا يُصِيبُ الْمُسْلِمِينَ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ.
ganimeti kazanmak, esenlik gerçekleştiği takdirde cihat sevabına ve Resûl'ün rızasına nail olmaktır. İşte bu sebeple { فَأَفُوزَ } fiilinin peşinden mastar ve “azîm” (büyük) sıfatı getirilmiştir. Durumunun garip olan yönü ise, bizzat kendisinin kaçırdığı şeye eseflenip yanması ve kaderin kendi arzusuna uygun olarak akmasını istemesidir; öyle ki kendisi sefere çıkmayıp oturduğunda Müslümanlara Allah'tan hiçbir lütuf erişmesin [ister].
وَجُمْلَةُ كَأَنْ لَمْ يَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ فِعْلِ الْقَوْلِ وَمَقُولِهِ. وَالْمَوَدَّةُ الصُّحْبَةُ وَالْمَحَبَّةُ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ إِطْلَاقُ الْمَوَدَّةِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ الصُّورِيَّةِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ الْمُنَافِقَ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ حَقِيقَةً إِنْ أُرِيدَ ضَعَفَةُ الْمُؤْمِنِينَ.
{ كَأَنْ لَمْ يَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ } “Sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi bağı yokmuş gibi” cümlesi, kavil fiili ile onun makûlü (söylenen söz) arasında bir ara cümledir (itirâziyyedir). Meveddet (مَوَدَّة), arkadaşlık ve sevgidir. Meveddet kelimesinin kullanılması, eğer kastedilen münafık ise şeklî/zâhirî bir istiâre yoluyladır; şayet zayıf müminler kastedilmişse hakikattir.
وَشَبَّهَ حَالَهُمْ فِي حِينِ هَذَا الْقَوْلِ بِحَالِ مَنْ لَمْ تَسْبِقْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُخَاطَبِينَ مَوَدَّةٌ حَقِيقِيَّةٌ أَوْ صُورِيَّةٌ، فَاقْتَضَى التَّشْبِيهُ أَنَّهُ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ مَوَدَّةٌ مِنْ قَبْلِ هَذَا الْقَوْلِ.
Bu sözü söyledikleri andaki durumlarını, kendisi ile muhataplar arasında hakiki veya zahiri hiçbir sevgi bağı bulunmayan kimsenin durumuna benzetmiştir. Dolayısıyla teşbih, bu sözden önce kendisi ile onlar arasında bir sevgi bağının bulunmuş olmasını gerektirmiştir.
وَوَجْهُ هَذَا التَّشْبِيهِ أَنَّهُ لَمَّا تَمَنَّى أَنْ لَوْ كَانَ مَعَهُمْ وَتَحَسَّرَ عَلَى فَوَاتِ فَوْزِهِ لَوْ حَضَرَ مَعَهُمْ، كَانَ حَالُهُ فِي تَفْرِيطِهِ رُفْقَتَهُمْ يُشْبِهُ حَالَ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ اتِّصَالٌ بِهِمْ بِحَيْثُ لَا يَشْهَدُ مَا أَزْمَعُوا عَلَيْهِ مِنَ الْخُرُوجِ لِلْجِهَادِ، فَهَذَا التَّشْبِيهُ مَسُوقٌ مَسَاقَ زِيَادَةِ تَنْدِيمِهِ وَتَحْسِيرِهِ، أَيْ أَنَّهُ الَّذِي أَضَاعَ عَلَى نَفْسِهِ سَبَبَ الِانْتِفَاعِ بِمَا حَصَلَ لِرُفْقَتِهِ مِنَ الْخَيْرِ، أَيْ أَنَّهُ قَدْ كَانَ لَهُ مِنَ الْخِلْطَةِ مَعَ الْغَانِمِينَ مَا شَأْنُهُ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا فِي خُرُوجِهِ مَعَهُمْ، وَانْتِفَاعِهِ بِثَوَابِ النَّصْرِ وَفَخْرِهِ وَنِعْمَةِ الْغَنِيمَةِ.
