Binûn

4- Nisâ Suresi — 17. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧٧) أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (٧٨) مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٧٩)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧٧) أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (٧٨) مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٧٩) } “Kendilerine: 'Ellerinizi [savaştan] çekin, namazı kılın, zekâtı verin' denilenleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca hemen içlerinden bir grup, insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korktular ve: 'Ey Rabbimiz! Üzerimize savaşı niçin farz kıldın? Bizi yakın bir süreye kadar erteleseydin ya!' dediler. De ki: 'Dünyanın geçimliği azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez.' (77) Nerede olursanız olun, sarp ve muhkem kalelerde bile bulunsanız ölüm size ulaşır. Onlara bir iyilik dokunsa: 'Bu Allah'tandır' derler; kendilerine bir kötülük dokunsa: 'Bu senin yüzündendir' derler. De ki: 'Hepsi Allah'tandır.' Bu topluluğa ne oluyor ki hemen hiçbir sözü anlamıyorlar? (78) Sana gelen her iyilik Allah'tandır; sana gelen her kötülük ise kendi nefsindendir. Biz seni insanlara bir elçi olarak gönderdik; şahit olarak Allah yeter. (79)”

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٧٧) أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ تَهَيَّأَ الْمَقَامُ لِلتَّذْكِيرِ بِحَالِ فَرِيقٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ اخْتَلَفَ أَوَّلُ حَالِهِ وَآخِرُهُ، فَاسْتَطْرَدَ هُنَا

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٧٧) أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } [Nisâ: 77-78]. Müslümanlardan, önceki hali ile sonraki hali birbiriyle çelişen bir zümrenin durumunu hatırlatmak için ortam müsait olmuş, dolayısıyla burada

التَّعْجِيبُ مِنْ شَأْنِهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ الِاعْتِرَاضِ فِي أَثْنَاءِ الْحَثِّ عَلَى الْجِهَادِ، وَهَؤُلَاءِ فَرِيقٌ يَوَدُّونَ أَنْ يُؤْذَنَ لَهُمْ بِالْقِتَالِ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ فِي إِبَّانِهِ جَبُنُوا. وَقَدْ عُلِمَ مَعْنَى حِرْصِهِمْ عَلَى الْقِتَالِ قَبْلَ أَنْ يُعْرَضَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَوْلِهِ: قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ، لِأَنَّ كَفَّ الْيَدِ مُرَادٌ، مِنْهُ تَرْكُ الْقِتَالَ، كَمَا قَالَ: وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ [الْفَتْح: ٢٤] .

cihada teşvik sırasında ara cümle (itiraz) yoluyla onların durumuna şaşılması bir istitrad (konu dışı geçiş) olarak yer almıştır. Bunlar, kendilerine savaş izni verilmesini arzu eden; fakat zamanı gelip savaş üzerlerine farz kılındığında korkaklık gösteren bir zümredir. Savaş kendilerine emredilmeden önce onların savaşa duydukları hırsın anlamı { قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ } “Kendilerine: 'Ellerinizi çekin' denildi” sözünden anlaşılmaktadır; zira el çekmekten maksat, nitekim [Fetih Suresi: 24. ayetteki] { وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ } “Mekke vadisinde onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O'dur” kavlinde olduğu gibi savaşı terk etmektir.

وَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [النِّسَاء: ٧٥] وَالْجُمَلِ الَّتِي بَعْدَهَا وَبَيْنَ جُمْلَةِ فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [النِّسَاء: ٧٤] الْآيَةَ اقْتَضَتِ اعْتِرَاضَهَا مُنَاسَبَةُ الْعِبْرَةِ بِحَالِ هَذَا

Bu cümle; { وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } [Nisâ: 75] cümlesi ve sonrasındaki cümleler ile [Nisâ Suresi: 74. ayetteki] { فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } cümlesi arasında yer alan bir ara cümledir (itirâziyyedir). Bu cümlenin araya girmesini,

الْفَرِيقِ وَتَقَلُّبِهَا، فَالَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ ذَلِكَ هُمْ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ، وَسَبَبُ الْقَوْلِ لَهُمْ هُوَ سُؤَالُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ، وَمَحَلُّ التَّعْجِيبِ إِنَّمَا هُوَ حَالُ ذَلِكَ الْفَرِيقِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ.

bu zümrenin durumundan ve halden hale geçişinden ibret alma münasebeti gerektirmiştir. Kendilerine bu sözün söylendiği kimseler Müslümanların tamamıdır; onlara bu sözün söylenme sebebi ise içlerinden bir zümrenin talebidir; şaşılması gereken asıl husus da Müslümanlar arasındaki o zümrenin durumudur.

وَمَعْنَى كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ أَنَّهُ كُتِبَ عَلَيْكُمْ فِي عُمُومِ الْمُسْلِمِينَ الْقَادِرِينَ. وَقَدْ دَلَّتْ (إِذَا) الْفُجَائِيَّةُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْفَرِيقَ لَمْ يَكُنْ تُتَرَقَّبُ مِنْهُمْ هَذِهِ الْحَالَةُ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَظْهَرُونَ مِنَ الْحَرِيصِينَ عَلَى الْقِتَالِ. قَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ هَاتِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي طَائِفَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا لَقُوا بِمَكَّةَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَذًى شَدِيدًا،

{ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ } ifadesinin anlamı, gücü yeten Müslümanların geneline savaşın farz kılındığıdır. Fucâiyye (sürpriz bildiren) { إِذَا } edatı, bu gruptan böyle bir halin beklenmediğine delalet etmiştir; zira onlar savaşa son derece hevesli görünmekteydiler. Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Bu ayet, Mekke'de müşriklerden şiddetli eziyet gören bir grup Müslüman hakkında inmiştir.

فَقَالُوا لِلنَّبِيءِ ﷺ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ كُنَّا فِي عِزٍّ وَنَحْنُ مُشْرِكُونَ فَلَمَّا آمَنَّا صِرْنَا أَذِلَّةً» وَاسْتَأْذَنُوهُ فِي قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ، فَقَالَ لَهُمْ: «إِنِّي أمرت بِالْعَفو

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediler: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz müşrikken izzet ve şeref içindeydik; iman edince ise zelil duruma düştük” ve müşriklerle savaşmak için kendisinden izin istediler. O da kendilerine: “Şüphesiz ben affetmekle emrolundum,

كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا هَاجَرَ النَّبِيءُ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَفُرِضَ الْجِهَادُ جَبُنَ فَرِيقٌ مِنْ جُمْلَةِ الَّذِينَ اسْتَأْذَنُوهُ فِي الْقِتَالِ، فَفِيهِمْ نَزَلَتِ الْآيَةُ.

ellerinizi [savaştan] çekin, namazı kılın ve zekâtı verin” buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret edip de cihad farz kılınınca, savaşa izin isteyen o kimseler arasından bir grup korkaklık gösterdi; işte ayet onlar hakkında indi.

وَالْمَرْوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ مِنْ هَؤُلَاءِ عبد الرحمان بْنَ عَوْفٍ، وَسَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، وَالْمِقْدَادَ بْنَ الْأَسْوَدِ، وَقُدَامَةَ بْنَ مَظْعُونٍ، وَأَصْحَابَهُمْ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً مَسُوقٌ مَسَاقَ التَّوْبِيخِ لَهُمْ حَيْثُ رَغِبُوا تَأْخِيرَ الْعَمَلِ بِأَمْرِ اللَّهِ بِالْجِهَادِ لِخَوْفِهِمْ مِنْ بَأْسِ الْمُشْرِكِينَ، فَالتَّشْبِيهُ جَارٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُبَالَغَةِ لِأَنَّ حَمْلَ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى ظَاهِرِ الْإِخْبَارِ لَا يُلَائِمُ حَالَهُمْ مِنْ فَضِيلَةِ الْإِيمَانِ وَالْهِجْرَةِ.

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bunlardan bazıları Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Ebî Vakkâs, Mikdâd b. el-Esved, Kudâme b. Maz'ûn ve onların arkadaşlarıdır. Buna göre { كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } “Allah'tan korkar gibi yahut daha şiddetli bir korkuyla” kavli, müşriklerin gücünden korktukları için Allah'ın cihad emriyle amel etmeyi ertelemek istemelerinden ötürü onlara bir azarlama üslubuyla sevk edilmiştir. Dolayısıyla buradaki benzetme mübalağa yolu üzeredir; çünkü bu sözü zahirî bir haber kipine hamletmek, onların sahip olduğu iman ve hicret faziletinin durumuna uymaz.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: «الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ» قَوْمٌ أَسْلَمُوا قَبْلَ أَنْ يُفْرَضَ الْقِتَالُ وَسَأَلُوا أَنْ يُفْرَضَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ فَلَمَّا فُرِضَ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ يَخْشَوْنَ النَّاسَ. وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْمَعْنِيِّ بِالْفَرِيقِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ فَقِيلَ: هُمْ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ اسْتَأْذَنُوا فِي مَكَّةَ فِي أَنْ يُقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَتَادَةَ، وَالْكَلْبِيِّ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ، وَلَعَلَّ الَّذِي حَوَّلَ عَزْمَهُمْ أَنَّهُمْ صَارُوا فِي أَمْنٍ وَسَلَامَةٍ مِنَ الْإِذْلَالِ وَالْأَذَى، فَزَالَ عَنْهُمُ الِاضْطِرَارُ لِلدِّفَاعِ عَنْ أَنْفُسِهِمْ. وَحَكَى الْقُرْطُبِيُّ: أَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ هَذَا الْفَرِيقَ هُمُ الْمُنَافِقُونَ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَتَعَيَّنُ تَأْوِيلُ نَظْمِ الْآيَةِ بِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ

Süddî şöyle demiştir: “{ الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ } 'Kendilerine: Ellerinizi çekin denilenler', savaş farz kılınmadan önce Müslüman olan ve kendilerine savaşın farz kılınmasını isteyen bir kavimdi; savaş farz kılınınca bir de baktılar ki bir grup insanlardan korkuyor.” Müfessirler, Yüce Allah'ın { إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ } kavlindeki “grup” (ferîk) ile kimin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki: Onlar Mekke'de iken müşriklerle savaşmak için izin isteyen kimselerden bir gruptur. Bu görüş İbn Abbâs, Katâde ve Kelbî'nin görüşüdür ve ayetin zahiri de budur. Muhtemelen onların azmini değiştiren şey, aşağılanma ve eziyetten kurtulup güven ve selamete kavuşmuş olmalarıdır; böylece kendilerini savunma mecburiyeti ortadan kalkmıştır. Kurtubî ise şöyle denildiğini nakletmiştir: Bu grup münafıklardır. Bu yaklaşıma göre, ayetin nazmının şöyle tevil edilmesi gerekir: Mekke'de iken müşrikleri öldürmek için

اسْتَأْذَنُوا فِي قَتْلِ الْمُشْرِكِينَ وَهُمْ فِي مَكَّةَ أَنَّهُمْ لَمَّا هَاجَرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ كَرَّرُوا الرَّغْبَةَ فِي قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ، وَأَعَادَ النَّبِيءُ ﷺ تَهْدِئَتَهُمْ زَمَانًا، وَأَنَّ الْمُنَافِقِينَ تَظَاهَرُوا بِالرَّغْبَةِ فِي ذَلِكَ تَمْوِيهًا لِلنِّفَاقِ، فَلَمَّا كُتِبَ الْقِتَالُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ جَبُنَ الْمُنَافِقُونَ،

izin isteyen Müslümanlar Medine'ye hicret ettiklerinde müşriklerle savaşma arzusunu tekrarlamışlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bir süre onları teskin etmeyi sürdürmüş; münafıklar ise nifaklarını gizlemek amacıyla öyle bir arzu içindeymiş gibi görünmüşler, Müslümanlara savaş farz kılınınca da münafıklar korkaklık göstermişlerdir.

وَهَذَا هُوَ الْمُلَائِمُ لِلْإِخْبَارِ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ. وَتَأْوِيلُ وَصْفِهِمْ بِقَوْلِهِ مِنْهُمْ: أَيْ مِنَ الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ: كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ، وَهَذَا عَلَى غُمُوضِهِ هُوَ الَّذِي يَنْسَجِمُ مَعَ أُسْلُوبِ بَقِيَّةِ الْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا بَعْدَهُ، كَمَا سَيَأْتِي، أَمَّا عَلَى قَوْلِ السُّدِّيِّ فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَأْوِيلِ الْآيَةِ.

Onlar hakkında { يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ } “İnsanlardan Allah'tan korkar gibi yahut daha şiddetli bir korkuyla korkarlar” şeklinde haber verilmesine uygun düşen de budur. Onların { مِنْهُمْ } “onlardan” sözüyle nitelenmesinin tevili ise şöyledir: Yani “kendilerine 'ellerinizi çekin' denilenlerdendirler.” Bu tevil, kapalı olmasına rağmen, birazdan geleceği üzere kelamın devamındaki { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Onlara bir iyilik dokunsa: 'Bu Allah'tandır' derler” kavlinin ve sonrasının üslubuyla uyum sağlayan görüştür. Süddî'nin kavline göre ise ayeti tevil etmeye gerek yoktur.

فَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ لِلتَّعْجِيبِ، وَقَدْ تَقَدَّمَتْ نَظَائِرُهُ. وَالْمُتَعَجَّبُ مِنْهُمْ لَيْسُوا هُمْ جَمِيعُ الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ فِي مَكَّةَ: كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ، بَلْ فَرِيقٌ آخَرُ مِنْ صِفَتِهِمْ أَنَّهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ. وَإِنَّمَا عُلِّقَ التَّعْجِيبُ بِجَمِيعِ الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ بِاعْتِبَارِ أَنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ حَالُهُمْ كَمَا وُصِفَ، فَالتَّقْدِيرُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى فَرِيقٍ مِنَ الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ: كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ.

{ أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?” kavlindeki soru şaşkınlık ifade etmek (taaccüb) içindir; bunun benzerleri daha önce geçmişti. Durumuna şaşılanlar ise Mekke'de kendilerine “ellerinizi çekin” denilenlerin tamamı değil, insanlardan Allah'tan korkar gibi korkmakla nitelenen diğer bir gruptur. Şaşkınlığın kendilerine bu söz söylenenlerin bütününe bağlanması, içlerinden bir grubun halinin bu şekilde nitelenmiş olması sebebiyledir. Dolayısıyla takdirî mana şöyledir: “Kendilerine 'ellerinizi çekin' denilenlerden bir grubu görmedin mi?”

وَالْقَوْلُ فِي تَرْكِيبِ قَوْلِهِ: كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٠٠] .

{ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } sözünün terkibi hakkındaki açıklama, Bakara Suresi'ndeki [200. ayette geçen] benzeri { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } “Allah'ı babalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla anın” kavli hakkındaki açıklama gibidir.

