وَذَلِكَ مِنْ نَبَأٍ جَاءَنِي فَالْمَجِيءُ مَجَازٌ عُرْفِيٌّ فِي سَمَاعِ الْأَخْبَارِ، مِثْلُ نَظَائِرِهِ. وَهِيَ: بَلَغَ، وَانْتَهَى إِلَيْهِ وَأَتَاهُ، قَالَ النَّابِغَةُ:
“Bu, bana gelen bir haber sebebiyledir.” Mecî’ (gelme) kelimesi, emsalleri gibi haberleri işitmek hususunda örfî bir mecazdır. Bunlar: “ulaştı”, “ona vardı” ve “ona geldi” lafızlarıdır. Nâbiğa şöyle demiştir:
أَتَأْنِي- أَبَيْتَ اللَّعْنَ- أَنَّكَ لُمْتَنِي وَالْأَمْرُ هُنَا بِمَعْنَى الشَّيْءِ، وَهُوَ هُنَا الْخَبَرُ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: أَذاعُوا بِهِ.
“Bana geldi -lânetten uzak olasın- senin beni kınadığın...” Buradaki “el-emr” ise “şey” manasındadır; { أَذاعُوا بِهِ } “onu hemen yayarlar” kavlinin karinesiyle burada “haber” demektir.
وَمَعْنَى أَذاعُوا أَفْشَوْا، وَيَتَعَدَّى إِلَى الْخَبَرِ بِنَفْسِهِ، وَبِالْبَاءِ، يُقَالُ: أَذَاعَهُ وَأَذَاعَ بِهِ، فَالْبَاءُ لِتَوْكِيدِ اللُّصُوقِ كَمَا فِي وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] .
{ أَذاعُوا } fiilinin manası “yaydılar, ifşa ettiler” demektir. Haber lafzına hem bizzat hem de “bâ” harf-i cerriyle geçişli olur; “ezâahu” ve “ezâa bihî” denir. Buradaki “bâ” harfi, Mâide Suresi'ndeki [6]: { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “Başlarınıza meshedin” kavlinde olduğu gibi bitişmeyi pekiştirmek içindir.
وَالْمَعْنَى إِذَا سَمِعُوا خَبَرًا عَنْ سَرَايَا الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْأَمْنِ، أَيِ الظَّفَرِ الَّذِي يُوجِبُ أَمْنَ الْمُسْلِمِينَ أَوِ الْخَوْفَ وَهُوَ مَا يُوجِبُ خَوْفَ الْمُسْلِمِينَ، أَيِ اشْتِدَادَ الْعَدُوِّ عَلَيْهِمْ،
Manası şudur: Müslümanların seriyyelerinden güvene dair bir haber -yani Müslümanların güvenliğini gerektiren bir zafer- ya da korkuya dair bir haber -yani Müslümanların korkmasını gerektiren, düşmanın onlara karşı şiddetlenmesi gibi bir durum- işittiklerinde,
بَادَرُوا بِإِذَاعَتِهِ، أَوْ إِذَا سَمِعُوا خَبَرًا عَنِ الرَّسُولِ- ﵇ وَعَنْ أَصْحَابِهِ، فِي تَدْبِيرِ أَحْوَالِ
onu hemen yaymaya koşarlardı. Ya da Resûl aleyhisselâm'dan ve ashabından,
الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَحْوَالِ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ، تَحَدَّثُوا بِتِلْكَ الْأَخْبَارِ فِي الْحَالَيْنِ، وَأَرْجَفُوهَا بَيْنَ النَّاسِ لِقَصْدِ التَّثْبِيطِ عَنِ الِاسْتِعْدَادِ، إِذَا جَاءَتْ أَخْبَارُ أَمْنٍ حَتَّى يُؤْخَذَ الْمُؤْمِنُونَ وَهُمْ غَارُّونَ، وَقَصْدِ التَّجْبِينِ إِذَا جَاءَتْ أَخْبَارُ الْخَوْفِ، وَاخْتِلَافِ الْمَعَاذِيرِ لِلتَّهْيِئَةِ لِلتَّخَلُّفِ عَنِ الْغَزْوِ إِذَا اسْتُنْفِرُوا إِلَيْهِ، فَحَذَّرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ مَكَائِدِ هَؤُلَاءِ، وَنَبَّهَ هَؤُلَاءِ عَلَى دَخِيلَتِهِمْ، وَقَطْعِ مَعْذِرَتِهِمْ فِي كَيْدِهِمْ بِقَوْلِهِ: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ إِلَخْ، أَيْ لَوْلَا أَنَّهُمْ يَقْصِدُونَ السُّوءَ لَاسْتَثْبَتُوا الْخَبَرَ مِنَ الرَّسُولِ وَمِنْ أَهْلِ الرَّأْيِ.
Müslümanların güven veya korku hallerine dair durumlarını idare etme hususunda bir haber işittiklerinde; güven haberleri geldiğinde hazırlıktan alıkoymak ve böylece müminlerin gaflet içindeyken yakalanmalarını sağlamak, korku haberleri geldiğinde ise korkaklaştırmak ve savaşa çağrıldıklarında savaştan geri kalmaya zemin hazırlayacak mazeretler üretmek maksadıyla her iki durumda da bu haberleri konuşur ve insanlar arasında yaygara koparırlardı. Bunun üzerine Allah müminleri bunların tuzaklarına karşı uyarmış, bu kimselerin de iç yüzlerine dikkat çekmiş ve: { وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ } “Hâlbuki onu Resûl'e... götürselerdi” kavliyle onların bu hilelerindeki mazeretlerini ortadan kaldırmıştır; yani kötü bir niyet taşımasalardı haberi Resûl'den ve re'y ehlinden kesinleştirirlerdi.
وَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ فَالْآيَةُ عِتَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي هَذَا التَّسَرُّعِ بِالْإِذَاعَةِ، وَأَمْرُهُمْ بِإِنْهَاءِ الْأَخْبَارِ إِلَى الرَّسُولِ وَقَادَةِ الصَّحَابَةِ لِيَضَعُوهُ مَوَاضِعَهُ وَيُعَلِّمُوهُمْ مَحَامِلَهُ.
Zamirin müminlere raci olduğu görüşüne göre ise ayet, haberi yaymaktaki bu aceleciliklerinden dolayı müminlere bir sitem ve haberi yerli yerine koymaları ve hangi manalara hamledileceğini kendilerine bildirmeleri için Resûl'e ve sahabenin ileri gelenlerine iletmeleri yönünde bir emirdir.
وَقِيلَ: كَانَ الْمُنَافِقُونَ يَخْتَلِقُونَ الْأَخْبَارَ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ، وَهِيَ مُخَالِفَةٌ لِلْوَاقِعِ، لِيَظُنَّ الْمُسْلِمُونَ الْأَمْنَ حِينَ الْخَوْفِ فَلَا يَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ، أَوِ الْخَوْفَ حِينَ الْأَمْنِ فَتَضْطَرِبُ أُمُورُهُمْ وَتَخْتَلُّ أَحْوَالُ اجْتِمَاعِهِمْ، فَكَانَ دَهْمَاءُ الْمُسْلِمِينَ إِذَا سَمِعُوا ذَلِكَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ رَاجَ عِنْدَهُمْ فَأَذَاعُوا بِهِ، فَتَمَّ لِلْمُنَافِقِينَ الدَّسْتُ، وَتَمَشَّتِ الْمَكِيدَةُ، فَلَامَهُمُ اللَّهُ وَعَلَّمَهُمْ أَنْ يُنْهُوا الْأَمْرَ إِلَى الرَّسُولِ وَجِلَّةِ أَصْحَابِهِ قَبْلَ إِشَاعَتِهِ لِيَعْلَمُوا كُنْهَ الْخَبَرِ وَحَالَهُ مِنَ الصِّدْقِ أَوِ الْكَذِبِ، وَيَأْخُذُوا لِكُلِّ حَالَةٍ حَيْطَتَهَا، فَيَسْلَمُ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ مَكْرِ الْمُنَافِقِينَ الَّذِي قَصَدُوهُ.
Şöyle de denilmiştir: Münafıklar, korku anında Müslümanlar güven var sanıp tedbirlerini almasınlar veya güven anında korku var sanıp işleri bozulsun ve toplumsal düzenleri sarsılsın diye güven veya korkuya dair gerçeğe aykırı yalan haberler uydururlardı. Müslümanların avam tabakası bunu münafıklardan işittiğinde aralarında rağbet görür ve onu yayarlardı; böylece münafıkların oyunu tutar ve tuzakları işlerdi. Bunun üzerine Allah onları kınamış ve haberin mahiyetini, doğru mu yalan mı olduğunu bilmeleri ve her durum için tedbirlerini almaları maksadıyla, haberi yaymadan önce onu Resûl'e ve ashabının büyüklerine iletmelerini onlara öğretmiştir; böylece müminler münafıkların kastettiği tuzaktan kurtulmuş olurlar.
وَهَذَا بَعِيدٌ مِنْ قَوْلِهِ: جاءَهُمْ وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: لَعَلِمَهُ هُوَ دَلِيلُ جَوَابِ (لَوْ) وَعِلَّتُهُ، فَجُعِلَ عِوَضَهُ وَحُذِفَ الْمَعْلُول، إِذْ الْمَقْصُود لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْ أُولِي الْأَمْرِ فَلَبَيَّنُوهُ لَهُمْ عَلَى وَجْهِهِ.
Bu görüş { جاءَهُمْ } “onlara geldiğinde” kavlinden uzaktır. Bu görüşe göre { لَعَلِمَهُ } “elbette onu bilirlerdi” kavli, { لَوْ } edatının cevabının delili ve illetidir; dolayısıyla onun yerine konulmuş ve illetlendirilen kısım hazfedilmiştir; zira maksat: “Emir sahiplerinden onu istinbat edenler onu bilirler ve onlara gereğince açıklarlardı” demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَ ذَلِكَ الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ اخْتَلَقُوا الْخَبَرَ فَلَخَابُوا إِذْ يُوقِنُونَ بِأَنَّ حِيلَتَهُمْ لَمْ تَتَمَشَّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَيَكُونُ الْمَوْصُولُ صَادِقًا عَلَى الْمُخْتَلِقِينَ بِدَلَالَةِ الْمَقَامِ، وَيَكُونُ ضَمِيرُ مِنْهُمْ الثَّانِي عَائِدًا عَلَى الْمُنَافِقِينَ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ.
Mananın şöyle olması da câizdir: “Eğer onu Resûl'e ve aralarındaki emir sahiplerine götürselerdi, haberi uyduran o münafıklar bunu bilir ve hilelerinin Müslümanlar üzerinde işlemeyeceğini kesin olarak anlayınca hüsrana uğrarlardı.” Bu takdirde ism-i mevsûl, makamın delaletiyle uyduran kimselere uygun düşer ve ikinci { مِنْهُمْ } “onlardan” ifadesindeki zamir de makamın karinesiyle münafıklara raci olur.
وَالرَّدُّ حَقِيقَتُهُ إِرْجَاعُ شَيْءٍ إِلَى مَا كَانَ فِيهِ مِنْ مَكَانٍ أَوْ يَدٍ. وَاسْتُعْمِلَ هُنَا مَجَازًا فِي إِبْلَاغِ الْخَبَرِ إِلَى أَوْلَى النَّاسِ بِعِلْمِهِ. وَأُولُو الْأَمْرِ هُمْ كُبَرَاءُ الْمُسْلِمِينَ وَأَهْلُ الرَّأْيِ
Reddin (الرَّدُّ) hakiki manası, bir şeyi daha önce bulunduğu mekâna veya ele geri döndürmektir. Burada ise haberi onu bilmeye en layık olan kimselere ulaştırmak manasında mecazen kullanılmıştır. Emir sahipleri (أُولُو الْأَمْرِ) ise Müslümanların ileri gelenleri ve re'y ehlidir.