Bu benzetmenin gerekçesi (vech-i şebehi) şudur: O kimse onlarla beraber olmayı temenni edip onlarla birlikte bulunsaydı elde edeceği kazancın kaçmasına eseflendiğinde, onların arkadaşlığını terk etmedeki hali, cihada çıkmaya karar verdiklerine şahit olmayacak derecede onlarla hiçbir irtibatı bulunmayan kimsenin haline benzemiştir. Dolayısıyla bu teşbih, onun pişmanlığını ve hasretini daha da artırma gayesiyle sevk edilmiştir; yani arkadaşlarına hasıl olan hayırdan faydalanma sebebini bizzat kendi kendine heba eden odur. Zira onun, ganimeti elde edenlerle aralarında kendileriyle birlikte sefere çıkmasına, zafer sevabından, onun şerefinden ve ganimet nimetinden faydalanmasına vesile olacak düzeyde bir birlikteliği zaten vardı.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لَمْ يَكُنْ- بِيَاءِ الْغَيْبَةِ- وَهُوَ طَرِيقَةٌ فِي إِسْنَادِ الْفِعْلِ لِمَا لَفْظُهُ مُؤَنَّثٌ غَيْرُ حَقِيقِيِّ التَّأْنِيثِ، مِثْلَ لَفْظِ مَوَدَّةٌ هُنَا، وَلَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ فَصْلٌ بَيْنَ الْفِعْلِ وَفَاعِلِهِ.
Cumhur [kıraat imamları], gaybet yâ'sı ile { لَمْ يَكُنْ } şeklinde okumuştur. Bu, buradaki “meveddet” (مَوَدَّة) lafzı gibi hakiki müennes olmayan müennes bir kelimeye fiilin isnat edilmesindeki bir üsluptur; bilhassa fiil ile faili (öznesi) arasına bir fasıla girdiğinde [bu caizdir].
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَحَفْصٌ، وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ- بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ- عَلَامَةِ الْمُضَارِعِ الْمُسْنَدِ إِلَى الْمُؤَنَّثِ اعْتِبَارًا بِتَأْنِيثِ لفظ مودّة.
İbn Kesîr, Hafs ve Ya'kûb'dan rivayetle Ruveys ise “meveddet” lafzının müennesliğini dikkate alarak müennese isnat edilen muzari alameti olan üstteki te ile [ { لَمْ تَكُنْ } şeklinde] okumuşlardır.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٧٤ إِلَى ٧٦]
[NİSÂ SURESİ (4): 74 - 76. AYETLER]
فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (٧٤) وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً (٧٥) الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً (٧٦)
{ فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (٧٤) وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً (٧٥) الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً (٧٦) } “O halde, dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar. Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, biz ona pek yakında büyük bir mükâfat vereceğiz. (74) Size ne oluyor da Allah yolunda ve 'Ey Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar, katından bize bir sahip çıkan gönder ve katından bize bir yardımcı ver' diyen zavallı erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz? (75) İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar. O halde şeytanın dostlarıyla savaşın; şüphesiz şeytanın hilesi pek zayıftır. (76)”
الْفَاءُ: إِمَّا لِلتَّفْرِيعِ، تَفْرِيعُ الْأَمْرِ عَلَى الْآخَرِ، أَيْ فُرِّعَ فَلْيُقاتِلْ عَلَى خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا [النِّسَاء: ٧١] ، أَوْ هِيَ فَاءٌ فَصِيحَةٌ، أَفْصَحَتْ عَمَّا دَلَّ عَلَيْهِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ:
[Ayetin başındaki] fâ harfi ya bir emrin diğer bir emre bağlanması (tefrî'i) içindir; yani { فَلْيُقاتِلْ } [emri], [Nisâ Suresi: 71. ayetteki] { خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا } “Tedbirinizi alın da savaşa çıkın” ifadesine bağlanmıştır; yahut da bu fâ, fâ-i fasîhadır ve önceki şu ifadenin delalet ettiği manayı açıklamıştır:
خُذُوا حِذْرَكُمْ وَقَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ [٧٢] لِأَنَّ جَمِيعَ ذَلِكَ اقْتَضَى الْأَمْرَ بِأَخْذِ الحذر، وَهُوَ مهيّء لِطَلَبِ الْقِتَالِ وَالْأَمْرِ بِالنَّفِيرِ وَالْإِعْلَامِ بِمَنْ حَالُهُمْ حَالُ الْمُتَرَدِّدِ الْمُتَقَاعِسِ، أَيْ فَإِذَا عَلِمْتُمْ جَمِيعَ ذَلِكَ، فَالَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ هُمُ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ لَا كُلُّ أَحَدٍ.