وَقَوْلُهُمْ: رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ إِنَّمَا هُوَ قَوْلُهُمْ فِي نُفُوسِهِمْ عَلَى مَعْنَى عَدَمِ الِاهْتِدَاءِ لِحِكْمَةِ تَعْلِيلِ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ وَظَنِّهِمْ أَنَّ ذَلِكَ بَلْوَى. (وَالْأَجَلُ الْقَرِيبُ) مُدَّةٌ مُتَأَخِّرَةٌ رَيْثَمَا يَتِمُّ اسْتِعْدَادُهُمْ، مِثْلَ قَوْلِهِ: فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ [المُنَافِقُونَ: ١٠] .

Onların: { رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ } “Rabbimiz! Savaştan üzerimize niçin farz kıldın?” sözü, savaş emrinin hikmet ve gerekçesini kavrayamamaları ve bunun bir bela olduğunu zannetmeleri sebebiyle kendi içlerinden söyledikleri bir sözdür. “Yakın süre” (الْأَجَلُ الْقَرِيبُ), tıpkı [Münâfikûn Suresi: 10. ayetteki] { فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ } “Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verseydim” kavlinde olduğu gibi, hazırlıklarını tamamlayıncaya kadar geçecek ertelenmiş bir süredir.

وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ (الْأَجَلِ) الْعُمْرُ،. بِمَعْنَى لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَنْ تَنْقَضِيَ آجَالَنَا دُونَ قِتَالٍ، فَيَصِيرُ تَمَنِّيًا لِانْتِفَاءِ فَرْضِ الْقِتَالِ، وَهَذَا بعيد لعدم ملائمته لِسِيَاقِ الْكَلَامِ، إِذْ لَيْسَ الْمَوْتُ فِي الْقِتَالِ غَيْرَ الْمَوْتِ بِالْأَجَلِ، وَلِعَدَمِ مُلَاءَمَتِهِ لِوَصْفِهِ بِقَرِيبٍ، لِأَنَّ أَجَلَ الْمَرْءِ لَا يُعْرَفُ أَقَرِيبٌ هُوَ أَمْ بَعِيدٌ إِلَّا إِذَا أُرِيدَ تَقْلِيلُ الْحَيَاةِ كُلِّهَا. وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ فَالْقِتَالُ الْمُشَارُ إِلَيْهِ هُنَا هُوَ أَوَّلُ قِتَالٍ أُمِرُوا بِهِ، وَالْآيَةُ ذَكَّرَتْهُمْ بِذَلِكَ فِي وَقْتِ نُزُولِهَا حِينَ التَّهَيُّؤِ لِلْأَمْرِ بِفَتْحِ مَكَّةَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: أُرِيدَ بِالْفَرِيقِ بَعْضٌ مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ دَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ حَدِيثًا قَبْلَ أَنْ يَكُونَ الْقِتَالُ مِنْ فَرَائِضِهِ وَكَانُوا يَتَمَنَّوْنَ أَنْ يُقَاتِلُوا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ جَبُنُوا لِضَعْفِ إِيمَانِهِمْ، وَيكون الْقِتَال الَّذين خَافُوهُ هُوَ غَزْوُ مَكَّةَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ خَشُوا بَأْسَ الْمُشْرِكِينَ.

Denildi ki: “Ecel” (الْأَجَلِ) kelimesinden maksat ömürdür; yani “savaşsız olarak ömürlerimiz sona erinceye kadar bizi erteleseydin ya” manasındadır, böylece savaş farziyetinin kalkmasını temenni etme haline gelir. Fakat bu uzak bir ihtimaldir; zira kelamın akışına uymaz, çünkü savaşta ölmek eceliyle ölmekten farklı bir şey değildir; ayrıca “yakın” (قَرِيبٍ) sıfatıyla nitelenmesine de uymaz, zira bütün hayatı az sayma kastedilmedikçe insanın ecelinin yakın mı uzak mı olduğu bilinemez. Her iki ihtimale göre de burada işaret edilen savaş, onlara emredilen ilk savaştır; ayet nüzulü vaktinde Mekke fethine hazırlanıldığı sırada onlara bunu hatırlatmıştır. Süddî ise şöyle demiştir: Bu grup ile, savaş henüz farzlardan biri olmadan önce yeni İslam'a girmiş ve savaşmayı arzulayan Arap kabilelerinden bazıları kastedilmiştir; savaş üzerlerine farz kılınınca imanlarının zayıflığından ötürü korkaklık göstermişlerdir. Korktukları savaş ise Mekke gazvesidir, çünkü müşriklerin gücünden korkmuşlardır.

وَقَوْلُهُمْ: رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلًا فِي نُفُوسِهِمْ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ مَعَ ذَلِكَ قَوْلٌ بِأَفْوَاهِهِمْ، وَيَبْدُو هُوَ الْمُتَعَيِّنُ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ بِالْفَرِيقِ فَرِيقَ الْمُنَافِقِينَ فَهُمْ يَقُولُونَ: رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ بِأَلْسِنَتِهِمْ عَلَنًا لِيُوقِعُوا الْوَهْنَ فِي قُلُوبِ الْمُسْتَعِدِّينَ لَهُ

Onların: { رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ } “Rabbimiz! Üzerimize savaşı niçin farz kıldın?” sözünün kendi içlerinden söyledikleri bir söz olması muhtemel olduğu gibi, bununla beraber dilleriyle söyledikleri bir söz olması da muhtemeldir. Eğer kastedilen grup münafıklar grubu ise bunun dille söylenmiş olması kuvvetle muhtemeldir; zira savaşa hazır olanların kalplerine gevşeklik düşürmek için alenen dilleriyle: “Rabbimiz! Üzerimize savaşı niçin farz kıldın?” diyorlardı,

وَهُمْ لَا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالَ، وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ، وَعَلَيْهِ تَكُونُ الْآيَةُ مِثَالًا ضَرَبَهُ اللَّهُ لِلْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ أَوْجَبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالَ، تَحْذِيرًا لَهُمْ فِي الْوُقُوعِ فِي مِثْلِ ذَلِكَ، فَيَكُونُ عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٦] .

oysa onlar Allah'ın üzerlerine savaşı farz kıldığına inanmıyorlardı. İbn Cerîr, Mücâhid'den bu ayetin Yahudiler hakkında indiğini rivayet etmiştir; buna göre ayet, Allah'ın kendilerine savaşı farz kıldığı Müslümanların benzer bir duruma düşmelerini engellemek için verdiği bir ibretlik misal olur ve tıpkı Bakara Suresi'ndeki [246. ayette geçen]: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً } “Mûsâ'dan sonra İsrailoğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder' demişlerdi” ayetinin üslubu tarzında olur.

وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ، وَهِيَ عَلَى بَعْضِ الْوُجُوهِ الْمَرْوِيَّةِ بَصَرِيَّةٌ حَقِيقِيَّةٌ، وَعَلَى بَعْضِهَا بَصَرِيَّةٌ تَنْزِيلِيَّةٌ، لِلْمُبَالَغَةِ فِي اشْتِهَارِ ذَلِكَ.

Görmek (rüyet) fiili gözle görme (basarî) anlamındadır; rivayet edilen bazı vecihlere göre hakiki anlamda gözle görmedir, bazılarına göre ise olayın şöhretindeki mübalağadan ötürü gözle görme mesabesine indirilmiştir (tenzîlîdir).

وَانْتَصَبَ خَشْيَةً عَلَى التَّمْيِيزِ لِنِسْبَةِ أَشَدَّ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً وَقَدْ مَرَّ مَا فِيهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٠٠] .

{ خَشْيَةً } kelimesi, Bakara Suresi'nde [200. ayette] geçmiş olan { كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } kavlinde olduğu gibi { أَشَدَّ } kelimesinin nispetinden temyiz olarak mansub olmuştur; oradaki tahlil daha önce geçmişti.

وَالْجَوَابُ بِقَوْلِهِ: قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ جَوَابٌ عَنْ قَوْلِهِمْ: لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ سَوَاءٌ كَانَ قَوْلُهُمْ لِسَانِيًّا وَهُوَ بَيِّنٌ، أَمْ كَانَ نَفْسِيًّا، لِيَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَطْلَعَ رَسُولَهُ عَلَى مَا تُضْمِرُهُ نُفُوسُهُمْ، أَيْ أَنَّ التَّأْخِيرَ لَا يُفِيدُ وَالتَّعَلُّقَ بِالتَّأْخِيرِ لِاسْتِبْقَاءِ الْحَيَاةِ لَا يُوَازِي حَظَّ الْآخِرَةِ، وَبِذَلِكَ يَبْطُلُ مَا أَرَادُوا مِنَ الْفِتْنَةِ بِقَوْلِهِمْ: لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ.

{ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ } “De ki: Dünyanın geçimliği azdır” sözüyle verilen cevap, onların { لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } “Bizi yakın bir süreye kadar erteleseydin ya!” sözlerine bir cevaptır; ister bu sözleri dille söylenmiş olsun -ki bu açıktır-, isterse içlerinden geçirdikleri bir söz olsun; böylece Allah'ın Resûlü'nü onların içlerinde gizledikleri şeylerden haberdar ettiğini bilsinler. Yani ertelemenin hiçbir faydası yoktur ve hayatta kalmak için ertelemeye tutunmak ahiret nasibine denk olamaz; böylelikle onların { لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } sözleriyle hedefledikleri fitne boşa çıkarılmış olur.

وَمَوْقِعُ قَوْلِهِ: وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا مَوْقِعُ زِيَادَةِ التَّوْبِيخِ الَّذِي اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ: قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ، أَيْ وَلَا تُنْقَصُونَ شَيْئًا مِنْ أَعْمَارِكُمُ الْمَكْتُوبَةِ، فَلَا وَجْهَ لِلْخَوْفِ وَطَلَبِ تَأْخِيرِ فَرْضِ الْقِتَالِ وَعَلَى تَفْسِيرِ الْأَجَلِ فِي: لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ بِأَجَلِ الْعُمْرِ، وَهُوَ الْوَجْهُ الْمُسْتَبْعَدُ، يَكُونُ مَعْنَى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا تَغْلِيطَهُمْ فِي اعْتِقَادِهِمْ أَنَّ الْقَتْلَ يُعَجِّلُ الْأَجَلَ، فَيَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ عَقِيدَةً لِلْمُؤْمِنِينَ إِنْ كَانُوا هُمُ الْمُخَاطَبِينَ قَبْلَ رُسُوخِ تَفَاصِيلِ عَقَائِدِ الْإِسْلَامِ فِيهِمْ، أَوْ أَنَّ ذَلِكَ عَقِيدَةَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ كَانُوا هُمُ الْمُخَاطَبِينَ.

{ وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez” kavlinin konumu, { قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ } kavlinin gerektirdiği azarlamayı artırma konumudur; yani yazılmış olan ömürlerinizden hiçbir şey eksiltilmez, dolayısıyla korkmanın ve savaş farzının ertelenmesini istemenin hiçbir haklı gerekçesi yoktur. { لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } ifadesindeki ecelin ömür eceli olarak tefsir edilmesine göre ise -ki bu uzak görülen bir yaklaşımdır- { وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا } kavlinin anlamı, öldürülmenin eceli öne aldığına dair inançlarındaki hatayı ortaya koymaktır; bu da şayet muhataplar müminler ise İslam inancının ayrıntıları kendilerinde henüz kökleşmeden önceki bir inançları olduğunu, yahut şayet muhataplar münafıklar ise bunun münafıkların bir inancı olduğunu gerektirir.

وَقِيلَ مَعْنَى نَفْيِ الظُّلْمِ هُنَا أَنَّهُمْ لَا يُظْلَمُونَ بِنَقْصِ ثَوَابِ جِهَادِهِمْ، فَيَكُونُ مَوْقِعُهُ مَوْقِعَ التَّشْجِيعِ لِإِزَالَةِ الْخَوْفِ، وَيَكُونُ نَصْبُهُ عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ لَا يُظْلَمُونَ بِنَقْصِ أَقَلِّ زَمَنٍ مِنْ آجَالِهِمْ، وَيَجِيءُ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ أَنْ يُجْعَلَ تُظْلَمُونَ بِمَعْنَى تُنْقَصُونَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً [الْكَهْف: ٣٣] ، أَيْ كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ مِنْ أُكُلِهَا، وَيَكُونُ فَتِيلًا مَفْعُولًا بِهِ، أَيْ لَا تُنْقَصُونَ مِنْ أَعْمَارِكُمْ سَاعَةً، فَلَا مُوجِبَ لِلْجُبْنِ.

Denildi ki: Buradaki haksızlığın (zulmün) nefyedilmesinden maksat, cihadlarının sevabının eksiltilmesi suretiyle kendilerine haksızlık edilmeyeceğidir; dolayısıyla bunun konumu, korkuyu gidermek için cesaretlendirme konumudur ve [fetîlâ lafzının] nasbı mef'ûl-i mutlakın naibi olması sebebiyledir. Yine denildi ki: Bunun manası, ömürlerinden en ufak bir sürenin bile eksiltilmesiyle kendilerine haksızlık edilmeyeceğidir. Bu tefsire göre { تُظْلَمُونَ } fiili, tıpkı Kehf Suresi'ndeki [33. ayette geçen]: { وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً } “Ürününden hiçbir şey eksiltmedi” -yani her iki bahçe de ürününden eksiltmedi- kavlinde olduğu gibi “eksiltilmek” anlamına gelir ve { فَتِيلًا } kelimesi mef'ûlün bih olur; yani “ömürlerinizden bir an bile eksiltilmez, binaenaleyh korkaklık göstermek için hiçbir gerekçe yoktur.”

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَلا تُظْلَمُونَ- بِتَاءِ الْخِطَابِ- عَلَى أَنَّهُ أَمَرَ الرَّسُولَ أَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ، وَخَلَفٌ- بِيَاءِ

Cumhur, Resûl'e bunu onlara söylemesi emredildiğine binaen hitap te'si ile { وَلا تُظْلَمُونَ } şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Hamza, Kisâî, Ebû Ca'fer, Ya'kûb'dan rivayetle Ravh ve Halef ise yâ ile [ { وَلَا يُظْلَمُونَ } şeklinde] okumuşlardır.

الْغَيْبَةِ- عَلَى أَنْ يَكُونَ مِمَّا أَخْبَرَ اللَّهُ بِهِ رَسُولَهُ ﷺ لِيُبَلِّغَهُ إِلَيْهِمْ.

gâib sîgasıyla okumuşlardır; bu da Allah'ın, onlara tebliğ etmesi için Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) bildirdiği hususlardan olması esasına dayanır.

وَالْفَتِيلُ تَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا [النِّسَاء:

Fetîl (فَتِيل) kelimesi, az önce Yüce Allah'ın: { بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Bilakis Allah dilediğini temize çıkarır ve onlara kıl payı kadar haksızlık edilmez” [Nisâ:

٤٩] .

49] kavlinin tefsirinde geçmişti.