مِنْهُمْ، فَإِنْ كَانَ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُمُ الْمُنَافِقِينَ فَوَصْفُ أُولِي الْأَمْرِ بِأَنَّهُمْ مِنْهُمْ جَارٍ عَلَى ظَاهِرِ الْأَمْرِ وَإِرْخَاءِ الْعِنَانِ، أَيْ أُولُو الْأَمْرِ الَّذِينَ يَجْعَلُونَ أَنْفُسَهُمْ بَعْضَهُمْ وَإِنْ كَانَ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُمُ الْمُؤْمِنِينَ، فَالتَّبْعِيضُ ظَاهِرٌ.
Hakkında konuşulanlar münafıklar ise, emir sahiplerinin “onlardan” (minhüm) olarak nitelenmesi zâhire göre ve müsamaha yoluyladır; yani kendilerini onlardan sayan emir sahipleri demektir. Şayet hakkında konuşulanlar müminler ise, teb'îz (bir kısmını ifade etme) açıktır.
وَالِاسْتِنْبَاطُ حَقِيقَتُهُ طَلَبُ النَّبَطِ- بِالتَّحْرِيكِ- وَهُوَ أَوَّلُ الْمَاءِ الَّذِي يَخْرُجُ مِنَ الْبِئْرِ عِنْدَ الْحَفْرِ وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْعِلْمِ بِحَقِيقَةِ الشَّيْءِ وَمَعْرِفَةِ عَوَاقِبِهِ، وَأَصْلُهُ مَكْنِيَّةٌ: شَبَّهَ الْخَبَرَ الْحَادِثَ بِحَفِيرٍ يُطْلَبُ مِنْهُ الْمَاءُ، وَذِكْرُ الِاسْتِنْبَاطِ تَخْيِيلٌ. وَشَاعَتْ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةُ حَتَّى صَارَتْ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً، فَصَارَ الِاسْتِنْبَاطُ بِمَعْنَى التَّفْسِيرِ وَالتَّبْيِينِ، وَتَعْدِيَةِ الْفِعْلِ إِلَى ضَمِيرِ الْأَمْرِ عَلَى اعْتِبَارِ الْمَعْنَى الْعُرْفِيِّ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَقِيلَ: يَسْتَنْبِطُونَ مِنْهُ، كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، أَوْ هُوَ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ.
İstinbatın (الِاسْتِنْبَاطُ) hakiki manası, harekeyle nebatı (النَّبَط) aramaktır ki o da kuyu kazılırken çıkan ilk sudur. Burada ise bir şeyin hakikatini ve akıbetlerini bilmek manasında mecazdır. Aslı meknî istiaredir: Yeni vuku bulan haberi kendisinden su aranan bir çukura benzetmiş, istinbatın zikredilmesi ise tahyîl (hayal ettirme) olmuştur. Bu istiare yaygınlaşarak örfî bir hakikat haline gelmiş; böylece istinbat tefsir etmek ve açıklamak manasını kazanmıştır. Fiilin haberin zamirine geçişli kılınması bu örfî mana itibarıyladır; böyle olmasaydı açıkça görüldüğü üzere “yestenbitûne minhü” (ondan çıkarırlar) denilirdi veya bu durum cer edatının hazfi (nez‘u’l-hâfız) üzerinedir.
وَإِذَا جَرَيْتَ عَلَى احْتِمَالِ كَوْنِ (يَسْتَنْبِطُونَ) بِمَعْنَى يَخْتَلِقُونَ كَمَا تَقَدَّمَ كَانَتْ يَسْتَنْبِطُونَهُ تَبَعِيَّةً، بِأَنْ شَبَّهَ الْخَبَرَ الْمُخْتَلَقَ بِالْمَاءِ الْمَحْفُورِ عَنْهُ، وَأَطْلَقَ يَسْتَنْبِطُونَ بِمَعْنَى يَخْتَلِقُونَ، وَتَعَدَّى الْفِعْلُ إِلَى ضَمِيرِ الْخَبَرِ لِأَنَّهُ الْمُسْتَخْرَجُ. وَالْعَرَبُ يُكْثِرُونَ الِاسْتِعَارَةَ مِنْ أَحْوَالِ الْمِيَاهِ كَقَوْلِهِمْ: يُصْدِرُ وَيُورِدُ، وَقَوْلِهِمْ ضَرَبَ أَخْمَاسًا لِأَسْدَاسٍ، وَقَوْلِهِمْ: يَنْزِعُ إِلَى كَذَا، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ [الذاريات: ٥٩] ، وَقَالَ عَبْدَةُ بْنُ الطَّبِيبِ:
Daha önce geçtiği üzere { يَسْتَنْبِطُونَ } fiilinin “uydururlar” manasında olma ihtimali üzerinden gidilirse, uydurulan haber kazılarak çıkarılan suya benzetilip { يَسْتَنْبِطُونَ } lafzı uydurmak manasında kullanılarak { يَسْتَنْبِطُونَهُ } tebe‘î istiare olur; fiil de çıkarılan şey olduğu için haberin zamirine geçişli kılınmıştır. Araplar suların hallerinden çokça istiare yaparlar; nitekim “yusdiru ve yûridu” (suya götürüp sudan çıkarır), “darabe ahmâsen li-esdâsin” (beşleri altılara vurdu/hesaplar yaptı), “yenzig'u ilâ kezâ” (şuna meyleder/çeker) sözleri ve Yüce [Allah]'ın Zâriyât Suresi'ndeki [59]: { فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ } “Şüphesiz zulmedenler için, [geçmiş] arkadaşlarının payı gibi [azaptan] bir pay vardır” kavli böyledir. Abde b. Tabîb de şöyle demiştir:
فَحُقَّ لِشَأْسٍ مِنْ نَدَاكَ ذَنُوبُ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: تَسَاجَلَ الْقَوْمُ، أَصْلُهُ مِنَ السَّجْلِ، وَهُوَ الدَّلْوُ.
“Şe's senin cömertliğinden bir kovayı hak etmiştir.” Yine Arapların: “tesâcele'l-kavmu” (topluluk birbiriyle yarıştı/paylaştı) sözü de böyledir; aslı secl (السَّجْل) yani kovadan gelmektedir.
وَقَالَ قَيْسُ بْنُ الْخَطِيمِ:
Kays b. el-Hattîm şöyle demiştir:
إِذَا مَا اصْطَبَحْتُ أَرْبَعًا خَطَّ مِئْزَرِي ... وَأَتْبَعْتُ دَلْوِي فِي السَّمَاحِ رِشَاءَهَا
“Sabahleyin dört kadeh içtiğimde elbisem yerde sürünür ... ve cömertlikte kovamın peşinden ipini de salarım.”
فَذَكَرَ الدَّلْوَ وَالرِّشَاءَ. وَقَالَ النَّابِغَةُ:
Böylece kovayı ve ipi zikretmiştir. Nâbiğa da şöyle demiştir:
خَطَاطِيفُ حَجْنٍ فِي حِبَالٍ مَتِينَةٍ ... تَمُدُّ بِهَا أَيْدٍ إِلَيْكَ نَوَازِعُ
“Sağlam iplerdeki eğri çengelleri ... sana doğru çeken eller uzatır.”
وَقَالَ:
Yine şöyle demiştir:
وَلَوْلَا أَبُو الشَّقْرَاءِ مَا زَالَ مَاتِحٌ ... يُعَالِجُ خَطَّافًا بِإِحْدَى الْجَرَائِرِِِ
“Eğer Ebû Şakrâ olmasaydı, su çeken kimse ... kuyulardan birinde çengelle uğraşıp dururdu.”
وَقَالُوا أَيْضًا: «انْتَهَزَ الْفُرْصَةَ» ، وَالْفُرْصَةُ نَوْبَةُ الشُّرْبِ، وَقَالُوا: صدر ألوم عَنْ رَأْيِ فُلَانٍ وَوَرَدُوا عَلَى رَأْيِهِ.
Yine Araplar: “Fırsatı ganimet bildi” demişlerdir; fursat (الْفُرْصَةُ) su içme sırası demektir. Yine: “Filanın görüşünden çıktılar ve onun görüşüne vardılar” demişlerdir.
وَقَوْلُهُ: مِنْهُمْ وَصْفٌ لِلَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ، وَهُمْ خَاصَّةُ أُولِي الْأَمْرِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، أَيْ يَرُدُّونَهُ إِلَى جَمَاعَةِ أُولِي الْأَمْرِ فَيَفْهَمُهُ الْفَاهِمُونَ مِنْ أُولِي الْأَمْرِ، وَإِذَا فَهِمَهُ جَمِيعُهُمْ فَأَجْدَرُ.
{ مِنْهُمْ } “onlardan” kavli, { الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ } “onu çıkaranlar” ifadesinin sıfatıdır; bunlar da Müslümanlardan emir sahiplerinin seçkinleridir. Yani onu emir sahipleri topluluğuna iletirler, böylece emir sahiplerinden anlayış sahibi olanlar onu anlar; hepsinin anlaması ise daha evladır.
وَقَوْلُهُ: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ امْتِنَانٌ بِإِرْشَادِهِمْ إِلَى أَنْوَاعِ الْمَصَالِحِ، وَالتَّحْذِيرِ مِنَ الْمَكَائِدِ وَمِنْ حَبَائِلِ الشَّيْطَانِ وَأَنْصَارِهِ.
{ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } kavli; onları çeşitli maslahatlara yönlendirmek, tuzaklardan, şeytanın ve yandaşlarının hilelerinden sakındırmak suretiyle bir lütufta bulunmadır.
وَاسْتِثْنَاءُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْ عُمُومِ الْأَحْوَالِ الْمُؤَذّن بهَا لَاتَّبَعْتُمُ، أَيْ إِلَّا فِي أَحْوَالٍ قَلِيلَةٍ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ مَا يَشْمَلُ الْبَعْثَةَ فَمَا بَعْدَهَا، فَالْمُرَادُ بِالْقَلِيلِ الْأَحْوَالُ الَّتِي تَنْسَاقُ إِلَيْهَا النُّفُوسُ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ بِالْوَازِعِ الْعَقْلِيِّ أَوِ الْعَادِيِّ، وَإِنْ أُرِيدَ بِالْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ النَّصَائِحُ وَالْإِرْشَادُ فَالْمُرَادُ بِالْقَلِيلِ مَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنْ قَوَاعِدِ الْإِسْلَامِ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ اسْتِثْنَاءً من ضمير لَاتَّبَعْتُمُ أَيْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ، فَالْمُرَادُ مِنَ الِاتِّبَاعِ اتِّبَاعُ مِثْلِ هَذِهِ الْمَكَائِدِ الَّتِي لَا تَرُوجُ عَلَى أَهْلِ الرَّأْيِ من الْمُؤمنِينَ.
