Binûn

4- Nisâ Suresi — 19. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَا أَبْلَغَ التَّعْبِيرَ فِي جَانِبِ مُحَاوَلَةِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْإِرَادَةِ فِي قَوْلِهِ: أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ [النِّسَاء: ٨٨] ، وَفِي جَانِبِ مُحَاوَلَةِ الْمُنَافِقِينَ بِالْوُدِّ، لِأَنَّ الْإِرَادَةَ يَنْشَأُ عَنْهَا الْفِعْلُ، فَالْمُؤْمِنُونَ يَسْتَقْرِبُونَ حُصُولَ الْإِيمَانِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ قَرِيبٌ مِنْ فِطْرَةِ النَّاسِ، وَالْمُنَافِقُونَ يَعْلَمُونَ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَرْتَدُّونَ عَنْ دِينِهِمْ، وَيَرَوْنَ مِنْهُمْ مَحَبَّتَهُمْ إِيَّاهُ، فَلَمْ يَكُنْ طَلَبُهُمْ تَكْفِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِلَّا تَمَنِّيًا، فَعَبَّرَ عَنْهُ بِالْوُدِّ الْمُجَرَّدِ.

Müminlerin çabası hakkında { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } [Nisâ: 88] kavlinde “irade” lafzı kullanılırken, münafıkların çabası hakkında “vüdd/arzu” lafzının kullanılması ne kadar beliğdir! Zira iradeden fiil doğar; müminler münafıklardan imanın gerçekleşmesini yakın bir ihtimal olarak görmekteydiler, çünkü iman insanların fıtratına uygundur. Münafıklar ise müminlerin dinlerinden dönmeyeceklerini bilmekte ve onların dinlerine olan sevgilerini görmekteydiler. Bu yüzden onların müminleri kâfir yapma istekleri sadece kuru bir temenniden ibaretti; bu sebeple salt arzu (vüdd) ile ifade edilmiştir.

وَجُمْلَةُ فَتَكُونُونَ سَواءً تُفِيدُ تَأْكِيدَ مَضْمُون قَوْله: كَما كَفَرُوا قُصِدَ مِنْهَا تَحْذِيرُ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْوُقُوعِ فِي حِبَالَةِ الْمُنَافِقِينَ.

{ فَتَكُونُونَ سَواءً } cümlesi, { كَما كَفَرُوا } ifadesinin muhtevasını tekit etmeyi sağlar; bununla Müslümanların münafıkların tuzağına düşmekten sakındırılması kastedilmiştir.

وَقَوْلُهُ: فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَقَامَ اللَّهُ لِلْمُسْلِمِينَ بِهِ عَلَامَةً عَلَى كُفْرِ الْمُتَظَاهِرِينَ بِالْإِسْلَامِ، حَتَّى لَا يَعُودَ بَيْنَهُمُ الِاخْتِلَافُ فِي شَأْنِهِمْ، وَهِيَ عَلَامَةٌ بَيِّنَةٌ، فَلَمْ يَبْقَ مِنَ النِّفَاقِ شَيْءٌ مَسْتُورٌ إِلَّا نِفَاقَ مُنَافِقِي الْمَدِينَةِ. وَالْمُهَاجَرَةُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ هِيَ الْخُرُوجُ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ بِقَصْدِ مُفَارَقَةِ أَهْلِ مَكَّةَ، وَلِذَلِكَ قَالَ: فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَيْ لِأَجْلِ الْوُصُولِ إِلَى اللَّهِ، أَيْ إِلَى دِينِهِ الَّذِي أَرَادَهُ.

Allah, { فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } buyruğuyla, haklarında aralarında bir daha ihtilaf çıkmasın diye Müslümanlara, Müslüman görünen bu kimselerin küfrüne dair açık bir alamet koymuştur. Böylece Medine münafıklarının nifakı hariç nifaktan gizli kalan hiçbir şey kalmamıştır. Allah yolunda hicret; Mekke ehlinden ayrılmak maksadıyla Mekke'den Medine'ye çıkmaktır. Bu sebeple “Allah yolunda” yani Allah'a, O'nun murad ettiği dinine ulaşmak uğruna buyurmuştur.

وَقَوْلُهُ: فَإِنْ تَوَلَّوْا أَيْ أَعْرَضُوا عَنِ الْمُهَاجَرَةِ. وَهَذَا إِنْذَارٌ لَهُمْ قَبْلَ مُؤَاخَذَتِهِمْ، إِذِ الْمَعْنَى: فَأَبْلِغُوهُمْ هَذَا الْحُكْمَ فَإِنْ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَلَمْ يَتَقَبَّلُوهُ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ صَدَرَ مِنْهُ شَيْءٌ يَحْتَمِلُ الْكُفْرَ لَا يُؤَاخَذُ بِهِ حَتَّى يُتَقَدَّمَ لَهُ، وَيُعَرَّفَ بِمَا صَدَرَ مِنْهُ، وَيُعْذَرَ إِلَيْهِ، فَإِنِ الْتَزَمَهُ يُؤَاخَذُ بِهِ، ثُمَّ يُسْتَتَابُ. وَهُوَ الَّذِي أَفْتَى بِهِ سَحْنُونٌ.

{ فَإِنْ تَوَلَّوْا } kavli; yani hicretten yüz çevirirlerse demektir. Bu, kendileri hesaba çekilip cezalandırılmadan önce onlara yapılan bir uyarıdır. Çünkü mana şöyledir: Onlara bu hükmü tebliğ edin; eğer yüz çevirir ve kabul etmezlerse onları yakalayın ve öldürün. Bu durum göstermektedir ki, kendisinden küfür ihtimali taşıyan bir davranış sadır olan kimse; uyarılmadan, sadır olan fiili kendisine bildirilmeden ve özrü talep edilmeden cezalandırılmaz. Şayet o küfürde ısrar ederse cezalandırılır, ardından tevbeye davet edilir. Sahnûn'un fetva verdiği görüş de budur.

وَالْوَلِيُّ: الْمُوَالِي الَّذِي يَضَعُ عِنْدَهُ مَوْلَاهُ سِرَّهُ وَمَشُورَتَهُ. وَالنَّصِيرُ الَّذِي يُدَافِعُ عَنْ وليّه ويعينه.

Velî (الْوَلِيُّ): Dostunun sırrını ve danışmasını kendisine tevdi ettiği samimi dosttur. Nasîr (النَّصِيرُ) ise dostunu savunan ve ona yardım edendir.

[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٩٠]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 90]

إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (٩٠)

{ إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (٩٠) } “Ancak aranızda antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar yahut ne sizinle ne de kendi kavimleriyle savaşmayı içlerine sindiremeyip (göğüsleri daralarak) size gelenler müstesnadır. Allah dileseydi onları başınıza musallat ederdi de sizinle mutlaka savaşırlardı. Eğer sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse, artık Allah onların aleyhine [hareket etmeniz için] size bir yol bırakmamıştır.”

الْاسْتِثْنَاءُ مِنَ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ أَيْ: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَلم هَاجرُوا. أَوْ إِلَّا الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ إِلَى مَكَّةَ بعد أَن يهاجروا، وَهَؤُلَاءِ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ مِمَّنْ عَاهَدُوكُمْ، فَلَا تَتَعَرَّضُوا لَهُمْ بِالْقَتْلِ، لِئَلَّا تَنْقُضُوا عُهُودَكُمُ الْمُنْعَقِدَةَ مَعَ قَوْمِهِمْ.

İstisna, { فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ } emrinden yapılmıştır; yani “İman edip de hicret etmeyenler hariç” veya “Hicret ettikten sonra Mekke'ye geri dönüp irtidat edenler hariçtir; bunlar sizinle antlaşma yapmış bir kavme intisap ederlerse, kavimleriyle yaptığınız antlaşmaları bozmamak için onları öldürmeye kalkışmayın” demektir.

وَمَعْنَى (يَصِلُونَ) يَنْتَسِبُونَ، مِثْلُ مَعْنَى اتَّصَلَ فِي قَوْلِ أَحَدِ بَنِي نَبْهَانَ:

{ يَصِلُونَ } kelimesinin manası “intisap ederler/soy bağıyla bağlanırlar” demektir; Benî Nebhân'dan birinin şu sözünde geçen ittasale (اتَّصَلَ) fiilinin manası gibi:

أَلا بلغا خلّني رَاشِدًا ... وَصِنْوِي قَدِيمًا إِذَا مَا اتَّصَلَ

“Haber verin dostum Râşid'e ... Ve ezelden beri intisap ettiğinde öz kardeşime.”

أَيِ انْتَسَبَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْتَحَقَ، أَيْ إِلَّا الَّذِينَ يَلْتَحِقُونَ بِقَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ، فَيَدْخُلُونَ فِي عَهْدِهِمْ، فَعَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ هُمْ مِنَ الْمُعَاهَدِينَ أَصَالَةً وَعَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي هُمْ كَالْمُعَاهَدِينَ لِأَنَّ مُعَاهَدَ الْمُعَاهَدِ كَالْمُعَاهَدِ. وَالْمُرَادُ بِ (الَّذِينَ يَصِلُونَ) قَوْمٌ غَيْرُ مُعَيَّنِينَ، بَلْ كُلُّ مَنِ اتَّصَلَ بِقَوْمٍ لَهُمْ عَهْدٌ مَعَ الْمُسْلِمِينَ، وَلِذَلِكَ قَالَ مُجَاهِدٌ:

Yani intisap ettiğinde demektir. İltihak etti (katıldı) manasında olması da muhtemeldir; yani “Aranızda antlaşma bulunan bir kavme katılıp onların ahdine girenler hariç” demektir. Birinci ihtimale göre onlar bizzat antlaşmalı (muâhid) olanlardandır; ikinci ihtimale göre ise antlaşmalı gibidirler, zira antlaşmalının antlaşmalısı da antlaşmalı hükmündedir. { الَّذِينَ يَصِلُونَ } ifadesinden murat belirli bir kavim değil, Müslümanlarla antlaşması bulunan bir kavme bağlanan herkestir. Bu yüzden Mücâhid şöyle demiştir:

هَؤُلَاءِ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ نَزَلَ فِيهِمْ فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ [النِّسَاء: ٨٨] .

“Bunlar, haklarında { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ } [Nisâ: 88] ayeti inen topluluktandır.”

وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَالْمُرَادُ بِهِ الْقَبَائِلُ الَّتِي كَانَ لَهُمْ عَهْدٌ مَعَ الْمُسْلِمِينَ. قَالَ مُجَاهِدٌ: لَمَّا نَزَلَتْ: فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ الْآيَةَ خَافَ أُولَئِكَ الَّذِينَ نَزَلَتْ فِيهِمْ، فَذَهَبُوا بِبَضَائِعِهِمْ إِلَى هِلَالِ بْنِ عُوَيْمِرِ الْأَسْلَمِيِّ، وَكَانَ قَدْ حَالَفَ النَّبِيءَ ﷺ عَلَى: أَنْ لَا يُعِينَهُ وَلَا يُعِينَ عَلَيْهِ، وَأَنَّ مَنْ لَجَأَ إِلَى هِلَالٍ مِنْ قَوْمِهِ وَغَيْرِهِمْ فَلَهُ مِنَ الْجِوَارِ مِثْلُ مَا لَهُ. وَقِيلَ: أُرِيدَ بِالْقَوْمِ الَّذِينَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ خُزَاعَةُ، وَقِيلَ: بَنُو بَكْرِ بْنِ زَيْدِ مَنَاءَةٍ كَانُوا فِي صُلْحٍ وَهُدْنَةٍ مَعَ الْمُسْلِمِينَ، وَلَمْ يَكُونُوا آمَنُوا يَوْمَئِذٍ وَقِيلَ: هُمْ بَنُو مُدْلِجٍ إِذْ كَانَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكٍ الْمُدْلِجِيُّ قَدْ عَقَدَ عَهْدًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِقَوْمِهِ بَنِي مُدْلِجٍ بَعْدَ يَوْمِ بَدْرٍ، عَلَى أَنْ لَا يُعِينُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ، وَأَنَّهُمْ إِنْ أَسْلَمَتْ قُرَيْشٌ أَسْلَمُوا وَإِنْ لَمْ تُسْلِمْ قُرَيْشٌ فَهُمْ لَا يُسْلِمُونَ، لِئَلَّا تَخْشُنَ قُلُوبُ قُرَيْشٍ عَلَيْهِمْ. وَالْأَوْلَى أَنَّ جَمِيعَ هَذِهِ الْقَبَائِلِ مَشْمُولٌ لِلْآيَةِ.

{ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } kavline gelince; bundan murat Müslümanlarla antlaşması bulunan kabilelerdir. Mücâhid der ki: { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ } ayeti inince, haklarında inen o kimseler korktular ve mallarıyla birlikte Hilâl b. Uveymir el-Eslemî'ye gittiler. O, Nebi ﷺ ile şu şartlar üzere antlaşma yapmıştı: Kendisine ne yardım edecek ne de O'nun aleyhine birine yardım edecekti; kavminden veya başkalarından Hilâl'e sığınan kimse de Hilâl'in sahip olduğu himaye hakkına sahip olacaktı. Denildi ki: Aranızda antlaşma bulunan kavimden kasıt Huzâa kabilesidir. Bir görüşe göre Benû Bekr b. Zeyd Menât'tır; bunlar Müslümanlarla sulh ve mütareke halindeydiler ve o gün henüz iman etmemişlerdi. Bir görüşe göre de Benû Müdlic'dir; çünkü Sürâka b. Mâlik el-Müdlicî, Bedir gününden sonra kavmi Benû Müdlic adına Resûlullah ﷺ ile şu şartla bir antlaşma yapmıştı: Resûlullah'ın aleyhine yardım etmeyecekler, Kureyş Müslüman olursa kendileri de Müslüman olacak, Kureyş Müslüman olmazsa Kureyş'in kalbi kendilerine karşı katılaşmasın diye Müslüman olmayacaklardı. En doğrusu, bu kabilelerin tamamının ayetin kapsamına dâhil olmasıdır.