وَجُمْلَةُ: أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ تَمَامِ الْقَوْلِ الْمَحْكِيِّ بِقَوْلِهِ: قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ. وَإِنَّمَا لَمْ تُعْطَفْ عَلَى جُمْلَةِ: مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ لِاخْتِلَافِ الْغَرَضَيْنِ، لِأَنَّ جُمْلَةَ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا تَغْلِيطٌ لَهُمْ فِي طَلَبِ التَّأْخِيرِ إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ، وَجُمْلَةُ: أَيْنَما تَكُونُوا إِلَخْ مَسُوقَةٌ لِإِشْعَارِهِمْ بِأَنَّ الْجُبْنَ هُوَ الَّذِي جملهم عَلَى طَلَبِ التَّأْخِيرِ إِلَى أَمَدٍ قَرِيبٍ، لِأَنَّهُمْ تَوَهَّمُوا أَنَّ مَوَاقِعَ الْقِتَالِ تُدْنِي الْمَوْتَ مِنَ النَّاسِ.

{ أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır” cümlesinin, { قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ } kavliyle nakledilen sözün tamamlayıcısı olması caizdir. { مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ } cümlesine atfedilmemesinin sebebi ise iki gayenin farklı oluşudur. Çünkü { مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ } cümlesi ve ona atfedilen kısım, onların yakın bir süreye kadar tehir talebindeki hatalarını ortaya koymaktadır; { أَيْنَما تَكُونُوا } vd. cümlesi ise korkaklığın onları yakın bir zamana kadar tehir talebine sevk ettiğini hissettirmek amacıyla getirilmiştir; zira onlar savaş meydanlarının ölümü insanlara yaklaştırdığını vehmetmişlerdi.

وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ قَدْ تَمَّ، وَأَنَّ جُمْلَةَ أَيْنَما تَكُونُوا تَوَجُّهٌ إِلَيْهِمْ بِالْخِطَابِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ تَوَجُّهٌ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ بِالْخِطَابِ، فَتَكُونُ عَلَى كِلَا الْأَمْرَيْنِ مُعْتَرِضَةً بَيْنَ أَجْزَاءِ الْكَلَامِ. وَ (أَيْنَمَا) شَرْطٌ يَسْتَغْرِقُ الْأَمْكِنَةَ (وَلَوْ) فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ وَصْلِيَّةٌ- وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُ مَعْنَاهَا وَاسْتِعْمَالِهَا عِنْدَ قَوْلِهِ:- فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩١] : فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ.

Sözün burada tamamlanmış olması ve { أَيْنَما تَكُونُوا } cümlesinin Yüce Allah'tan onlara yöneltilen bir hitap veya bütün ümmete yöneltilen bir hitap olması da muhtemeldir. Bu iki duruma göre de kelamın ögeleri arasında i'tirâziyye (ara cümle) olur. Eynemâ (أَيْنَما), mekânları bütünüyle kapsayan bir şart edatıdır. { وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ } kavlindeki lev (وَلَوْ) ise vasliyyedir. Bunun anlamı ve kullanımına dair ayrıntılı açıklama Âl-i İmrân Suresi'ndeki [91]: { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “Dünya dolusu altını fidye olarak verse bile hiçbirinden asla kabul edilmeyecektir” kavlinde geçmişti.

وَالْبُرُوجُ جَمْعُ بُرْجٍ، وَهُوَ الْبِنَاءُ الْقَوِيُّ وَالْحِصْنُ: وَالْمُشَيَّدَةُ: الْمَبْنِيَّةُ بِالشِّيدِ، وَهُوَ الْجِصُّ، وَتُطْلَقُ عَلَى الْمَرْفُوعَةِ الْعَالِيَةِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا أَطَالُوا الْبِنَاءَ بَنَوْهُ بِالْجِصِّ، فَالْوَصْفُ بِهِ مُرَادٌ بِهِ الْمَعْنَى الْكِنَائِيُّ. وَقَدْ يُطْلَقُ الْبُرُوجُ عَلَى مَنَازِلِ كَوَاكِبِ السَّمَاءِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً [الْفرْقَان: ٦١] وَقَوْلِهِ: وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ [الْبُرُوجِ: ١] .

Burûc (الْبُرُوجُ), sağlam bina ve kale anlamına gelen burcun (بُرْج) çoğuludur. Müşeyyede (الْمُشَيَّدَةُ) ise kireç demek olan şîd (الشِّيد) ile yapılmış olandır; binaları yükselttikleri zaman kireçle inşa ettiklerinden dolayı yüksek ve yüce binalar için de kullanılır. Dolayısıyla bu nitelendirmeyle kinâî anlam kastedilmiştir. Burûc, Yüce Allah'ın Furkân Suresi'ndeki [61]: { تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Gökte burçlar var eden Allah yücelerden yücedir” ve Burûc Suresi'ndeki [1]: { وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ } “Burçlar sahibi göğe andolsun” kavillerinde olduğu gibi gökteki yıldızların menzilleri için de kullanılabilir.

وَعَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ قَالَ: الْبُرُوجُ هُنَا بُرُوجُ الْكَوَاكِبِ، أَيْ وَلَوْ بَلَغْتُمُ السَّمَاءَ. وَعَلَيْهِ يَكُونُ وَصْفُ مُشَيَّدَةٍ مَجَازًا فِي الِارْتفَاع، وَهُوَ بَصِير مجَازًا فِي الِارْتِفَاعِ، وَهُوَ بَعِيدٌ.

İmam Mâlik'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Buradaki burûc, yıldızların burçlarıdır; yani göğe ulaşsanız bile.” Buna göre müşeyyede (مُشَيَّدَة) vasfı yükseklik hakkında mecaz olur ki bu uzak bir ihtimaldir.

وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (٧٨) مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٧٩) .

{ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (٧٨) مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٧٩) } “Kendilerine bir iyilik dokunsa: 'Bu Allah'tandır' derler; başlarına bir kötülük gelse: 'Bu senin yüzündendir' derler. De ki: 'Hepsi Allah'tandır.' Bu topluluğa ne oluyor ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar? (78) Sana isabet eden her iyilik Allah'tandır; sana isabet eden her kötülük ise kendi nefsindendir. Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik ve şahit olarak Allah yeter. (79)”

يَتَعَيَّنُ عَلَى الْمُخْتَارِ مِمَّا رُوِيَ فِي تَعْيِينِ الْفَرِيقِ الَّذِينَ ذُكِرُوا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ مِنْ أَنَّهُمْ فَرِيقٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُهَاجِرِينَ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ عَائِدًا إِلَى الْمُنَافِقِينَ لِأَنَّهُمْ مَعْلُومُونَ مِنَ الْمَقَامِ، وَلِسَبْقِ ذِكْرِهِمْ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ [النِّسَاء: ٧٢] وَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةً عَطْفَ

Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ } kavlinde zikredilen topluluğun Muhacir müminlerden bir grup olduğuna dair tercih edilen rivayete göre, { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ } kavlindeki çoğul zamirinin münafıklara dönmesi zorunlu olur; zira onlar makamdan bilinmektedir ve [Nisâ Suresi: 72]: { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } kavlinde zikirleri önceden geçmiştir. Bu cümle de bir kıssanın

قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ، فَإِنَّ مَا حُكِيَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْمُنَافِقِينَ، وَيَكُونُ الْغَرَضُ انْتَقَلَ مِنَ التَّحْرِيضِ عَلَى الْقِتَالِ إِلَى وَصْفِ الَّذِينَ لَا يَسْتَجِيبُونَ إِلَى الْقِتَالِ لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِمَا يُبَلِّغُهُمُ النَّبِيءُ ﷺ مِنْ وَعْدِ اللَّهِ بِنَصْرِ الْمُؤْمِنِينَ. وَأَمَّا عَلَى رِوَايَةِ السُّدِّيِّ فَيُحْتَمَلُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ دَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ حَدِيثًا مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ كَانُوا عَلَى شَفَا الشَّكِّ فَإِذَا حَلَّ بِهِمْ سُوءٌ أَوْ بُؤْسٌ تَطَيَّرُوا بِالْإِسْلَامِ فَقَالُوا: هَذِهِ الْحَالَةُ السُّوأَى مِنْ شُؤْمِ الْإِسْلَامِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ بَعْضَ الْأَعْرَابِ كَانَ إِذَا أَسْلَمَ وَهَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَنَمَتْ أَنْعَامُهُ وَرَفُهَتْ حَالُهُ حَمِدَ الْإِسْلَامَ، وَإِذَا أَصَابَهُ مَرَضٌ أَوْ مَوَتَانٌ فِي أَنْعَامِهِ تَطَيَّرَ بِالْإِسْلَامِ فَارْتَدَّ عَنْهُ، وَمِنْهُ حَدِيثُ الْأَعْرَابِيِّ الَّذِي أَصَابَتْهُ الْحُمَّى فِي الْمَدِينَةِ فَاسْتَقَالَ مِنَ النَّبِيءِ بَيْعَتَهُ

diğer bir kıssaya atfı kabilinden matuf olur; zira bu ayette anlatılanlar ancak münafıklara yakışır. Böylece gaye, savaşa teşvik etmekten, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın müminlere zafer vaadine dair tebliğ ettiği şeylere inanmadıkları için savaşa icabet etmeyenleri nitelemeye intikal etmiş olur. Süddî'nin rivayetine göre ise, Arap kabilelerinden İslam'a yeni giren bu kimselerin şüphenin eşiğinde olmaları muhtemeldir; zira başlarına bir kötülük yahut sıkıntı geldiğinde İslam'ı uğursuz sayar ve “Bu kötü durum İslam'ın uğursuzluğundandır” derlerdi. Nitekim denilmiştir ki: Bedevilerden biri Müslüman olup Medine'ye hicret ettiğinde davarları çoğalır ve hâli refaha ererse İslam'ı över; şayet kendisine bir hastalık veya davarlarına bir kırgınlık isabet ederse İslam'ı uğursuz sayıp dinden dönerdi. Medine'de sıtmaya yakalanıp Peygamber'den biatini bozmasını isteyen bedevî hakkındaki hadis de bu kabildendir.

وَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ فِي شَأْنِهِ: «الْمَدِينَةُ كَالْكِيرِ تَنْفِي خَبَثَهَا وَيَنْصَعُ طِيبُهَا»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun hakkında şöyle buyurmuştur: «Medine körük gibidir; pisliğini dışarı atar, temizini ise parlatır.»

. وَالْقَوْلُ الْمُرَادُ فِي قَوْلِهِ: يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ- يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ هُوَ قَوْلٌ نَفْسِيٌّ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَجْتَرِئُونَ عَلَى أَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ عَلَنًا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُمْ يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ بِهِ. أَوْ هُوَ قَوْلٌ يَقُولُونَهُ بَيْنَ إِخْوَانِهِمْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ،

{ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ- يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ } kavlindeki sözden maksat, içten geçirilen bir sözdür; çünkü onlar kendilerini iman etmiş gösterdikleri halde bunu Allah Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) açıktan söylemeye cesaret edemezlerdi. Yahut bu, münafık kardeşleri arasında söyledikleri bir sözdür;

يَقُولُونَ: هَذِهِ مِنْ عِنْدِ مُحَمَّدٍ، فَيَكُونُ الْإِتْيَانُ بِكَافِ الْخِطَابِ مِنْ قَبِيلِ حِكَايَةِ كَلَامِهِمْ بِحَاصِلِ مَعْنَاهُ عَلَى حَسَبِ مَقَامِ الْحَاكِي وَالْمَحْكِيِّ لَهُ، وَهُوَ وَجْهٌ مَطْرُوقٌ فِي حِكَايَةِ كَلَامِ الْغَائِبِ عَنِ الْمُخَاطَبِ إِذَا حَكَى كَلَامَهُ لِذَلِكَ الْمُخَاطَبِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ عِيسَى: مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ [الْمَائِدَة: ١١٧] . وَالْمَأْمُورُ بِهِ هُوَ: أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبَّكَ وَرَبَّهُمْ. وَوَرَدَ أَنَّ قَائِلَ ذَلِكَ هُمُ الْيَهُودُ، فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ عَلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي الْكَلَامِ السَّابِقِ، لِأَنَّ الْمَعْنِيَّ بِهِ مَعْرُوفُونَ فِي وَقْتِ نُزُولِ الْآيَةِ، وَقَدِيمًا قِيلَ لِأَسْلَافِهِمْ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ [الْأَعْرَاف: ١٣١] . وَالْمُرَادُ بِالْحَسَنَةِ وَالسَّيِّئَةِ هُنَا مَا تَعَارَفَهُ الْعَرَبُ مِنْ قِبَلِ اصْطِلَاحِ الشَّرِيعَةِ أَعْنِي الْكَائِنَةِ الْمُلَائِمَةِ والكائنة المنافرة، كَقَوْلِهِم: فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ [الْأَعْرَاف: ١٣١] وَقَوْلُهُ:

“Bu Muhammed yüzündendir” derlerdi. Dolayısıyla hitap kâf'ının getirilmesi, anlatan ile kendisine anlatılanın makamına göre onların sözünün anlamını nakletme kabilindendir; bu da muhataba yönelik olmayan gâibin sözü o muhataba aktarılırken başvurulan yaygın bir yöntemdir. Yüce Allah'ın İsa'dan naklettiği şu söz de bu kabildendir: [Mâide: 117] { مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Ben onlara sadece bana emrettiğini söyledim: 'Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin'.” Emredilen ise: “Senin de Rabbin, onların da Rabbi olan Allah'a kulluk edin” şeklindedir. Bunu söyleyenlerin Yahudiler olduğu da rivayet edilmiştir; bu takdirde zamir önceki kelamda zikredilmeyen bir topluluğa raci olur, zira kastedilen kimseler ayetin indiği dönemde bilinmekteydi. Nitekim geçmişte onların ataları hakkında da: [A'râf: 131] { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ } “Başlarına bir kötülük gelirse Musa ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı” denilmiştir. Buradaki hasene (iyilik) ve seyyie (kötülük) ile kastedilen, şeriat ıstılahından önceki Arapların örfündeki anlamıdır; yani hoşa giden ve nefret edilen durumlardır. Tıpkı [A'râf: 131] ayetindeki: { فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ } “Onlara bir iyilik geldiğinde: 'Bu bizim hakkımızdır' derler; başlarına bir kötülük geldiğinde ise Musa ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı” sözleri ve Yüce Allah'ın:

رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً [الْبَقَرَة: ٢٠١] ، وَتَعَلُّقُ فِعْلِ الْإِصَابَةِ بِهِمَا دَلِيلٌ عَلَى ذَلِكَ، أَمَّا الْحَسَنَةُ وَالسَّيِّئَةُ بِالِاصْطِلَاحِ الشَّرْعِيِّ، أَعْنِي الْفِعْلَ الْمُثَابَ عَلَيْهِ وَالْفِعْلَ الْمُعَاقَبَ عَلَيْهِ، فَلَا مَحْمَلَ لَهُمَا هُنَا إِذْ لَا يَكُونَانِ إِصَابَتَيْنِ، وَلَا تُعْرَفُ إِصَابَتُهُمَا لِأَنَّهُمَا اعْتِبَارَانِ شَرْعِيَّانِ.