{ إِلَّا قَلِيلًا } istisnası, { لَاتَّبَعْتُمُ } ifadesinin hissettirdiği genel durumlardan yapılmıştır; yani “pek az durum müstesna” demektir. Şayet Allah'ın lütfu ve rahmetinden kasıt Peygamber'in gönderilişini ve sonrasını kapsayan şeyler ise, bu takdirde “az” ile kastedilen, nefislerin bazı durumlarda akli veya örfi bir engelleyici sâikle yöneldiği durumlardır. Eğer lütuf ve rahmet ile nasihatler ve irşat kastediliyorsa, “az” ile kastedilen İslam'ın kurallarından bilinen şeylerdir. Onu { لَاتَّبَعْتُمُ } kelimesindeki zamirden yapılmış bir istisna kılman da mümkündür; yani “içinizden pek azı müstesna” demektir. Bu durumda uymaktan kasıt, müminlerden basiret sahibi kimselere yutturulamayacak olan bu tür tuzaklara uymaktır.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٨٤]
[NİSÂ SURESİ (4): AYET 84]
فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً (٨٤)
{ فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً (٨٤) } “Artık Allah yolunda savaş! Sen ancak kendinden sorumlusun. Müminleri de [savaşa] teşvik et! Umulur ki Allah, inkâr edenlerin baskı ve gücünü engeller. Allah’ın baskı ve gücü daha çetin, cezalandırması daha şiddetlidir.”
تَفْرِيعٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ، وَمِنْ وَصْفِ الْمُثَبِّطِينَ عَنْهُ، وَالْمُتَذَمِّرِينَ مِنْهُ، وَالَّذِينَ يَفْتِنُونَ الْمُؤْمِنِينَ فِي شَأْنِهِ، لِأَنَّ جَمِيعَ ذَلِكَ قَدْ أَفَادَ الِاهْتِمَامَ بِأَمْرِ الْقِتَالِ، وَالتَّحْرِيضِ عَلَيْهِ، فَتَهَيَّأَ الْكَلَامُ لِتَفْرِيعِ الْأَمْرِ بِهِ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْفَاءَ فَصِيحَةً بَعْدَ تِلْكَ الْجُمَلِ الْكَثِيرَةِ، أَيْ: إِذَا كَانَ كَمَا عَلِمْتَ فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَهَذَا عَوْدٌ إِلَى مَا مَضَى مِنَ التَّحْرِيضِ عَلَى الْجِهَادِ، وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ. فَالْآيَةُ أَوْجَبَتْ عَلَى الرَّسُولِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Daha önce geçen savaş emrine, savaştan geri duranların, ondan sızlananların ve bu konuda müminleri fitneye düşürenlerin vasıflarına dayalı bir detaylandırmadır. Çünkü bütün bunlar savaş işine önem vermeyi ve ona teşvik etmeyi ifade etmiş, böylece söz onunla ilgili emri detaylandırmaya hazır hale gelmiştir. Bu kadar çok cümleden sonra fâ (فَـ) harfini fasîha yapman da mümkündür; yani: “Durum bildiğin gibi olduğuna göre, artık Allah yolunda savaş!” demektir. Bu da cihada teşvik konusuna bir dönüştür; aradaki kısımlar ise itirâzî [cümle]dir. Ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e
الْقِتَالَ، وَأَوْجَبَتْ عَلَيْهِ تَبْلِيغَ الْمُؤْمِنِينَ الْأَمْرَ بِالْقِتَالِ وَتَحْرِيضَهُمْ عَلَيْهِ، فَعَبَّرَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ [النِّسَاء: ٨٤] وَهَذَا الْأُسْلُوبُ طَرِيقٌ مِنْ طُرُقِ الْحَثِّ وَالتَّحْرِيضِ لِغَيْرِ الْمُخَاطَبِ، لِأَنَّهُ إِيجَابُ الْقِتَالِ عَلَى الرَّسُولِ، وَقَدْ عُلِمَ إِيجَابُهُ عَلَى جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِ: فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ [النِّسَاء: ٧٤] فَهُوَ أَمْرٌ لِلْقُدْوَةِ بِمَا يَجِبُ اقْتِدَاءُ النَّاسِ بِهِ فِيهِ. وَبَيَّنَ لَهُمْ عِلَّةَ الْأَمْرِ وَهِيَ رَجَاءُ كَفِّ بَأْسِ الْمُشْرِكِينَ، فَ (عَسَى) هُنَا مُسْتَعَارَةٌ لِلْوَعْدِ. وَالْمُرَادُ بِهِمْ هُنَا كُفَّارُ مَكَّةَ، فَالْآيَاتُ تَهْيِئَةٌ لِفَتْحِ مَكَّةَ.
savaşı farz kılmış, savaş emrini müminlere tebliğ etmeyi ve onları buna teşvik etmeyi de ona yüklemiştir. Bunu da Nisâ Suresi'ndeki [84]: { لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ } kavliyle ifade etmiştir. Bu üslup, muhatabın dışındakileri şevklendirip teşvik etme yollarından biridir; zira bu, savaşın Resûl'e farz kılınmasıdır. Oysa Nisâ Suresi'ndeki [74]: { فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ } kavliyle savaşın bütün müminlere farz kılındığı bilinmektedir. Dolayısıyla bu, insanların kendisine uyması gereken öndere yönelik bir emirdir. Onlara emrin gerekçesini de açıklamıştır ki o da müşriklerin gücünün ve baskısının kırılması ümididir. Buradaki { عَسَى } vaad için istiare yoluyla kullanılmıştır. Burada onlardan kasıt Mekke kâfirleridir; nitekim ayetler Mekke'nin fethine bir hazırlıktır.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا تَذْيِيلٌ لِتَحْقِيقِ الرَّجَاءِ أَوِ الْوَعْدِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا إِذَا شَاءَ إِظْهَارَ ذَلِكَ، وَمِنْ دَلَائِلِ الْمَشِيئَةِ امْتِثَالُ أَوَامِرِهِ الَّتِي مِنْهَا الِاسْتِعْدَادُ وَتَرَقُّبُ الْمُسَبِّبَاتِ مِنْ أَسْبَابِهَا.
{ وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا } cümlesi, ümidi veya vaadi kesinleştirmek için getirilmiş bir fezlekedir (tamamlayıcı cümle). Manası şudur: O, bunu açığa vurmayı dilediğinde gücü ve baskısı daha çetindir. Bu dilemenin göstergelerinden biri de O'nun emirlerine uymaktır ki hazırlık yapmak ve sonuçları sebeplerinden beklemek de bu emirlerdendir.
وَالتَّنْكِيلُ عِقَابٌ يَرْتَدِعُ بِهِ رَائِيهِ فَضْلًا عَنِ الَّذِي عُوقِبَ بِهِ.
Tenkîl (تَنْكِيل), cezalandırılan kimse şöyle dursun, onu görenin bile ibret alıp vazgeçeceği türden bir cezadır.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٨٥]
[NİSÂ SURESİ (4): AYET 85]
مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً (٨٥)
{ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً (٨٥) } “Kim güzel bir şefaatte bulunursa ondan kendisine bir pay olur. Kim de kötü bir şefaatte bulunursa ondan kendisine bir günah payı düşer. Allah her şeye güç yetirendir [ve gözetendir].”
اسْتِئْنَافٌ فِيهِ مَعْنَى التَّذْيِيلِ وَالتَّعْلِيلِ لِقَوْلِهِ: لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ [النِّسَاء: ٨٤] وَهُوَ بِشَارَةٌ لِلرَّسُولِ- ﵊ بِأَنَّ جِهَادَ الْمُجَاهِدِينَ بِدَعْوَتِهِ يَنَالُهُ مِنْهُ نَصِيبٌ عَظِيمٌ مِنَ الْأَجْرِ، فَإِنَّ تَحْرِيضَهُ إِيَّاهُمْ وَسَاطَةٌ بِهِمْ فِي خَيْرَاتٍ عَظِيمَةٍ، فَجَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِهَذَا الْحُكْمِ الْعَامِّ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي انْتِهَازِ فُرَصِ الْإِرْشَادِ. وَيُعْلَمُ مِنْ عُمُومِهَا أَنَّ التَّحْرِيضَ عَلَى الْقِتَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِنَ الشَّفَاعَةِ الْحَسَنَةِ، وَأَنَّ سَعْيَ الْمُثَبِّطِينَ لِلنَّاسِ مِنْ قَبِيلِ الشَّفَاعَةِ السَّيِّئَةِ، فَجَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِيذَانًا لِلْفَرِيقَيْنِ بِحَالَتِهِمَا. وَالْمَقْصُودُ مَعَ ذَلِكَ التَّرْغِيبُ فِي التَّوَسُّطِ فِي الْخَيْرِ وَالتَّرْهِيبُ مِنْ ضِدِّهِ.
Nisâ Suresi'ndeki [84]: { لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ } kavli için fezleke ve gerekçelendirme manası taşıyan bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır). Bu, Peygamber aleyhisselâm için, mücahitlerin onun davetiyle yaptıkları cihattan ötürü kendisine büyük bir ecir payı verileceğine dair bir müjdedir; zira onun onları teşvik etmesi, onları büyük hayırlara ulaştıran bir aracılıktır. Bu ayet, Kur'an'ın irşat fırsatlarını değerlendirme âdeti üzere bu genel hükümle gelmiştir. Ayetin umumundan anlaşılmaktadır ki, Allah yolunda savaşa teşvik etmek güzel şefaattendir; insanları geri durdurmaya çalışanların çabası ise kötü şefaat kabîlindendir. Dolayısıyla bu ayet, her iki zümreye de durumlarını bildirmek üzere gelmiştir. Bununla birlikte asıl amaç hayra aracılık etmeye özendirmek ve zıddından sakındırmaktır.
وَالشَّفَاعَةُ: الْوَسَاطَةُ فِي إِيصَالِ خَيْرٍ أَوْ دَفْعِ شَرٍّ، سَوَاءٌ كَانَتْ بِطَلَبٍ مِنَ الْمُنْتَفِعِ أَمْ لَا، وَتَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٨] ،
Şefaat: Faydalanacak kişinin talebi olsun ya da olmasın, bir hayrı ulaştırmada veya bir şerri defetmede aracılık etmektir. Bakara Suresi'ndeki [48]: { وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ } kavlinde daha önce geçmişti.
وَفِي الْحَدِيثِ «اشْفَعُوا
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “{ اشْفَعُوا }
فَلْتُؤْجَرُوا»
{ فَلْتُؤْجَرُوا } “Aracılık edin ki sevap kazanasınız”
. وَوَصْفُهَا بِالْحَسَنَةِ وَصْفٌ كَاشِفٌ لِأَنَّ الشَّفَاعَةَ لَا تُطْلَقُ إِلَّا عَلَى الْوَسَاطَةِ فِي الْخَيْرِ، وَأَمَّا إِطْلَاقُ الشَّفَاعَةِ عَلَى السَّعْيِ فِي جَلْبِ شَرٍّ فَهُوَ مُشَاكَلَةٌ، وَقَرِينَتُهَا وَصْفُهَا بِسَيِّئَةٍ، إِذْ لَا يُقَالُ (شَفَعَ) لِلَّذِي سَعَى بِجَلْبِ سُوءٍ.
.” Şefaatin “güzel” olarak nitelendirilmesi açıklayıcı bir nitelemedir (sıfat-ı kâşife); çünkü şefaat [aslen] sadece hayırda aracılık etmeye denir. Bir şerri getirmeye çabalamaya şefaat denilmesi ise müşâkeledir (lafız benzerliğidir); bunun karînesi de onun “kötü” olarak nitelenmesidir. Zira kötülük getirmeye çabalayan kimse için [hakiki anlamda] “şefaat etti (şefaa)” denilmez.
وَالنَّصِيبُ: الْحَظُّ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ: خَيْرًا كَانَ أَوْ شَرًّا، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٠٢] .
Nasîb (النَّصِيبُ): Hayır olsun şer olsun, her şeyden düşen pay/hissedir. Bakara Suresi'ndeki [202]: { أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } kavlinde geçmişti.