{ خُذُوا حِذْرَكُمْ } “Tedbirinizi alın” sözü ile { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } [Nisâ: 72] “İçinizden öyleleri vardır ki, muhakkak ağırdan alırlar” sözüdür. Çünkü bunların tamamı tedbir alma emrini gerektirmiştir ki bu da savaşı talep etmeye, sefere çıkmayı emretmeye ve durumu tereddüt edip geri duranların durumu gibi olanları bildirmeye zemin hazırlamaktadır. Yani bütün bunları bildiğiniz zaman, Allah yolunda savaşacak olanlar herkes değil, ancak dünya hayatını ahiret karşılığında satan kimselerdir.
ويَشْرُونَ مَعْنَاهُ يَبِيعُونَ، لِأَنَّ شَرَى مُقَابِلُ اشْتَرَى، مِثْلَ بَاعَ وَابْتَاعَ وَأَكْرَى وَاكْتَرَى، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦] . فَالَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا هُمُ الَّذِينَ يَبْذُلُونَهَا وَيَرْغَبُونَ فِي حَظِّ الْآخِرَةِ. وَإِسْنَادُ الْقِتَال الْمَأْمُور بِعْ إِلَى أَصْحَابِ هَذِهِ الصِّلَةِ وَهِيَ: يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ لِلتَّنْوِيهِ بِفَضْلِ الْمُقَاتِلِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، لِأَنَّ فِي الصِّلَةِ إِيمَاءٌ إِلَى عِلَّةِ الْخَبَرِ، أَيْ يَبْعَثُهُمْ عَلَى الْقِتَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بَذْلُهُمْ حَيَاتَهُمُ الدُّنْيَا لِطَلَبِ الْحَيَاةِ الْأَبَدِيَّةِ، وَفَضِيحَةِ أَمْرِ الْمُبَطِّئِينَ حَتَّى يَرْتَدِعُوا عَنِ التَّخَلُّفِ، وَحَتَّى يَكْشِفَ الْمُنَافِقُونَ عَنْ دَخِيلَتِهِمْ، فَكَانَ
{ يَشْرُونَ } kelimesinin anlamı “satarlar” demektir; çünkü şerâ (شَرَى), tıpkı bâ'a ve ibta'a, ekrâ ve ikterâ gibi işterâ (اشْتَرَى) fiilinin zıddıdır. Bunun ayrıntısı Bakara Suresi'nde [16. ayetteki] { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir” ayetinde geçmişti. Dolayısıyla dünya hayatını satanlar, onu feda edip ahiret nasibine rağbet gösterenlerdir. Kendisine emredilen savaşın, { يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ } “Dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar” sılasına sahip olanlara isnat edilmesi, Allah yolunda savaşanların faziletini yüceltmek içindir; çünkü sıla cümlesinde hükmün illetine (gerekçesine) bir işaret vardır. Yani onları Allah yolunda savaşa sevk eden şey, ebedî hayatı talep etmek için dünya hayatlarını feda etmeleridir; ayrıca savaştan geri duranların durumunu açığa çıkarıp rezil etmek, böylece onların geri kalmaktan vazgeçmelerini ve münafıkların da iç yüzlerini ortaya çıkarmalarını sağlamaktır. Bu durumda,
مَعْنَى الْكَلَامِ: فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا فَإِنَّهُمْ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ، وَلَا يَفْهَمُ أَحَدٌ مِنْ قَوْلِهِ: فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْقِتَالِ مُخْتَصٌّ بِفَرِيقٍ دُونَ آخَرَ، لِأَنَّ بَذْلَ الْحَيَاةِ فِي الْحُصُولِ عَلَى ثَوَابِ الْآخِرَةِ شَيْءٌ غَيْرُ ظَاهِرٍ حَتَّى يُعَلَّقَ التَّكْلِيفُ بِهِ، وَإِنَّمَا هُوَ ضَمَائِرُ بَيْنَ الْعِبَادِ وَرَبِّهِمْ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ إِسْنَادَ الْأَمْرِ إِلَى أَصْحَابِ هَذِهِ الصِّلَةِ مَقْصُودٌ مِنْهُ الثَّنَاءُ عَلَى الْمُجَاهِدِينَ، وَتَحْقِيرُ الْمُبَطِّئِينَ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ «لَيْسَ بِعُشِّكِ فَادْرُجِي» . فَهَذَا تَفْسِيرُ الْآيَةِ بِوَجْهٍ لَا يَعْتَرِيهِ إِشْكَالٌ. وَدَخَلَ فِي قَوْلِهِ: أَوْ يَغْلِبْ أَصْنَافُ الْغَلَبَةِ عَلَى الْعَدُوِّ بِقَتْلِهِمْ أَوْ أَسْرِهِمْ أَوْ غُنْمِ أَمْوَالِهِمْ.