[Bakara: 201] { رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً } “Rabbimiz! Bize dünyada iyilik ver” kavlinde olduğu gibi. İsabet etme fiilinin bunlara bağlanması da bunun delilidir. Şer'î ıstılaha göre hasene ve seyyieye, yani sevap kazandıran fiil ile cezayı gerektiren fiile gelince, bunların buraya hamledilmesi mümkün değildir; zira bunlar [insana dışarıdan] isabet eden şeyler değildir ve isabetleri bilinemez, çünkü bunlar şer'î itibarlardır.

وَقيل: كَانَ الْيَهُودُ يَقُولُونَ: «لَمَّا جَاءَ مُحَمَّدٌ الْمَدِينَةَ قَلَّتِ الثِّمَارُ، وَغَلَتِ الْأَسْعَارُ» . فَجَعَلُوا كَوْنَ الرَّسُولِ بِالْمَدِينَةِ هُوَ الْمُؤَثِّرُ فِي حُدُوثِ السَّيِّئَاتِ، وَأَنَّهُ لَوْلَاهُ لَكَانَتِ الْحَوَادِثُ كُلُّهَا جَارِيَةً عَلَى مَا يُلَائِمُهُمْ، وَلِذَلِكَ جِيءَ فِي حِكَايَةِ كَلَامِهِمْ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ أَرَادُوا هَذَا الْمَعْنَى، وَهُوَ كَلِمَةُ (عِنْدَ) فِي الْمَوْضِعَيْنِ: هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ- هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ إِذِ

Denildi ki: Yahudiler şöyle diyordu: “Muhammed Medine'ye geleli meyveler azaldı ve fiyatlar pahalandı.” Böylece Resûl'ün Medine'de bulunmasını kötülüklerin meydana gelmesinde müessir kıldılar ve o olmasaydı bütün hadiselerin kendi lehlerine cereyan edeceğini sandılar. Bu sebeple onların sözlerinin naklinde bu anlamı kastettiklerini gösteren bir ifade getirilmiştir ki o da her iki yerdeki ind (عِنْدَ) kelimesidir: { هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ- هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ } zira

الْعِنْدِيَّةُ هُنَا عِنْدِيَّةُ التَّأْثِيرِ التَّامِّ بِدَلِيلِ التَّسْوِيَةِ فِي التَّعْبِيرِ، فَإِذَا كَانَ مَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مَعْنَاهُ مِنْ تَقْدِيرِهِ وَتَأْثِيرِ قُدْرَتِهِ، فَكَذَلِكَ مُسَاوِيهِ وَهُوَ مَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ الرَّسُولِ. وَفِي «الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ كَانَ الرَّجُلُ يَقْدَمُ الْمَدِينَةَ فَإِنْ وَلَدَتِ امْرَأَتُهُ غُلَامًا وَنُتِجَتْ خَيْلُهُ قَالَ: هَذَا دِينٌ صَالِحٌ، وَإِنْ لَمْ تَلِدِ امْرَأَتُهُ وَلَمْ تُنْتَجْ خَيْلُهُ قَالَ: هَذَا دِينُ سُوءٍ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ فِعْلَ ذَلِكَ مِنْ مُهَاجِرَةِ الْعَرَبِ: يَقُولُونَهُ إِذَا أَرَادُوا الِارْتِدَادَ وَهُمْ أَهْلُ جَفَاءٍ وَغِلْظَةٍ، فَلَعَلَّ فِيهِمْ مَنْ شَافَهَ الرَّسُولَ بِمِثْلِ قَوْلِهِمْ: هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ. وَمَعْنَى مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فِي اعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُ الَّذِي سَاقَهَا إِلَيْهِمْ وَأَتْحَفَهُمْ بِهَا لِمَا هُوَ مُعْتَادُهُ مِنَ الْإِكْرَامِ لَهُمْ، وَخَاصَّةً إِذَا كَانَ قَائِلُ ذَلِكَ الْيَهُودَ. وَمَعْنَى مِنْ عِنْدِكَ أَيْ مِنْ شُؤْمِ قُدُومِكَ، لِأَنَّ اللَّهَ لَا يُعَامِلُهُمْ إِلَّا بِالْكَرَامَةِ، وَلَكِنَّهُ صَارَ يَتَخَوَّلَهُمْ بِالْإِسَاءَةِ لِقَصْدِ أَذَى الْمُسْلِمِينَ فَتَلْحَقُ الْإِسَاءَةُ الْيَهُودَ مِنْ جَرَّاءِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى حَدِّ وَاتَّقُوا فِتْنَةً [الْأَنْفَال:

buradaki indiyyet (tarafından olma), ifadedeki denklik deliliyle tam tesir indiyyetidir. Şayet Allah katından gelenin anlamı O'nun takdiri ve kudretinin tesiri demekse, onun dengi olan Resûl katından gelenin anlamı da böyledir. Buhârî'de İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ } “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan kulluk eder” kavli hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Kişi Medine'ye gelirdi; şayet hanımı erkek çocuk doğurur ve kısrakları yavrularsa: 'Bu hayırlı bir dindir' derdi; eğer hanımı doğurmaz ve kısrakları yavrulamasa: 'Bu kötü bir dindir' derdi.” Bu da bu tür bir tavrın Muhacir Araplardan kaynaklandığını iktiza eder; zira onlar kaba ve katı tabiatlı kimseler olup dinden dönmek istediklerinde bunu söylerlerdi. Belki de içlerinde Resûl'ün yüzüne karşı: { هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ } “Bu senin yüzündendir” sözüne benzer laflar edenler olmuştur. Onların inancında { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah'tandır” ifadesinin anlamı, kendilerine yönelik alışılagelmiş ikramından dolayı onu kendilerine sevk edip lütfedenin O olduğudur; bilhassa bunu söyleyen Yahudiler ise. { مِنْ عِنْدِكَ } “Senin yüzündendir” sözünün anlamı ise “senin gelişinin uğursuzluğundandır”; zira [onlara göre] Allah onlara hep ikramla muamele eder, ancak Müslümanları cezalandırmak kastıyla kötülük vermeye başlamış ve [Enfâl:

٢٥] الْآيَةَ.

25] { وَاتَّقُوا فِتْنَةً } “Bir fitneden sakının” ayetinde olduğu gibi kötülük Müslümanlar yüzünden Yahudilere de sirayet etmiştir.

وَقَدْ عَلَّمَهُ اللَّهُ أَنْ يُجِيبَ بِأَنَّ كُلًّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لَكَوْنِ شَيْءٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِلَّا أَنَّهُ الَّذِي قَدَّرَ ذَلِكَ وَهَيَّأَ أَسْبَابَهُ، إِذْ لَا يَدْفَعُهُمْ إِلَى الْحَسَنَاتِ مُبَاشَرَةً. وَإِنْ كَانَ كَذَلِكَ فَكَمَا أَنَّ الْحَسَنَةَ مِنْ عِنْدِهِ، فَكَذَلِكَ السَّيِّئَةُ بِهَذَا الْمَعْنَى بِقَطْعِ النَّظَرِ عَمَّا أَرَادَهُ بِالْإِحْسَانِ وَالْإِسَاءَةِ، وَالتَّفْرِقَةِ بَيْنَهُمَا مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ لَا تَصْدُرُ إِلَّا عَنْ عَقْلٍ غَيْرِ مُنْضَبِطِ التَّفْكِيرِ، لأنّهم جعلُوا بعض الْحَوَادِثَ مِنَ اللَّهِ وَبَعْضَهَا مِنْ غَيْرِ اللَّهِ فَلذَلِك قَالَ: فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً أَيْ يَكَادُونَ أَنْ لَا يَفْقَهُوا حَدِيثًا، أَيْ أَنْ لَا يَفْقَهُوا كَلَامَ مَنْ يُكَلِّمُهُمْ، وَهَذَا مَدْلُولُ فِعْلِ (كَادَ) إِذَا وَقَعَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ [الْبَقَرَة: ٧١] .

Allah Teâlâ Peygamberine hepsinin Allah'tan olduğunu söyleyerek cevap vermesini öğretmiştir; çünkü bir şeyin Allah'tan olmasının, onu takdir edip sebeplerini hazırlamış olmasından başka bir anlamı yoktur; zira Allah onları doğrudan iyiliklere itmemektedir. Durum böyle olunca, iyilik O'ndan olduğu gibi O'nun iyilik veya kötülük muradından sarfınazarla kötülük de bu anlamda O'ndandır. Bu bakımdan ikisi arasında ayrım yapmak ancak düşüncesi intizamsız bir akıldan neşet eder. Çünkü onlar olayların bir kısmını Allah'tan, bir kısmını da Allah'tan başkasından kılmışlardır. İşte bu yüzden: { فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } “Bu topluluğa ne oluyor ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar?” buyurmuştur; yani kendileriyle konuşanın sözünü neredeyse hiç anlamıyorlar demektir. Nitekim olumsuzluk bağlamında gelen kâde (كَادَ) fiilinin medlûlü, Bakara Suresi'ndeki [71]: { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Neredeyse yapmayacaklardı” kavlinde geçtiği üzere böyledir.

وَالْإِصَابَةُ: حُصُولُ حَالٍ أَوْ ذَاتٍ، فِي ذَاتٍ يُقَالُ: أَصَابَهُ مَرَضٌ، وَأَصَابَتْهُ نِعْمَةٌ، وَأَصَابَهُ سهم، وَهِي، مشقّة مِنَ اسْمِ الصَّوْبِ الَّذِي هُوَ الْمَطَرُ، وَلِذَلِكَ كَانَ مَا يَتَصَرَّفُ مِنَ الْإِصَابَةِ مشعرا بِحُصُول مفاجىء أَوْ قَاهِرٍ.

İsâbet (الْإِصَابَةُ), bir durumun veya bir zatın başka bir zatta meydana gelmesidir. [Arapçada]: “Ona hastalık isabet etti”, “ona nimet isabet etti”, “ona ok isabet etti” denilir. Bu kelime, yağmur anlamına gelen savb (الصَّوْب) kökünden türemiştir. Bu sebeple isabet kökünden türeyen kelimeler, ani veya kahredici bir oluşu hissettirir.

وَبَعْدَ أَنْ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِمَا يُجِيبُ بِهِ هَؤُلَاءِ الضَّالِّينَ عَلَّمَهُ حَقِيقَةَ التَّفْصِيلِ فِي إِصَابَةِ الْحَسَنَةِ وَالسَّيِّئَةِ مِنْ جِهَةِ تَمَحُّضِ النِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى أَوِ اخْتِلَاطِهَا بِالِانْتِسَابِ إِلَى الْعَبْدِ، فَقَالَ: مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ. وَوُجِّهَ الْخِطَابُ لِلرَّسُولِ لِأَنَّهُ الْمُبَلِّغُ عَنِ اللَّهِ، وَلِأَنَّ هَذَا الْجَوَابَ لِإِبْطَالِ مَا نَسَبَهُ الضَّالُّونَ إِلَيْهِ مِنْ كَوْنِهِ مَصْدَرَ السَّيِّئَاتِ الَّتِي تُصِيبُهُمْ.

Allah Teâlâ bu sapkınlara ne şekilde cevap vereceğini Resûlü'ne emrettikten sonra, iyilik ve kötülüğün isabet etmesinde salt Allah Teâlâ'ya aidiyet veya kula nispet edilme ile karışık olma yönünden hakiki tafsilatı ona öğretmiş ve şöyle buyurmuştur: { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Sana isabet eden her iyilik Allah'tandır; sana isabet eden her kötülük ise kendi nefsindendir”. Hitap Resûl'e yöneltilmiştir; çünkü Allah'tan tebliğ eden odur ve bu cevap sapkınların, başlarına gelen kötülüklerin kaynağı olarak onu görme iddialarını iptal etmek içindir.

وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْحَوَادِثِ كُلِّهَا مُؤَثِّرًا. وَسَبَبًا مُقَارنًا، وأدلّة تنبىء عَنْهَا وَعَنْ عَوَاقِبِهَا، فَهَذِهِ ثَلَاثَةُ أَشْيَاءَ لَا تَخْلُو عَنْهَا الْحَوَادِثُ كُلُّهَا، سَوَاءٌ كَانَتْ غَيْرَ اخْتِيَارِيَّةٍ، أَمِ اخْتِيَارِيَّةً كَأَفْعَالِ الْعِبَادِ. فَاللَّهُ قَدَّرَ الْمَنَافِعَ وَالْمَضَارَّ بِعِلْمِهِ وَقَدَرِهِ وَخَلَقَ مُؤَثِّرَاتِهَا وَأَسْبَابَهَا، فَهَذَا الْجُزْءُ لِلَّهِ وَحْدَهُ لِقَوْلِهِ: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.

Bil ki bütün olayların bir müessiri, beraberinde bulunan bir sebebi ve o olayları ve sonuçlarını haber veren delilleri vardır. İster gayri ihtiyârî olsun, ister kulların fiilleri gibi ihtiyârî olsun, bütün olaylar bu üç unsurdan hali değildir. Allah Teâlâ faydaları ve zararları ilmi ve takdiriyle takdir etmiş, onların müessirlerini ve sebeplerini yaratmıştır. Dolayısıyla bu kısım, { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah'tandır” kavli gereğince yalnızca Allah'a aittir.

وَاللَّهُ أَقَامَ بِالْأَلْطَافِ الْمَوْجُودَاتِ، فَأَوْجَدَهَا وَيَسَّرَ لَهَا أَسْبَابَ الْبَقَاءِ وَالِانْتِفَاعِ بِمَا أَوْدَعَ فِيهَا مِنَ الْعُقُولِ وَالْإِلْهَامَاتِ، وَحَفَّهَا كُلَّهَا فِي سَائِرِ أَحْوَالِهَا بِأَلْطَافٍ كَثِيرَةٍ، لَوْلَاهَا لَمَا بَقِيَتِ الْأَنْوَاعُ، وَسَاقَ إِلَيْهَا أُصُولَ الْمُلَاءَمَةِ، وَدَفَعَ عَنْهَا أَسْبَابَ الْآلَامِ فِي الْغَالِبِ، فَاللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ. فَهَذَا الْجُزْءُ لِلَّهِ وَحْدَهُ لِقَوْلِهِ: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ

Allah Teâlâ varlıkları lütuflarıyla var kılmış, onları icat etmiş, içlerine yerleştirdiği akıllar ve ilhamlar sayesinde bekaları ve faydalanmaları için gerekli sebepleri kolaylaştırmıştır. Onları bütün hallerinde pek çok lütufla kuşatmıştır ki şayet bunlar olmasaydı türler baki kalamazdı. Onlara uygun olanın esaslarını sevketmiş ve çoğunlukla elem sebeplerini onlardan savmıştır; zira Allah kullarına karşı lütufkârdır. İşte bu kısım da { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah'tandır” kavli gereğince yalnızca Allah'a aittir.