وَالْكِفْلُ- بِكَسْرِ الْكَافِ وَسُكُونِ الْفَاءِ- الْحَظُّ كَذَلِكَ، وَلَمْ يَتَبَيَّنْ لِي وَجْهُ اشْتِقَاقِهِ بِوُضُوحٍ. وَيُسْتَعْمَلُ الْكِفْلُ بِمَعْنَى الْمِثْلُ، فَيُؤْخَذُ مِنَ التَّفْسِيرَيْنِ أَنَّ الْكِفْلَ هُوَ الْحَظُّ الْمُمَاثِلُ لِحَظٍّ آخَرَ، وَقَالَ صَاحِبُ «اللِّسَانِ» : لَا يُقَالُ هَذَا كِفْلُ فُلَانٍ حَتَّى يكون قد هيّىء لِغَيْرِهِ مِثْلُهُ، وَلَمْ يَعْزُ هَذَا، وَنَسَبَهُ الْفَخْرُ إِلَى ابْنِ الْمُظَفَّرِ، وَلَمْ يَذْكُرْ ذَلِكَ أَحَدٌ غَيْرَ هَذَيْنِ فِيمَا عَلِمْتُ، وَلَعَلَّهُ لَا يُسَاعِدُ عَلَيْهِ الِاسْتِعْمَالُ. وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ [الْحَدِيد: ٢٨] . وَهَلْ يُحْتَجُّ بِمَا قَالَهُ ابْنُ الْمُظَفَّرِ- وَابْنُ الْمُظَفَّرِ هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ الْمُظَفَّرِ الْحَاتِمِيُّ الْأَدِيبُ مُعَاصِرُ الْمُتَنَبِّي-. وَفِي مُفْرَدَاتِ الرَّاغِبِ أَنَّ الْكِفْلَ هُوَ الْحَظُّ مِنَ الشَّرِّ وَالشِّدَّةِ، وَأَنَّهُ مُسْتَعَارٌ مِنَ الْكِفْلِ وَهُوَ الشَّيْءُ الرَّدِيءُ، فَالْجَزَاءُ فِي جَانِبِ الشَّفَاعَةِ الْحَسَنَةِ بِأَنَّهُ نَصِيبٌ إِيمَاءً إِلَى أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ لَهُ أَجْرٌ أَكْثَرُ مِنْ ثَوَابِ مَنْ شَفَعَ عِنْدَهُ.
Kifl (الْكِفْلُ) —kâf'ın kesresi ve fâ'nın sükûnu ile— aynı şekilde pay/hisse demektir; türeyiş yönü bana açıkça belirginleşmiş değildir. Kifl, “misil/benzer” anlamında da kullanılır. Bu iki tefsirden anlaşıldığına göre kifl, başka bir paya denk olan paydır. Lisânü'l-Arab sahibi şöyle demiştir: “Başkasına da bir benzeri hazırlanmadıkça 'bu falancanın kifli/payıdır' denilmez.” Yazar bunu kime dayandırdığını belirtmemiştir; Fahreddin [er-Râzî] ise bunu İbnü'l-Muzaffer'e nispet etmiştir. Bildiğim kadarıyla bu ikisinden başka bunu zikreden olmamıştır; belki de kullanım bunu desteklememektedir. Nitekim Yüce Allah Hadîd Suresi'nde [28]: { يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } “Size rahmetinden iki pay versin” buyurmuştur. İbnü'l-Muzaffer'in —ki İbnü'l-Muzaffer, Mütenebbî'nin çağdaşı edebiyatçı Muhammed b. el-Hasen b. el-Muzaffer el-Hâtimî'dir— söylediği delil olarak kabul edilir mi? Râgıb'ın Müfredât'ında ise kifl'in şerden ve şiddetten düşen pay olduğu, kalitesiz/değersiz şey demek olan kiflden istiare edildiği belirtilmektedir. Güzel şefaat tarafındaki karşılığın “nasip” olarak ifade edilmesi, şefaat edenin yanında şefaat edilen kimseden daha fazla ecre sahip olabileceğine bir işarettir.
وَجُمْلَةُ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً
{ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا } “Allah her şeye gücü yetendir” cümlesi, { مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً } “Kim güzel bir şefaatte bulunursa” cümlesine bir tezyildir (tamamlayıcıdır);
الْآيَةَ، لِإِفَادَةِ أَنَّ اللَّهَ يُجَازِي عَلَى كُلِّ عَمَلٍ بِمَا يُنَاسِبُهُ مِنْ حُسْنٍ أَوْ سُوءٍ.
ayetine fezlekedir (tamamlayıcıdır); Allah'ın her amele iyilik veya kötülük cinsinden kendisine uygun olan karşılığı vereceğini bildirmek içindir.
وَالْمُقِيتُ الْحَافِظُ، وَالرَّقِيبُ، وَالشَّاهِدُ، وَالْمُقْتَدِرُ. وَأَصْلُهُ عِنْدَ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَافِظُ. وَهُوَ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَقَاتَ إِذَا أَعْطَى الْقُوتَ، فَوَزْنُهُ مُفْعِلٌ وَعَيْنُهُ وَاوٌ. وَاسْتُعْمِلَ مَجَازًا فِي مَعَانِي الْحِفْظِ وَالشَّهَادَةِ بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ، لِأَنَّ مَنْ يُقِيتُ أَحَدًا فَقَدْ حَفِظَهُ مِنَ الْخَصَاصَةِ أَوْ مِنَ الْهَلَاكِ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الِاطِّلَاعِ، أَوْ مُضَمَّنٌ مَعْنَاهُ، كَمَا يَنْبِيءُ عَنْهُ تَعْدِيَتُهُ بِحَرْفِ (عَلَى) . وَمِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى الْمُقِيتُ، وَفَسَّرَهُ الْغَزَالِيُّ بِمُوَصِّلِ الْأَقْوَاتِ. فَيُؤَوَّلُ إِلَى مَعْنَى الرَّازِقِ، إِلَّا أَنَّهُ أَخَصُّ، وَبِمَعْنَى الْمُسْتَوْلِي عَلَى الشَّيْءِ الْقَادِرِ عَلَيْهِ، وَعَلَيْهِ يَدُلُّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً فَيَكُونُ رَاجِعًا إِلَى الْقُدْرَة وَالْعلم.
Mukît (الْمُقِيتُ); koruyan, gözeten, şahit olan ve güç yetirendir. Ebû Ubeyde'ye göre asıl anlamı koruyandır. Gıda verdiğinde kullanılan “ekāte” (أَقَاتَ) fiilinin ismi fâilidir; kalıbı müf'il (مُفْعِل) olup aynü'l-fiili vâv'dır. Lüzum alâkasıyla mecaz olarak koruma ve şahitlik anlamlarında kullanılmıştır; zira birine gıda veren kimse onu muhtaçlıktan yahut helak olmaktan korumuş olur. Burada ise muttali olma (bilme/gözetme) anlamında kullanılmıştır veya “alâ” (عَلَى) harfiyle geçişli kılınmasının hissettirdiği üzere bu anlamı içermektedir. Mukît, Yüce Allah'ın isimlerindendir; Gazzâlî onu gıdaları ulaştıran şeklinde tefsir etmiştir. Bu durumda rızık veren manasına varır, ancak ondan daha özeldir. Bir şeye hâkim ve ona güç yetiren anlamına da gelir; Yüce Allah'ın { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً } kavli de buna delalet eder; böylece kudret ve ilme râci olur.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٨٦]
[NİSÂ SURESİ (4): AYET 86]
وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً (٨٦)
{ وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً (٨٦) } “Bir selâm ile selâmlandığınız zaman, siz de ondan daha güzeliyle selâm verin veya onu aynıyla iade edin. Şüphesiz Allah, her şeyi hakkıyla hesap edendir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً [النِّسَاء: ٨٥] بِاعْتِبَارِ مَا قُصِدَ مِنَ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ عَلَيْهَا، وَهُوَ التَّرْغِيبُ فِي الشَّفَاعَةِ الْحَسَنَةِ وَالتَّحْذِيرُ مِنَ الشَّفَاعَةِ السَّيِّئَةِ، وَذَلِكَ يَتَضَمَّنُ التَّرْغِيبَ فِي قَبُولِ الشَّفَاعَةِ الْحَسَنَةِ وَرَدِّ الشَّفَاعَةِ السَّيِّئَةِ. وَإِذْ قَدْ كَانَ مِنْ شَأْنِ الشَّفِيعِ أَنْ يَدْخُلَ عَلَى الْمُسْتَشْفَعِ إِلَيْهِ بِالسَّلَامِ اسْتِئْنَاسًا لَهُ لِقَبُولِ الشَّفَاعَةِ، فَالْمُنَاسَبَةُ فِي هَذَا الْعَطْفِ هِيَ أَنَّ الشَّفَاعَةَ تَقْتَضِي حُضُورَ الشَّفِيعِ عِنْدَ الْمَشْفُوعِ إِلَيْهِ، وَأَنَّ صِفَةَ تَلَقِّي الْمَشْفُوعِ إِلَيْهِ لِلشَّفِيعِ تُؤْذِنُ بِمِقْدَارِ اسْتِعْدَادِهِ لِقَبُولِ الشَّفَاعَةِ، وَأَنَّ أَوَّلَ بَوَادِرِ اللِّقَاءِ هُوَ السَّلَامُ وَرَدُّهُ، فَعَلَّمَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ أَدَبَ الْقَبُولِ وَاللِّقَاءِ فِي الشَّفَاعَةِ وَغَيْرِهَا- وَقَدْ كَانَ لِلشَّفَاعَاتِ عِنْدَهُمْ شَأْنٌ عَظِيمٌ.
Nisâ Suresi'ndeki [85]: { مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً } cümlesine matuftur; matufun aleyh olan cümleden kastedilen mana göz önünde bulundurulmuştur ki o da güzel şefaate teşvik etmek ve kötü şefaatten sakındırmaktır. Bu da güzel şefaati kabul etmeye ve kötü şefaati geri çevirmeye teşviki içerir. Şefaatçinin âdeti, şefaatin kabulüne zemin hazırlayıp ortamı yumuşatmak için şefaat dilenen kimsenin yanına selamla girmek olduğundan, bu atfın münasebeti şudur: Şefaat, şefaatçinin şefaat dilenenin yanında bulunmasını gerektirir; şefaat dilenenin şefaatçiyi karşılama biçimi de şefaati kabule ne derece hazır olduğunu gösterir; karşılaşmanın ilk adımı ise selam vermek ve onu almaktır. Bu sebeple Allah Müslümanlara şefaatte ve diğer durumlarda kabul ve karşılaşma adabını öğretmiştir —ki şefaatlerin onlar nezdinde çok büyük bir yeri vardı.
وَفِي الْحَدِيثِ: مَرَّ رَجُلٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: مَاذَا تَقُولُونَ فِيهِ؟ قَالُوا: هَذَا جَدِيرٌ إِنْ شَفَعَ أَنْ يُشَفَّعَ
Hadiste şöyle geçmektedir: Bir adam geçti, Resûlullah: “Bu adam hakkında ne dersiniz?” buyurdu. Onlar: “Bu kişi, şefaat ederse şefaati kabul edilmeye layık biridir” dediler
... الْحَدِيثَ- حَتَّى إِذَا قَبِلَ الْمُسْتَشْفَعُ إِلَيْهِ الشَّفَاعَةَ كَانَ قَدْ طَيَّبَ خَاطِرَ الشَّفِيعِ، وَإِذَا لَمْ يَقْبَلْ كَانَ فِي حُسْنِ التَّحِيَّةِ مَرْضَاةٌ لَهُ عَلَى الْجُمْلَةِ. وَهَذَا دَأْبُ الْقُرْآنِ فِي انْتِهَازِ فُرَصِ الْإِرْشَادِ وَالتَّأْدِيبِ.