kelamın anlamı şöyledir: “Allah yolunda hakiki müminler savaşsın; çünkü onlar dünya hayatını ahiret karşılığında satarlar.” Hiç kimse { فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ } sözünden savaş emrinin diğerlerine değil de sadece bir zümreye mahsus olduğunu anlamaz; zira ahiret sevabını elde etmek uğruna hayatı feda etmek, üzerine dinî bir mükellefiyetin bağlanabileceği açık/zâhirî bir şey değildir, aksine o sadece kullar ile Rableri arasındaki niyet ve kalbî sırlardır. Dolayısıyla bu emrin söz konusu sıla sahiplerine isnat edilmesinden maksadın, مجاهدleri övmek ve savaştan geri kalanları ise nitekim bir sözde geçen “Burası senin yuvan değil, uç git!” ifadesinde olduğu gibi tahkir etmek olduğu kesinleşir. İşte bu, ayetin hiçbir müşkillik barındırmayan yorumudur. { أَوْ يَغْلِبْ } “Veya galip gelirse” ifadesine ise düşmanı öldürmek, esir almak yahut mallarını ganimet olarak ele geçirmek gibi düşmana karşı üstün gelmenin bütün türleri dahildir.
وَإِنَّمَا اقْتَصَرَ عَلَى الْقَتْلِ وَالْغَلَبَةِ فِي قَوْلِهِ: فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ وَلَمْ يَزِدْ أَوْ يُؤْسَرْ إِبَايَةً مِنْ أَنْ يَذْكُرَ لَهُمْ حَالَةً ذَمِيمَةً لَا يَرْضَاهَا اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَهِيَ حَالَةُ الْأَسْرِ فَسَكَتَ عَنْهَا لِئَلَّا يَذْكُرَهَا فِي مَعْرِضِ التَّرْغِيبِ وَإِنْ كَانَ لِلْمُسْلِمِ عَلَيْهَا أَجْرٌ عَظِيمٌ أَيْضًا إِذَا بَذَلَ جُهْدَهُ فِي الْحَرْب فعلب إِذِ الْحَرْبُ لَا تَخْلُو مِنْ ذَلِكَ، وَلَيْسَ بِمَأْمُورٍ أَنْ يُلْقِيَ بِيَدِهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُجْدِي عَنْهُ الِاسْتِبْسَالُ، فَإِنَّ مِنْ مَنَافِعِ الْإِسْلَامِ اسْتِبْقَاءَ رِجَالِهِ لِدِفَاعِ الْعَدُوِّ.
{ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ } “Öldürülür veya galip gelirse” ifadesinde sadece öldürülme ve galibiyetle yetinilip “yahut esir düşerse” denilmemesi, Allah'ın müminler için razı olmadığı yerilmiş bir hali, yani esaret halini onlara anmaktan kaçınma gayesiyledir. Bu sebeple teşvik makamında bunu zikretmemek için esaretten söz etmemiştir; gerçi Müslüman savaşta tüm gayretini sarf edip mağlup olduğunda da onun için büyük bir ecir vardır; çünkü savaş bu tür durumlardan hali değildir. Üstelik canını ortaya koymanın bir fayda vermeyeceğini bildiği takdirde kendini kendi eliyle tehlikeye atması da emredilmemiştir; zira İslam'ın maslahatlarından biri de düşmanı püskürtmek için adamlarını hayatta tutmaktır.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ الْتِفَاتٌ مِنْ طَرِيقِ الْغَيْبَةِ، وَهُوَ طَرِيقُ
{ وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ } “Size ne oluyor da savaşmıyorsunuz?” sözündeki hitap, gaybet (üçüncü şahıs) üslubundan -ki bu üslup,
الْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ إِلَى طَرِيقِ الْمُخَاطَبَةِ.
{ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ } kavlindeki ism-i mevsul üslubudur- muhatap üslubuna bir iltifattır.