وَاللَّهُ نَصَبَ الْأَدِلَّةَ لِلنَّاسِ عَلَى الْمَنَافِعِ وَالْمَضَارِّ الَّتِي تُكْتَسَبُ بِمُخْتَلِفِ الْأَدِلَّةِ الضَّرُورِيَّةِ، وَالْعَقْلِيَّةِ، وَالْعَادِيَّةِ، وَالشَّرْعِيَّةِ، وَعَلَّمَ طَرَائِقَ الْوُصُولِ إِلَيْهَا، وَطَرَائِقَ الْحَيْدَةِ عَنْهَا، وَأَرْشَدَ إِلَى مَوَانِعِ التَّأْثِيرِ لِمَنْ شَاءَ أَنْ يُمَانِعَهَا، وَبَعَثَ الرُّسُلَ وَشَرَعَ الشَّرَائِعَ فَعَلَّمَنَا بِذَلِكَ كُلِّهِ أَحْوَالَ الْأَشْيَاءِ وَمَنَافِعَهَا وَمَضَارَّهَا، وَعَوَاقِبَ ذَلِكَ الظَّاهِرَةَ وَالْخَفِيَّةَ، فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَأَكْمَلَ الْمِنَّةَ، وَأَقَامَ الْحُجَّةَ، وَقَطَعَ الْمَعْذِرَةَ، فَهَدَى بِذَلِكَ وَحَذَّرَ إِذْ خَلَقَ الْعُقُولَ وَوَسَائِلَ الْمَعَارِفِ، وَنَمَّاهَا بِالتَّفْكِيرَاتِ والْإِلْهَامَاتِ، وَخَلَقَ الْبَوَاعِثَ عَلَى التَّعْلِيمِ وَالتَّعَلُّمِ، فَهَذَا الْجُزْءُ أَيْضًا لِلَّهِ وَحْدَهُ. وَأَمَّا الْأَسْبَابُ الْمُقَارِنَةُ لِلْحَوَادِثِ الْحَسَنَةِ وَالسَّيِّئَةِ وَالْجَانِيَةِ لِجَنَاهَا حِينَ تُصِيبُ الْإِنْسَانَ مِنَ الِاهْتِدَاءِ إِلَى وَسَائِلِ مُصَادَفَةِ الْمَنَافِعِ، وَالْجَهْلِ بِتِلْكَ الْوَسَائِلِ، وَالْإِغْضَاءِ عَنْ مَوَانِعَ الْوُقُوعِ فِيهَا فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، فَذَلِكَ بِمِقْدَارِ مَا يُحَصِّلُهُ الْإِنْسَانُ مِنْ وَسَائِلِ الرَّشَادِ، وَبِاخْتِيَارِهِ الصَّالِحَ لاجتناء الْخَيْر، ومقدارا ضِدِّ ذَلِكَ: مِنْ غَلَبَةِ الْجَهْلِ، أَوْ غَلَبَةِ الْهَوَى، وَمِنَ الِارْتِمَاءِ فِي الْمَهَالِكِ بِدُونِ تَبَصُّرٍ، وَذَلِكَ جُزْءٌ صَغِيرٌ فِي جَانِبِ الْأَجْزَاءِ الَّتِي قَدَّمْنَاهَا، وَهَذَا الْجُزْءُ جَعَلَ اللَّهُ لِلْإِنْسَانِ حَظًّا فِيهِ، مَلَّكَهُ إِيَّاهُ، فَإِذَا جَاءَتِ الْحَسَنَةُ أَحَدًا فَإِنَّ مَجِيئَهَا إِيَّاهُ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى لَا مَحَالَةَ مِمَّا لَا صَنْعَةَ لِلْعَبْدِ فِيهِ، أَوْ بِمَا أَرْشَدَ اللَّهُ بِهِ الْعَبْدَ حَتَّى عَلِمَ طَرِيقَ اجْتِنَاءِ الْحَسَنَةِ، أَيِ الشَّيْءِ الْمُلَائِمِ وَخَلَقَ لَهُ اسْتِعْدَادَهُ لِاخْتِيَارِ الصَّالِحِ فِيمَا لَهُ فِيهِ اخْتِيَارٌ مِنَ الْأَفْعَالِ النَّافِعَةِ حَسْبَمَا أَرْشَدَهُ اللَّهُ تَعَالَى، فَكَانَتِ الْمِنَّةُ فِيهَا لِلَّهِ وَحْدَهُ، إِذْ لَوْلَا لُطْفُهُ وَإِرْشَادُهُ وَهَدْيُهُ، لَكَانَ الْإِنْسَانُ فِي حَيْرَةٍ، فَصَحَّ أَنَّ الْحَسَنَةَ مِنَ اللَّهِ، لِأَنَّ أَعْظَمَ الْأَسْبَابِ أَوْ كُلَّهَا مِنْهُ.

Allah Teâlâ, zarûrî, aklî, âdî ve şer'î muhtelif deliller vasıtasıyla kazanılan menfaatler ve zararlar hususunda insanlar için deliller koymuş; bunlara ulaşma yollarını ve bunlardan sakınma yollarını öğretmiş; bunlara engel olmak isteyenler için tesir engelleyicilerine yol göstermiştir. Resuller göndermiş, şeriatlar koymuş; bütün bunlarla bize eşyanın durumlarını, menfaat ve zararlarını, dünyadaki ve ahiretteki açık ve gizli sonuçlarını öğretmiştir. Böylece nimeti tamamlamış, hücceti ikame etmiş ve mazeretleri ortadan kaldırmıştır. Akılları ve bilgi vasıtalarını yaratıp onları düşünceler ve ilhamlarla geliştirerek, öğretme ve öğrenme güdülerini var ederek hidayet vermiş ve uyarmıştır. Bu kısım da yine yalnızca Allah'a aittir. İnsana iyilik ve kötülük isabet ettiği zaman bu olaylara eşlik eden ve ürünlerini devşiren sebeplere gelince; bunlar menfaatlerle karşılaşma vasıtalarına hidayet bulmaktan, bu vasıtaları bilmemekten ve hayırda ve şerde bunlara düşmeyi önleyici unsurlara göz yummaktan ibarettir. Bu ise insanın elde ettiği reşat (doğru yol) vasıtaları nispetinde, hayrı devşirmek için doğru olanı seçmesi ölçüsünde ve bunun zıddı nispetinde gerçekleşir: Cehaletin galebesi yahut hevanın baskısı ve basiretsizce tehlikelere atılmak gibi. Bu ise daha önce zikrettiğimiz kısımların yanında küçük bir kısımdır. Allah Teâlâ bu kısımda insana bir pay vermiş ve onu insanın yetkisine bırakmıştır. Dolayısıyla birine bir iyilik geldiğinde, onun gelişi kulun hiçbir dahlinin bulunmadığı hususlarda şüphesiz Allah Teâlâ'nın yaratmasıyladır; yahut Allah'ın kula yol göstermesiyle kulun iyiliği, yani uygun olanı devşirme yolunu öğrenmesi ve Allah Teâlâ'nın irşad ettiği doğrultuda faydalı fiillerden seçme imkânına sahip olduğu hususlarda doğru olanı seçme kabiliyetini onda yaratmasıyladır. Dolayısıyla bundaki lütuf yalnızca Allah'a aittir; zira O'nun lütfu, irşadı ve hidayeti olmasaydı insan hayret içinde kalırdı. Böylece sebeplerin en büyüğü yahut tamamı O'ndan olduğu için iyiliğin Allah'tan olduğu sabit olur.

أَمَّا السَّيِّئَةُ فَإِنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ تَأْتِي بِتَأْثِيرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَكِنَّ إِصَابَةَ مُعْظَمِهَا الْإِنْسَانَ يَأْتِي مِنْ جَهْلِهِ، أَوْ تَفْرِيطِهِ، أَوْ سُوءِ نَظَرِهِ فِي الْعَوَاقِبِ، أَوْ تَغْلِيبِ هَوَاهُ عَلَى رُشْدِهِ، وَهُنَالِكَ

Kötülüğe gelince; o her ne kadar Allah Teâlâ'nın tesiriyle meydana gelse de çoğunun insana isabet etmesi insanın cehaletinden, kusurundan, neticeleri kötü değerlendirmesinden yahut hevasını aklına galip kılmasından kaynaklanır. Bunun yanı sıra

سَيِّئَاتُ الْإِنْسَانِ مِنْ غَيْرِ تَسَبُّبِهِ مِثْلَ مَا أَصَابَ الْأُمَمَ مِنْ خَسْفٍ وَأَوْبِئَةٍ، وَذَلِكَ نَادِرٌ بِالنِّسْبَةِ لِأَكْثَرِ السَّيِّئَاتِ، عَلَى أَنَّ بَعْضًا مِنْهُ كَانَ جَزَاءً عَلَى سُوءِ فِعْلٍ، فَلَا جَرَمَ كَانَ الْحَظُّ الْأَعْظَمُ فِي إِصَابَةِ السَّيِّئَةِ الْإِنْسَانَ لِتَسَبُّبِهِ مُبَاشَرَةً أَوْ بِوَاسِطَةٍ، فَصَحَّ أَنْ يُسْنِدَ تَسَبُّبَهَا إِلَيْهِ، لِأَنَّ الْجُزْءَ الَّذِي هُوَ لِلَّهِ وَحْدَهُ مِنْهَا هُوَ الْأَقَلُّ. وَقَدْ فَسَّرَ هَذَا الْمَعْنَى مَا

geçmiş ümmetlerin başına gelen yere batma ve salgın hastalıklar gibi insanın kendi sebep olması bulunmaksızın başına gelen kötülükler de vardır ki bunlar kötülüklerin çoğuna nispetle nadirdir; üstelik bunların bir kısmı da kötü fiillere karşı bir ceza idi. Dolayısıyla kötülüğün insana isabet etmesindeki en büyük pay şüphesiz doğrudan veya dolaylı olarak insanın kendi sebep olmasınındır. Bu sebeple kötülüğe sebep olmanın insana isnat edilmesi doğru olmuştur; zira kötülükte yalnızca Allah'a ait olan pay daha azdır. Nitekim Sahih'te

وَرَدَ فِي «الصَّحِيحِ» ، فَفِي حَدِيثِ التِّرْمِذِيِّ «لَا يُصِيبُ عَبْدًا نَكْبَةٌ فَمَا فَوْقَهَا أَوْ مَا دُونَهَا إِلَّا بِذَنْبٍ وَمَا يَعْفُو اللَّهُ أَكْثَرُ».

yer alan rivayetler de bu manayı tefsir etmiştir; Tirmizî'nin rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmaktadır: «Bir kula isabet eden büyük veya küçük hiçbir musibet yoktur ki bir günah sebebiyle olmasın; Allah'ın affettiği ise çok daha fazladır.».

وَشَمَلَتِ الْحَسَنَةُ وَالسَّيِّئَةُ مَا كَانَ مِنَ الْأَعْيَانِ، كَالْمَطَرِ وَالصَّوَاعِقِ، وَالثَّمَرَةِ وَالْجَرَادِ، وَمَا كَانَ مِنَ الْأَعْرَاضِ كَالصِّحَّةِ، وَهُبُوبِ الصَّبَا، وَالرِّبْحِ فِي التِّجَارَةِ. وَأَضْدَادِهَا كَالْمَرَضِ، وَالسَّمُومِ الْمُهْلِكَةِ، وَالْخَسَارَةِ. وَفِي هَذَا النَّوْعِ كَانَ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَيَلْحَقُ بِذَلِكَ مَا هُوَ مِنْ أَفْعَالِ الْعِبَادِ كَالطَّاعَاتِ النَّافِعَةِ لِلطَّائِعِ وَغَيْرِهِ، وَالْمَعَاصِي الضَّارَّةِ بِهِ وَبِالنَّاسِ، وَفِي هَذَا الْأَمْرِ جَاءَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي [سبأ: ٥٠] وَهُوَ عَلَى نَحْوِ هَذِهِ الْآيَةِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ نَازِلَةً فِيهِ.

Hasene ve seyyie, yağmur ve yıldırımlar, meyve ve çekirgeler gibi a'yân (somut varlıklar) türünden olanları da; sağlık, sabâ rüzgârının esmesi, ticarette kazanç ve bunların zıddı olan hastalık, helak edici sam yeli ve zarar gibi a'râz (durumlar) türünden olanları da kapsar. Bu ayetin nüzul sebebi de bu türdendir. İtaat edene ve başkalarına fayda sağlayan taatler ile hem kendisine hem insanlara zarar veren masiyetler gibi kulların fiillerinden olan hususlar da buna dahil olur. Bu hususta Yüce Allah'ın şu kavli gelmiştir: [Sebe: 50] { قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } “De ki: 'Eğer saparsam ancak kendi aleyhime sapmış olurum; doğru yolu bulursam bu da Rabbimin bana vahyetmesi sayesindedir'”. Bu ayet de -bu hususta inmemiş olsa bile- bu ayet kabilindendir.

وَلِكَوْنِ هَذِهِ الْقَضِيَّةِ دَقِيقَةَ الْفَهْمِ نَبَّهَ اللَّهُ عَلَى قِلَّةِ فَهْمِهِمْ لِلْمَعَانِي الْخَفِيَّةِ بِقَوْلِهِ: فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً، فَقَوْلُهُ: لَا يَكادُونَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَارِيًا عَلَى نَظَائِرِهِ مِنَ اعْتِبَارِ الْقَلْبِ، أَيْ يَكَادُونَ لَا يَفْقَهُونَ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ [الْبَقَرَة: ٧١] فَيَكُونُ فِيهِ اسْتِبْقَاءٌ عَلَيْهِمْ فِي الْمَذَمَّةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى أَصْلِ وَضْعِ التَّرْكِيبِ، أَيْ لَا يُقَارِبُونَ فَهْمَ الْحَدِيثِ الَّذِي لَا يَعْقِلُهُ إِلَّا الْفُطَنَاءُ، فَيَكُونُ أَشَدَّ فِي الْمَذَمَّةِ.

Bu mesele anlaşılması ince bir konu olduğu için Allah Teâlâ: { فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } “Bu topluluğa ne oluyor ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar?” kavliyle onların gizli anlamları kavrama konusundaki kıt anlayışlarına dikkat çekmiştir. { لَا يَكادُونَ } kavlinin, Bakara Suresi'ndeki [71]: { فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Sonunda onu boğazladılar, neredeyse yapmayacaklardı” kavlinde geçtiği üzere kalb (kelimelerin yer değiştirmesi) itibarından olan benzerleri gibi “anlamamaya yaklaşıyorlar” (neredeyse hiç anlamıyorlar) manasında olması caizdir; bu durumda onların yerilmesinde hafifletici bir pay bırakılmış olur. Terkibin asıl vaz'ına göre olup “ancak zeki insanların akıl erdirebileceği sözü anlamaya dahi yaklaşamıyorlar” manasında olması da caizdir ki bu yergi bakımından daha şiddetlidir.

وَالْفِقْهُ فَهْمُ مَا يَحْتَاجُ إِلَى إِعْمَالِ فِكْرٍ. قَالَ الرَّاغِبُ: «هُوَ التَّوَصُّلُ إِلَى عِلْمٍ غَائِبٍ بِعِلْمٍ شَاهِدٍ، وَهُوَ أَخَصُّ مِنَ الْعِلْمِ» . وَعَرَّفَهُ غَيْرُهُ بِأَنَّهُ «إِدْرَاكُ الْأَشْيَاءِ الْخَفِيَّةِ» .