... hadis devam eder— öyle ki şefaat dilenen kişi şefaati kabul ederse şefaatçinin gönlünü hoş etmiş olur; şayet kabul etmezse güzel bir selamlamada onun için genel bir hoşnutluk bulunur. Kur'an'ın irşat ve terbiye fırsatlarını değerlendirmedeki tutumu işte böyledir.
وَبِهَذَا الْبَيَانِ تَنْجَلِي عَنْكَ الْحَيْرَةُ الَّتِي عَرَضَتْ فِي تَوْجِيهِ انْتِظَامِ هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ سَابِقَتِهَا، وَتَسْتَغْنِي عَنِ الِالْتِجَاءِ إِلَى الْمُنَاسَبَاتِ الضَّعِيفَةِ الَّتِي صَارُوا إِلَيْهَا.
Bu açıklama ile, bu ayetin bir önceki ayetle olan irtibatını kurmada ortaya çıkan tereddüt senden kalkmış olur ve onların başvurduğu zayıf münasebetlere sığınma ihtiyacı duymazsın.
وَقَدْ دَلَّ قَوْلُهُ: فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها عَلَى الْأَمْرِ بِرَدِّ السَّلَامِ، وَوُجُوبِ الرَّدِّ لأنّ أصل صغية الْأَمْرِ أَنْ يَكُونَ لِلْوُجُوبِ عَلَى مُقْتَضَى مَذْهَبِ الْجُمْهُورِ فِي مَحْمَلِ صِيغَةِ الْأَمْرِ،
{ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها } kavli, selama karşılık vermeyi emretmeye ve selama karşılık vermenin vücûbuna (farziyetine) delalet etmiştir; çünkü cumhurun emir sîgası konusundaki mezhebinin gereğine göre emir sîgasının aslı vücûb içindir.
وَلِذَلِكَ اتَّفَقَ الْفُقَهَاءُ عَلَى وُجُوبِ رَدِّ السَّلَامِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا إِذَا كَانَ الْمُسَلَّمُ عَلَيْهِمْ جَمَاعَةً هَلْ يَجِبُ الرَّدُّ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ: فَقَالَ مَالِكٌ: هُوَ وَاجِبٌ عَلَى الْجَمَاعَةِ وُجُوبَ الْكِفَايَةِ فَإِذَا رَدَّ وَاحِدٌ مِنَ الْجَمَاعَةِ أَجْزَأَ عَنْهُمْ، وَوَرَدَ فِي ذَلِكَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ عَلَى أَنَّهُ إِذَا كَانَتِ الْجَمَاعَةُ كَثِيرَةً يَصِيرُ رَدُّ الْجَمِيعِ غَوْغَاءَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: الرَّدُّ فَرْضٌ عَلَى كُلِّ شَخْصٍ مِنَ الْجَمَاعَةِ بِعَيْنِهِ. وَلَعَلَّ دَلِيلَهُ فِي ذَلِكَ الْقِيَاسُ.
Bu sebeple fakihler selama karşılık vermenin farz olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Ardından, selam verilenler bir topluluk olduğunda onlardan her bir ferdin karşılık vermesinin gerekip gerekmediği konusunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik şöyle demiştir: Topluluk üzerine bu farz-ı kifayedir; topluluktan bir kişi karşılık verirse diğerlerinin yerine yeterli olur. Bu hususta sahih bir hadis de vârid olmuştur; üstelik topluluk kalabalık olduğunda hepsinin karşılık vermesi bir uğultuya dönüşür. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Karşılık vermek, topluluktaki her bir şahsın bizzat kendisine farzdır. Bu konudaki delili muhtemelen kıyastır.
وَدَلَّ قَوْلُهُ: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ عَلَى أَنَّ ابْتِدَاءَ السَّلَامِ شَيْءٌ مَعْرُوفٌ بَيْنَهُمْ، وَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها، وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ النُّورِ [٢٧] .
{ وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ } kavli, selamı ilk başlatan olmanın aralarında bilinen bir şey olduğuna delalet etmiştir; bunun delili Nûr Suresi'nde [27] gelecek olan Yüce Allah'ın: “{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها }” “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere, geldiğinizi fark ettirip [izin almadıkça] ve ev halkına selâm vermedikçe girmeyin” kavlidir.
وَأَفَادَ قَوْلُهُ: بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها التَّخْيِيرَ بَيْنَ الْحَالَيْنِ، وَيُعْلَمُ مِنْ تَقْدِيمِ قَوْلِهِ:
{ بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } kavli, iki durum arasında muhayyerlik ifade etmiştir; şu sözün öne alınmasından ise anlaşılmaktadır ki:
بِأَحْسَنَ مِنْها أَنَّ ذَلِكَ أَفْضَلُ.
{ بِأَحْسَنَ مِنْها } ifadesi, bunun daha faziletli olduğunu göstermektedir.
وَحَيَّى أَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ دَعَا لَهُ بِالْحَيَاةِ، وَلَعَلَّهُ مِنْ قَبِيلِ النَّحْتِ مِنْ قَوْلِ الْقَائِلِ: حَيَّاكَ اللَّهُ، أَيْ وَهَبَ لَكَ طُولَ الْحَيَاةِ. فَيُقَالُ لِلْمَلِكِ: حَيَّاكَ اللَّهُ. وَلِذَلِكَ جَاءَ فِي دُعَاءِ التَّشَهُّدِ (التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ) أَيْ هُوَ مُسْتَحِقُّهَا لَا مُلُوكُ النَّاسِ. وَقَالَ النَّابِغَةُ:
Hayyâ (حَيَّى) fiilinin dildeki aslı, onun için hayat (uzun ömür) dileğinde bulunmaktır. Bu kelime, birinin “hayyâkallâh” (Allah sana hayat versin), yani “sana uzun ömür bağışlasın” sözünden yapılmış bir neht (kısaltma) kabilinden olabilir. Nitekim hükümdara “hayyâkallâh” denirdi. Bu sebeple teşehhüt duasında “et-tahiyyâtu lillâh” (tahiyyeler/mülk ve saygılar Allah'ındır) ifadesi gelmiştir; yani bunlar insanların hükümdarlarına değil, sadece O'na aittir. Nâbiğa şöyle demiştir:
يُحَيَّوْنَ بِالرَّيْحَانِ يَوْمَ السَّبَاسِبِ أَيْ يُحَيَّوْنَ مَعَ تَقْدِيمِ الرَّيْحَانِ فِي يَوْمِ عِيدِ الشَّعَانِينِ- وَكَانَتِ التَّحِيَّةُ خَاصَّةً بِالْمُلُوكِ بِدُعَاءِ (حَيَّاكَ اللَّهُ) غَالِبًا، فَلِذَلِكَ أَطْلَقُوا التَّحِيَّةَ عَلَى الْمُلْكِ فِي قَوْلِ زُهَيْر بن جنّات الْكَلْبِيِّ:
“Sebâsib gününde reyhanlarla selamlanırlar” yani Palmiye Pazarı (Şaânîn) bayramı gününde kendilerine reyhan sunularak selamlanırlar. Tahiyye çoğu zaman “hayyâkallâh” duasıyla hükümdarlara mahsustu; bu sebeple Züheyr b. Cennât el-Kelbî'nin şu sözünde tahiyyeyi mülk (hükümdarlık) yerine kullanmışlardır:
وَلَكُلُّ مَا نَالَ الْفَتَى ... قَدْ نِلْتُهُ إِلَّا التَّحِيَّةَ
“Bir yiğidin elde ettiği her şeyi ... ben de elde ettim, tahiyye (hükümdarlık) müstesna.”
يُرِيدُ أَنَّهُ بَلَغَ غَايَةَ الْمَجْدِ سِوَى الْمُلْكِ. وَهُوَ الَّذِي عَنَاهُ الْمَعَرِّيُّ بِقَوْلِهِ:
Hükümdarlık dışında şerefin ve yüceliğin zirvesine ulaştığını kastetmektedir. el-Maarrî'nin şu sözüyle kastettiği de budur:
تَحِيَّةُ كِسْرَى فِي الثَّنَاءِ وَتُبَّعِ ... لِرَبْعِكِ لَا أَرْضَى تَحِيَّةَ أَرْبُعِ
“Övgüde Kisrâ ve Tübba'ın selamı ... senin yurduna olsun; yurtların sıradan selamına razı olmam.”
وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ آدَابِ الْإِسْلَامِ: عَلَّمَ اللَّهُ بِهَا أَنْ يَرُدُّوا عَلَى الْمُسَلِّمِ بِأَحْسَنَ مِنْ سَلَامِهِ أَوْ بِمَا يُمَاثِلُهُ، لِيَبْطُلَ مَا كَانَ بَيْنَ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ تَفَاوُتِ السَّادَةِ وَالدَّهْمَاءِ. وَتَكُونُ التَّحِيَّةُ أَحْسَنَ بِزِيَادَةِ الْمَعْنَى، فَلِذَلِكَ قَالُوا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ [الذاريات:
Bu ayet İslam edeplerindendir: Allah bununla, Câhiliye dönemindeki efendiler ile halk tabakası arasındaki ayrımcılığı ortadan kaldırmak için, selam verene selamından daha güzeliyle yahut bir benzeriyle karşılık vermelerini öğretmiştir. Selamın daha güzel olması mananın ziyadeleşmesiyle olur. Bu sebeple Yüce Allah'ın Zâriyât Suresi'ndeki [25]: { فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ } kavli hakkında şöyle demişlerdir:
٢٥] : إِنَّ تَحِيَّةَ إِبْرَاهِيمَ كَانَتْ أَحْسَنَ إِذْ عَبَّرَ عَنْهَا بِمَا هُوَ أَقْوَى فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَهُوَ رَفْعُ الْمَصْدَرِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الثَّبَاتِ وَتَنَاسِي الْحُدُوثِ الْمُؤْذِنِ بِهِ نَصْبُ الْمَصْدَرِ، وَلَيْسَ فِي لُغَةِ إِبْرَاهِيمَ مِثْلُ ذَلِكَ وَلَكِنَّهُ مِنْ بَدِيعِ التَّرْجَمَةِ، وَلِذَلِكَ جَاءَ فِي تَحِيَّةِ الْإِسْلَامِ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، وَفِي رَدِّهَا وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ لِأَنَّ تَقْدِيمَ الظَّرْفِ فِيهِ لِلِاهْتِمَامِ بِضَمِيرِ الْمُخَاطَبِ. وَقَالَ بَعْضُ
İbrahim'in selamı daha güzeldi; çünkü onu Arap kelamında daha kuvvetli olan bir biçimde ifade etmiştir ki o da sürekliliğe delalet etmek ve masdarın fetha (mensub) olmasının hissettirdiği geçiciliği unutturmak için masdarı merfu yapmaktır. İbrahim'in dilinde böyle bir şey yoktu; fakat bu, Kur'an'ın eşsiz tercümesindendir. İşte bu sebeple İslam selamında “es-selâmü aleyküm” ve ona verilen karşılıkta ise “ve aleykümü's-selâm” denilmiştir; zira buradaki zarfın öne alınması, muhatabın zamirine önem vermek içindir. Bazı
النَّاسِ: إِنَّ الْوَاوَ فِي رَدِّ السَّلَامِ تُفِيدُ مَعْنَى الزِّيَادَةِ فَلَوْ كَانَ الْمُسَلِّمُ بَلَغَ غَايَةَ التَّحِيَّةِ أَنْ يَقُولَ:
insanlar şöyle demiştir: Selamın cevabındaki vâv (وَ) harfi ziyadelik manası ifade eder; dolayısıyla selam veren kişi selamın son noktası olan şu sözü söylemiş olsa bile:
السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَإِذَا قَالَ الرَّادُّ: «وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ» إِلَخْ، كَانَ قَدْ رَدَّهَا بِأَحْسَنَ مِنْهَا بِزِيَادَةِ الْوَاوِ، وَهَذَا وَهْمٌ.