وَمَعْنَى مَا لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ مَا يَمْنَعُكُمْ مِنَ الْقِتَالِ، وَأَصْلُ التَّرْكِيبِ: أَيُّ شَيْءٍ حَقٌّ لَكُمْ فِي حَالِ كَوْنِكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ، فَجُمْلَةُ لَا تُقاتِلُونَ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى مَا مِنْهُ الِاسْتِفْهَامُ.
{ مَا لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ } ifadesinin anlamı, “Sizi savaşmaktan alıkoyan nedir?” demektir. Cümlenin asıl yapısı ise: “Savaşmıyor olduğunuz halde sizin hakkınız olan/size yaraşan hangi şey vardır?” şeklindedir. Dolayısıyla { لَا تُقاتِلُونَ } cümlesi, istifhamın yöneldiği durumu belirtmek üzere mecrûr zamirden haldir.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ لَا شَيْءَ لَكُمْ فِي حَالِ لَا تُقَاتِلُونَ، وَالْمُرَادُ أَنَّ الَّذِي هُوَ لَكُمْ هُوَ أَنْ تُقَاتِلُوا، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ أَمْرٍ، أَيْ قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَصُدُّكُمْ شَيْءٌ عَنِ الْقِتَالِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبٌ مِنْهُ عِنْدَ قَوْله تَعَالَى: قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٦] .
Buradaki soru inkârîdir; yani “Savaşmadığınız durumda sizin lehinize hiçbir şey yoktur.” Kastedilen ise, sizin hakkınız olan ve size yaraşan şeyin savaşmanız olduğudur. Dolayısıyla bu, bir emir mesabesindedir; yani “Allah yolunda savaşın, hiçbir şey sizi savaşmaktan alıkoymasın!” demektir. Bunun benzeri daha önce Bakara Suresi'nde [246. ayette] geçen: { قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Onlar: 'Allah yolunda niçin savaşmayalım?' dediler” ayetinde geçmişti.
وَمَعْنَى فِي سَبِيلِ اللَّهِ لِأَجْلِ دِينِهِ وَلِمَرْضَاتِهِ، فَحَرْفُ (فِي) لِلتَّعْلِيلِ، وَلِأَجْلِ الْمُسْتَضْعَفِينَ، أَيْ لِنَفْعِهِمْ وَدَفْعِ الْمُشْرِكِينَ عَنْهُمْ.
{ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda” ifadesinin anlamı, O'nun dini uğruna ve rızası için demektir; dolayısıyla “fi” (فِي) harfi ta'lil (gerekçe bildirme) içindir. [Ayetin devamındaki ifade ise] güçsüz bırakılanlar uğruna, yani onlara fayda sağlamak ve müşriklerin baskısını onlardan defetmek içindir.
وَ (الْمُسْتَضْعَفُونَ) الَّذِينَ يَعُدُّهُمُ النَّاس ضعفاء، و (فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلْحُسْبَانِ، وَأَرَادَ بِهِمْ مَنْ بَقِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَكَّةَ مِنَ الرِّجَالِ الَّذِينَ مَنَعَهُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الْهِجْرَةِ بِمُقْتَضَى الصُّلْحِ الَّذِي
Müstaz'afûn (الْمُسْتَضْعَفُونَ), insanların zayıf/güçsüz saydığı kimselerdir; baştaki sîn ve tâ harfleri sayma/hükmetme (husbân) anlamı içindir. Onlarla kastedilen; Mekke'de kalan müminlerden, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Kureyş elçisi Süheyl b. Amr arasında akdedilen antlaşma gereğince müşriklerin hicret etmelerine engel olduğu erkeklerdir. Zira
انْعَقَدَ بَيْنَ الرَّسُولِ ﷺ وَبَيْنَ سَفِيرِ قُرَيْشٍ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو إِذْ كَانَ مِنَ الشُّرُوطِ الَّتِي انْعَقَدَ عَلَيْهَا الصُّلْحُ: أَنَّ مَنْ جَاءَ إِلَى مَكَّةَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مُرْتَدًّا عَنِ الْإِسْلَامِ لَا يُرَدُّ إِلَى الْمُسْلِمِينَ، وَمَنْ جَاءَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَارًّا مِنْ مَكَّةَ مُؤْمِنًا يُرَدُّ إِلَى مَكَّةَ. وَمِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ الْوَلِيدُ بْنُ الْوَلِيدِ. وَسَلَمَةُ بْنُ هِشَامٍ. وَعَيَّاشُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ. وَأَمَّا النِّسَاءُ فَهُنَّ ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ أَوْ وَلَايَى الْأَوْلِيَاءِ الْمُشْرِكِينَ اللَّائِي يَمْنَعُهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ وَأَوْلِيَاؤُهُنَّ مِنَ الْهِجْرَةِ: مِثْلَ أُمِّ كُلْثُومٍ بِنْتِ عُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ، وَأُمِّ الْفَضْلِ لُبَابَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ زَوْجِ الْعَبَّاسِ، فَقَدْ كُنَّ يُؤْذَيْنَ وَيُحَقَّرْنَ. وَأَمَّا الْوِلْدَانُ فَهُمُ الصِّغَارُ مِنْ أَوْلَادِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَأْلَمُونَ مِنْ مُشَاهَدَةِ تَعْذِيبِ آبَائِهِمْ وَذَوِيهِمْ وَإِيذَاءِ أُمَّهَاتِهِمْ وَحَاضِنَاتِهِمْ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ أَنَا وَأُمِّي مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ.