Fıkıh (الْفِقْهُ), fikir yürütmeyi gerektiren şeyleri anlamaktır. Râgıb şöyle demiştir: «Mevcut bir bilgi vasıtasıyla gaybî (gizli) bir bilgiye ulaşmaktır ve ilimden daha özeldir.» Başkaları ise onu «gizli şeyleri idrak etmek» şeklinde tarif etmiştir.

وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: مَا أَصابَكَ خِطَابٌ لِلرَّسُولِ، وَهَذَا هُوَ الْأَلْيَقُ بِتَنَاسُقِ الضمائر، ثمَّ يعلم أَنَّ غَيْرَهُ مِثْلُهُ فِي ذَلِكَ.

{ مَا أَصابَكَ } kavlindeki hitap Resûl'e yönelik bir hitaptır; zamirlerin tenasübüne en uygun olan da budur; sonra başkalarının da bu hususta onun gibi olduğu anlaşılır.

وَقَدْ شَاعَ الِاسْتِدْلَالُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةً لِلَّهِ تَعَالَى عَلَى طَرِيقَةِ الشَّيْخِ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ لِقَوْلِهِ: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، كَمَا شَاعَ اسْتِدْلَالُ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَا عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَا يَخْلُقُ الْمَعْصِيَةَ وَالشَّرَّ لِقَوْلِهِ: وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ.

Şeyh Ebü'l-Hasen el-Eş'arî'nin mezhebine göre: { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah'tandır” kavlinden dolayı kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratıldığına bu ayetle delil getirmek yaygınlaştığı gibi; Mûtezile'nin de: { وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Sana isabet eden her kötülük ise kendi nefsindendir” kavlinden dolayı Allah'ın masiyet ve şerri yaratmadığına bu ayetle delil getirmesi yaygınlık kazanmıştır.

وَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ شَبِيبُ بْنُ حَيْدَرَةَ الْمَالِكِيُّ فِي كِتَابِ «حَزِّ الْغَلَاصِمِ» : إِنَّ الِاحْتِجَاجَ بِهَا فِي كِلَا الْأَمْرَيْنِ جَهْلٌ لِابْتِنَائِهِ عَلَى تَوَهُّمِ أَنَّ الْحَسَنَةَ وَالسَّيِّئَةَ هِيَ الطَّاعَةُ وَالْمَعْصِيَةُ، وَلَيْسَتَا كَذَلِكَ.

Ebû Ali Şebîb b. Haydera el-Mâlikî Hazzü'l-Galâsım adlı kitabında şöyle demiştir: «Her iki meselede de bu ayetle delil getirmek cehalettir; çünkü bu, iyilik ve kötülüğün taat ve masiyet olduğu vehmine dayanmaktadır, oysa öyle değildir.»

وَأَنَا أَقُولُ: إِنَّ أَهْلَ السُّنَّةِ مَا اسْتَدَلُّوا بِهَا إِلَّا قَوْلًا بِمُوجَبِ اسْتِدْلَالِ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَا عَلَى التَّفْرِقَةِ بَيْنَ اكْتِسَابِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ عَلَى أَنَّ عُمُومَ مَعْنَى الْحَسَنَةِ وَالسَّيِّئَةِ- كَمَا بَيَّنْتُهُ

Ben derim ki: Ehl-i Sünnet bu ayetle ancak Mûtezile'nin hayır ve şerrin kesbi arasındaki ayrım hususundaki istidlalini ilzam etmek (kendi kabullerine göre susturmak) amacıyla delil getirmiştir. Bununla birlikte hasene ve seyyie anlamının umûmîliği -az önce açıkladığım

آنِفًا- يَجْعَلُ الْآيَةَ صَالِحَةً لِلِاسْتِدْلَالِ، وَهُوَ اسْتِدْلَالٌ تَقْرِيبِيٌّ لِأَنَّ أُصُولَ الدِّينِ لَا يُسْتَدَلُّ فِيهَا بِالظَّوَاهِرِ كَالْعُمُومِ.

üzere- ayeti istidlale elverişli kılmaktadır; ancak bu tahrîcî/yaklaştırmacı bir istidlaldir, zira dinin asıllarında umûm gibi zâhirî delillerle istidlal yapılmaz.

وَجِيءَ فِي حِكَايَةِ قَوْلِهِمْ: يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ- يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ بِكَلِمَةٍ (عِنْدَ) لِلدَّلَالَةِ عَلَى قُوَّةِ نِسْبَةِ الْحَسَنَةِ إِلَى اللَّهِ وَنِسْبَةِ السَّيِّئَةِ لِلنَّبِيءِ ﵊ أَيْ قَالُوا مَا يُفِيدُ جَزْمَهُمْ بِذَلِكَ الِانْتِسَابِ.

{ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ- يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ } sözlerinin naklinde ind (عِنْدَ) kelimesinin getirilmesi, iyiliğin Allah'a nispetinin ve kötülüğün Peygamber'e (aleyhisselâm) nispetinin kuvvetini göstermek içindir; yani bu nispeti kesin olarak benimsediklerini ifade eden bir söz söylemişlerdir.

وَلَمَّا أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يُجِيبَهُمْ قَالَ: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُشَاكَلَةً لِقَوْلِهِمْ، وَإِعْرَابًا عَنِ التَّقْدِيرِ الْأَزَلِيِّ عِنْدَ اللَّهِ.

Allah Teâlâ Resûlü'ne onlara cevap vermesini emrettiğinde, onların sözüne müşâkele (ifade uyumu) sağlamak ve Allah katındaki ezelî takdiri beyan etmek üzere: { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah'tandır” buyurmuştur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ فَلَمْ يُؤْتَ فِيهِ بِكَلِمَةِ (عِنْدَ) ، إِيمَاءً إِلَى أَنَّ ابْتِدَاءَ مَجِيءِ الْحَسَنَةِ مِنَ اللَّهِ وَمَجِيءِ السَّيِّئَةِ مِنْ نَفْسِ الْمُخَاطَبِ، ابْتِدَاءُ الْمُتَسَبِّبِ لِسَبَبِ الْفِعْلِ، وَلَيْسَ ابْتِدَاءَ الْمُؤَثِّرِ فِي الْأَثَرِ.

{ مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Sana isabet eden her iyilik Allah'tandır; sana isabet eden her kötülük ise kendi nefsindendir” kavlinde ise ind (عِنْدَ) kelimesi getirilmemiştir; bu da iyiliğin Allah'tan ve kötülüğün muhatabın kendi nefsinden neşet etmesinin, eserdeki müessirin başlangıcı değil, fiilin sebebine yol açanın başlangıcı olduğuna bir ima içindir.

وَقَوْلُهُ: وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ لِلرَّدِّ عَلَى قَوْلِهِمْ: السَّيِّئَةُ مِنْ عِنْدِ مُحَمَّدٍ، أَيْ أَنَّكَ بُعِثْتَ مُبَلِّغًا شَرِيعَةً وَهَادِيًا، وَلَسْتَ مُؤَثِّرًا فِي الْحَوَادِثِ وَلَا تَدُلُّ مُقَارَنَةُ الْحَوَادِثِ الْمُؤْلِمَةِ عَلَى عَدَمِ صِدْقِ الرِّسَالَةِ. فَمَعْنَى أَرْسَلْناكَ بَعَثْنَاكَ كَقَوْلِهِ وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ [الْحجر:

{ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا } “Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik” kavli, onların “Kötülük Muhammed yüzündendir” sözlerini reddetmek üzere { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } kavline matuftur; yani sen şeriatı tebliğ edici ve bir hidayet rehberi olarak gönderildin, hadiseler üzerinde müessir değilsin ve acı verici hadiselerin meydana gelmesi de peygamberliğin doğruluğuna aykırı bir delil teşkil etmez. { أَرْسَلْناكَ } ifadesinin anlamı, [Hicr:

٢٢] وَنَحْوِهِ. ولِلنَّاسِ مُتَعَلِّقٌ بِ أَرْسَلْناكَ. وَقَوْلُهُ رَسُولًا حَالٌ مِنْ أَرْسَلْناكَ، وَالْمُرَادُ بِالرَّسُولِ هُنَا مَعْنَاهُ الشَّرْعِيُّ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ أَهْلِ الْأَدْيَانِ: وَهُوَ النَّبِيءُ الْمُبَلِّغُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، فَهُوَ لفظ لقيي دَالٌّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ اسْمَ الْمَفْعُولِ بِالْمَعْنَى اللُّغَوِيِّ وَلِهَذَا حَسُنَ مَجِيئُهُ حَالًا مُقَيِّدَةً لِ «أَرْسَلْنَاكَ» ، لِاخْتِلَافِ الْمَعْنَيَيْنِ، أَيْ بَعَثْنَاكَ مُبَلِّغًا لَا مُؤَثِّرًا فِي الْحَوَادِثِ، وَلَا أَمَارَةً عَلَى وُقُوعِ الْحَوَادِثِ السَّيِّئَةِ. وَبِهَذَا يَزُولُ إِشْكَالُ مَجِيءِ هَذِهِ الْحَالِ غَيْرَ مُفِيدَةٍ إِلَّا التَّأْكِيدَ، حَتَّى احْتَاجُوا إِلَى جَعْلِ الْمَجْرُورِ مُتَعَلِّقًا بِ رَسُولًا، وَأَنَّهُ قُدِّمَ عَلَيْهِ دَلَالَةً عَلَى الْحَصْرِ بِاعْتِبَارِ الْعُمُومِ الْمُسْتَفَادِ مِنَ التَّعْرِيفِ، كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» ، أَيْ لِجَمِيعِ النَّاسِ لَا لِبَعْضِهِمْ، وَهُوَ تَكَلُّفٌ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ، وَلَيْسَ الْمَقَامُ هَذَا الْحصْر.

22] { وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ } “Rüzgârları gönderdik” kavlinde ve benzerlerinde olduğu gibi “seni elçi olarak çıkardık/gönderdik” demektir. { لِلنَّاسِ } car-mecruru { أَرْسَلْناكَ } fiiline müteallıktır. { رَسُولًا } lafzı ise { أَرْسَلْناكَ } fiilinden hâldir. Buradaki resûl ile kastedilen, din ehli nezdinde bilinen şer'î manasıdır ki o da Allah Teâlâ'dan tebliğde bulunan nebidir. Dolayısıyla bu, söz konusu anlama delalet eden vaz'î bir lafızdır; lügat anlamıyla ism-i mef'ûl kastedilmemiştir. İki mananın farklı olması sebebiyle bunun { أَرْسَلْناكَ } fiilini mukayyed kılan bir hâl olarak gelmesi güzel olmuştur; yani seni hadiselerde müessir yahut kötü hadiselerin vukuuna bir alamet olarak değil, tebliğ edici bir elçi olarak gönderdik demektir. Böylelikle bu hâlin tekit dışında bir fayda sağlamadığına dair müşkilat da ortadan kalkmış olur; nitekim Keşşâf'ta belirtildiği üzere mecrurun { رَسُولًا } lafzına taalluk ettiğini ve belirlilik takısından anlaşılan umûm itibarıyla hasr (tahsis) bildirmek için öne geçirildiğini, yani “bazı insanlara değil, bütün insanlara” manasına geldiğini söyleme ihtiyacı duymuşlardır. Oysa bu gereksiz bir tekellüftür (zorlamadır) ve makam bu hasrı gerektirmemektedir.

[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٨٠ إِلَى ٨١]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler: 80-81]

مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً (٨٠) وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٨١)

{ مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً (٨٠) وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٨١) } “Kim Resûl'e itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. (80) 'İtaat ettik' derler; fakat yanından çıktıkları zaman, içlerinden bir grup senin söylediğinden başkasını gizlice kurar. Allah onların gece kurduklarını yazmaktadır. Artık onlardan yüz çevir ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter. (81)”

هَذَا كَالتَّكْمِلَةِ لِقَوْلِهِ: وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا [النِّسَاء: ٧٩] بِاعْتِبَارِ مَا تَضَمَّنَهُ مِنْ رَدِّ اعْتِقَادِهِمْ أَنَّ الرَّسُولَ مَصْدَرُ السَّيِّئَاتِ الَّتِي تُصِيبُهُمْ، ثُمَّ مِنْ قَوْلِهِ: مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النِّسَاء: ٧٩] إِلَخْ، الْمُؤْذِنُ بِأَنَّ بَيْنَ الْخَالِقِ وَبَيْنَ الْمَخْلُوقِ فَرْقًا فِي التَّأْثِيرِ وَأَنَّ الرِّسَالَةَ مَعْنًى آخَرَ فَاحْتَرَسَ بِقَوْلِهِ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ عَنْ تَوَهُّمِ السَّامِعِينَ التَّفْرِقَةَ بَيْنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ فِي أُمُورِ التَّشْرِيعِ، فَأَثْبَتَ أَنَّ الرَّسُولَ فِي تَبْلِيغِهِ إِنَّمَا يُبَلِّغُ عَنِ اللَّهِ، فَأَمْرُهُ أَمْرُ اللَّهِ، وَنَهْيُهُ نَهْيُ اللَّهِ، وَطَاعَتُهُ طَاعَةُ اللَّهِ، وَقَدْ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ كُلِّهِ قَوْلُهُ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ لِاشْتِمَالِهَا عَلَى إِثْبَاتِ كَوْنِهِ رَسُولًا وَاسْتِلْزَامِهَا أَنَّهُ يَأْمُرُ وَيَنْهَى، وَأَنَّ ذَلِكَ تَبْلِيغٌ لِمُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى، فَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ ذَلِكَ أَوْ كَانَ فِي غَفْلَةٍ فَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ لَهُ اخْتِلَافَ مَقَامَاتِ الرَّسُولِ، وَمَنْ تَوَلَّى أَوْ أَعْرَضَ وَاسْتَمَرَّ عَلَى الْمُكَابَرَةِ فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً، أَيْ حارسا لَهُم ومسؤولا عَنْ إِعْرَاضِهِمْ، وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِهِمْ وَتَهْدِيدٌ لَهُمْ بِأَنْ صَرَفَهُ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِهِمْ، فَيُعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ سَيَتَوَلَّى عِقَابَهُمْ.