“es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtuh”, karşılık veren kişi: “Ve aleykümü's-selâm...” vb. dediğinde, vâv harfinin ziyadeliği sebebiyle ona daha güzeliyle karşılık vermiş sayılır; oysa bu bir yanılgıdır.
وَمَعْنَى (رُدُّوهَا) رُدُّوا مِثْلَهَا، وَهَذَا كَقَوْلِهِمْ: عِنْدِي دِرْهَمٌ وَنِصْفُهُ، لِظُهُورِ تَعَذُّرِ رَدِّ ذَاتِ التَّحِيَّةِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُها [النِّسَاء: ١٧٦] فَعَادَ ضَمِيرُ «وَهُوَ» وَهَاءُ «يَرِثُهَا» إِلَى اللَّفْظَيْنِ لَا إِلَى الذَّاتَيْنِ، وَدَلَّ الْأَمْرُ عَلَى وُجُوبِ رَدِّ السَّلَامِ، وَلَا دَلَالَةَ فِي الْآيَةِ عَلَى حُكْمِ الِابْتِدَاءِ بِالسَّلَامِ، فَذَلِكَ ثَابِتٌ بِالسُّنَّةِ لِلتَّرْغِيبِ فِيهِ. وَقَدْ ذَكَرُوا أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا لَا يُقَدِّمُونَ اسْمَ الْمُسَلَّمِ عَلَيْهِ الْمَجْرُورِ بِعَلَى فِي ابْتِدَاءِ السَّلَامِ إِلَّا فِي الرِّثَاءِ، فِي مِثْلِ قَوْلِ عَبْدَةَ بْنِ الطّيب:
{ رُدُّوها } lafzının anlamı “onun benzeriyle karşılık verin” demektir. Bu, “yanımda bir dirhem ve onun yarısı var” sözleri gibidir; zira selamın bizzat kendisini geri vermenin imkânsızlığı açıktır. Nitekim Yüce Allah'ın Nisâ Suresi'ndeki [176]: { إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُها } kavlinde “ve hüve” (وَهُوَ) zamiri ile “yerisühâ”daki (يَرِثُها) hâ zamiri bizzat şahıslara değil iki lafza dönmektedir. Emir, selama karşılık vermenin vücûbuna delalet etmiştir; ancak ayette selama ilk başlama hükmüne dair bir delalet yoktur; zira bu husus teşvik edilmek üzere sünnetle sabittir. Nitekim Arapların selama başlarken “alâ” ile mecrur olan selam verilenin ismini, mersiye dışında öne almadıklarını zikretmişlerdir; Abde b. et-Tabîb'in şu sözünde olduğu gibi:
عَلَيْك السَّلَام اللَّهِ قَيْسُ بْنَ عَاصِمٍ ... وَرَحْمَتُهُ مَا شَاءَ أَنْ يَتَرَحَّمَا
“Sana Allah'ın selamı olsun ey Kays b. Âsım ... ve rahmet etmek istediği müddetçe rahmeti de.”
وَفِي قَوْلِ الشَّمَّاخِ:
Şemmâh'ın şu sözünde olduğu gibi:
عَلَيْكَ سَلَامٌ مِنْ أَمِيرٍ وَبَارَكَتْ ... يَدُ اللَّهِ فِي ذَاكَ الْأَدِيمِ الْمُمَزَّقِ
“Sana bir emirden selam olsun; bereket versin ... Allah'ın eli o parçalanmış deriye (bedene).”
يَرْثِي عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ أَوْ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ.
Osman b. Affân veya Ömer b. el-Hattâb için mersiye söylemektedir.
روى أَبُو دَاوُود أَنَّ جَابِرَ بْنَ سُلَيْمٍ سَلَّمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: عَلَيْكَ السَّلَامُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ لَهُ: «إِنَّ عَلَيْكَ السَّلَامُ تَحِيَّةُ الْمَوْتَى، قُلِ، السَّلَامُ عَلَيْكَ»
Ebû Dâvûd, Câbir b. Süleym'in Resûlullah ﷺ'e selam verip “Aleyke's-selâm yâ Resûlallâh” dediğini, [Resûlullah'ın] da ona şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Şüphesiz 'Aleyke's-selâm' ölülerin selamıdır; sen 'es-Selâmu aleyke' de.”
. وَالتَّذْيِيلُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً لِقَصْدِ الِامْتِنَانِ بِهَذِهِ التَّعْلِيمَاتِ النَّافِعَةِ.
{ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً } kavliyle fezleke yapılması (cümleye son verilmesi), bu faydalı talimatlarla lütufta bulunulduğunu bildirmek içindir.
وَالْحَسِيبُ: الْعَلِيمُ وَهُوَ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ: مِنْ حَسِبَ- بِكَسْرِ السِّينِ- الَّذِي هُوَ مِنْ أَفْعَالِ الْقَلْبِ، فَحُوِّلَ إِلَى فَعُلَ- بِضَمِّ عَيْنِهِ- لَمَّا أُرِيدَ بِهِ أَنَّ الْعِلْمَ وَصْفٌ ذَاتِيٌّ لَهُ، وَبِذَلِكَ نَقَصَتْ تَعْدِيَتُهُ فَاقْتَصَرَ عَلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، ثُمَّ ضُمِّنَ مَعْنَى الْمُحْصِي فعدي إِلَيْهِ بعلى. وَيَجُوزُ كَوْنُهُ مِنْ أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ. قِيلَ: الْحَسِيبُ هُنَا بِمَعْنَى الْمُحَاسِبِ، كَالْأَكِيلِ وَالشَّرِيبِ. فَعَلَى كَلَامِهِمْ يَكُونُ التَّذْيِيلُ وَعْدًا بِالْجَزَاءِ عَلَى قَدْرِ فَضْلِ رَدِّ السَّلَامِ، أَو بالجزاء السّيّء عَلَى تَرْكِ الرَّدِّ مِنْ أَصْلِهِ، وَقَدْ أُكِّدَ وَصْفُ اللَّهِ بِحَسِيبٍ بِمُؤَكِّدَيْنِ: حَرْفُ (إِنَّ) وَفِعْلُ (كَانَ) الدَّالُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ وَصْفٌ مقرّر أزلي.
Hasîb (الْحَسِيبُ): Bilen (el-Alîm) demektir ve sıfat-ı müşebbehedir: Kalp fiillerinden olan sîn harfinin kesresi ile “hasibe” (حَسِبَ) fiilinden gelir; ilmin O'nun zâtî bir sıfatı olduğu kastedildiğinde ayn harfinin zammesi ile fa'ule (فَعُلَ) kalıbına aktarılmıştır. Böylece geçişliliği azalmış ve tek bir mef'ûle münhasır kalmıştır; ardından sayıp döken/hesap eden manası yüklenerek “alâ” harfiyle geçişli kılınmıştır. Mübalağa sîgalarından olması da caizdir. Denilmiştir ki: Buradaki hasîb, ekîl (yiyen/yiyici) ve şerîb (içen/içici) gibi muhâsib (hesap soran/karşılık veren) manasındadır. Onların bu sözüne göre fezleke, selamı almanın fazileti ölçüsünde mükafat vaadi veya selamı kökten terk etmeye karşılık kötü bir ceza vaadi olur. Allah'ın hasîb vasfı iki pekiştirici ile teyit edilmiştir: İnne (إِنَّ) edatı ve bu vasfın ezelî ve sabit bir nitelik olduğuna delalet eden kâne (كَانَ) fiili.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٨٧]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 87]
اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً (٨٧)
{ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً (٨٧) } “Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizleri elbette bir araya toplayacaktır. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، جَمَعَ تَمْجِيدَ اللَّهِ، وَتَهْدِيدًا، وتحذيرا من مُخَالف أَمْرِهِ، وَتَقْرِيرًا لِلْإِيمَانِ بِيَوْمِ الْبَعْثِ، وَرَدًّا لِإِشْرَاكِ بَعْضِ الْمُنَافِقِينَ وَإِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ.
[Bu cümle], Allah'ı tazim etmeyi, O'nun emrine karşı gelenleri tehdit ve sakındırmayı, yeniden diriliş gününe imanı pekiştirmeyi ve bazı münafıkların şirki ile dirilişi inkârlarını reddetmeyi bünyesinde toplayan ibtidâî bir isti'nâftır (söz başıdır).
فَاسْمُ الْجَلَالَةِ مُبْتَدَأٌ. وَجُمْلَةُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَخَبَرِهِ لِتَمْجِيدِ اللَّهِ.
Lafza-i Celâl mübtedadır. { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } cümlesi ise Allah'ı tazim etmek amacıyla mübteda ile haber arasına girmiş bir ara cümledir (mûteriza).
وَجُمْلَةُ لَيَجْمَعَنَّكُمْ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ وَاقِعٍ جَمِيعُهُ مَوْقِعَ الْخَبَرِ عَنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ. وَأُكِّدَ هَذَا الْخَبَرُ: بِلَامِ الْقَسَمِ، وَنُونِ التَّوْكِيدِ، وَبِتَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ، لِتَقْوِيَةِ تَحْقِيقِ هَذَا الْخَبَرِ. إِبْطَالًا لِإِنْكَارِ الَّذِينَ أَنْكَرُوا الْبَعْثَ.
{ لَيَجْمَعَنَّكُمْ } cümlesi ise, bütünüyle Lafza-i Celâl'in haberi konumunda bulunan mahzûf bir yeminin cevabıdır. Bu haber; dirilişi inkâr edenlerin inkârını boşa çıkarmak üzere haberin tahakkukunu güçlendirmek için kasem lâmı, tekit nûnu ve müsnedün ileyhin fiilî haberin önüne geçirilmesiyle tekit edilmiştir.
وَمَعْنَى لَا رَيْبَ فِيهِ نَفْيٌ أَنْ يَتَطَرَّقَهُ جِنْسُ الرَّيْبِ وَالشَّكِّ أَيْ فِي مَجِيئِهِ، وَالْمَقْصُودُ لَا رَيْبَ حَقِيقِيًّا فِيهِ، أَوْ أَنَّ ارْتِيَابَ الْمُرْتَابِينَ لِوَهَنِهِ نُزِّلَ مَنْزِلَةَ الْجِنْسِ الْمَعْدُومِ.
{ لَا رَيْبَ فِيهِ } ifadesinin anlamı; o günün gelmesi hususuna hiçbir şüphe ve tereddüt cinsinin ilişemeyeceğini nefyetmektir (olumsuzlamaktır). Yani onda gerçek anlamda hiçbir şüphe yoktur veya şüpheye düşenlerin şüphesi, zayıflığından ötürü yok hükmünde sayılmıştır.
وَالِاسْتِفْهَامُ عَنْ أَنْ يَكُونَ أَحَدٌ أَصْدَقَ مِنَ اللَّهِ هُوَ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ. وَ «حَدِيثًا» تَمْيِيزٌ لِنِسْبَةِ فعل التَّفْضِيل.
Allah'tan daha doğru sözlü birinin bulunup bulunmadığına dair soru, inkârî bir istifhamdır (reddetme amaçlı sorudur). { حَدِيثاً } kelimesi ise tafdîl kalıbının nispetinden yapılan temyizdir.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٨٨]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 88]
فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (٨٨)
{ فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (٨٨) } “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz? Oysa Allah, kazandıkları (günahlar) yüzünden onları baş aşağı etmiştir (küfürlerine geri döndürmüştür). Allah'ın saptırdığını siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın.”
تَفْرِيعٌ عَنْ أَخْبَارِ الْمُنَافِقِينَ الَّتِي تَقَدَّمَتْ، لِأَنَّ مَا وُصِفَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ لَا يَتْرُكُ شَكًّا عِنْدَ الْمُؤمنِينَ فِي حَيْثُ طَوِيَّتِهِمْ وَكُفْرِهِمْ، أَوْ هُوَ تَفْرِيعٌ عَنْ قَوْلِهِ: وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً [النِّسَاء: ٨٧] . وَإِذْ قَدْ حَدَّثَ اللَّهُ عَنْهُمْ بِمَا وَصَفَ مِنْ سَابِقِ الْآيِ، فَلَا يَحِقُّ التَّرَدُّدُ فِي سُوءِ نَوَايَاهُمْ وَكُفْرِهِمْ، فَمَوْقِعُ الْفَاءِ هَنَا نَظِيرُ مَوْقِعِ الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ
[Bu ayet], daha önce geçen münafıklar hakkındaki haberlerin bir neticesidir (tafrîidir). Çünkü onların nitelenen bu halleri, iç dünyalarının kötülüğü ve küfürleri hususunda müminlerin zihninde hiçbir şüphe bırakmaz. Ya da { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً } [Nisâ: 87] buyruğunun bir neticesidir. Mademki Allah önceki ayetlerde onların durumunu bu şekilde haber vermiştir, artık onların kötü niyetleri ve küfürleri hakkında tereddüt etmek doğru olmaz. Dolayısıyla buradaki fâ (فَـ) harfinin konumu, Nisâ suresindeki { فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } kavlindeki fâ harfinin konumu gibidir.
وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّعْجِيبِ وَاللَّوْمِ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمُنافِقِينَ لِلْعَهْدِ، وفِئَتَيْنِ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ بِاللَّامِ فَهِيَ قَيْدٌ لِعَامِلِهِ، الَّذِي هُوَ التَّوْبِيخُ، فَعُلِمَ أَنَّ مَحَلَّ التَّوْبِيخِ هُوَ الِانْقِسَامُ: فِي الْمُنافِقِينَ مُتَعَلِّقٌ بِفِئَتَيْنِ لِتَأْوِيلِهِ بِمَعْنَى «مُنْقَسِمِينَ» ، وَمَعْنَاهُ: فِي شَأْنِ الْمُنَافِقِينَ، لِأَنَّ الْحُكْمَ لَا يَتَعَلَّقُ بِذَوَاتِ الْمُنَافِقِينَ.
İstifham, hayret bildirme ve kınama içindir. { الْمُنافِقِينَ } kelimesindeki belirlilik (ahd) içindir. { فِئَتَيْنِ } kelimesi, lâm harfi ile mecrur olan zamirden hâldir; dolayısıyla âmili olan azarlamanın kaydıdır. Böylece azarlamanın hedefinin bölünme olduğu anlaşılır. { فِي الْمُنافِقِينَ } car ve mecrûru, “bölünmüşler olarak” anlamına tevil edildiği için { فِئَتَيْنِ } kelimesine taalluk eder. Anlamı ise “münafıkların durumu hakkında” demektir; çünkü hüküm münafıkların şahıslarına değil durumlarına taalluk eder.
وَالْفِئَةُ: الطَّائِفَةُ. وَزْنُهَا فِلَةٌ، مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْفَيْءِ وَهُوَ الرُّجُوعُ، لِأَنَّهُمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بعض فِي شؤونهم. وَأَصْلُهَا فَيْءٌ، فَحَذَفُوا الْيَاءَ مِنْ وَسَطِهِ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ وَعَوَّضُوا عَنْهَا الْهَاءَ.
Fie (فِئَةٌ): Topluluk (et-tâife) demektir. Vezni fi'le (فِلَةٌ) olup, dönmek manasındaki fey' (فَيْء) kökünden türemiştir; çünkü işlerinde birbirlerine dönerler. Aslı fe'y (فَيْءٌ) iken, kullanım çokluğundan dolayı ortasındaki yâ harfini hazfetmişler ve onun yerine hâ (tâ-i te'nîs) getirmişlerdir.
وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ الِانْقِسَامَ إِلَى فِئَتَيْنِ مَا هُوَ إِلَّا انْقِسَامٌ فِي حَالَةٍ مِنْ حَالَتَيْنِ، وَالْمَقَامُ لِلْكَلَامِ فِي الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ، أَيْ فَمَا لَكُمْ بَيْنَ مُكَفِّرٍ لَهُمْ وَمُبَرِّرٍ، وَفِي إِجْرَاءِ أَحْكَامِ الْإِيمَانِ أَوِ الْكُفْرِ عَلَيْهِمْ. قِيلَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَة فِي المنخزلين يَوْمَ أُحُدٍ: عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَأَتْبَاعِهِ، اخْتَلَفَ الْمُسْلِمُونَ فِي وَصْفِهِمْ بِالْإِيمَانِ أَوِ الْكُفْرِ بِسَبَبِ فِعْلَتِهِمْ تِلْكَ. وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: رَجَعَ نَاسٌ من أَصْحَاب النَّبِي مِنْ أُحُدٍ، وَكَانَ النَّاسُ فِيهِمْ فَرِيقَيْنِ، فَرِيقٌ يَقُولُ: اقْتُلْهُمْ، وَفَرِيقٌ يَقُولُ: لَا، فَنَزَلَتْ «فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ» ، وَقَالَ: «إِنَّهَا طَيْبَةُ تَنْفِي الْخَبَثَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْفِضَّةِ» أَيْ وَلَمْ يَقْتُلْهُمُ النَّبِيءُ ﷺ جَرْيًا عَلَى ظَاهِرِ حَالِهِمْ مِنْ إِظْهَارِ الْإِسْلَامِ. فَتَكُونُ الْآيَةُ لِبَيَانِ أَنَّهُ مَا كَانَ يَنْبَغِي التَّرَدُّدُ فِي أَمْرِهِمْ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ، وَهَاجَرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ، ثُمَّ اسْتَأْذَنُوا فِي الرُّجُوعِ إِلَى مَكَّةَ، لِيَأْتُوا بِبِضَاعَةٍ يَتَّجِرُونَ فِيهَا، وَزَعَمُوا أَنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا مُؤْمِنِينَ، فَاخْتَلَفَ الْمُسْلِمُونَ فِي شَأْنِهِمْ: أَهُمْ مُشْرِكُونَ أَمْ مُسْلِمُونَ. وَيُبَيِّنُهُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ كَانُوا مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ يُبْطِنُونَ الشِّرْكَ وَيُظْهِرُونَ الْإِسْلَامَ لِلْمُسْلِمِينَ، لِيَكُونُوا فِي أَمْنٍ مِنْ تَعَرُّضِ الْمُسْلِمِينَ لَهُمْ بِحَرْبٍ فِي خُرُوجِهِمْ فِي تِجَارَاتٍ أَوْ نَحْوِهَا، وَأَنَّهُ قَدْ بَلَغَ الْمُسْلِمِينَ أَنَّهُمْ خَرَجُوا مِنْ مَكَّةَ فِي تِجَارَةٍ، فَقَالَ فَرِيقٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ:
İki fırkaya bölünmenin, ancak iki durumdan biri hakkında bir ayrılık olduğu bilinmektedir; makam ise iman ve küfür hakkında konuşma makamıdır; yani “Onları kâfir sayanlar ile temize çıkaranlar arasında ve haklarında imanın mı yoksa küfrün mü hükümlerinin uygulanacağı hususunda size ne oluyor?” demektir. Denildi ki: Bu ayet, Uhud günü ordudan ayrılıp geri dönen Abdullah b. Übeyy ve taraftarları hakkında inmiştir; Müslümanlar bu fiillerinden ötürü onların imanla mı yoksa küfürle mi niteleneceği konusunda ihtilaf etmişlerdi. Sahîh-i Buhârî'de Zeyd b. Sâbit'ten şöyle rivayet edilmiştir: “Nebi'nin ashabından bir grup Uhud'dan geri döndü. İnsanlar onlar hakkında iki gruba ayrıldı. Bir grup 'Onları öldür' derken, diğer grup 'Hayır' diyordu. Bunun üzerine { فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ } ayeti indi ve [Resûlullah] şöyle buyurdu: 'Şüphesiz Medine Taybe'dir; ateşin gümüşün kirini pasını giderdiği gibi o da pisliği defeder.'” Yani Nebi ﷺ, onların İslam'ı izhar eden zahirî durumlarına göre muamele ederek onları öldürmedi. Dolayısıyla ayet, onların durumu hakkında tereddüt edilmemesi gerektiğini açıklamak için inmiştir. Mücâhid'den nakledildiğine göre: Bu ayet, Mekke ehlinden iman ettiklerini açıklayıp Medine'ye hicret eden, ardından ticaret yapacakları bir mal getirmek üzere Mekke'ye dönmek için izin isteyen ve hâlâ mümin olduklarını iddia eden bir topluluk hakkında inmiştir. Müslümanlar onların durumunda ihtilaf etmiş: 'Onlar müşrik midir yoksa Müslüman mıdır?' demişlerdi. İbn Abbâs'tan rivayet edilen şu söz de bunu açıklamaktadır: Ayet, Mekke ehlinden olup şirki gizleyen, ticaret veya benzeri amaçlarla sefere çıktıklarında Müslümanların kendilerine savaşla ilişmelerinden emin olmak için Müslümanlara İslam'ı izhar eden bir topluluk hakkında indi. Müslümanlara, onların ticaret için Mekke'den çıktıkları haberi ulaşınca Müslümanlardan bir grup:
نَرْكَبُ إِلَيْهِمْ فَنُقَاتِلُهُمْ، وَقَالَ فَرِيقٌ: كَيْفَ نَقْتُلُهُمْ وَقَدْ نَطَقُوا بِالْإِسْلَامِ، فَاخْتَلَفَ الْمُسْلِمُونَ فِي ذَلِكَ، وَلَمْ يُغَيِّرْ رَسُولُ اللَّهِ عَلَى أَحَدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ حَتَّى نَزَلَتِ الْآيَةُ.
“Üzerlerine varıp onlarla savaşalım” dedi. Diğer bir grup ise: “İslam'ı telaffuz etmişken onları nasıl öldürürüz?” dedi. Müslümanlar bu hususta ihtilafa düştüler ve ayet inene kadar Resûlullah iki fruptan hiçbirine müdahale etmedi.
وَعَنِ الضَّحَّاكِ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ بِمَكَّةَ وَلَمْ يُهَاجِرُوا، وَكَانُوا يُظَاهِرُونَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَهُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمْ: إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ [النِّسَاء: ٩٧] الْآيَةَ. وَأَحْسَبُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْفِرَقَ كُلَّهُمْ كَانُوا مَعْرُوفِينَ وَقْتَ نُزُولِ الْآيَةِ، فَكَانُوا مَثَلًا لِعُمُومِهَا وَهِيَ عَامَّةٌ فِيهِمْ وَفِي غَيْرِهِمْ مِنْ كُلِّ مَنْ عُرِفَ بِالنِّفَاقِ يَوْمَئِذٍ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمِنْ أَهْلِ مَكَّةَ.