وَمعنى أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ إِلَخْ: أَوْ جَاءُوا إِلَى الْمَدِينَةِ مُهَاجِرِينَ وَلَكِنَّهُمْ شَرَطُوا أَنْ لَا يُقَاتِلُوا مَعَ الْمُؤْمِنِينَ قَوْمَهُمْ فَاقْبَلُوا مِنْهُمْ ذَلِكَ. وَكَانَ هَذَا رُخْصَةً لَهُمْ أَوَّلَ الْإِسْلَامِ، إِذْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ قَدْ هَادَنُوا قَبَائِلَ مِنَ الْعَرَبِ تَأَلُّفًا لَهُمْ، وَلِمَنْ دَخَلَ فِي عَهْدِهِمْ، فَلَمَّا قَوِيَ الْإِسْلَامُ صَارَ الْجِهَادُ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَاجِبًا عَلَى كُلِّ مَنْ يَدْخُلُ فِي الْإِسْلَامِ، أَمَّا الْمُسْلِمُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَمَنْ أَسْلَمُوا وَلَمْ يَشْتَرِطُوا هَذَا الشَّرْطَ فَلَا تَشْمَلُهُمُ الرُّخْصَةُ، وَهُمُ الَّذِينَ قَاتَلُوا مُشْرِكِي مَكَّةَ وَغَيْرِهَا.

{ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ } ifadesinin manası şudur: Yahut Medine'ye muhacir olarak geldiler, ancak kendi kavimleriyle müminlerin safında savaşmamayı şart koştular; siz de onlardan bunu kabul ettiniz. Bu durum İslam'ın ilk dönemlerinde onlar için bir ruhsattı; zira Müslümanlar kalplerini İslam'a ısındırmak için birtakım Arap kabileleriyle ve onların ahdine girenlerle barış yapmışlardı. İslam güçlenince müminlerle birlikte cihat etmek İslam'a giren herkese farz oldu. Muhacirler, Ensar ve bu şartı koşmaksızın Müslüman olan ilk Müslümanlara gelince, bu ruhsat onları kapsamamaktadır; Mekke ve diğer yerlerin müşrikleriyle savaşanlar da onlardır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «حَصِرَتْ» - بِصِيغَةِ فِعْلِ الْمُضِيِّ الْمُقْتَرِنِ بِتَاءِ تَأْنِيثِ الْفِعْلِ- وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ «حَصِرَةً» - بِصِيغَةِ الصِّفَةِ وَبَهَاءِ تَأْنِيثِ الْوَصْفِ فِي آخِرِهِ مَنْصُوبَةً مُنَوَّنَةً-.

Cumhur bu kelimeyi —fiil-i mâzî ve fiilin müenneslik tası ile bitişik olarak— { حَصِرَتْ } şeklinde okumuştur. Ya'kûb ise —sıfat kalıbında ve sonunda vasfın müenneslik hâ'sı ile mansûb ve tenvinli olarak— { حَصِرَةً } şeklinde okumuştur.

وَ (حَصِرَتْ) بِمَعْنَى ضَاقَتْ وَحَرِجَتْ.

Hasirat (حَصِرَتْ); daraldı ve sıkıştı manasındadır.

وَ (أَنْ يُقاتِلُوكُمْ) مَجْرُورٌ بِحَذْفِ عَنْ، أَيْ ضَاقَتْ عَنْ قِتَالِكُمْ، لِأَجْلِ أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ لَا يَرْضَوْنَ قِتَالَ إِخْوَانِهِمْ، وَعَنْ قِتَالِ قَوْمِهِمْ لِأَنَّهُمْ مِنْ نَسَبٍ وَاحِدٍ، فَعَظُمَ عَلَيْهِمْ قِتَالُهُمْ. وَقَدْ دَلَّ قَوْلُهُ: حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ عَنْ صِدْقٍ مِنْهُمْ. وَأُرِيدَ بِهَؤُلَاءِ بَنُو مُدْلِجٍ:

{ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ } ifadesi, “an” (عَنْ) edatının hazfiyle mecrurdur; yani mümin oldukları için kardeşleriyle savaşmaya ve aynı nesepten oldukları için de kendi kavimleriyle savaşmaya göğüsleri daraldı, bu yüzden onlarla savaşmak kendilerine çok ağır geldi demektir. { حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } buyruğu, bunun onların samimiyetinden kaynaklandığına delalet etmiştir. Bunlardan maksat Benû Müdlic'dir:

عَاهَدُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى ذَلِكَ، وَقَدْ عَذَرَهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ إِذْ صَدَقُوا، وَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمُؤْمِنِينَ فَائِدَةَ هَذَا التَّسْخِيرِ الَّذِي سَخَّرَ لَهُمْ مِنْ قَوْمٍ قَدْ كَانُوا أَعْدَاءً لَهُمْ فَصَارُوا سِلْمًا يَوَدُّونَهُمْ. وَلَكِنَّهُمْ يَأْبَوْنَ قِتَالَ قَوْمِهِمْ فَقَالَ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ.

Resûlullah ﷺ ile bu husus üzere antlaşma yapmışlardı; samimi davrandıkları için Allah da onları mazur görmüştür. Allah Teâlâ, daha önce kendilerine düşman iken artık barış yanlısı olup onları seven, ancak kendi kavimleriyle savaşmaktan kaçınan bir kavmi onlara boyun eğdirmekle müminlere bahşettiği bu lütfun faydasını açıklamış ve şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ } “Allah dileseydi onları başınıza musallat ederdi de sizinle mutlaka savaşırlardı.”

وَلِذَلِكَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِكَفِّ أَيْدِيهِمْ عَنْ هَؤُلَاءِ إِنِ اعْتَزَلُوهُمْ وَلَمْ يُقَاتِلُوهُمْ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ:

İşte bu sebeple, eğer [müminlerden] uzak durur ve onlarla savaşmazlarsa, müminlere bu kimselerden ellerini çekmelerini emretmiştir. Şu ayetin anlamı da budur:

فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا أَيْ إِذْنا بعد أذن أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِقِتَالِ غَيْرِهِمْ حَيْثُ وَجَدُوهُمْ.

{ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا } “artık Allah, onların aleyhine sizin için bir yol kılmamıştır.” Yani, müminlere diğerlerini buldukları yerde öldürmelerini emrettikten sonra, [bunlara dokunmama yönünde] bir izin [vermiştir].

وَالسَّبِيلُ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِوَسِيلَةِ الْمُؤَاخَذَةِ، وَلِذَلِكَ جَاءَ فِي خَبَرِهِ بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ دُونَ حَرْفِ الْغَايَةِ، وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ فِي سُورَة بَرَاءَة [٩١] .

Buradaki “sebîl” (yol) kelimesi, cezalandırma ve muaheze vesilesi anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır. Bu sebeple onun haberinde gaye harf-i cerri yerine isti'lâ harf-i cerri (عَلَى) getirilmiştir. Berâe Suresi'ndeki { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } [Tevbe 91] ayetinde buna dair açıklama gelecektir.

[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٩١]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 91]

سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً (٩١)

{ سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً (٩١) } “Diğer birtakım kimseler de bulacaksınız ki hem sizden güvende olmak hem de kendi kavimlerinden güvende olmak isterler. Ne zaman bir fitneye çağrılsalar baş aşağı içine dalarlar. Şayet sizden uzak durmaz, size barış teklif etmez ve ellerini [sizden] çekmezlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün. İşte onlara karşı size apaçık bir yetki ve delil verdik. (91)”

هَؤُلَاءِ فَرِيقٌ آخَرُ لَا سَعْيَ لَهُمْ إِلَّا فِي خُوَيْصَّتِهِمْ، وَلَا يَعْبَأُونَ بِغَيْرِهِمْ، فَهُمْ يُظْهِرُونَ الْمَوَدَّةَ لِلْمُسْلِمِينَ لِيَأْمَنُوا غَزْوَهُمْ، وَيُظْهِرُونَ الْوُدَّ لِقَوْمِهِمْ لِيَأْمَنُوا غَائِلَتَهُمْ، وَمَا هُمْ بِمُخْلِصِينَ الْوُدَّ لِأَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ، وَلِذَلِكَ وُصِفُوا بِإِرَادَةِ أَنْ يَأْمَنُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَمِنْ قَوْمِهِمْ، فَلَا هَمَّ لَهُمْ إِلَّا حُظُوظُ أَنْفُسِهِمْ، يَلْتَحِقُونَ بِالْمُسْلِمِينَ فِي قَضَاءِ لُبَانَاتٍ

Bunlar, kendi şahsi çıkarlarından başka bir gayeleri olmayan ve başkalarını asla umursamayan başka bir gruptur. Müslümanların saldırılarından emin olmak için onlara dostluk gösterirler, kavimlerinin kötülüğünden emin olmak için de onlara sevgi gösterirler. Aslında her iki gruba da içtenlikle bağlı değillerdir. Bu sebeple hem müminlerden hem de kendi kavimlerinden güvende olmayı istemekle nitelendirilmişlerdir. Zira kendi menfaatlerinden başka hiçbir dertleri yoktur; şahsi ihtiyaçlarını karşılamak üzere Müslümanların yanına geldiklerinde

لَهُمْ فَيُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ، ثُمَّ يَرْجِعُونَ إِلَى قَوْمِهِمْ فَيَرْتَدُّونَ إِلَى الْكُفْرِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها [النِّسَاء: ٩١] . وَقَدْ مَرَّ بَيَانُ مَعْنَى (أُرْكِسُوا) قَرِيبًا. وَهَؤُلَاءِ هُمْ غَطَفَانُ وَبَنُو أَسَدٍ مِمَّنْ كَانُوا حَوْلَ الْمَدِينَةِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُصَ إِسْلَامُهُمْ، وَبَنُو عَبْدِ الدَّارِ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، كَانُوا يَأْتُونَ الْمَدِينَةَ فَيُظْهِرُونَ الْإِسْلَامَ وَيَرْجِعُونَ إِلَى مَكَّةَ فَيَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ. وَأَمْرُ اللَّهِ الْمُؤْمِنِينَ فِي

mümin görünürler, sonra kendi kavimlerine dönünce tekrar küfre irtidad ederler. { كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها } [Nisâ 91] “Ne zaman bir fitneye çağrılsalar baş aşağı içine dalarlar” buyruğunun anlamı da budur. { أُرْكِسُوا } kelimesinin anlamı az önce geçmişti. Bunlar, İslamiyetleri henüz samimi ve katıksız hale gelmeden önceki Medine çevresinde bulunan Gatafân ve Benû Esed kabileleri ile Mekkelilerden Benû Abdiddâr'dır. Medine'ye gelir, Müslüman görünür; Mekke'ye döndüklerinde ise putlara taparlardı. Allah'ın müminlere,

مُعَامَلَةِ هَؤُلَاءِ وَمُعَامَلَةِ الْفَرِيقِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ [النِّسَاء: ٩٠] أَمْرٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ تَرْكُهُمْ إِذَا تَرَكُوا الْمُؤْمِنِينَ وَسَالَمُوهُمْ، وَقِتَالُهُمْ إِذَا نَاصَبُوهُمُ الْعَدَاءَ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الشَّرْطَ الْمَفْرُوضَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَوَّلِينَ: أَنَّهُمْ يَعْتَزِلُونَ الْمُسْلِمِينَ، وَيُلْقُونَ إِلَيْهِمُ السَّلَمَ، وَلَا يُقَاتِلُونَهُمْ، وَجَعَلَ الشَّرْطَ الْمَفْرُوضَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى هَؤُلَاءِ أَنَّهُمْ لَا يَعْتَزِلُونَ الْمُسْلِمِينَ، وَلَا يُلْقُونَ إِلَيْهِمُ السَّلَمَ، وَلَا يَكُفُّونَ أَيْدِيَهُمْ عَنْهُمْ، نَظَرًا إِلَى الْحَالَةِ الْمُتَرَقَّبَةِ مِنْ كُلِّ فَرِيقٍ مِنَ الْمَذْكُورِينَ. وَهُوَ افْتِنَانٌ بَدِيعٌ لَمْ يَبْقَ مَعَهُ اخْتِلَافٌ فِي الْحُكْمِ وَلَكِنْ صَرَّحَ بِاخْتِلَافِ الْحَالَيْنِ، وَبِوَصْفِ مَا فِي ضَمِيرِ الْفَرِيقَيْنِ.

bunlara yönelik muamelesi ile { إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } [Nisâ 90] ayetinde geçen önceki gruba yönelik muamelesi konusundaki emri tektir; o da müminleri terk edip barış içinde yaşadıklarında onları kendi hallerine bırakmak, düşmanlık yaptıklarında ise onlarla savaşmaktır. Ne var ki Allah Teâlâ, anılan her iki grubun sergilemesi muhtemel durumlarını dikkate alarak birinciler için koşulan şartı; Müslümanlardan uzak durmaları, barış teklif etmeleri ve onlarla savaşmamaları olarak belirlemiş; bunlar için koşulan şartı ise; Müslümanlardan uzak durmamaları, barış teklif etmemeleri ve ellerini onlardan çekmemeleri olarak kılmıştır. Bu, hükümde bir farklılık bırakmayan, ancak iki grubun durumunun farklılığını ve içlerinde gizlediklerini açıkça ortaya koyan bediî bir üslup inceliğidir.