Bu ayet, Resûl'ün kendilerine isabet eden kötülüklerin kaynağı olduğuna dair inançlarını reddetmesi bakımından ve Yüce Allah'ın Yaratıcı ile yaratılan arasında tesir bakımından fark bulunduğunu, peygamberliğin ise başka bir mana taşıdığını ihsas ettiren [Nisâ: 79]: { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } vd. kavlinden sonra gelen [Nisâ: 79]: { وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا } “Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik” kavlinin adeta bir tamamlayıcısı gibidir. Böylelikle dinleyenlerin teşrî' (hüküm koyma) hususlarında Allah ile Resûlü arasında ayrım yapma vehmini { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Resûl'e itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiş olur” kavliyle defetmiş; Resûl'ün tebliğinde ancak Allah'tan tebliğde bulunduğunu, dolayısıyla onun emrinin Allah'ın emri, nehyinin Allah'ın nehyi ve ona itaatin Allah'a itaat olduğunu ispat etmiştir. { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } kavli, onun peygamber olduğunu ispatı ve emredip nehyetmesini ve bunun Allah Teâlâ'nın muradını tebliğ olduğunu gerektirmesi hasebiyle bütün bunlara delalet etmiştir. Kim bu hakikatin açık bilincinde olur veya gaflet içinde bulunursa Allah ona Resûl'ün farklı makamlarını beyan etmiştir. Kim de yüz çevirir, geri durur ve inatlaşmaya devam ederse: { فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik”; yani onların koruyucusu ve yüz çevirmelerinden sorumlu olarak göndermedik. Bu, Peygamber'i onlarla meşgul olmaktan menederek onlara yönelik bir tariz ve tehdittir; böylece cezalarını Allah'ın bizzat üstleneceği anlaşılır.

وَالتَّوَلِّي حَقِيقَتُهُ الِانْصِرَافُ وَالْإِدْبَارُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها [الْبَقَرَة: ٢٠٥] وَفِي قَوْلِهِ: مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٢] . وَاسْتُعْمِلَ هُنَا مَجَازًا فِي الْعِصْيَانِ وَعَدَمِ الْإِصْغَاءِ إِلَى الدَّعْوَةِ.

Tevellî (التَّوَلِّي) kelimesinin hakiki anlamı dönüp gitmek ve arkasını dönmektir. Bakara Suresi'ndeki [205]: { وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها } “Hâkimiyeti ele aldığında/dönüp gittiğinde yeryüzünde fesat çıkarmaya koşar” kavlinde ve Bakara Suresi'ndeki [142]: { مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ } “Onları kıblelerinden ne çevirdi?” kavlinde geçmişti. Burada ise isyan etmek ve davete kulak asmamak manasında mecazen kullanılmıştır.

ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ لِضَعْفِ نُفُوسِهِمْ لَا يُعْرِضُونَ جَهْرًا بَلْ يُظْهِرُونَ الطَّاعَةَ، فَإِذَا أَمَرَهُمُ الرَّسُولُ أَوْ نَهَاهُمْ يَقُولُونَ لَهُ طاعَةٌ أَيْ: أَمْرُنَا طَاعَةٌ، وَهِيَ كَلِمَةٌ يَدُلُّونَ بِهَا عَلَى الِامْتِثَالِ، وَرُبَّمَا يُقَالُ: سَمْعٌ وَطَاعَةٌ، وَهُوَ مَصْدَرٌ مَرْفُوعٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ،

Daha sonra nefislerinin zayıflığı sebebiyle onların açıktan yüz çevirmeyip bilakis itaat gösterisinde bulunduklarını beyan etmiştir. Resûl onlara bir şey emrettiğinde veya nehyettiğinde ona: { طاعَةٌ } “İtaat” derler; yani “İşimiz itaattir” demektir. Bu, emre boyun eğdiklerini gösterdikleri bir ifadedir; bazen “Baş üstüne, işittik ve itaat ettik” anlamında da söylenir. Bu kelime, hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak merfû kılınmış bir masdardır;

أَيْ أَمْرُنَا أَوْ شَأْنُنَا طَاعَةٌ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ [يُوسُف: ١٨] . وَلَيْسَ هُوَ نَائِبًا عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْآتِي بَدَلًا مِنَ الْفِعْلِ الَّذِي يُعْدَلُ عَنْ نَصْبِهِ إِلَى الرَّفْعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الثَّبَاتِ مِثْلَ «قَالَ سَلَامٌ» ، إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ هُنَا إِحْدَاثَ الطَّاعَةِ وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ أَنَّنَا سَنُطِيعُ وَلَا يَكُونُ مِنَّا عِصْيَانٌ.

yani Yûsuf Suresi'ndeki [18]: { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Artık bana düşen güzel bir sabırdır” kavlinde olduğu gibi “İşimiz veya vazifemiz itaattir” demektir. Yoksa sebat bildirmek için nasbından ref'e döndürülerek fiilin yerine geçen mef'ûl-i mutlakın nâibi (örneğin “kāle selâmun” ifadesindeki gibi) değildir; çünkü burada maksat itaati yeniden başlatmak değil, aksine “biz itaat edeceğiz ve bizden isyan sâdır olmayacak” demektir.

وَمَعْنَى بَرَزُوا خَرَجُوا، وَأَصْلُ مَعْنَى الْبُرُوزِ الظُّهُورُ، وَشَاعَ إِطْلَاقُهُ عَلَى الْخُرُوجِ مَجَازًا مُرْسَلًا.

{ بَرَزُوا } fiilinin manası “çıktılar” demektir. Burûz (الْبُرُوز) kelimesinin asıl manası açığa çıkmaktır ve mecâz-ı mürsel yoluyla dışarı çıkmak anlamında yaygınlaşmıştır.

وبَيَّتَ هُنَا بِمَعْنَى قَدَّرَ أَمْرًا فِي السِّرِّ وَأَضْمَرَهُ، لِأَنَّ أَصْلَ الْبَيَاتِ هُوَ فِعْلُ شَيْءٍ فِي اللَّيْلِ، وَالْعَرَبُ تَسْتَعِيرُ ذَلِكَ إِلَى مَعْنَى الْإِسْرَارِ، لِأَنَّ اللَّيْلَ أَكْتَمُ لِلسِّرِّ، وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ: هَذَا

Buradaki beyyete (بَيَّتَ) fiili, bir işi gizlice planlamak ve içinde saklamak anlamındadır; zira beyât (الْبَيَات) kelimesinin aslı geceleyin bir iş yapmaktır. Araplar bunu sır tutma manasına istiare ederler, çünkü gece sırrı en çok gizleyendir. Bu sebeple şöyle derler: “Bu,

أَمْرٌ قُضِيَ بِلَيْلٍ، أَيْ لَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِ أَحَدٌ، وَقَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:

geceleyin karara bağlanmış bir iştir”; yani ona kimse muttali olmamıştır. Hâris b. Hillize şöyle demiştir:

أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ بِلَيْلٍ فَلَمَّا ... أَصْبَحُوا أَصْبَحَتْ لَهُمْ ضَوْضَاءُ

“İşlerini geceleyin gizlice kararlaştırdılar, sabah olunca da ... aralarında büyük bir gürültü koptu.”

وَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ: هَذَا أَمْرٌ قُضِيَ بِلَيْلٍ. وَقَالَ تَعَالَى: لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ [النَّمْل: ٤٩] أَيْ:

Ebû Süfyân da: “Bu, geceleyin karara bağlanmış bir iştir” demiştir. Yüce [Allah] Neml Suresi'nde [49]: { لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ } buyurmuştur; yani:

لَنَقْتُلَنَّهُمْ لَيْلًا. وَقَالَ: وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ

“Onu ve ailesini geceleyin mutlaka öldüreceğiz” demektir. Yine [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ }

[النِّسَاء: ١٠٨] . وَتَاءُ الْمُضَارَعَةِ فِي غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ لِلْمُؤَنَّثِ الْغَائِبِ، وَهُوَ الطَّائِفَةُ وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ خِطَابُ النَّبِيءِ ﷺ، أَيْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ لَهُمْ أَنْتَ، فَيُجِيبُونَ عَنْهُ بِقَوْلِهِمْ: طَاعَةٌ. وَمَعْنَى وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ التَّهْدِيدُ بِإِعْلَامِهِمْ أَنَّهُ لَنْ يُفْلِتَهُمْ مِنْ عِقَابِهِ، فَلَا يَغُرَّنَّهُمْ تَأَخُّرُ الْعَذَابِ مُدَّةً.

“Oysa O, O'nun razı olmayacağı sözü geceleyin gizlice kurarlarken de onlarla beraberdir” [Nisâ: 108]. { غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ } kavlindeki muzâri “tâ” harfi, gayb müennes içindir ki o da “tâife” (topluluk) kelimesidir. Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olması da câizdir; yani “senin onlara söylediğinin gayrısını [kurarlar] ve buna da ‘itaat’ diyerek karşılık verirler” demektir. { وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ } “Allah onların geceleyin gizlice kurduklarını yazmaktadır” kavlinin anlamı ise, [onlara] azabından asla kurtulamayacaklarını bildirerek yapılan bir tehdittir; dolayısıyla azabın bir müddet ertelenmesi onları aldatmasın.

وَقَدْ دَلَّ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: يَكْتُبُ عَلَى تَجَدُّدِ ذَلِكَ، وَأَنَّهُ لَا يُضَاعُ مِنْهُ شَيْءٌ.

{ يَكْتُبُ } “yazmaktadır” kavlindeki muzâri sîgasıyla, bu yazmanın sürekli yenilendiğine ve bundan hiçbir şeyin zayi olmayacağına delalet etmiştir.

وَقَوْلُهُ: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ أَمْرٌ بِعَدَمِ الِاكْتِرَاثِ بِهِمْ، وَأَنَّهُمْ لَا يُخْشَى خِلَافُهُمْ، وَأَنَّهُ يَتَوَكَّلُ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا أَيْ مُتَوَكَّلًا عَلَيْهِ، وَلَا يَتَوَكَّلُ عَلَى طَاعَةِ هَؤُلَاءِ وَلَا يُحْزِنُهُ خِلَافُهُمْ.

{ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Onlardan yüz çevir” kavli ise, onlara aldırış etmeme, muhalefetlerinden korkulmayacağı ve Allah'a tevekkül etmesi yönünde bir emirdir. { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter” kavli de, yani “O'na tevekkül edilecek olan [yalnızca O'dur]; [Peygamber] bu kimselerin itaatine güvenip dayanmasın ve onların muhalefeti de onu üzmesin” demektir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بَيَّتَ طائِفَةٌ- بِإِظْهَارِ تَاءِ (بَيَّتَ) مِنْ طَاءِ (طَائِفَةٍ) -. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ، وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ- بِإِدْغَامِ التَّاءِ فِي الطَّاءِ- تَخْفِيفًا لقرب مخرجيهما.

Cumhur { بَيَّتَ طائِفَةٌ } ibaresini -{ بَيَّتَ } lafzındaki “tâ” harfini { طائِفَةٌ } lafzındaki “tâ” harfinden izhar ederek- okumuştur. Ebû Amr, Hamza, Ya‘kūb ve Halef ise -mahreçlerinin birbirine yakınlığı sebebiyle hafifletmek amacıyla- “tâ” harfini “tâ” harfine idgam ederek okumuşlardır.

[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٨٢]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 82]

أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً (٨٢)

{ أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً (٨٢) } “Hâlâ Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah'tan başkası tarafından olsaydı, mutlaka içinde pek çok çelişki bulurlardı. (82)”

الْفَاءُ تَفْرِيعٌ عَلَى الْكَلَامِ السَّابِقِ الْمُتَعَلِّقِ بِهَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ أَوِ الْكَفَرَةِ الصُّرَحَاءِ وَبِتَوَلِّيهِمُ الْمُعَرَّضَ بِهِمْ فِي شَأْنِهِ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً [النِّسَاء: ٨٠] ، وبقولهم طاعَةٌ [النِّسَاء: ٨١] ، ثُمَّ تَدْبِيرُ الْعِصْيَانِ فِيمَا وُعِدُوا بِالطَّاعَةِ فِي شَأْنِهِ. وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ كُلُّهُ أَثَرًا مِنْ آثَارِ اسْتِبْطَانِ الْكُفْرِ، أَوِ الشَّكِّ، أَوِ اخْتِيَارِ مَا هُوَ فِي نَظَرِهِمْ أَوْلَى مِمَّا أُمِرُوا بِهِ، وَكَانَ اسْتِمْرَارُهُمْ عَلَى ذَلِكَ، مَعَ ظُهُورِ دَلَائِلِ الدِّينِ، مُنْبِئًا بِقِلَّةِ تَفَهُّمِهِمُ الْقُرْآنَ، وَضَعْفِ اسْتِفَادَتِهِمْ، كَانَ الْمَقَامُ لِتَفْرِيعِ الِاسْتِفْهَامِ عَنْ قِلَّةِ تَفَهُّمِهِمْ. فَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ لِلتَّوْبِيخِ وَالتَّعْجِيبِ مِنْهُمْ فِي اسْتِمْرَارِ جَهْلِهِمْ مَعَ تَوَفُّرِ أَسْبَابِ التَّدْبِيرِ لَدَيْهِمْ.

[Ayetin başındaki] “fâ” harfi; bu münafıklar veya açık kâfirler ile onların yüz çevirmeleri hakkında { وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Kim de yüz çevirirse, Biz seni onların üzerine bekçi göndermedik” [Nisâ: 80] kavliyle üstü kapalı olarak değinilen duruma, onların { طاعَةٌ } “İtaat [ederiz]” [Nisâ: 81] demelerine ve ardından itaat sözü verdikleri hususta isyan planlamalarına dair önceki kelama yapılan bir tafri‘dir (bağlantılı bir sonuç çıkarmadır). Bütün bunlar küfrü veya şüpheyi gizlemenin ya da kendilerine emredilen şeyden ziyade kendi görüşlerince daha uygun olanı seçmelerinin bir eseri olduğu ve dinin delilleri açıkça ortada iken onların bu tutumu sürdürmeleri Kur'an'ı az anladıklarını ve ondan az istifade ettiklerini gösterdiği için, söz konusu makam onların Kur'an'ı az anlamalarından bir istifham (soru) çıkarmayı gerektirmiştir. Bu istifham, düşünme sebepleri önlerinde mevcut olduğu halde cehaletlerini sürdürmelerinden ötürü kınama ve taaccüp ifade eden inkârî bir istifhamdır.

تَحَدَّى اللَّهُ تَعَالَى هَؤُلَاءِ بِمَعَانِي الْقُرْآنِ، كَمَا تَحَدَّاهُمْ بِأَلْفَاظِهِ، لِبَلَاغَتِهِ إِذْ كَانَ الْمُنَافِقُونَ قَدْ شَكُّوا فِي أَنَّ الْقُرْآنَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَلِذَلِكَ يُظْهِرُونَ الطَّاعَةَ بِمَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ، فَإِذَا خَرَجُوا مِنْ مَجْلِسِ النَّبِيءِ ﷺ خَالَفُوا مَا أَمَرَهُمْ بِهِ لِعَدَمِ ثِقَتِهِمْ، وَيُشَكِّكُونَ وَيَشُكُّونَ إِذَا بَدَا لَهُمْ شَيْءٌ مِنَ التَّعَارُضِ، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِتَدْبِيرِ الْقُرْآنِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ فِي

Yüce Allah, Kur'an'ın lafızlarındaki belagatle onlara meydan okuduğu gibi, manalarıyla da meydan okumuştur. Zira münafıklar Kur'an'ın Allah katından olduğu konusunda şüpheye düşmüşlerdi; bu yüzden [Peygamber'in] kendilerine emrettiği hususlarda itaat gösterisinde bulunuyorlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinden çıktıklarında ise güven duymadıkları için emrettiklerine muhalefet ediyorlar ve kendilerine zâhiren bir çelişki göründüğünde hem şüpheye düşüyor hem de başkalarını şüpheye düşürüyorlardı. Bunun üzerine Yüce Allah, Âl-i İmrân Suresi'ndeki [7]: { فَأَمَّا الَّذِينَ فِي }

قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ

{ قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ } “...kalplerinde eğrilik bulunanlar, onun müteşâbih olanının peşine düşerler...”