üzerinde antlaşmaya varılan şartlardan biri şuydu: Müslümanlardan İslam'dan dönerek Mekke'ye gelen kimse Müslümanlara iade edilmeyecek; Mekke'den kaçarak mümin olarak Medine'ye gelen kimse ise Mekke'ye iade edilecektir. İşte o müstaz'aflardan bazıları Velîd b. el-Velîd, Seleme b. Hişâm ve Ayyâş b. Ebî Rebîa'dır. Kadınlara gelince; onlar, müşrik kocaları veya velileri tarafından hicret etmeleri engellenen evli ya da müşrik velilerin vesayeti altındaki kadınlardır: Ukbe b. Ebî Muayt'ın kızı Ümmü Gülsüm ve Abbâs'ın eşi Lübâbe bint el-Hâris (Ümmü'l-Fazl) gibi. Nitekim onlar eziyet görüyor ve hakarete uğruyorlardı. Çocuklara (vildân) gelince; onlar mümin erkek ve kadınların küçük yaştaki çocuklarıdır. Çünkü onlar babalarının ve akrabalarının işkence görmesine, annelerinin ve kendilerine bakanların eziyet edilmesine şahit olmaktan elem duyuyorlardı. İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Ben ve annem müstaz'aflardandık.”
وَالْقِتَالُ فِي سَبِيلِ هَؤُلَاءِ ظَاهِرٌ، لِإِنْقَاذِهِمْ مِنْ فِتْنَةِ الْمُشْرِكِينَ، وَإِنْقَاذِ الْوِلْدَانِ مِنْ أَنْ يَشِبُّوا عَلَى أَحْوَالِ الْكُفْرِ أَوْ جَهْلِ الْإِيمَانِ.
Bunlar uğrunda savaşmanın gerekliliği açıktır; zira bu, onları müşriklerin fitnesinden kurtarmak ve çocukların küfür halleri yahut imandan habersiz bir şekilde büyümelerini önlemek içindir.
والقرية هِيَ مَكَّةُ. وَسَأَلُوا الْخُرُوجَ مِنْهَا لِمَا كَدَّرَ قُدْسَهَا مِنْ ظُلْمِ أَهْلِهَا، أَيْ ظُلْمِ الشِّرْكِ وَظُلْمِ الْمُؤْمِنِينَ، فَكَرَاهِيَةُ الْمُقَامِ بِهَا مِنْ جِهَةِ أَنَّهَا صَارَتْ يَوْمَئِذٍ دَارَ شِرْكٍ وَمُنَاوَاةٍ لِدِينِ الْإِسْلَامِ وَأَهْلِهِ، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ أَحَلَّهَا اللَّهُ لِرَسُولِهِ أَنْ يُقَاتِلَ أَهْلَهَا، وَقَدْ قَالَ عَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ يَفْتَخِرُ بِاقْتِحَامِ خَيْلِ قَوْمِهِ فِي زُمْرَةِ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ:
Karye (الْقَرْيَةِ) Mekke'dir. Halkının zulmü, yani şirkin zulmü ve müminlere yapılan zulüm oranın kutsiyetini lekelediği için oradan çıkarılmayı istemişlerdir. Dolayısıyla orada ikamet etmeyi kerih görmeleri, oranın o gün şirk diyarı ve İslam dinine ve ehline karşı düşmanlık merkezi haline gelmiş olması sebebiyledir. İşte bundan dolayı Allah, Resûlü'ne oranın halkıyla savaşmayı helal kılmıştır. Nitekim Abbâs b. Mirdâs, Mekke'nin fethi günü kavminin atlarının Müslümanların safında hücum etmesiyle övünerek şöyle demiştir:
شَهِدْنَ مَعَ النَّبِيءِ مُسَوَّمَاتٍ ... حُنَيْنًا وَهِيَ دَامِيَةُ الْحَوَامِي
İşaretlenmiş o atlar Huneyn'de Peygamber'le birlikte hazır bulundu, ... ayak bilekleri kanlar içindeydi.