وَالْوِجْدَانُ فِي قَوْلِهِ: سَتَجِدُونَ آخَرِينَ بِمَعْنَى الْعُثُورِ وَالِاطِّلَاعِ، أَيْ سَتَطَّلِعُونَ عَلَى قَوْمٍ آخَرِينَ، وَهُوَ مِنَ اسْتِعْمَالِ وَجَدَ، وَيَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، فَقَوْلُهُ: يُرِيدُونَ جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ تَصَارِيفِ اسْتِعْمَالِ الْوِجْدَانِ فِي كَلَامِهِمْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ سَتَجِدُونَ آخَرِينَ } buyruğundaki “vücdân” (bulmak), rastlamak ve muttali olmak manasındadır; yani başka bir topluluğa rastlayacaksınız demektir. Bu, “vecede” (وَجَدَ) fiilinin tek mef'ûl alan kullanımlarındandır. Dolayısıyla { يُرِيدُونَ } cümlesi hâl konumundadır. “Vücdân” kelimesinin Arapların kelamındaki kullanım çeşitleri,

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٨٢] .

Mâide Suresi'ndeki { لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا } [Mâide 82] ayetinde açıklanacaktır.

وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً لِزِيَادَةِ تَمْيِيزِهِمْ.

{ وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً } buyruğundaki işaret ismi, onları daha da belirgin kılmak ve ayırt etmek için getirilmiştir.

(وَالسُّلْطَانُ الْمُبِينُ) هُوَ الْحُجَّةُ الْوَاضِحَةُ الدَّالَّةُ عَلَى نِفَاقِهِمْ، فَلَا يُخْشَى أَنْ يُنْسَبَ الْمُسْلِمُونَ فِي قِتَالِهِمْ إِلَى اعْتِدَاءٍ وتفريق الجامعة.

“es-Sultânü'l-mübîn” (apaçık yetki/delil), onların nifakına delalet eden açık hüccettir. Dolayısıyla Müslümanların onlarla savaşması durumunda, Müslümanlara tecavüz veya topluluğu parçalama isnadında bulunulmasından endişe edilmez.

[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٩٢]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 92]

وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً

{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması müstesna, asla caiz değildir. Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir; meğerki [ölenin ailesi] bağışlamış olsun. Şayet [öldürülen] mümin olduğu halde size düşman bir topluluktan ise mümin bir köle azat etmek gerekir. Eğer sizinle aralarında antlaşma bulunan bir topluluktan ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir. Kim de [buna imkân] bulamazsa, Allah tarafından tövbesinin kabulü için peş peşe iki ay oruç tutmalıdır. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”

(٩٢)

“Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması müstesna, asla caiz değildir. Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir; meğerki [ölenin ailesi] bağışlamış olsun. Şayet [öldürülen] mümin olduğu halde size düşman bir topluluktan ise mümin bir köle azat etmek gerekir. Eğer sizinle aralarında antlaşma bulunan bir topluluktan ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir. Kim de [buna imkân] bulamazsa, Allah tarafından tövbesinin kabulü için peş peşe iki ay oruç tutmalıdır. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (92)”

انْتِقَالُ الْغَرَضِ يُعِيدُ نَشَاطَ السَّامِعِ بِتَفَنُّنِ الْأَغْرَاضِ، فَانْتَقَلَ مِنْ تَحْدِيدِ أَعْمَالِ الْمُسْلِمِينَ مَعَ الْعَدُوِّ إِلَى أَحْكَامِ مُعَامَلَةِ الْمُسْلِمِينَ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ: مِنْ وُجُوبِ كَفِّ عُدْوَانِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ.

Konunun değişmesi, muhtelif konular vesilesiyle dinleyicinin dikkatini ve canlılığını tazeler. Nitekim Müslümanların düşmanla olan fiillerinin sınırlarının belirlenmesinden, Müslümanların birbirlerine yönelik muamele hükümlerine, yani birbirlerine karşı saldırganlıktan el çekmelerinin farziyetine geçilmiştir.

وَالْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ الْغَرَضِ الْمُنْتَقَلِ مِنْهُ وَالْمُنْتَقَلِ إِلَيْهِ: أَنَّهُ قَدْ كَانَ الْكَلَامُ فِي قِتَالِ الْمُتَظَاهِرِينَ بِالْإِسْلَامِ الَّذِينَ ظَهَرَ نِفَاقُهُمْ، فَلَا جَرَمَ أَنْ تَتَشَوَّفَ النَّفْسُ إِلَى حُكْمِ قَتْلِ

Ayrılınan konu ile geçilen konu arasındaki münasebet şudur: Söz, nifakı ortaya çıkan ve Müslüman görünen kimselerle savaşma hususunda idi. Haliyle nefislerin, samimi ve ihlaslı

الْمُؤْمِنِينَ الْخُلَّصِ وَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُ حَدَثَ حَادِثُ قَتْلِ مُؤْمِنٍ خَطَأً بِالْمَدِينَةِ نَاشِئٌ عَنْ حَزَازَاتٍ أَيَّامَ الْقِتَالِ فِي الشِّرْكِ أَخْطَأَ فِيهِ الْقَاتِلُ إِذْ ظَنَّ الْمَقْتُولَ كَافِرًا. وَحَادِثُ قَتْلِ مُؤْمِنٍ عَمْدًا مِمَّنْ كَانَ يُظْهِرُ الْإِيمَانَ، وَالْحَادِثُ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا [النِّسَاء: ٩٤] وَأَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ، فَتَزْدَادُ الْمُنَاسَبَةُ وُضُوحًا لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَصِيرُ كَالْمُقَدِّمَةِ لِمَا وَرَدَ بَعْدَهَا مِنَ الْأَحْكَامِ فِي الْقَتْلِ.

müminlerin öldürülmesinin hükmünü öğrenmeye yönelmesi kaçınılmazdır. Rivayet edildiğine göre Medine'de, şirk dönemindeki savaşların getirdiği husumetlerden kaynaklanan ve katilin maktulü kâfir sanarak hata ettiği yanlışlıkla bir mümini öldürme olayı meydana gelmişti. Ayrıca Müslüman görünen bir kimsenin bir mümini kasten öldürme olayı ile { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا } [Nisâ 94] ayetinde işaret edilen hadise vuku bulmuş ve bu ayetler bunlar hakkında inmiştir. Dolayısıyla bu ayet, kendisinden sonra gelen öldürme konusundaki hükümler için bir mukaddime mesabesinde olduğundan aradaki münasebet daha da belirginleşmektedir.

هَوَّلَ اللَّهُ تَعَالَى أَمْرَ قَتْلِ الْمُسْلِمِ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ، وَجَعَلَهُ فِي حَيِّزِ مَا لَا يَكُونُ، فَقَالَ:

Allah Teâlâ, bir Müslümanın Müslüman kardeşini öldürmesini son derece vahim ve korkunç bir cürüm saymış, bunu vuku bulamayacak şeyler dairesine koyarak şöyle buyurmuştur:

وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً فَجَاءَ بِصِيغَةِ الْمُبَالَغَةِ فِي النَّفْيِ، وَهِيَ صِيغَةُ الْجُحُودِ، أَيْ مَا وُجِدَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِي حَالِ الْخَطَأِ، أَوْ أَنْ يَقْتُلَ قَتْلًا مِنَ الْقَتْلِ إِلَّا قَتْلَ الْخَطَأِ، فَكَانَ الْكَلَامُ حَصْرًا وَهُوَ حَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ مُرَادٌ بِهِ الْمُبَالَغَةُ كَأَنَّ صِفَةَ الْإِيمَانِ فِي الْقَاتِلِ وَالْمَقْتُولِ تُنَافِي الِاجْتِمَاعَ مَعَ الْقَتْلِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ مُنَافَاةَ الضِّدَّيْنِ لِقَصْدِ الْإِيذَانِ بِأَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا قَتَلَ مُؤْمِنًا فَقَدْ سُلِبَ عَنْهُ الْإِيمَانُ وَمَا هُوَ بِمُؤْمِنٍ، عَلَى نَحْوِ «وَلَا يَشْرَبُ الْخَمْرَ حِينَ يَشْرَبُهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ» فَتَكُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً عَمَّا بَعْدَهَا، غَيْرَ مُرَادٍ بِهَا التَّشْرِيعُ، بَلْ هِيَ كَالْمُقَدِّمَةِ لِلتَّشْرِيعِ، لِقَصْدِ تَفْظِيعِ حَالِ قَتْلِ المؤمنِ المؤمنَ قَتْلًا غَيْرَ خَطَأٍ، وَتَكُونُ خَبَرِيَّةً لَفْظًا وَمَعْنًى، وَيَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ حَقِيقِيًّا مِنْ عُمُومِ الْأَحْوَالِ، أَيْ

{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması müstesna, asla caiz değildir”. Burada nefyin mübalağalı bir kalıbı olan cuhûd (kesin ret) sigası kullanılmıştır; yani hiçbir hâlde bir müminin bir mümini öldürmesi söz konusu olamaz, ancak hata hâli müstesnadır; ya da öldürme çeşitlerinden hiçbir öldürme caiz olamaz, ancak hataen öldürme müstesnadır demektir. Dolayısıyla söz bir hasr (sınırlandırma) ifade etmektedir. Bu, mübalağa kastedilen iddiaî bir hasrdır; sanki katil ve maktuldeki iman vasfı, hakikatte öldürme fiiliyle iki zıddın bir arada bulunamaması gibi çelişmektedir. Bununla amaçlanan, bir mümin başka bir mümini öldürdüğünde imanın kendisinden soyulup alındığını ve onun artık gerçek bir mümin olmadığını bildirmektir. Nitekim “Kişi mümin olduğu halde içki içmez” hadisinde de durum böyledir. Bu takdirde bu cümle kendisinden sonrakinden bağımsız olur, onunla doğrudan teşri (hüküm koyma) kastedilmemiş, bilakis bir müminin bir mümini kasten öldürmesi durumunun vehametini vurgulamak amacıyla teşriye bir mukaddime kılınmıştır. Cümle lafzen ve manen haberî olur; istisna da genel hâllerden yapılmış hakiki bir istisna olur, yani

يَنْتَفِي قَتْلُ الْمُؤْمِنِ مُؤْمِنًا فِي كُلِّ حَالٍ إِلَّا فِي حَالِ عَدَمِ الْقَصْدِ، وَهَذَا أَحْسَنُ مَا يَبْدُو فِي مَعْنَى الْآيَةِ.

bir müminin bir mümini öldürmesi, kasıt olmaması hâli hariç, her hâlükârda büsbütün ortadan kalkar. Ayetin manası hakkında en güzel görünen izah da budur.

وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ قَوْلَهُ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ خَبَرًا مُرَادًا بِهِ النَّهْيُ، اسْتُعْمِلَ الْمُرَكَّبُ فِي لَازِمِ مَعْنَاهُ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ التَّمْثِيلِيِّ، وَتَجْعَلَ قَوْلَهُ: إِلَّا خَطَأً تَرْشِيحًا لِلْمَجَازِ: عَلَى نَحْوِ مَا قَرَّرْنَاهُ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، فَيَحْصُلُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ صُورَةَ الْخَطَأِ لَا يَتَعَلَّقُ بِهَا النَّهْيُ، إِذْ قَدْ عَلِمَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّ الْخَطَأَ لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ أَمْرٌ وَلَا نَهْيٌ، يَعْنِي إِنْ كَانَ نَوْعٌ مِنْ قَتْلِ الْمُؤْمِنِ مَأْذُونًا فِيهِ لِلْمُؤْمِنِ، فَهُوَ قَتْلُ الْخَطَأِ، وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ الْمُخْطِئَ لَا يَأْتِي فِعْلَهُ قَاصِدًا امْتِثَالًا وَلَا عِصْيَانًا، فَرَجَعَ الْكَلَامُ إِلَى مَعْنَى: وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا قَتْلًا تَتَعَلَّقُ بِهِ الْإِرَادَةُ وَالْقَصْدُ بِحَالٍ أَبَدًا، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مَبْدَأَ التَّشْرِيعِ، وَمَا بَعْدَهَا كَالتَّفْصِيلِ لَهَا وَعَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ لَا يُشْكِلُ الِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا خَطَأً. وَذَهَبَ الْمُفَسِّرُونَ إِلَى أَنَّ مَا كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً مُرَادٌ بِهِ النَّهْيُ، أَيْ خَبَرٌ فِي مَعْنَى الْإِنْشَاءِ فَالْتَجَأُوا إِلَى أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُنْقَطِعٌ بِمَعْنَى (لَكِنْ) فِرَارًا مِنَ اقْتِضَاءِ مَفْهُومِ الِاسْتِثْنَاءِ إِبَاحَةَ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنٌ مُؤْمِنًا خَطَأً، وَقَدْ فَهِمْتَ أَنَّهُ غَيْرُ مُتَوَهَّمٍ هُنَا.

{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ } ifadesini nehiy (yasaklama) kastedilen bir haber kılman da mümkündür; bu durumda terkip, temsilî mecâz-ı mürsel yoluyla kendi lazımî manasında kullanılmış olur. { إِلَّا خَطَأً } ifadesini de ilk vecihte açıkladığımız minval üzere mecazın teyidi (terşîh) kılarsın. Böylece hata suretine nehyin taalluk etmeyeceğine dikkat çekilmiş olur; zira herkes bilir ki hataen yapılan fiile ne emir ne de nehiy taalluk eder. Yani şayet bir müminin bir mümini öldürmesi türünden herhangi bir şeye izin verilmiş olsaydı, o ancak hataen öldürme olurdu; oysa bilinmektedir ki hata eden kimse fiilini ne itaati ne de isyanı kastederek işler. Dolayısıyla kelam şu manaya raci olur: Bir müminin bir mümini, irade ve kastın taalluk ettiği bir öldürme ile öldürmesi hiçbir surette asla caiz ve vaki olamaz. Bu takdirde cümle teşriin başlangıcı, devamı ise onun bir tafsilatı niteliğinde olur. Bu iki veche göre { إِلَّا خَطَأً } ifadesindeki istisnada hiçbir müşkillik kalmaz. Müfessirler ise { مَا كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً } ifadesinden nehyin kastedildiği, yani cümlenin inşâ manasında bir haber olduğu görüşüne gitmişlerdir. Bu yüzden, istisnanın mefhumundan bir müminin diğer bir mümini hataen öldürmesinin mubah olduğu anlamı çıkmasın diye bu durumdan kaçınarak istisnanın “lâkin” (لَكِنْ) manasında munkatı' olduğu yorumuna sığınmışlardır. Oysa burada böyle bir vehmin söz konusu olmadığını anlamış bulunmaktasın.

وَإِنَّمَا جِيءَ بِالْقَيْدِ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً مُرَادٌ بِهِ ادِّعَاءُ الْحَصْرِ أَوِ النَّهْيِ كَمَا عَلِمْتَ، وَلَوْ كَانَ الْخَبَرُ عَلَى حَقِيقَتِهِ لَاسْتَغْنَى عَنِ الْقَيْدِ لِانْحِصَارِ قَتْلِ الْمُؤْمِنِ بِمُقْتَضَاهُ فِي قَتْلِ الْخَطَأِ، فَيُسْتَغْنَى عَنْ تَقْيِيدِهِ بِهِ.

{ وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً } buyruğundaki kaydın getirilme sebebi ise şudur: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } buyruğundan iddiaî hasr veya bildiğin üzere nehiy kastedilmiştir. Şayet haber hakiki anlamında olsaydı, gereği uyarınca müminin öldürülmesi zaten hataen öldürmeye hasredilmiş olacağından ayrıca kaydedilmesine ihtiyaç duyulmazdı.

رَوَى الطَّبَرَيُّ، وَالْوَاحِدِيُّ، فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَة: أنّ عيّاشا بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ الْمَخْزُومِيَّ كَانَ قَدْ أَسْلَمَ وَهَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ قَبْلَ هِجْرَةِ النَّبِيءِ ﷺ، وَكَانَ أَخَا أَبِي جَهْلٍ لِأُمِّهِ فَخَرَجَ أَبُو جَهْلٍ وَأَخُوهُ الْحَارِثُ بْنُ هِشَامٍ وَالْحَارِثُ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ فِي طَلَبِهِ، فَأَتَوْهُ بِالْمَدِينَةِ وَقَالُوا لَهُ: إِنَّ أُمَّكَ أَقْسَمَتْ أَنْ لَا يُظِلَّهَا بَيْتٌ حَتَّى تَرَاكَ، فَارْجِعْ مَعَنَا حَتَّى تَنْظُرَ إِلَيْكَ ثُمَّ ارْجِعْ، وَأَعْطَوْهُ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ أَن لَا يهجوه، وَلَا يَحُولُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ دِينِهِ، فَخَرَجَ مَعَهُمْ فَلَمَّا جَاوَزُوا الْمَدِينَةَ أَوْثَقُوهُ، وَدَخَلُوا بِهِ مَكَّةَ، وَقَالُوا لَهُ «لَا نَحُلُّكَ مِنْ وَثَاقِكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِالَّذِي آمَنْتَ بِهِ» . وَكَانَ الْحَارِثُ بْنُ زَيْدٍ يَجْلِدُهُ وَيُعَذِّبُهُ، فَقَالَ عَيَّاشٌ لِلْحَارِثِ «وَاللَّهِ لَا أَلْقَاكَ خَالِيًا إِلَّا قَتَلْتُكَ» فَبَقِيَ بِمَكَّةَ

Taberî ve Vâhidî bu ayetin nüzul sebebi hakkında şunu rivayet etmişlerdir: Ayyâş b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî, Peygamber ﷺ’in hicretinden önce Müslüman olup Medine'ye hicret etmişti. O, Ebû Cehil'in anne bir kardeşi idi. Bunun üzerine Ebû Cehil, kardeşi Hâris b. Hişâm ve Hâris b. Zeyd b. Ebî Üneyse onu aramak üzere yola çıktılar. Medine'de onun yanına gelip: “Annen seni görünceye kadar hiçbir evin gölgesi altına girmeyeceğine yemin etti. Bizimle birlikte dön de seni bir görsün, sonra yine dönersin” dediler ve ona eziyet etmeyeceklerine, diniyle arasına girmeyeceklerine dair Allah adına teminat verdiler. Ayyâş onlarla birlikte yola çıktı; Medine'den ayrılınca onu sımsıkı bağladılar ve bu şekilde Mekke'ye soktular. Ona: “İnandığın şeyi inkâr edinceye kadar bağını çözmeyeceğiz” dediler. Hâris b. Zeyd onu kırbaçlıyor ve işkence ediyordu. Ayyâş da Hâris'e: “Allah'a yemin ederim ki seninle tenha bir yerde karşılaşırsam mutlaka seni öldüreceğim” dedi. Ayyâş Mekke'de kaldı;

حَتَّى خَرَجَ يَوْمَ الْفَتْحِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلَقِيَ الْحَارِثَ بْنَ زَيْدٍ بِقُبَاءٍ، وَكَانَ الْحَارِثُ قَدْ أَسْلَمَ وَلَمْ يَعْلَمْ عَيَّاشٌ بِإِسْلَامِهِ، فَضَرَبَهُ عَيَّاشٌ فَقَتَلَهُ، وَلَمَّا أُعْلِمَ بِأَنَّهُ مُسْلِمٌ رَجَعَ عَيَّاشٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرَهُ بِالَّذِي صَنَعَ فَنَزَلَتْ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ قَدْ نَزَلَتْ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ.

nihayet Mekke'nin fethi günü Medine'ye doğru yola çıktı ve Kubâ'da Hâris b. Zeyd ile karşılaştı. Hâris Müslüman olmuştu ancak Ayyâş onun Müslüman olduğunu bilmiyordu. Bunun üzerine Ayyâş vurup onu öldürdü. Onun Müslüman olduğu kendisine haber verilince Ayyâş, Resûlullah ﷺ’in yanına dönüp yaptığını anlattı. Bunun üzerine { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } ayeti indi. Bu durumda ayet Mekke'nin fethinden sonra inmiş olmaktadır.

وَفِي ابْنِ عَطِيَّةَ: قِيلَ نَزَلَتْ فِي الْيَمَانِ، وَالِدِ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ، حِينَ قَتَلَهُ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَ أُحُدٍ خَطَأً.

İbn Atıyye'de ise şöyle denilmiştir: Ayetin, Uhud günü Müslümanların yanlışlıkla öldürdüğü Huzeyfe b. el-Yemân'ın babası el-Yemân hakkında indiği söylenmiştir.

وَفِي رِوَايَةٍ لِلطَّبَرِيِّ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَضِيَّةِ أَبِي الدَّرْدَاءِ حِينَ كَانَ فِي سَرِيَّةٍ، فَعَدَلَ إِلَى شِعْبٍ فَوَجَدَ رَجُلًا فِي غَنَمٍ لَهُ، فَحَمَلَ عَلَيْهِ أَبُو الدَّرْدَاءِ بِالسَّيْفِ، فَقَالَ الرَّجُلُ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» فَضَرَبَهُ فَقَتَلَهُ وَجَاءَ بِغَنَمِهِ إِلَى السَّرِيَّةِ، ثُمَّ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ شَيْئًا فَأَتَى إِلَى النَّبِيءِ ﷺ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ.

Taberî'nin bir rivayetinde ise şöyle geçer: Ayet, Ebü'd-Derdâ bir müfrezede iken vuku bulan hadise hakkında inmiştir. Ebü'd-Derdâ bir vadiye yöneldi ve orada koyunlarının yanında bir adam gördü. Ebü'd-Derdâ kılıcıyla onun üzerine hücum edince adam: “Lâ ilâhe illallâh” dedi; fakat Ebü'd-Derdâ vurup onu öldürdü ve koyunlarını müfrezeye getirdi. Sonra içinde bir şüphe ve rahatsızlık duyarak Peygamber ﷺ’e gelip durumu anlattı. Bunun üzerine ayet indi.

وَقَوْلُهُ: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ الْفَاءُ رَابِطَةٌ لِجَوَابِ الشَّرْطِ، وَ (تَحْرِير) مَرْفُوعٌ عَلَى الْخَبَرِيَّةِ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ مِنْ جُمْلَةِ الْجَوَابِ: لِظُهُورِ أَنَّ الْمَعْنَى: فَحُكْمُهُ أَوْ فَشَأْنُهُ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ كَقَوْلِهِ:

{ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } ifadesindeki fâ (فَ), şartın cevabını bağlayan rabıtadır. { تَحْرِيرُ } kelimesi, cevap cümlesinde hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak merfûdur; zira mananın “Bunun hükmü veya gereği bir köle azat etmektir” şeklinde olduğu açıktır. Nitekim şu ayette de böyledir:

فَصَبْرٌ جَمِيلٌ [يُوسُف: ١٨] . وَالتَّحْرِيرُ تَفْعِيلٌ مِنَ الْحُرِّيَّةِ، أَيْ جَعْلُ الرَّقَبَةِ حُرَّةً. وَالرَّقَبَةُ أُطْلِقَتْ عَلَى الذَّاتِ مِنْ إِطْلَاقِ الْبَعْضِ عَلَى الْكُلِّ، كَمَا يَقُولُونَ، الْجِزْيَة على الرؤوس عَلَى كُلِّ رَأْسٍ أَرْبَعَةُ دَنَانِيرَ.

{ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } [Yûsuf 18] “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır.” Tahrîr (تَحْرِير), hürriyet kökünden tef'îl babında bir mastardır; yani boynu hür kılmak demektir. “Rakabe” (boyun) kelimesi, cüz zikredilip kül kastedilmesi yoluyla şahsın kendisi için kullanılmıştır; nitekim “Cizye kelle başınadır, her bir kelle için dört dinardır” derler.

وَمِنْ أَسْرَارِ الشَّرِيعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ حِرْصُهَا عَلَى تَعْمِيمِ الْحُرِّيَّةِ فِي الْإِسْلَامِ بِكَيْفِيَّةٍ مُنْتَظِمَةٍ،

İslam şeriatının sırlarından biri de hürriyeti düzenli ve intizamlı bir surette yaygınlaştırma konusundaki kararlılığıdır.

فَإِنَّ اللَّهَ لَمَّا بَعَثَ رَسُولَهُ بِدِينِ الْإِسْلَامِ كَانَتِ الْعُبُودِيَّةُ مُتَفَشِّيَةً فِي الْبَشَرِ، وَأُقِيمَتْ عَلَيْهَا ثَرَوَاتٌ كَثِيرَةٌ، وَكَانَتْ أَسْبَابُهَا مُتَكَاثِرَةً: وَهِيَ الْأَسْرُ فِي الْحُرُوبِ، والتصيير فِي الدِّيوَان، وَالتَّخَطُّفُ فِي الْغَارَاتِ، وَبَيْعُ الْآبَاءِ وَالْأُمَّهَاتِ أَبْنَاءَهُمْ، وَالرَّهَائِنُ فِي الْخَوْفِ، وَالتَّدَايُنُ.

Nitekim Allah Teâlâ Resûlü'nü İslam diniyle gönderdiğinde kölelik insanlık arasında son derece yaygındı, birçok servet bunun üzerine kurulmuştu ve köleliğin sebepleri pek çoktu: Savaş esirliği, divana geçirilerek köleleştirilme, baskınlarda kaçırılma, anne-babaların çocuklarını satması, korku anında rehin verilme ve borçlanma.

فَأَبْطَلَ الْإِسْلَامُ جَمِيعَ أَسْبَابِهَا عَدَا الْأَسْرِ، وَأَبْقَى الْأَسْرَ لِمَصْلَحَةِ تَشْجِيعِ الْأَبْطَالِ، وَتَخْوِيفِ أَهْلِ الدَّعَارَةِ مِنَ الْخُرُوجِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، لِأَنَّ الْعَرَبِيَّ مَا كَانَ يَتَّقِي شَيْئًا مِنْ عَوَاقِبِ الْحُرُوبِ مِثْلَ الْأَسْرِ، قَالَ النَّابِغَةُ:

İslam, savaş esirliği dışındaki bütün bu sebepleri iptal etmiştir. Savaş esirliğini ise kahramanları teşvik etme ve bozguncuları Müslümanlara başkaldırmaktan caydırma maslahatı gereği muhafaza etmiştir; zira bir Arap, savaşın sonuçları arasında esirlik kadar hiçbir şeyden sakınmazdı. Nâbiga şöyle demiştir:

حِذَارًا عَلَى أَنْ لَا تُنَالَ مقادتي ... وَلَا نسوتهي حَتَّى يَمُتْنَ حَرَائِرَا

“Yakamın ele geçmemesi ve kadınlarımın hür olarak ölünceye kadar [esir düşmemesi] endişesiyle...”

ثُمَّ دَاوَى تِلْكَ الْجِرَاحَ الْبَشَرِيَّةَ بِإِيجَادِ أَسْبَابِ الْحُرِّيَّةِ فِي مُنَاسَبَاتٍ دِينِيَّةٍ جَمَّةٍ: مِنْهَا وَاجِبَةٌ، وَمِنْهَا مَنْدُوبٌ إِلَيْهَا. وَمِنَ الْأَسْبَابِ الْوَاجِبَةِ كَفَّارَةُ الْقَتْلِ الْمَذْكُورَةُ هُنَا. وَقَدْ جُعِلَتْ كَفَّارَةُ قَتْلِ الْخَطَأِ أَمْرَيْنِ: أَحَدِهِمَا تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ، وَقَدْ جُعِلَ هَذَا التَّحْرِيرُ بَدَلًا مِنْ تَعْطِيلِ حَقِّ اللَّهِ فِي ذَاتِ الْقَتِيلِ، فَإِنَّ الْقَتِيلَ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ وَيُرْجَى مِنْ نَسْلِهِ مَنْ يَقُومُ بِعِبَادَةِ اللَّهِ وَطَاعَةِ دِينِهِ، فَلَمْ يَخْلُ الْقَاتِلُ مِنْ أَنْ يَكُونَ فَوَّتَ بِقَتْلِهِ هَذَا الْوَصْفَ، وَقَدْ نَبَّهَتِ الشَّرِيعَةُ بِهَذَا عَلَى أَنَّ الْحُرِّيَّةَ حَيَاةٌ، وَأَنَّ الْعُبُودِيَّةَ مَوْتٌ فَمَنْ تَسَبَّبَ فِي مَوْتِ نَفْسٍ حَيَّةٍ كَانَ عَلَيْهِ السَّعْيُ فِي إِحْيَاءِ نَفْسٍ كَالْمَيِّتَةِ وَهِيَ الْمُسْتَعْبَدَةُ. وَسَنَزِيدُ هَذَا بَيَانًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٢٠] ، فَإِنَّ تَأْوِيلَهُ أَنَّ اللَّهَ أَنْقَذَهُمْ مِنَ اسْتِعْبَادِ الْفَرَاعِنَةِ فَصَارُوا كَالْمُلُوكِ لَا يَحْكُمُهُمْ غَيْرُهُمْ.

Daha sonra [şeriat], bir kısmı farz bir kısmı da mendup olmak üzere pek çok dini vesileyle hürriyet sebeplerini var ederek bu beşeri yaraları tedavi etmiştir. Farz olan sebeplerden biri de burada zikredilen katil kefaretidir. Yanlışlıkla öldürmenin kefareti iki şey olarak belirlenmiştir: Birincisi, mümin bir kölenin azat edilmesidir. Bu azat etme, maktulün şahsında Allah'ın hakkının zayi edilmesinin yerine bedel kılınmıştır. Çünkü maktul Allah'ın kullarından bir kuldur ve neslinden Allah'a ibadet edip dinine itaat edecek kimselerin gelmesi umulurdu; katil ise onu öldürmekle bu vasfı ortadan kaldırmış olmaktadır. Şeriat bununla hürriyetin bir hayat, köleliğin ise bir ölüm olduğuna dikkat çekmiştir; dolayısıyla yaşayan bir canın ölümüne sebep olan kimsenin, ölü mesabesindeki bir canı —ki o da köleleştirilmiş kimsedir— diriltmeye çalışması gerekir. Mâide Suresi'ndeki { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } [Mâide 20] ayetinde bunu daha da açıklayacağız; zira bu ayetin tefsiri, Allah'ın onları Firavunların köleliğinden kurtardığı, böylece başkalarının değil yalnızca kendilerinin hüküm sürdüğü krallar gibi oldukları şeklindedir.

وَثَانِيهُمَا الدِّيَةُ. وَالدِّيَةُ مَالٌ يُدْفَعُ لِأَهْلِ الْقَتِيلِ خَطَأً، جَبْرًا لِمُصِيبَةِ أَهْلِهِ فِيهِ مِنْ حَيَوَانٍ أَوْ نَقْدَيْنِ أَوْ نَحْوِهِمَا، كَمَا سَيَأْتِي.

İkincisi ise diyettir. Diyet; hayvan, nakit para (altın/gümüş) yahut benzeri şeylerden olmak üzere, ailesinin onunla uğradığı musibeti telafi etmek maksadıyla yanlışlıkla öldürülen kişinin ailesine ödenen bir maldır; açıklaması gelecektir.

وَالدِّيَةُ مَعْرُوفَةٌ عِنْدَ الْعَرَبِ بِمَعْنَاهَا وَمَقَادِيرِهَا فَلِذَلِكَ لَمْ يُفَصِّلْهَا الْقُرْآنُ. وَقَدْ كَانَ الْعَرَبُ جَعَلُوا الدِّيَةَ عَلَى كَيْفِيَّاتٍ مُخْتَلِفَةٍ، فَكَانَتْ عِوَضًا عَنْ دَمِ الْقَتِيلِ فِي الْعَمْدِ وَفِي الْخَطَأِ، فَأَمَّا فِي الْعَمْدِ فَكَانُوا يَتَعَيَّرُونَ بِأَخْذِهَا. قَالَ الْحَمَاسِيُّ:

Diyet, anlamı ve miktarlarıyla Araplar nezdinde bilinen bir husustu; bu sebeple Kur'an onu ayrıntılı olarak açıklamamıştır. Araplar diyeti farklı şekillerde uygulamışlardı; hem kasten hem de yanlışlıkla öldürmede maktulün kan bedeli olarak ödenirdi. Kasten öldürmede diyet almayı bir ayıp ve utanç sayarlardı. Hamâse şairi şöyle demiştir:

فَلَوْ أَنَّ حَيًّا يَقْبَلُ الْمَالَ فِدْيَةً ... لَسُقْنَا لَهُمْ سَيْبًا مِنَ الْمَالِ مُفْعَمَا

“Eğer bir kabile fidye olarak malı kabul etseydi, / Biz de onlara bol bol mal akıtırdık.”

وَلَكِنْ أَبَى قَوْمٌ أُصِيبَ أَخُوهُمُ ... رِضَى الْعَارِ فَاخْتَارُوا عَلَى اللَّبَنِ الدَّمَا

“Fakat kardeşi vurulan bir kavim bu arı kabul etmedi / Ve süte (diyete) karşı kanı tercih etti.”

وَإِذَا رَضِيَ أَوْلِيَاءُ الْقَتِيلِ بِدِيَةٍ بِشَفَاعَةِ عُظَمَاءِ الْقَبِيلَةِ قَدَّرُوهَا بِمَا يَتَرَاضَوْنَ عَلَيْهِ. قَالَ زُهَيْرٌ:

Maktulün velileri kabilenin ileri gelenlerinin araya girmesiyle diyete razı olduklarında, aralarında anlaştıkları bir miktarı takdir ederlerdi. Züheyr şöyle demiştir:

تُعَفَّى الْكُلُومُ بِالْمِئِينَ فَأَصْبَحَتْ ... يُنَجِّمُهَا مَنْ لَيْسَ فِيهَا بِمُجْرِمِ

“Yaraların diyeti yüzlerce deveyle ödenip giderildi; öyle ki / O suçta hiçbir suçu bulunmayan kimseler onu taksit taksit ödemeye başladı.”

وَأَمَّا فِي الْخَطَأِ فَكَانُوا لَا يَأْبَوْنَ أَخْذَ الدِّيَةِ، قِيلَ: إِنَّهَا كَانَتْ عَشَرَةٌ مِنَ الْإِبِلِ وَأَنَّ أَوَّلَ مَنْ جَعَلَهَا مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ بْنُ هَاشِمٍ، إِذْ فَدَى وَلَدَهُ عَبْدَ اللَّهِ بَعْدَ أَنْ نَذَرَ ذَبْحَهُ لِلْكَعْبَةِ بِمِائَةٍ مِنَ الْإِبِلِ، فَجَرَتْ فِي قُرَيْشٍ كَذَلِكَ، ثُمَّ تَبِعَهُمُ الْعَرَبُ، وَقِيلَ: أَوَّلُ مَنْ جَعَلَ الدِّيَةَ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ أَبُو سَيَّارَةَ عُمَيْلَةُ الْعَدَوَانِيُّ، وَكَانَتْ دِيَةُ الْمَلِكِ أَلْفًا مِنَ

Yanlışlıkla öldürmede ise diyet almaktan kaçınmazlardı. Diyetin başlangıçta on deve olduğu, onu yüz deveye çıkaran ilk kişinin Abdülmuttalib b. Hâşim olduğu söylenmiştir; nitekim Kâbe'ye kurban etmeyi adadığı oğlu Abdullah'ın canı yerine yüz deve feda etmiş, bu uygulama Kureyş'te adet olmuş, ardından diğer Araplar da onlara uymuştur. Diyetin yüz deve olmasını ilk koyan kişinin Ebû Seyyâre Umeyle el-Advânî olduğu da söylenmiştir. Hükümdarın diyeti bin

الْإِبِلِ، وَدِيَةُ السَّادَةِ مِائَتَيْنِ مِنَ الْإِبِلِ، وَدِيَةُ الْحَلِيفِ نِصْفُ دِيَةِ الصَّمِيمِ. وَأَوَّلُ مَنْ وُدِيَ بِالْإِبِلِ هُوَ زَيْدُ بْنُ بَكْرِ بْنِ هَوَازِنَ. إِذْ قَتَلَهُ أَخُوهُ مُعَاوِيَةُ جَدُّ بَنِي عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ.

deve, kabile reislerinin diyeti iki yüz deve, müttefikin (halîf) diyeti ise öz kabile mensubunun diyetinin yarısı idi. Kendisi için ilk diyet olarak deve ödenen kişi ise Zeyd b. Bekr b. Hevâzin'dir; zira Benû Âmir b. Sa'saa'nın ceddi olan kardeşi Muâviye onu öldürmüştü.

وَأَكْثَرُ مَا وَرَدَ فِي السُّنَّةِ مِنْ تَقْدِيرِ الدِّيَة من مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ مُخَمَّسَةٌ أَخْمَاسًا: عِشْرُونَ حِقَّةً، وَعِشْرُونَ جَذَعَةً، وَعِشْرُونَ بِنْتَ مَخَاضٍ، وَعِشْرُونَ بِنْتَ لَبُونٍ، وَعِشْرُونَ ابْنَ لَبُونٍ.

Sünnette diyet miktarı hakkında en çok varid olan rivayet, beş gruba bölünmüş yüz devedir: Yirmi hıkka (üç yaşını bitirmiş dişi deve), yirmi cezea (dört yaşını bitirmiş dişi deve), yirmi bint-i mehâz (bir yaşını bitirmiş dişi deve), yirmi bint-i lebûn (iki yaşını bitirmiş dişi deve) ve yirmi ibn-i lebûn (iki yaşını bitirmiş erkek deve).

وَدِيَةُ الْعَمْدِ، إِذَا رَضِيَ أَوْلِيَاءُ الْقَتِيلِ بِالدِّيَةِ، مُرَبَّعَةٌ: خَمْسٌ وَعِشْرُونَ مِنْ كُلِّ صِنْفٍ مِنَ الْأَصْنَافِ الْأَرْبَعَةِ الْأُوَلِ. وَتُغَلَّظُ الدِّيَةُ عَلَى أَحَدِ الْأَبَوَيْنِ تَغْلِيظًا بِالصِّنْفِ لَا بِالْعَدَدِ، إِذَا قَتَلَ ابْنَهُ خَطَأً: ثَلَاثُونَ جَذَعَةً، وَثَلَاثُونَ حِقَّةً، وَأَرْبَعُونَ خَلِفَةً، أَيْ نُوقًا فِي بُطُونِهَا أَجِنَّتُهَا.

Maktulün velileri diyete razı olduğunda kasten öldürmenin diyeti dört gruba ayrılır: İlk dört sınıftan yirmi beşer tane. Anne ve babadan biri çocuğunu yanlışlıkla öldürdüğünde ise diyet sayıca değil nitelik bakımından ağırlaştırılır: Otuz cezea, otuz hıkka ve kırk halife, yani karınlarında yavruları olan gebe develer.

وَإِذَا كَانَ أَهْلُ الْقَتِيلِ غَيْرَ أَهْلِ إِبِلٍ نُقِلَتِ الدِّيَةُ إِلَى قِيمَةِ الْإِبِلِ تَقْرِيبًا فَجُعِلَتْ عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفَ دِينَارٍ، وَعَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ جَعَلَ الدِّيَةَ عَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَيْ بَقَرَةٍ، وَعَلَى أَهْلِ الْغَنَمِ أَلْفَيْ شَاةٍ. وَفِي حَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ أَنَّ الدِّيَةَ عَلَى أَهْلِ الْحُلَلِ، أَيْ أَهْلِ النَّسِيجِ مِثْلَ أَهْلِ الْيَمَنِ، مِائَةُ حُلَّةٍ.

Öldürülen kişinin ailesi deve ehli değilse, diyet yaklaşık olarak develerin kıymetine nakledilerek altın sahipleri için bin dinar, gümüş sahipleri için ise on iki bin dirhem olarak belirlenmiştir. Ömer b. el-Hattâb'dan nakledildiğine göre o, sığır sahipleri için diyeti iki yüz sığır, koyun sahipleri için ise iki bin koyun olarak tayin etmiştir. Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği hadiste ise hülle sahipleri, yani Yemen halkı gibi dokumacı topluluklar için diyetin yüz hülle olduğu geçmektedir.

وَالْحُلَّةُ ثَوْبَانِ مِنْ نَوْعٍ وَاحِدٍ.

Hülle, aynı türden iki parça elbisedir.

وَمِعْيَارُ تَقْدِيرِ الدِّيَاتِ، بِاخْتِلَافِ الْأَعْصَارِ وَالْأَقْطَارِ، الرُّجُوعُ إِلَى قِيمَةِ مِقْدَارِهَا مِنَ الْإِبِلِ الْمُعَيَّنِ فِي السُّنَّةِ. وَدِيَةُ الْمَرْأَةِ الْقَتِيلَةِ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ. وَدِيَةُ الْكِتَابِيِّ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الْمُسْلِمِ. وَدِيَةُ الْمَرْأَةِ الْكِتَابِيَّةِ عَلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ الْكِتَابِيِّ. وَتُدْفَعُ الدِّيَةُ مُنَجَّمَةً فِي ثَلَاثِ سِنِينَ بَعْدَ كُلِّ سَنَةٍ نَجْمٌ، وَابْتِدَاءُ تِلْكَ النُّجُومِ مِنْ وَقْتِ الْقَضَاءِ فِي شَأْنِ الْقَتْلِ أَوِ التَّرَاوُضِ بَيْنَ أَوْلِيَاءِ الْقَتِيلِ وَعَاقِلَةِ الْقَاتِلِ.

Asırların ve beldelerin farklılığına göre diyetlerin takdirindeki ölçü, sünnette tayin edilen deve miktarının kıymetine başvurmaktır. Öldürülen kadının diyeti, erkeğin diyetinin yarısıdır. Ehl-i kitabın diyeti, Müslümanın diyetinin yarısıdır. Kitabî kadının diyeti ise Kitabî erkeğin diyetinin yarısıdır. Diyet, her yılın sonunda bir taksit olmak üzere üç yılda taksitler halinde ödenir. Bu taksitlerin başlangıcı, öldürme hadisesi hakkında hüküm verildiği veya maktulün velileri ile katilin âkılesi arasında anlaşmaya varıldığı andır.

وَالدِّيَةُ بِتَخْفِيفِ الْيَاءِ مَصْدَرُ وَدَى، أَيْ أَعْطَى، مِثْلَ رَمَى، وَمَصْدَرُهُ وَدْيٌ مِثْلُ وَعْدٍ، حُذِفَتْ فَاءُ الْكَلِمَةِ تَخْفِيفًا، لِأَنَّ الْوَاوَ ثَقِيلَةٌ، كَمَا حُذِفَتْ فِي عِدَّةٍ، وَعُوِّضَ عَنْهَا الْهَاءُ فِي آخِرِ الْكَلِمَةِ مِثْلَ شِيَةٍ مِنَ الْوَشْيِ.

Diyet (دِيَة) kelimesi, yâ harfinin hafifletilmesiyle (şeddesiz), ramâ (رَمَى) gibi olan vedâ (وَدَى) fiilinin mastarıdır; yani verdi demektir. Asıl mastarı va'd (وَعْد) gibi vedy (وَدْي) iken, vâv harfi ağır geldiği için kelimenin ilk harfi (fâu'l-fiil) hafifletilmek maksadıyla hazfedilmiştir; nitekim “ıddet” (عِدَّة) kelimesinde de hazfedilmiştir. Hazfedilen harfin yerine, nakış (وَشْي) kökünden gelen “şiyet” (شِيَة) kelimesinde olduğu gibi, kelimenin sonuna hâ (tâ-i te'nîs) getirilmiştir.

وَأَشَارَ قَوْلُهُ: مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلَى أَنَّ الدِّيَةَ تَرْضِيَةٌ لِأَهْلِ الْقَتِيلِ. وَذُكِرَ الْأَهْلُ

{ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ } “ailesine teslim edilen” kavli, diyetin maktulün ailesi için bir gönül alma/tazminat olduğuna işaret etmiştir. Aile (ehl)

مُجْمَلًا فَعُلِمَ أَنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِهَا أَقْرَبُ النَّاسِ إِلَى الْقَتِيلِ، فَإِنَّ الْأَهْلَ هُوَ الْقَرِيبُ، وَالْأَحَقُّ بِهَا الْأَقْرَبُ. وَهِيَ فِي حُكْمِ الْإِسْلَامِ يَأْخُذُهَا وَرَثَةُ الْقَتِيلِ عَلَى حَسَبِ الْمِيرَاثِ

mücmel olarak zikredilmiş, böylece diyete en çok hak sahibi olanların maktule en yakın kimseler olduğu anlaşılmıştır; çünkü ehl, akraba demektir ve ona en layık olan da en yakın olandır. İslam hükmünde diyeti, maktulün mirasçıları miras paylarına göre alırlar;

إِلَّا أَنَّ الْقَاتِلَ خَطَأً إِذَا كَانَ وَارِثًا لِلْقَتِيلِ لَا يَرِثُ مِنْ دِيَتِهِ. وَهِيَ بِمَنْزِلَةِ تَعْوِيضِ الْمُتْلَفَاتِ، جُعِلَتْ عِوَضًا لِحَيَاةِ الَّذِي تَسَبَّبَ الْقَاتِلُ فِي قَتْلِهِ، وَرُبَّمَا كَانَ هَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَلِذَلِكَ قَالُوا: تَكَايُلُ الدِّمَاءِ، وَقَالُوا: هُمَا بَوَاءٌ، أَيْ كُفْآنِ فِي الدَّمِ وَزَادُوا فِي دِيَةِ سَادَتِهِمْ.

ancak yanlışlıkla öldüren kişi maktulün mirasçısı ise onun diyetinden miras alamaz. Diyet, telef edilen şeylerin tazmini mesabesindedir; katilin ölümüne sebep olduğu kişinin hayatına karşılık bir bedel kılınmıştır. Muhtemelen Câhiliye devrinden beri kastedilen mana da buydu; nitekim onlar "kanların denkleştirilmesi" (tekâyulü'd-dimâ) derler ve "ikisi denktir" (humâ bevâ'), yani kanda birbirine denktirler derlerdi ve efendilerinin diyetini artırırlardı.

وَجُعِلَ عَفْوُ أَهْلِ الْقَتِيلِ عَنْ أَخْذِ الدِّيَةِ صَدَقَةً مِنْهُمْ تَرْغِيبًا فِي الْعَفْوِ.

Maktulün ailesinin diyeti almaktan vazgeçip affetmesi, affa teşvik etmek amacıyla onlardan bir sadaka sayılmıştır.

وَقَدْ أَجْمَلَ الْقُرْآنُ مَنْ يَجِبُ عَلَيْهِ دَفْعُ الدِّيَةِ وَبَيَّنَتْهُ السُّنَّةُ بِأَنَّهُمُ الْعَاقِلَةُ، وَذَلِكَ تَقْرِيرٌ لِمَا كَانَ عَلَيْهِ الْأَمْرُ قَبْلَ الْإِسْلَامِ.

Kur'an, diyeti ödemesi gereken tarafı mücmel bırakmış; sünnet ise bunların âkıle olduğunu açıklamıştır. Bu da İslam'dan önceki uygulamanın onaylanmasıdır.

وَالْعَاقِلَةُ: الْقَرَابَةُ مِنَ الْقَبِيلَةِ. تَجِبُ عَلَى الْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ بِحَسَبِ التَّقَدُّمِ فِي التَّعْصِيبِ.

Âkıle, kabileden olan akrabalardır. Asabe derecesindeki önceliğe göre en yakından başlanarak sırasıyla vacip olur.

وَقَوْلُهُ: فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ الْآيَةَ أَيْ إِنْ كَانَ الْقَتِيلُ مُؤْمِنًا وَكَانَ أَهْلُهُ كُفَّارًا، بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ عَدَاوَةٌ، يُقْتَصَرُ فِي الْكَفَّارَةِ عَلَى تَحْرِيرِ الرَّقَبَةِ دُونَ دَفْعِ دِيَةٍ لَهُمْ، لِأَنَّ الدِّيَةَ: إِذَا اعْتَبَرْنَاهَا جَبْرًا لِأَوْلِيَاءِ الدَّمِ، فَلَمَّا كَانُوا أَعْدَاءً لَمْ تَكُنْ حِكْمَةٌ فِي جَبْرِ خَوَاطِرِهِمْ، وَإِذَا اعْتَبَرْنَاهَا عِوَضًا عَنْ مَنَافِعِ قَتِيلِهِمْ، مِثْلَ قِيَمِ الْمُتْلَفَاتِ، يَكُونُ مَنْعُهَا مِنَ الْكُفَّارِ لِأَنَّهُ لَا يَرِثُ الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ، وَلِأَنَّا لَا نُعْطِيهِمْ مَالَنَا يَتَقَوَّوْنَ بِهِ عَلَيْنَا. وَهَذَا الْحُكْمُ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ بَيْنَ الْفُقَهَاءِ، إِنْ كَانَ الْقَتِيلُ الْمُؤْمِنُ بَاقِيًا فِي دَارِ قَوْمِهِ وَهُمْ كُفَّارٌ فَأَمَّا إِنْ كَانَ الْقَتِيلُ فِي بِلَادِ الْإِسْلَامِ وَكَانَ أَوْلِيَاؤُهُ كُفَّارًا، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ: لَا تَسْقُطُ عَنِ الْقَاتِلِ دِيَتُهُ، وَتُدْفَعُ لِبَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَالثَّوْرِيُّ:

{ فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Eğer [öldürülen] size düşman bir kavimden olup kendisi mümin ise...” ayetinin anlamı şudur: Şayet maktul mümin olup ailesi kâfir ise ve onlarla Müslümanlar arasında bir düşmanlık bulunuyorsa, kefarette kendilerine diyet ödenmeksizin sadece bir köle azat etmekle yetinilir. Zira diyeti maktulün velilerinin gönlünü alma (telafi) olarak değerlendirirsek, onlar düşman oldukları için gönüllerinin alınmasında bir hikmet yoktur. Şayet onu telef edilen malların bedeli gibi maktullerinin menfaatlerine karşılık bir bedel sayarsak, kâfirlere verilmemesinin sebebi, kâfirin Müslümana mirasçı olamaması ve onlara bize karşı güç kazanacakları malımızı vermememizdir. Öldürülen mümin, kâfir olan kavminin yurdunda kalmaktaysa bu hüküm fakihler arasında ittifakla kabul edilmiştir. Fakat maktul İslam diyarında olup velileri kâfir ise İbn Abbâs, Mâlik ve Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Katilden diyet düşmez ve Müslümanların beytülmâline ödenir. Şâfiî, Evzâî ve Sevrî ise şöyle demiştir:

تَسْقُطُ الدِّيَةُ لِأَنَّ سَبَبَ سُقُوطِهَا أَنَّ مُسْتَحِقِّيهَا كُفَّارٌ. وَظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِأَهْلِ الْقَتِيلِ لَا بِمَكَانِ إِقَامَتِهِ، إِذْ لَا أَثَرَ لِمَكَانِ الْإِقَامَةِ فِي هَذَا الْحُكْمِ وَلَوْ كَانَتْ إِقَامَتُهُ غَيْرَ مَعْذُورٍ فِيهَا.

Diyet düşer, çünkü düşmesinin sebebi hak sahiplerinin kâfir olmasıdır. Yüce Allah'ın { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ } “Eğer size düşman bir kavimden ise” buyruğunun zahiri, ikamet yerine değil maktulün ailesine itibar edileceğini göstermektedir; zira orada ikamet etmesinde mazur olmasa bile ikamet yerinin bu hükümde bir tesiri yoktur.

وَأَخْبَرَ عَنْ قَوْمٍ بِلَفْظِ عَدُوٍّ وَهُوَ مُفْرَدٌ، لِأَنَّ فَعُولًا بِمَعْنَى فَاعِلٍ يَكْثُرُ فِي كَلَامِهِمْ أَنْ يَكُونَ مُفْرَدًا مُذَكَّرًا غَيْرَ مُطَابِقٍ لِمَوْصُوفِهِ، كَقَوْلِهِ: إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً [النِّسَاء: ١٠١] لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ [الممتحنة: ١] وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ [الْأَنْعَام: ١١٢] ، وَامْرَأَةٌ عَدُوٌّ وَشَذَّ قَوْلُهُمْ عَدُوَّةٌ. وَفِي كَلَامِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» أَنَّهُ قَالَ لِلنِّسْوَةِ اللَّاتِي كُنَّ بِحَضْرَةِ النَّبِيءِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Kavim kelimesinden müfred olan “aduvv” (عَدُوّ) lafzıyla haber verilmiştir; zira fâil anlamındaki fe‘ûl (فَعُول) vezni, Arapların kelamında sıfatlandığı kelimeye uymaksızın çoğunlukla müfred müzekker olarak gelir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً } [Nisâ: 101] “Şüphesiz kâfirler sizin için apaçık bir düşmandır”, { لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } [Mümtehine: 1] “Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin”, { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ } [En'âm: 112] “Böylece her peygambere insan şeytanlarından düşmanlar kıldık”. Yine "imraetün aduvv" (düşman kadın) denilir, "aduvveh" (عَدُوَّة) denmesi ise şazdır. Sahîh-i Buhârî'de yer alan Ömer b. el-Hattâb'ın sözünde, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda bulunan kadınlara

فَلَمَّا دَخَلَ عُمَرُ ابْتَدَرْنَ الْحِجَابَ لَمَّا رَأَيْنَهُ «يَا عَدُوَّاتِ أَنْفُسِهِنَّ» . وَيُجْمَعُ بِكَثْرَةٍ عَلَى أَعْدَاءٍ، قَالَ

-ki Ömer içeri girince onu görür görmez perde arkasına koştular- "Ey kendi nefislerinin düşmanları!" dediği nakledilmiştir. Kelime çoğunlukla "a'dâ'" (أَعْدَاء) şeklinde çoğul yapılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

تَعَالَى: وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ [فصلت: ١٩] .

{ وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ } [Fussilet: 19] “Allah'ın düşmanlarının ateşe sürüleceği gün...”

وَقَوْلُهُ: وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَيْ إِنْ كَانَ الْقَتِيلُ الْمُؤْمِنَ. فَجَعَلَ لِلْقَوْمِ الَّذِينَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ، أَيْ عَهْدٌ مِنْ أَهْلِ الْكُفْرِ، دِيَةَ قَتِيلِهِمُ الْمُؤْمِنِ اعْتِدَادًا بِالْعَهْدِ الَّذِي بَيْنَنَا- وَهَذَا يُؤْذِنُ بِأَنَّ الدِّيَةَ جَبْرٌ لِأَوْلِيَاءِ الْقَتِيلِ، وَلَيْسَتْ مَالًا مَوْرُوثًا عَنِ الْقَاتِلِ، إِذْ لَا يَرْثُ الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَأْوِيلِ الْآيَةِ بِأَنْ يَكُونَ لِلْمَقْتُولِ الْمُؤْمِنِ وَارِثٌ مُؤْمِنٌ فِي قَوْمٍ مُعَاهَدِينَ، أَوْ يَكُونَ الْمَقْتُولُ مُعَاهَدًا لَا مُؤْمِنًا، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ فِي «كَانَ» عَائِدٌ عَلَى الْقَتِيلِ بِدُونِ وَصْفِ الْإِيمَانِ، وَهُوَ تَأْوِيلٌ بَعِيدٌ لِأَنَّ مَوْضُوعَ الْآيَةِ فِيمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً. وَلَا يَهُولَنَّكُمُ التَّصْرِيحُ بِالْوَصْفِ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ مُؤْمِنٌ لِأَنَّ ذَلِكَ احْتِرَاسٌ وَدَفْعٌ لِلتَّوَهُّمِ عِنْدَ الْخَبَرِ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ أَنْ يَظُنَّ أَحَدٌ أَنَّهُ أَيْضًا عَدُوٌّ لَنَا فِي الدِّينِ. وَشَرْطُ كَوْنِ الْقَتِيلِ مُؤْمِنًا فِي هَذَا لحكم مَدْلُولٌ بِحَمْلِ مُطْلَقِهِ هُنَا عَلَى الْمُقَيَّدِ فِي قَوْلِهِ هُنَالِكَ وَهُوَ مُؤْمِنٌ، وَيَكُونُ مَوْضُوعُ هَذَا التَّفْصِيلِ فِي الْقَتِيلِ الْمُسْلِمِ خَطَأً لِتَصْدِيرِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ.

{ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “Eğer aranızda anlaşma bulunan bir kavimden ise...” buyruğu, öldürülen kişinin mümin olması durumunu ifade eder. Yüce Allah, aramızdaki ahde hürmeten, Müslümanlarla aralarında misak yani antlaşma bulunan kâfir bir kavme, öldürülen mümin mensuplarının diyetini vermiştir. Bu da diyetin maktulün velileri için bir telafi olduğunu, maktulden kalan bir miras malı olmadığını gösterir; zira kâfir Müslümana mirasçı olamaz. Dolayısıyla ayeti, antlaşmalı bir kavim içinde maktul müminin Müslüman bir varisinin bulunması veya "kâne"deki zamirin iman vasfı olmaksızın maktule döndüğü varsayımına dayanarak maktulün mümin değil muâhed (antlaşmalı) biri olması şeklinde tevile gerek yoktur. Bu uzak bir tevil olur; çünkü ayetin konusu bir mümini yanlışlıkla öldüren kimse hakkındadır. { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “ve kendisi mümin ise” kavlindeki vasfın açıkça belirtilmesi sizi yanıltmasın; zira bu, { مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } “size düşman bir kavimden” diye haber verildiğinde bir kimsenin onun da dinde bize düşman olduğunu zannetmesini önlemek için yapılmış bir ihtirazdır (sakınmadır). Bu hükümde maktulün mümin olması şartı, buradaki mutlak ifadenin oradaki { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } mukayyed ifadesine hamledilmesiyle anlaşılır. Ayetin başının { وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً } “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse” şeklinde başlaması sebebiyle bu tafsilatın konusu yanlışlıkla öldürülen Müslümandır. Bu, Mâlik ve Ebû Hanîfe'nin görüşüdür.

وَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ إِلَى إِبْقَاءِ الْمُطْلَقِ هُنَا عَلَى إِطْلَاقِهِ، وَحَمَلُوا مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى الذِّمِّيِّ وَالْمُعَاهَدِ، يُقْتَلُ خَطَأً فَتَجِبُ الدِّيَةُ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالشَّعْبِيِّ، وَالنَّخَعِيِّ، وَالشَّافِعِيِّ، وَلَكِنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ هَذَا كَانَ حُكْمًا فِي مُشْرِكِي الْعَرَبِ الَّذِينَ كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ صُلْحٌ إِلَى أَجَلٍ، حَتَّى يُسْلِمُوا أَوْ يُؤْذِنُوا بِحَرْبٍ، وَإِنَّ هَذَا الْحُكْمَ نُسِخَ.

Bir grup ise buradaki mutlak ifadeyi ıtlakı üzere bırakmış ve ayetin anlamını zimmî ve muâhedin yanlışlıkla öldürülmesi durumuna hamletmişlerdir; bu durumda diyet ve köle azadı vacip olur. Bu, İbn Abbâs, Şa'bî, Nehaî ve Şâfiî'nin görüşüdür. Fakat onlar şöyle demişlerdir: Bu, Müslümanlarla aralarında belirli bir süreye kadar barış bulunan, Müslüman oluncaya ya da savaş ilan edilinceye kadar bu durumda olan müşrik Araplar hakkındaki bir hükümdü ve bu hüküm neshedilmiştir.

وَقَوْلُهُ: فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ وُصِفَ الشَّهْرَانِ بِأَنَّهُمَا مُتَتَابِعَانِ وَالْمَقْصُودُ تَتَابُعُ أَيَّامِهِمَا. لِأَنَّ تَتَابُعَ الْأَيَّامِ يَسْتَلْزِمُ تَوَالِيَ الشَّهْرَيْنِ.

{ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ } “ardarda iki ay oruç tutmalıdır” kavlinde iki ay, peş peşe olmakla nitelenmiştir ve bundan maksat günlerinin peş peşe olmasıdır; çünkü günlerin peş peşe olması iki ayın birbirini takip etmesini gerektirir.

وَقَوْلُهُ: «تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ» مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ عَلَى تَقْدِيرِ: شَرَعَ اللَّهُ الصِّيَامَ تَوْبَةً مِنْهُ. وَالتَّوْبَةُ هُنَا مَصْدَرُ تَابَ بِمَعْنَى قَبِلَ التَّوْبَةَ بِقَرِينَةِ تَعْدِيَتِهِ بِ (مِنْ) ، لِأَنَّ تَابَ يُطْلَقُ عَلَى مَعْنَى نَدِمَ وَعَلَى مَعْنَى قَبِلَ مِنْهُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ [النِّسَاء: ١٧] فِي هَذِهِ السُّورَةِ، أَيْ خَفَّفَ اللَّهُ عَنِ الْقَاتِلِ فَشَرَعَ الصِّيَامَ لِيَتُوبَ عَلَيْهِ فِيمَا أَخْطَأَ فِيهِ لِأَنَّهُ أَخْطَأَ فِي عَظِيمٍ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ تَوْبَةً مَفْعُولًا لِأَجْلِهِ رَاجِعًا إِلَى تَحْرِيرِ الرَّقَبَةِ وَالدِّيَةِ وَبَدَلِهِمَا، وَهُوَ الصِّيَامُ، أَيْ شَرَعَ اللَّهُ

{ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah tarafından bir tevbe olarak” ifadesi, “Allah orucu kendisinden bir tevbe olarak meşru kıldı” takdirinde mef'ûlün lieclihdir. Buradaki tevbe, “min” (مِنْ) harf-i cerri ile geçişli kılınması karinesiyle, tevbeyi kabul etti anlamındaki “tâbe” (تَابَ) fiilinin mastarıdır. Zira “tâbe”, hem pişman oldu hem de ondan kabul etti anlamına gelir; nitekim bu surede Yüce Allah'ın { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ } [Nisâ: 17] “Allah'ın kabul edeceği tevbe ancak...” kavlinde geçtiği gibidir. Yani Allah katilden hafifletmiş ve büyük bir hususta hata ettiği için hatasında tevbesini kabul etmek üzere orucu meşru kılmıştır. “Tevbeten” kelimesini köle azadına, diyete ve bunların bedeli olan oruca dönen bir mef'ûlün lieclih yapman da mümkündür; yani Allah

الْجَمِيعَ تَوْبَةً مِنْهُ عَلَى الْقَاتِلِ، وَلَوْ لَمْ يَشْرَعْ لَهُ ذَلِكَ لَعَاقَبَهُ عَلَى أَسْبَابِ الْخَطَأِ، وَهِيَ تَرْجِعُ إِلَى تَفْرِيطِ الْحَذَرِ وَالْأَخْذِ بِالْحَزْمِ. أَوْ هُوَ حَالٌ مِنْ «صِيَامٍ» ، أَيْ سَبَبُ تَوْبَةٍ، فَهُوَ حَالٌ مجازية عقلية.

hepsini katile kendisinden bir tevbe olarak meşru kılmıştır. Eğer bunu onun için meşru kılmasaydı, tedbiri elden bırakmaya ve ihtiyatlı davranmamaya dayanan hata sebeplerinden ötürü onu cezalandırırdı. Veya bu, “sıyâm” kelimesinden bir haldir; yani bir tevbe sebebi demektir ve bu aklî mecazî bir haldir.

[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٩٣]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 93]

وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً (٩٣)

{ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً } “Kim bir mümini kasten öldürürse, cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır. (93)”

هَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّشْرِيعِ لِأَحْكَامِ الْقَتْلِ، لِأَنَّهُ هُوَ الْمُتَوَقَّعُ حُصُولُهُ مِنَ النَّاسِ، وَإِنَّمَا أُخِّرَ لِتَهْوِيلِ أَمْرِهِ، فَابْتَدَأَ بِذِكْرِ قَتْلِ الْخَطَأِ بِعُنْوَانِ قَوْلِهِ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً [النِّسَاء: ٩٢] .

Öldürme hükümlerinin teşri kılınmasındaki asıl maksat budur; çünkü insanlardan meydana gelmesi beklenen [asıl tehlike] budur. Ancak durumunun vahametini ve dehşetini vurgulamak için sonraya bırakılmış ve { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } [Nisâ: 92] “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması müstesna, asla caiz değildir” kavlinin başlığı altında hataen öldürmenin zikriyle başlanmıştır.

وَالْمُتَعَمِّدُ: الْقَاصِدُ لِلْقَتْلِ، مُشْتَقٌّ مِنْ عَمَدَ إِلَى كَذَا بِمَعْنَى قَصَدَ وَذَهَبَ. وَالْأَفْعَالُ كُلُّهَا لَا تَخَرُجُ عَنْ حَالَتَيْ عَمْدٍ وَخَطَأٍ، وَيُعْرَفُ التَّعَمُّدُ بِأَنْ يَكُونَ فِعْلًا لَا يَفْعَلُهُ أَحَدٌ بِأَحَدٍ إِلَّا وَهُوَ قَاصِدٌ إِزْهَاقَ رُوحِهِ بِخُصُوصِهِ بِمَا تُزْهَقُ بِهِ الْأَرْوَاحُ فِي مُتَعَارَفِ النَّاسِ، وَذَلِكَ لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ مِنَ الْعُقَلَاءِ. وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ قَالَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْفُقَهَاءِ: الْقَتْلُ نَوْعَانِ عَمْدٌ وَخَطَأٌ، وَهُوَ الْجَارِي عَلَى وَفْقِ الْآيَةِ، وَمِنَ الْفُقَهَاءِ مَنْ جَعَلَ نَوْعًا ثَالِثًا سَمَّاهُ شِبْهَ الْعَمْدِ، وَاسْتَنَدُوا فِي ذَلِكَ إِلَى آثَارٍ مَرْوِيَّةٍ، إِنْ صَحَّتْ فَتَأْوِيلُهَا مُتَعَيِّنٌ وَتُحْمَلُ عَلَى خُصُوصِ مَا وَرَدَتْ فِيهِ. وَذَكَرَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْوَاحِدِيُّ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَة أنّ مقيسا بْنَ صُبَابَةَ وأخاه هِشَام جَاءَا مُسْلِمَيْنِ مُهَاجِرَيْنِ فَوُجِدَ هِشَامٌ قَتِيلًا فِي بَنِي النَّجَّارِ، وَلَمْ يُعْرَفْ قَاتِلُهُ، فَأَمَرَهُمُ النَّبِيءُ ﷺ بِإِعْطَاءِ أَخِيهِ مِقْيَسٍ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ، دِيَةَ أَخِيهِ، وَأَرْسَلَ إِلَيْهِمْ بِذَلِكَ مَعَ رَجُلٍ مِنْ فِهْرٍ فَلَمَّا أَخَذَ مِقْيَسٌ الْإِبِلَ عَدَا عَلَى الْفِهْرِيِّ فَقَتَلَهُ، وَاسْتَاقَ الْإِبِلَ، وَانْصَرَفَ إِلَى مَكَّةَ كَافِرًا، وَأَنْشَدَ فِي شَأْنِ أَخِيهِ:

Müteammid (kasten öldüren), öldürmeyi kasteden kimsedir; kastetmek ve yönelmek anlamındaki "amede ilâ kezâ" (عَمَدَ إِلَى كَذَا) kökünden türemiştir. Bütün fiiller kasıt ve hata olmak üzere iki halin dışına çıkmaz. Taammüd (kasıt), insanların örfünde can almaya sebep olan bir vasıtayla, bir kimsenin başkasına ancak bizzat onun canını alma kastıyla yapabileceği bir fiil olmasıyla bilinir. Bu durum akıl sahiplerinden hiç kimseye gizli kalmaz. İşte bundan dolayı fakihlerin cumhuru şöyle demiştir: "Öldürme, kasıt ve hata olmak üzere iki kısımdır." Bu görüş ayetin zahirine de uygundur. Fakihlerden bazıları ise buna "şibh-i amd" (kasta benzer) adını verdikleri üçüncü bir tür eklemişlerdir. Bu hususta rivayet edilen birtakım eserlere (haberlere) dayanmışlardır ki şayet bunlar sahih ise tevilleri zorunludur ve varit oldukları özel durumlara hamledilirler. İbn Cerîr ve Vâhidî, bu ayetin nüzul sebebinin şu olduğunu zikretmişlerdir: Mıkyes b. Subâbe ile kardeşi Hişâm, Müslüman ve muhacir olarak geldiler. Daha sonra Hişâm, Benî Neccâr yurdunda öldürülmüş olarak bulundu ve katili bilinemedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, kardeşinin diyeti olarak Mıkyes'e yüz deve vermelerini onlara emretti ve Fihr kabilesinden bir adamı bu işle görevlendirip onlarla birlikte gönderdi. Mıkyes develeri teslim alınca Fihrli adama saldırıp onu öldürdü, develeri önüne katıp kâfir olarak Mekke'ye döndü ve kardeşi hakkında şu şiiri inşad etti:

قَتَلْتُ بِهِ فِهْرًا وَحَمَّلْتُ عَقْلَهُ ... سُرَاةَ بَنِي النَّجَّارِ أَرْبَابَ فَارِعِ

Kardeşime karşılık Fihr'i öldürdüm ve diyetini yükledim... Benî Neccâr'ın ileri gelenlerine, Fâri' sahiplerine.