Dahhâk'tan rivayetle: [Ayet], Mekke'de İslam'ı izhar edip hicret etmeyen ve Müslümanlara karşı müşriklere destek veren bir topluluk hakkında inmiştir. Onlar, Allah Teâlâ'nın haklarında: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ } [Nisâ: 97] ayetini indirdiği kimselerdir. Zannımca bu fırkaların tümü ayetin indiği sırada biliniyordu; bu sebeple ayetin umûmîliğine örnek teşkil etmişlerdir. Ayet hem onlar hakkında hem de o gün Medine ve Mekke ehlinden nifakla bilinen diğer herkes hakkında geneldir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ أَنْ فَاتَ وَقْتُ قِتَالِهِمْ، لِقَصْدِ عَدَمِ التَّعَرُّضِ لَهُمْ وَقْتَ خُرُوجِهِمْ اسْتِدْرَاجًا لَهُمْ إِلَى يَوْمِ فَتْحِ مَكَّةَ.
Zahir olan şu ki bu ayet, Mekke'nin fethi gününe kadar onları derece derece çekmek (istidrâc) maksadıyla sefere çıktıkları sırada kendilerine ilişilmemesi için, onlarla savaşma vakti geçtikten sonra inmiştir.
وَعَلَى جَمِيعِ الِاحْتِمَالَاتِ فَمَوْقِعُ الْمَلَامِ هُوَ الْخَطَأُ فِي الِاجْتِهَادِ لِضَعْفِ دَلِيلِ الْمُخْطِئِينَ لِأَنَّ دَلَائِلَ كُفْرِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ كَانَتْ تَرْجُحُ عَلَى دَلِيلِ إِسْلَامِهِمُ الَّذِي هُوَ مُجَرَّدُ النُّطْقِ بِكَلِمَةِ الْإِسْلَامِ، مَعَ التَّجَرُّدِ عَنْ إِظْهَارِ مُوَالَاةِ الْمُسْلِمِينَ. وَهَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُجْتَهِدَ إِذَا اسْتَنَدَ إِلَى دَلِيلٍ ضَعِيفٍ مَا كَانَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَسْتَدِلَّ بِهِ الْعَالِمُ لَا يَكُونُ بَعِيدًا عَنِ
Bütün ihtimallere göre kınamanın sebebi, hata edenlerin delilinin zayıflığından ötürü ictihadda yapılan hatadır. Çünkü hakkında konuşulan bu kimselerin küfrüne delalet eden hususlar, Müslümanlara dostluk göstermekten yoksun salt İslam kelimesini telaffuz etmekten ibaret olan İslam delillerine baskın gelmekteydi. Bu ayet göstermektedir ki müctehid, bir âlimin istidlal etmesine yakışmayacak zayıf bir delile dayandığında,
الْمَلَامِ- فِي الدُّنْيَا- عَلَى أَنْ أَخْطَأَ فِيمَا لَا يخطىء أَهْلُ الْعِلْمِ فِي مِثْلِهِ.
ilim ehlinin benzerinde hata etmeyeceği bir meselede hata ettiği için —dünyada— kınanmaktan uzak kalmaz.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا حَالِيَّةٌ، أَيْ إِنْ كُنْتُمُ اخْتَلَفْتُمْ فِيهِمْ فَاللَّهُ قَدْ رَدَّهُمْ إِلَى حَالِهِمُ السُّوأَى، لِأَنَّ مَعْنَى أَرْكَسَ رَدَّ إِلَى الرِّكْسِ، وَالرِّكْسُ قَرِيبٌ مِنَ الرِّجْسِ.
{ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا } cümlesi hâl cümlesidir; yani “Eğer siz onlar hakkında ihtilafa düştüyseniz, Allah onları en kötü hallerine geri çevirmiştir.” Zira erkese (أَرْكَسَ) fiilinin anlamı riks'e (pisliğe/eski kötü duruma) geri döndürdü demektir; riks (الرِّكْسُ) ise rics (الرِّجْسُ - pislik) kelimesine yakındır.
وَفِي حَدِيثِ الصَّحِيحِ فِي الرَّوْثِ «إِنَّ هَذَا رِكْسٌ»
Sahih hadiste tezek hakkında şöyle buyrulmuştur: “Şüphesiz bu bir rikstir (pisliktir).”
وَقِيلَ: مَعْنَى أَرْكَسَ نَكَّسَ، أَيْ رَدَّ رَدًّا شَنِيعًا، وَهُوَ مُقَارِبٌ لِلْأَوَّلِ. وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ رَدَّهُمْ إِلَى الْكُفْرِ جَزَاءً لِسُوءِ اعْتِقَادِهِمْ وَقِلَّةِ إِخْلَاصِهِمْ مَعَ رَسُولِهِ ﷺ، فَإِنَّ الْأَعْمَالَ تَتَوَالَدُ مِنْ جِنْسِهَا، فَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَأْتِي بِزِيَادَةِ الصَّالِحَات، وَالْعَمَل السيّء يَأْتِي بِمُنْتَهَى الْمَعَاصِي، وَلِهَذَا تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ الْإِخْبَارُ عَنْ كَوْنِ الْعَمَلِ سَبَبًا فِي بُلُوغِ الْغَايَاتِ مِنْ جِنْسِهِ.
Denildi ki: Erkese (أَرْكَسَ) fiilinin anlamı nekkesedir (نَكَّسَ); yani feci bir şekilde geri çevirdi demektir ve bu da ilk anlama yakındır. Allah, kötü inançlarının ve Resûlü ﷺ ile olan ihlas azlıklarının bir cezası olarak onları küfre geri döndürmüştür. Şüphesiz ameller kendi cinsinden neticeler doğurur: Salih amel salih amellerin artmasını getirir, kötü amel ise günahların en uç noktasını getirir. Bu sebeple amelin kendi cinsinden gayelere ulaşmada bir sebep olduğu Kur'an'da mükerreren haber verilmiştir.
وَقَوْلُهُ: أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ نَشَأَ عَنِ اللَّوْمِ وَالتَّعْجِيبِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ، لِأَنَّ السَّامِعِينَ يَتَرَقَّبُونَ بَيَانَ وَجْهِ اللوم، ويتساءلون عمّا ذَا يَتَّخِذُونَ نَحْوَ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ. وَقَدْ دَلَّ الِاسْتِفْهَامُ الْإِنْكَارِيُّ الْمَشُوبُ بِاللَّوْمِ عَلَى جُمْلَةٍ مَحْذُوفَةٍ هِيَ مَحَلُّ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ، وَتَقْدِيرُهَا: إِنَّهُمْ قَدْ أَضَلَّهُمُ اللَّهُ، أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ
{ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } buyruğu, { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ } ifadesindeki kınama ve hayret bildirmeden doğan beyânî bir isti'nâftır. Çünkü dinleyenler kınamanın gerekçesinin açıklanmasını beklemekte ve bu münafıklara karşı nasıl bir tutum takınacaklarını sormaktadırlar. Kınama ile karışık inkârî soru, beyânî isti'nâfın esasını oluşturan mahzûf bir cümleye delalet etmiştir; takdiri şöyledir: “Şüphesiz Allah onları saptırmıştır; [öyleyse] Allah'ın saptırdığını siz mi hidayete erdirmek istiyorsunuz?” Bu takdir, { وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ } sözünden maksadın,
أَضَلَّهُمْ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَسَاءَ حَالَهُمْ، وَسُوءُ الْحَالِ أَمْرٌ مُجْمَلٌ يَفْتَقِرُ إِلَى الْبَيَانِ، فَيَكُونُ فَصْلُ الْجُمْلَةِ فَصْلُ الِاسْتِئْنَافِ.
onları saptırdığı değil, bilakis hallerini kötüleştirdiği ve hâlin kötülüğünün de açıklanmaya muhtaç mücmel bir husus olduğu esasına dayanır. Bu durumda cümlenin fasledilmesi (bağlaçsız gelmesi), isti'nâf faslı olur.
وَإِنْ جَعَلْتَ مَعْنَى وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ أَنَّهُ رَدَّهُمْ إِلَى الْكُفْرِ، كَانَتْ جملَة أَتُرِيدُونَ اسْتِئْنَاف ابْتِدَائِيًّا، وَوَجْهُ الْفَصْلِ أَنَّهُ إِقْبَالٌ عَلَى اللَّوْمِ وَالْإِنْكَارِ، بَعْدَ جُمْلَةِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ الَّتِي هِيَ خَبَرِيَّةٌ، فَالْفَصْلُ لِكَمَالِ الِانْقِطَاعِ لاخْتِلَاف الغرضين.
Eğer { وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ } ifadesinin manasını “onları küfre geri döndürdü” şeklinde kabul edersen, { أَتُرِيدُونَ } cümlesi ibtidâî bir isti'nâf olur. Faslın sebebi ise, haber cümlesi olan { وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ } cümlesinden sonra kınama ve inkâra yönelinmiş olmasıdır; dolayısıyla iki cümlenin gayeleri farklı olduğu için fasıl tam bir kopukluk (kemâl-i inkıtâ') sebebiyledir.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٨٩]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 89]
وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٨٩)
{ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٨٩) } “Kendileri kâfir oldukları gibi sizin de kâfir olmanızı ve böylece eşit hâle gelmenizi arzu ettiler. O halde Allah yolunda hicret edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin. Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün; onlardan ne bir dost ne de bir yardımcı edinin.”
الْأَظْهَرُ أَنَّ ضَمِيرَ «وَدُّوا» عَائِدٌ إِلَى الْمُنَافِقِينَ فِي قَوْلِهِ: فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ [النِّسَاء: ٨٨] . فَضَحَ اللَّهُ هَذَا الْفَرِيقَ فَأَعْلَمَ الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُمْ مُضْمِرُونَ الْكُفْرَ، وَأَنَّهُمْ يُحَاوِلُونَ رَدَّ مَنْ يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى الْكُفْرِ.
Açık olan şu ki { وَدُّوا } fiilindeki zamir, { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ } [Nisâ: 88] ayetindeki münafıklara racidir. Allah bu fırkayı rezil rüsvay etmiş ve küfrü gizlediklerini, güç yetirebildikleri Müslümanları küfre döndürmeye çalıştıklarını Müslümanlara bildirmiştir.
وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ حُمِلَ عَلَى ظَاهِرِ الْمُهَاجَرَةِ لَا يُنَاسِبُ إِلَّا مَا تَقَدَّمَ فِي سَبَبِ النُّزُولِ عَنْ مُجَاهِدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَلَا
Buna göre { فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } buyruğu, eğer hicretin zahirî anlamına hamledilirse, iniş sebebi hakkında Mücâhid ve İbn Abbâs'tan daha önce nakledilen rivayetlere uygun düşer; fakat
يُنَاسِبُ مَا فِي «الصَّحِيحِ» عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، فَتَعَيَّنَ تَأْوِيلُ الْمُهَاجَرَةِ بِالْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَاللَّهُ نَهَى الْمُسْلِمِينَ عَنْ وِلَايَتِهِمْ إِلَى أَنْ يَخْرُجُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي غَزْوَةٍ تَقَعُ بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ لِأَنَّ غَزْوَةَ أُحُدٍ، الَّتِي انْخَزَلَ عَنْهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَأَصْحَابُهُ، قَدْ مَضَتْ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ.
Sahîh'te Zeyd b. Sâbit'ten gelen rivayete uymaz. Bu durumda hicreti Allah yolunda cihat olarak tevil etmek zorunlu hale gelir. Dolayısıyla Allah, bu ayetin inişinden sonra gerçekleşecek bir gazvede Allah yolunda sefere çıkıncaya kadar Müslümanlara onları dost edinmeyi yasaklamıştır. Çünkü Abdullah b. Übeyy ve arkadaşlarının geri çekildiği Uhud Gazvesi bu surenin inişinden önce vuku bulmuştu.