وَوَقْعَةَ خَالِدٍ شَهِدَتْ وَحَكَّتْ ... سَنَابِكَهَا عَلَى الْبَلَدِ الْحَرَامِ
Hâlid'in savaşına da tanık oldu ve toynaklarını ... o Belde-i Harâm'a vurdu.
وَقَدْ سَأَلُوا مِنَ اللَّهِ وَلِيًّا وَنَصِيرًا، إِذْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلِيٌّ وَلَا نَصِيرٌ فَنَصَرَهُمُ اللَّهُ بِنَبِيئِهِ وَالْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ الْفَتْحِ.
O gün kendilerinin ne bir velisi (sahip çıkanı) ne de bir yardımcısı olmadığından Allah'tan bir sahip çıkan ve bir yardımcı istemişlerdi; Allah da fetih günü Peygamberi ve müminler vasıtasıyla onlara yardım etmiştir.
وَأَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى أَنَّ اللَّهَ اسْتَجَابَ دَعْوَتَهُمْ وَهَيَّأَ لَهُمُ النَّصْرَ بِيَدِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ:
Ayet, Allah'ın onların dualarına icabet ettiğine ve müminlerin eliyle onlara zaferi hazırladığına işaret ederek şöyle buyurmuştur:
الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ، أَيْ فَجَنَّدَ اللَّهُ لَهُمْ عَاقِبَةَ النَّصْرِ، وَلِذَلِكَ فَرَّعَ عَلَيْهِ الْأَمْرَ بِقَوْلِهِ: فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً.
{ الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ } “İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar.” Yani Allah zafer akıbetini onlar için hazırlamıştır. Bundan dolayı { فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً } “O halde şeytanın dostlarıyla savaşın; şüphesiz şeytanın hilesi pek zayıftır” kavliyle emri buna bağlamıştır.
وَ (الطَّاغُوتُ) : الْأَصْنَامُ. وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٥] ، وَقَوْلِهِ: يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ [النِّسَاء: ٦٠] .
Tâğût (الطَّاغُوتُ), putlardır. Bunun tefsiri bu surede geçen [51. ayetteki] { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } “Kendilerine kitaptan bir pay verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve tâğûta inanıyorlar” ayetinde ve [60. ayetteki] { يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ } “Tâğûtun huzurunda muhakeme olmak istiyorlar” ayetinde geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِكَيْدِ الشَّيْطَانِ تَدْبِيرُهُ. وَهُوَ مَا يَظْهَرُ عَلَى أَنْصَارِهِ مِنَ الْكَيْدِ لِلْمُسْلِمِينَ وَالتَّدْبِيرِ لِتَأْلِيبِ النَّاسِ عَلَيْهِمْ، وَأَكَّدَ الْجُمْلَةَ بِمُؤَكِّدَيْنِ (إِنَّ) (وَكَانَ) الزَّائِدَةِ الدَّالَّةِ عَلَى تَقَرُّرِ وَوصف الضَّعْفِ لِكَيْدِ الشَّيْطَانِ.
Şeytanın tuzağından (keydinden) maksat onun planıdır. Bu da taraftarlarının Müslümanlara kurduğu tuzaklar ve insanları onlara karşı kışkırtma planları olarak tezahür eden şeydir. Ayetteki cümle, iki tekit edatı ile pekiştirilmiştir: (إِنَّ) [edatı] ile şeytanın tuzağının zayıflığının sabit ve kalıcı bir vasıf olduğunu gösteren zâid (كَانَ) edatıdır.
[٧٧- ٧٩]
[77- 79]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٧٧ الى ٧٩]
[NİSÂ SURESİ (4): 77 - 79. AYETLER]