حَلَلْتُ بِهِ وِتْرِي وَأَدْرَكْتُ ثَأْرَتِي ... وَكُنْتُ إِلَى الْأَوْثَانِ أَوَّلَ رَاجِعِ

Onunla kan davamı çözdüm ve intikamımı aldım... Ve putlara ilk dönen kişi ben oldum.

وَقَدْ أَهْدَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ دَمَهُ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، فَقُتِلَ بِسُوقِ مَكَّةَ.

Resûlullah ﷺ Mekke'nin fethi günü onun kanını helal kılmış ve o da Mekke çarşısında öldürülmüştür.

وَقَوْلُهُ: خالِداً فِيها مَحْمَلُهُ عِنْدَ جُمْهُورِ عُلَمَاءِ السُّنَّةِ عَلَى طُولِ الْمُكْثِ فِي النَّارِ لِأَجْلِ قَتْلِ الْمُؤْمِنِ عَمْدًا، لِأَنَّ قَتْلَ النَّفْسِ لَيْسَ كُفْرًا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَلَا خُلُودَ فِي النَّارِ إِلَّا لِلْكُفْرِ، عَلَى قَوْلِ عُلَمَائِنَا مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ، فَتَعَيَّنَ تَأْوِيلُ الْخُلُودِ بِالْمُبَالَغَةِ فِي طُولِ الْمُكْثِ،

{ خالِداً فِيها } “içinde ebedî kalacağı” kavli, Ehl-i Sünnet âlimlerinin cumhuruna göre mümini kasten öldürmekten ötürü ateşte uzun süre kalmaya hamledilir; zira bir cana kıymak Allah'a ve Resûlü'ne küfür değildir ve Ehl-i Sünnet âlimlerimizin kavline göre küfürden başkası için ateşte ebedî kalış yoktur. Dolayısıyla ebedîliğin (hulûd), ateşte kalış süresinin uzunluğunda mübalağa olarak tevil edilmesi zorunlu olmuştur;

وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ عَرَبِيٌّ. قَالَ النَّابِغَةُ فِي مَرَضِ النُّعْمَانِ بْنِ الْمُنْذِرِ:

bu da Arapçada [yaygın] bir kullanımdır. Nâbiğa, Nu'mân b. el-Münzir'in hastalığı hakkında şöyle demiştir:

وَنَحْنُ لَدَيْهِ نَسْأَلُ اللَّهَ خُلْدَهُ ... يَرُدُّ مَلْكًا وَلِلْأَرْضِ عَامِرَا

Biz onun yanındayız, Allah'tan ona ebediyet dileriz... Melikliği iade etsin ve yeryüzünü mamur kılsın diye.

وَمَحْمَلُهُ عِنْدَ مَنْ يُكَفِّرُ بِالْكَبَائِرِ مِنَ الْخَوَارِجِ، وَعِنْدَ مَنْ يُوجِبُ الْخُلُودَ عَلَى أَهْلِ الْكَبَائِرِ، عَلَى وَتِيرَةِ إِيجَابِ الْخُلُودِ بِارْتِكَابِ الْكَبِيرَةِ.

Hâricîler gibi büyük günah sebebiyle tekfir edenler ve büyük günah sahiplerine ebedî azabı vacip görenler katındaki hamli ise, büyük günah işlemekle ebedî azabın vacip olması kuralı üzeredir.

وَكِلَا الْفَرِيقَيْنِ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ تَرِدُ عَلَى جَرِيمَةِ قَتْلِ النَّفْسِ عَمْدًا، كَمَا تَرِدُ عَلَى غَيْرِهَا مِنَ الْكَبَائِرِ، إِلَّا أَنَّ نَفَرًا مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ شَذَّ شُذُوذًا بَيِّنًا فِي مَحْمَلِ هَذِهِ الْآيَةِ: فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ قَاتِلَ النَّفْسِ مُتَعَمِّدًا لَا تُقْبَلُ لَهُ تَوْبَةٌ، وَاشْتَهَرَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعُرِفَ بِهِ، أَخْذًا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ قَالَ:

Her iki fırka da diğer büyük günahlara olduğu gibi kasten adam öldürme suçuna da tevbenin terettüp edeceği hususunda müttefiktir. Ancak Ehl-i Sünnet'ten bir grup bu ayetin yorumunda açık bir şaz görüşe meyletmiştir: İbn Mes'ûd, İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan, bir cana kasten kıyan kimsenin tevbesinin kabul edilmeyeceği rivayet edilmiştir. Bu ayeti esas alarak [verilen bu hüküm] İbn Abbâs'tan meşhur olmuş ve onunla bilinmiştir. Buhârî, Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini tahric etmiştir:

آيَةٌ اخْتَلَفَ فِيهَا أَهْلُ الْكُوفَةِ، فَرَحَلْتُ فِيهَا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، فَسَأَلْتُهُ عَنْهَا، فَقَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها الْآيَةَ: هِيَ آخِرُ مَا نَزَلَ وَمَا نَسَخَهَا شَيْءٌ، فَلَمْ يَأْخُذْ بِطَرِيقِ التَّأْوِيلِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ السَّلَفُ فِي تَأْوِيلِ كَلَامِ ابْنِ عَبَّاسٍ:

Kûfe halkının hakkında ihtilaf ettiği bir ayet vardı; bu hususta İbn Abbâs'a gittim ve ona sordum. Şöyle dedi: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها } “Kim bir mümini kasten öldürürse, cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir...” ayeti en son inenlerdendir ve onu hiçbir şey neshetmemiştir. Böylece o tevil yolunu tutmamıştır. Selef, İbn Abbâs'ın bu sözünün yorumunda ihtilaf etmiştir:

فَحَمَلَهُ جَمَاعَةٌ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَقَالُوا: إِنَّ مُسْتَنَدَهُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ هِيَ آخِرُ مَا نَزَلَ، فَقَدْ نَسَخَتِ الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا، الَّتِي تَقْتَضِي عُمُومَ التَّوْبَةِ، مِثْلَ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاء: ١١٦] ، فَقَاتِلُ النَّفْسِ مِمَّنْ لَمْ يَشَأِ اللَّهُ يَغْفِرَ لَهُ وَمِثْلُ قَوْلِهِ وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى [طه: ٨٢] ، وَمِثْلُ قَوْلِهِ:

Bir topluluk onun sözünü zahirine hamletmiş ve şöyle demiştir: Onun dayanağı bu ayetin en son inen ayet olmasıdır; dolayısıyla kendisinden önce inen ve tevbenin umumiliğini gerektiren ayetleri neshetmiştir; nitekim Yüce Allah'ın şu kavli gibi: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [Nisâ: 116] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar”; bu durumda cana kıyan kişi Allah'ın bağışlamayı dilemediği kimselerdendir. Yine { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى } [Tâhâ: 82] “Şüphe yok ki ben, tevbe eden, inanan, salih amel işleyen ve sonra doğru yola giren kimse için çok bağışlayıcıyım” kavli ve şu kavli gibi:

وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً [الْفرْقَان: ٦٨، ٦٩] .

[Ve yine] { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً } [Furkān: 68-69] “Onlar ki, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarmazlar, Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa ağır bir cezayla karşılaşır. Kıyamet günü onun azabı kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır; ancak tevbe edip iman eden ve salih amel işleyen kimse müstesnadır.”

وَالْحَقُّ أَنَّ مَحَلَّ التَّأْوِيلِ لَيْسَ هُوَ تَقَدُّمُ النُّزُولِ أَوْ تَأَخُّرُهُ، وَلَكِنَّهُ فِي حَمْلِ مُطْلَقِ الْآيَةِ عَلَى الْأَدِلَّةِ الَّتِي قَيَّدَتْ جَمِيعَ أَدِلَّةِ الْعُقُوبَاتِ الْأُخْرَوِيَّةِ بِحَالَةِ عَدَمِ التَّوْبَةِ. فَأَمَّا حُكْمُ الْخُلُودِ فَحَمْلُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ أَوْ عَلَى مَجَازِهِ، وَهُوَ طُولُ الْمُدَّةِ فِي الْعِقَابِ، مَسْأَلَةٌ أُخْرَى لَا حَاجَةَ إِلَى الْخَوْضِ فِيهَا حِينَ الْخَوْضِ فِي شَأْنِ تَوْبَةِ الْقَاتِلِ الْمُتَعَمِّدِ، وَكَيْفَ يُحْرَمُ مِنْ قَبُولِ التَّوْبَةِ، وَالتَّوْبَةُ مِنَ الْكُفْرِ، وَهُوَ أَعْظَمُ الذُّنُوبِ مَقْبُولَةٌ، فَكَيْفَ بِمَا هُوَ دُونَهُ مِنَ الذُّنُوبِ.

Doğrusu tevilin yeri nüzulün önceliği veya sonralığı değildir; bilakis ayetin mutlak ifadesinin, bütün uhrevî ceza delillerini tevbe etmeme durumuna bağlayan delillere hamledilmesidir. Ebediyet (hulûd) hükmüne gelince, onun zahirine mi yoksa cezalandırmada sürenin uzunluğu manasındaki mecazına mı hamledileceği, kasten öldürenin tevbesi meselesi tartışılırken içine girilmesine gerek olmayan ayrı bir konudur. Zira günahların en büyüğü olan küfürden tevbe bile kabul edilirken, bundan daha küçük olan günahlarda katil nasıl tevbenin kabulünden mahrum bırakılabilir!

وَحَمَلَ جَمَاعَةٌ مُرَادَ ابْنِ عَبَّاسٍ عَلَى قَصْدِ التَّهْوِيلِ والزجر، لئلّا يجترىء النَّاسُ عَلَى قَتْلِ النَّفْسِ عَمْدًا، وَيَرْجُونَ التَّوْبَةَ، وَيُعَضِّدُونَ ذَلِكَ بِأَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: «أَلِمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا تَوْبَةٌ» فَقَالَ: «لَا إِلَّا النَّارَ» ، فَلَمَّا ذَهَبَ قَالَ لَهُ جُلَسَاؤُهُ «أَهَكَذَا كُنْتَ تُفْتِينَا فَقَدْ كُنْتَ تَقُولُ إِنَّ تَوْبَتَهُ مَقْبُولَةٌ» فَقَالَ: «إِنِّي لَأَحْسَبُ السَّائِلَ رَجُلًا

Bir topluluk ise İbn Abbâs'ın muradını, insanlar kasten adam öldürmeye cüret edip sonra tevbe umuduna kapılmasınlar diye sakındırma ve caydırma amacına hamletmişlerdir. Bunu da İbn Abbâs'tan rivayet edilen şu olayla desteklemektedirler: Ona bir adam gelip "Bir mümini kasten öldüren kimse için tevbe var mıdır?" diye sormuş, o da "Hayır, sadece ateş vardır!" demiştir. Adam gidince meclisinde oturanlar ona, "Sen bize böyle fetva vermezdin; onun tevbesinin kabul olduğunu söylerdin?" demişler, o da şöyle cevap vermiştir: "Ben soran kişinin

مُغْضَبًا يُرِيدُ أَنْ يقتل مُؤمنا» ، قل: فَبَعَثُوا فِي أَثَرِهِ فَوَجَدُوهُ كَذَلِكَ. وَكَانَ ابْنُ شِهَابٍ إِذَا سَأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ مَنْ يَفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ كَانَ قَتَلَ نَفْسًا يَقُولُ لَهُ: «تَوْبَتُكَ مَقْبُولَةٌ» وَإِذَا سَأَلَهُ مَنْ لَمْ يَقْتُلْ، وَتَوَسَّمَ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ يُحَاوِلُ قَتْلَ نَفْسٍ، قَالَ لَهُ: لَا تَوْبَةَ لِلْقَاتِلِ.

öfkeli olduğunu ve bir mümini öldürmek istediğini anladım." [Ravi] der ki: Arkasından adam gönderdiler ve gerçekten durumun böyle olduğunu gördüler. İbn Şihâb da bir cana kıydığı anlaşılan biri kendisine bunu sorduğunda ona: "Tevben kabul olur" derdi; cinayet işlememiş ve halinden bir cana kıymaya yeltendiği sezilen biri sorduğunda ise ona: "Katil için tevbe yoktur" derdi.