[آل عمرَان: ٧] الْآيَةَ.

“Kalplerinde eğrilik olanlar, onun müteşabih olanının peşine düşerler...” ayetinde olduğu gibi onlara Kur'an'ı derinlemesine düşünmelerini emretmiştir.

وَالتَّدَبُّرُ مُشْتَقٌّ مِنَ الدُّبُرِ، أَيِ الظَّهْرِ، اشْتَقُّوا مِنَ الدُّبُرِ فِعْلًا، فَقَالُوا: تَدَبَّرَ إِذَا نَظَرَ فِي دُبُرِ الْأَمْرِ، أَيْ فِي غَائِبِهِ أَوْ فِي عَاقِبَتِهِ، فَهُوَ مِنَ الْأَفْعَالِ الَّتِي اشْتُقَّتْ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْجَامِدَةِ.

Tedebbür (التَّدَبُّرُ), dübür (الدُّبُر) yani sırt/arka kelimesinden türetilmiştir. Dübür kelimesinden bir fiil türeterek; bir kimse bir işin arkasına, yani gizli yönüne veya akıbetine baktığında “tedebbere” (تَدَبَّرَ) demişlerdir. Dolayısıyla bu, câmid (türemiş olmayan) isimlerden türetilmiş fiillerdendir.

وَالتَّدَبُّرُ يَتَعَدَّى إِلَى الْمُتَأَمِّلِ فِيهِ بِنَفْسِهِ، يُقَالُ: تَدَبَّرَ الْأَمْرَ. فَمَعْنَى يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ يَتَأَمَّلُونَ دَلَالَتَهُ، وَذَلِكَ يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَتَأَمَّلُوا دَلَالَةَ تَفَاصِيلِ آيَاتِهِ عَلَى مَقَاصِدِهِ الَّتِي أَرْشَدَ إِلَيْهَا الْمُسْلِمِينَ، أَيْ تَدَبُّرُ تَفَاصِيلِهِ وَثَانِيهُمَا أَنْ يَتَأَمَّلُوا دَلَالَةَ جُمْلَةِ الْقُرْآنِ بِبَلَاغَتِهِ عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَأَنَّ الَّذِي جَاءَ بِهِ صَادِقٌ. وَسِيَاقُ هَذِهِ الْآيَاتِ يُرَجِّحُ حَمْلَ التَّدَبُّرِ هُنَا عَلَى الْمَعْنَى الْأَوَّلِ، أَيْ لَوْ تَأَمَّلُوا وَتَدَبَّرُوا هَدْيَ الْقُرْآنِ لَحَصَلَ

Tedebbür fiili, üzerinde düşünülen şeye bizzat geçişli olur; “tedebbere'l-emre” (işi derinlemesine düşündü) denir. { يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } ibaresinin anlamı ise “onun delaletini etraflıca düşünürler” demektir. Bu da iki manayı ihtiva eder: Birincisi, ayetlerinin ayrıntılarının Müslümanlara rehberlik ettiği maksatlarına olan delaletini düşünmeleridir; yani onun ayrıntılarını tedebbür etmektir. İkincisi ise Kur'an'ın bir bütün olarak belagatiyle Allah katından olduğuna ve onu getirenin doğru söylediğine olan delaletini düşünmeleridir. Bu ayetlerin bağlamı, buradaki tedebbürün birinci manaya hamledilmesini tercih ettirmektedir; yani Kur'an'ın hidayetini düşünüp tedebbür etselerdi kendileri için

لَهُمْ خَيْرٌ عَظِيمٌ، وَلَمَا بَقُوا عَلَى فِتْنَتِهِمُ الَّتِي هِيَ سَبَبُ إِضْمَارِهِمُ الْكُفْرَ مَعَ إِظْهَارِهِمُ الْإِسْلَامَ. وَكِلَا الْمَعْنَيَيْنِ صَالِحٌ بِحَالِهِمْ، إِلَّا أَنَّ الْمَعْنَى الْأَوَّلَ أَشَدُّ ارْتِبَاطًا بِمَا حُكِيَ عَنْهُمْ مِنْ أَحْوَالِهِمْ.

büyük bir hayır hâsıl olurdu ve İslam'ı açığa vururken küfrü gizlemelerinin sebebi olan fitneleri üzere kalmazlardı. Her iki mana da onların durumuna uygundur; ancak birinci mana onların nakledilen halleriyle daha kuvvetli bir irtibata sahiptir.

وَقَوْلُهُ: وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ إِلَخْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى الْجُمْلَةِ الِاسْتِفْهَامِيَّةِ فَيَكُونُوا أُمِرُوا بِالتَّدَبُّرِ فِي تَفَاصِيلِهِ، وَأُعْلِمُوا بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَذَلِكَ انْتِفَاءُ الِاخْتِلَافِ مِنْهُ، فَيَكُونُ الْأَمْرُ بِالتَّدَبُّرِ عَامًّا، وَهَذَا جُزْئِيٌّ مِنْ جُزْئِيَّاتِ التَّدَبُّرِ ذُكِرَ هُنَا انْتِهَازًا لِفُرْصَةِ الْمُنَاسَبَةِ لَغَمْرِهِمْ بِالِاسْتِدْلَالِ عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ، فَيَكُونُ زَائِدًا عَلَى الْإِنْكَارِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ، تَعَرَّضَ لَهُ لِأَنَّهُ مِنَ الْمُهِمِّ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ إِذْ كَانُوا فِي شَكٍّ مِنْ أَمْرِهِمْ. وَهَذَا الْإِعْرَابُ أَلْيَقُ بِالْمَعْنَى الْأَوَّلِ مِنْ مَعْنَيَيِ التَّدَبُّرِ هُنَا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ حَالًا مِنَ «الْقُرْآنِ» ، وَيَكُونُ قَيْدًا لِلتَّدَبُّرِ، أَيْ أَلَا يَتَدَبَّرُونَ انْتِفَاءَ الِاخْتِلَافِ مِنْهُ فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَهَذَا أَلْيَقُ بِالْمَعْنَى الثَّانِي مِنْ مَعْنَيَيِ التَّدَبُّرِ.

{ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ } “Eğer o, Allah'tan başkası tarafından olsaydı...” kavlinin istifham cümlesine atfedilmiş olması câizdir; böylece hem onun ayrıntılarını tedebbür etmekle emrolunmuş hem de onun Allah katından olduğuna delalet eden husus -ki o da kendisinde çelişkinin bulunmamasıdır- kendilerine bildirilmiş olur. Bu durumda tedebbür emri genel olur; bu husus ise Resûl'ün doğruluğuna dair delile onları boğmak maksadıyla makamın sunduğu fırsat ganimet bilinerek burada zikredilmiş özel bir tedebbür cüz'ü olur. Böylece kelamın sevk edildiği inkâr manasına bir ilave teşkil eder ve kendi durumlarından şüphe içinde oldukları için onlar adına mühim olduğundan buna değinilmiştir. Bu irab, buradaki tedebbürün iki manasından birincisine daha uygundur. Bu cümlenin “el-Kur'an” lafzından hâl olması da câizdir ve tedebbürün bir kaydı olur; yani “Onda çelişkinin bulunmayışını düşünüp de onun Allah katından olduğunu bilmezler mi?” demek olur ki bu da tedebbürün iki manasından ikincisine daha uygundur.

وَمِمَّا يُسْتَأْنَسُ بِهِ لِلْإِعْرَابِ الْأَوَّلِ عَدَمُ ذِكْرِ هَذِهِ الزِّيَادَةِ فِي الْآيَةِ الْمُمَاثِلَةِ لِهَذِهِ مِنْ سُورَةِ الْقِتَالِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ إِلَى قَوْلِهِ: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها

Birinci irabı destekleyen hususlardan biri de Kıtâl (Muhammed) Suresi'ndeki buna benzer ayette bu ilavenin zikredilmemiş olmasıdır; o da şu kavildir: { فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ } kavlinden { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها }

[مُحَمَّد: ٢٠- ٢٤] وَهَذِهِ دَقَائِقُ مِنْ تَفْسِيرِ الْآيَةِ أَهْمَلَهَا جَمِيعُ الْمُفَسِّرِينَ.

“Hükmü açık bir sure indirilip de onda savaştan söz edilince... Kur'an'ı düşünmüyorlar mı, yoksa kalpleri üzerinde kilitleri mi var?” [Muhammed: 20-24] kavline kadar olan kısımdır. Bunlar ayetin tefsirindeki ince nüanslar olup bütün müfessirler tarafından ihmal edilmiştir.

وَالِاخْتِلَافُ يَظْهَرُ أَنَّهُ أُرِيدَ بِهِ اخْتِلَافُ بَعْضِهِ مَعَ بَعْضٍ، أَيِ اضْطِرَابُهُ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ اخْتِلَافُهُ مَعَ أَحْوَالِهِمْ: أَيْ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا بَيْنَ مَا يَذْكُرُهُ مِنْ أَحْوَالِهِمْ وَبَيْنَ الْوَاقِعِ فَلْيَكْتَفُوا بِذَلِكَ فِي الْعِلْمِ بِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، إِذْ كَانَ يَصِفُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ وَصْفَ الْمُطَّلِعِ عَلَى الْغُيُوبِ، وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ وَجِيزٌ وَعَجِيبٌ قُصِدَ مِنْهُ قَطْعُ مَعْذِرَتِهِمْ فِي اسْتِمْرَارِ كُفْرِهِمْ.

İhtilaf (الِاخْتِلَافُ) ile zâhiren Kur'an'ın bir kısmının diğeriyle çelişmesi, yani tutarsızlığı kastedilmiş görünmektedir. Bunun, Kur'an'ın onların durumlarıyla olan çelişkisi olması da muhtemeldir: Yani onun kendi durumlarından bahsettiği şeyler ile vakıa arasında bir çelişki bulurlardı; öyleyse onun gayblara muttali olan birinin vasfetmesi gibi kalplerindekini vasfetmesinden hareketle onun Allah katından olduğunu anlamada bununla yetinsinler. Bu, küfürlerini sürdürme konusundaki mazeretlerini ortadan kaldırmayı amaçlayan veciz ve hayret verici bir delil getirmedir.

وَوُصِفَ الِاخْتِلَافُ بِالْكَثِيرِ فِي الطَّرَفِ الْمُمْتَنِعِ وُقُوعُهُ بِمَدْلُولِ (لَوْ) . لِيَعْلَمَ الْمُتَدَبِّرُ أَنَّ انْتِفَاءَ

İhtilaf, { لَوْ } “eğer” edatının medlûlü gereği gerçekleşmesi imkânsız olan tarafta “kesîr” (pek çok) olarak nitelenmiştir; tâ ki tedebbür eden kimse,

الِاخْتِلَافِ مِنْ أَصْلِهِ أَكْبَرُ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَهَذَا الْقَيْدُ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ فِي الطَّرَفِ الْمُقَابِلِ لِجَوَابِ (لَوْ) ، فَلَا يُقَدَّرُ ذَلِكَ الطَّرَفُ مُقَيَّدًا بِقَوْلِهِ: كَثِيراً بَلْ يُقَدَّرُ هَكَذَا: لَكِنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَلَا اخْتِلَافَ فِيهِ أصلا.

ihtilafın aslen bulunmayışının onun Allah katından olduğuna dair en büyük delil olduğunu bilsin. Bu kayıt, { لَوْ } edatının cevabının karşılığı olan tarafta muteber değildir; dolayısıyla o taraf { كَثِيراً } “pek çok” lafzıyla mukayyet olarak takdir edilmez, bilakis şöyle takdir edilir: “Fakat o Allah katındandır, bu yüzden onda hiçbir ihtilaf (çelişki) aslen yoktur.”

[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٨٣]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 83]

وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٣)

{ وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٣) } “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayarlar. Hâlbuki onu Resûl'e ve aralarındaki emir sahiplerine götürselerdi, elbette onlardan hüküm çıkaranlar onu bilirlerdi. Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna, mutlaka şeytana uyardınız. (83)”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَقُولُونَ طاعَةٌ [النِّسَاء: ٨١] فَضَمِيرُ الْجَمْعِ رَاجِعٌ إِلَى الضَّمَائِرِ قَبْلَهُ، الْعَائِدَةِ إِلَى الْمُنَافِقِينَ، وَهُوَ الْمُلَائِمُ لِلسِّيَاقِ، وَلَا يُعَكِّرُ عَلَيْهِ إِلَّا قَوْلُهُ: وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ، وسنعلم تَأْوِيلَهُ، وَقِيلَ: الضَّمِيرُ هَذَا رَاجَعٌ إِلَى فَرِيقٍ مِنْ ضَعَفَةِ الْمُؤْمِنِينَ:

{ وَيَقُولُونَ طاعَةٌ } [Nisâ: 81] cümlesine matuftur; dolayısıyla [buradaki] çoğul zamiri, kendisinden önceki münafıklara dönen zamirlere racidir ve bağlama uygun olan da budur. { وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ } “ve aralarındaki emir sahiplerine” kavli dışında bu görüşü bulandıran bir şey yoktur; onun tevilini de ileride öğreneceğiz. Denildi ki: Bu zamir, müminlerin zayıf olanlarından bir fırkaya racidir;

مِمَّنْ قَلَّتْ تَجْرِبَتُهُ وَضَعُفَ جَلَدُهُ، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ: وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ، فَيَكُونُ مَعَادُ الضَّمِيرِ مَحْذُوفًا مِنَ الْكَلَامِ اعْتِمَادًا عَلَى قَرِينَةِ حَالِ النُّزُولِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] .

yani tecrübesi az ve dayanıklılığı zayıf olan kimselere racidir; zâhire göre { وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ } kavline uygun olan da budur. Bu durumda Sâd Suresi'ndeki [32]: { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “Nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi” kavlinde olduğu gibi, nüzul hâlinin karinesine dayanılarak zamirin merci kelamdan hazfedilmiş olur.

وَالْكَلَامُ مَسُوقٌ مَسَاقَ التَّوْبِيخِ لِلْمُنَافِقِينَ وَاللَّوْمِ لِمَنْ يَقْبَلُ مِثْلَ تِلْكَ الْإِذَاعَةِ، مِنَ الْمُسْلِمِينَ الْأَغْرَارِ.

Söz konusu kelam; münafıkları azarlama ve tecrübesiz Müslümanlardan bu tür yaygaraları kabul edenleri kınama üslubuyla sevk edilmiştir.

وَمَعْنَى جاءَهُمْ أَمْرٌ أَيْ أُخْبِرُوا بِهِ، قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

{ جاءَهُمْ أَمْرٌ } ifadesinin anlamı, yani “onlara bir şey haber verildi” demektir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir: