وَأَقُولُ: هَذَا مَقَامٌ قَدِ اضْطَرَبَتْ فِيهِ كَلِمَاتُ الْمُفَسِّرِينَ كَمَا عَلِمْتَ، وَمِلَاكُهُ أَنَّ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ هُنَا فِي وَعِيدِ قَاتِلِ النَّفْسِ قَدْ تَجَاوَزَ فِيهِ الْحَدَّ الْمَأْلُوفَ مِنَ الْإِغْلَاظِ، فَرَأَى بَعْضُ السَّلَفِ أَنَّ ذَلِكَ مُوجِبٌ لِحَمْلِ الْوَعِيدِ فِي الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهِ، دُونَ تَأْوِيلٍ، لِشِدَّةِ تَأْكِيدِهِ تَأْكِيدًا يَمْنَعُ مَنْ حَمْلِ الْخُلُودِ عَلَى الْمَجَازِ، فَيُثْبِتُ لِلْقَاتِلِ الْخُلُودَ حَقِيقَةً، بِخِلَافِ بَقِيَّةِ آيِ الْوَعِيدِ، وَكَأَنَّ هَذَا الْمَعْنَى هُوَ الَّذِي جَعَلَهُمْ يَخُوضُونَ فِي اعْتِبَارِ هَذِهِ الْآيَةِ مُحْكَمَةً أَوْ مَنْسُوخَةً، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَجِدُوا مَلْجَأً آخَرَ يَأْوُونَ إِلَيْهِ فِي حَمْلِهَا عَلَى مَا حُمِلَتْ عَلَيْهِ آيَاتُ الْوَعِيدِ: مِنْ مَحَامِلِ التَّأْوِيلِ، أَوِ الْجَمْعِ بَيْنَ الْمُتَعَارِضَاتِ، فَآوَوْا إِلَى دَعْوَى نَسْخِ نَصِّهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٦٨، ٦٩] : وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ- إِلَى قَوْلِهِ- إِلَّا مَنْ تابَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ إِمَّا أَنْ يُرَادَ بِهِ مَجْمُوعُ الذُّنُوبِ الْمَذْكُورَةِ، فَإِذَا كَانَ فَاعِلُ مَجْمُوعِهَا تَنْفَعُهُ التَّوْبَةُ فَفَاعِلُ بَعْضِهَا وَهُوَ الْقَتْلُ عَمْدًا أَجْدَرُ، وَإِمَّا أَنْ يُرَادَ فَاعِلُ وَاحِدَةٍ مِنْهَا فَالْقَتْلُ عَمْدًا مِمَّا عُدَّ مَعَهَا. وَلِذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ:
Derim ki: Bildiğin gibi bu mesele, müfessirlerin sözlerinin birbiriyle çeliştiği bir konudur. İşin esası şudur: Allah'ın burada cana kıyan kimseye yönelik tehdidinde zikrettiği hususlar, alışılagelmiş şiddet sınırını aşmıştır. Bu sebeple Seleften bazıları, ayetteki tehdidin tevil edilmeksizin zahirine hamledilmesini zorunlu görmüşlerdir; zira vurgunun şiddeti, ebediyetin mecaza hamledilmesine engel olacak boyuttadır ve diğer tehdit ayetlerinin aksine katil için ebediyeti hakikat olarak sabit kılar. Sanki bu anlam, onların bu ayeti muhkem mi yoksa mensuh mu sayma tartışmasına girmelerine yol açmıştır; çünkü tehdit ayetlerinin hamledildiği tevil yollarına veya tearuz eden delilleri uzlaştırma yöntemlerine sığınacak başka bir merci bulamamışlar, böylece Furkân Suresi'ndeki [68-70] { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayetinden { إِلَّا مَنْ تابَ } “Ancak tevbe eden... müstesna” kavline kadar olan kısımla bu nassın neshedildiği iddiasına sığınmışlardır. Çünkü { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunları yaparsa...” ifadesiyle ya zikredilen günahların bütünü kastedilmiştir -ki hepsini işleyene tevbe fayda veriyorsa, bir kısmını yani kasten adam öldürmeyi işleyene evleviyetle fayda verir- ya da bunlardan birini işleyen kastedilmiştir -ki kasten öldürme de bunlarla birlikte sayılmıştır-. Bundan dolayı İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr'e şöyle demiştir:
إِنَّ آيَةَ النِّسَاءِ آخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ وَمَا نَسَخَهَا شَيْءٌ. وَمِنَ الْعَجَبِ أَنْ يُقَالَ
Nisâ ayeti en son inen ayettir ve onu hiçbir şey neshetmemiştir. Şaşılacak şeydir ki
كَلَامٌ مِثْلُ هَذَا، ثُمَّ أَنْ يُطَالَ وَتَتَنَاقَلَهُ النَّاسُ وَتَمُرَّ عَلَيْهِ الْقُرُونُ، فِي حِينِ لَا تَعَارُضَ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي هِيَ وَعِيدٌ لِقَاتِلِ النَّفْسِ وَبَيْنَ آيَاتِ قَبُولِ التَّوْبَةِ. وَذَهَبَ فَرِيقٌ إِلَى الْجَوَابِ بِأَنَّهَا نُسِخَتْ بِآيَةِ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاء: ٤٨] ، بِنَاءً عَلَى أنّ عُمُوم لِمَنْ يَشاءُ نَسَخَ خُصُوصَ الْقَتْلِ.
böyle bir söz söylensin, ardından uzayıp gitsin, insanlar tarafından nakledilip üzerinden asırlar geçsin; oysa cana kıyana yönelik bir tehdit olan bu ayet ile tevbenin kabulüne dair ayetler arasında hiçbir çelişki yoktur. Bir grup ise bu ayetin { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [Nisâ: 48] “Bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” ayetiyle neshedildiği cevabını vermiş, bunu da “dilediği kimse için” ifadesinin umumunun, öldürmenin hususunu neshettiği esasına dayandırmıştır.
وَذَهَبَ فَرِيقٌ إِلَى الْجَوَابِ بِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي مِقْيَسِ بْنِ صُبَابَةَ، وَهُوَ كَافِرٌ- فَالْخُلُودُ لِأَجْلِ الْكُفْرِ، وَهُوَ جَوَابٌ مَبْنِيٌّ عَلَى غَلَطٍ لِأَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ عَامٌّ إِذْ هُوَ بِصِيغَةِ الشَّرْطِ فَتَعَيَّنَ أَنَّ «مَنْ» شَرْطِيَّةٌ وَهِيَ مِنْ صِيغَ الْعُمُومِ فَلَا تُحْمَلُ عَلَى شَخْصٍ مُعَيَّنٍ إِلَّا عِنْدَ مَنْ يَرَى أَنَّ سَبَبَ الْعَامِّ يُخَصِّصُهُ بِسَبَبِهِ لَا غَيْرُ، وَهَذَا لَا يَنْبَغِي الِالْتِفَاتُ إِلَيْهِ. وَهَذِه كلّها ملاجىء لَا حَاجَةَ إِلَيْهَا، لِأَنَّ آيَاتِ التَّوْبَةِ نَاهِضَةٌ مُجْمَعٌ عَلَيْهَا مُتَظَاهِرَةٌ ظَوَاهِرُهَا، حَتَّى بَلَغَتْ حَدَّ النَّصِّ الْمَقْطُوعِ بِهِ، فَيُحْمَلُ عَلَيْهَا آيَاتُ وَعِيدِ الذُّنُوبِ كُلِّهَا حَتَّى الْكُفْرِ. عَلَى أَنَّ تَأْكِيدَ الْوَعِيدِ فِي الْآيَةِ إِنَّمَا يَرْفَعُ احْتِمَالَ الْمَجَازِ فِي كَوْنِهِ وَعِيدًا لَا فِي تَعْيِينِ الْمُتَوَعَّدِ بِهِ وَهُوَ الْخُلُودُ. إِذِ الْمُؤَكِّدَاتُ هُنَا مُخْتَلِفَةُ الْمَعَانِي فَلَا يَصِحُّ أَنْ يُعْتَبَرَ أَحَدُهَا مُؤَكِّدًا لِمَدْلُولِ الْآخَرِ بَلْ إِنَّمَا أَكَّدَتِ الْغَرَضَ. وَهُوَ الْوَعِيدُ، لَا أَنْوَاعُهُ. وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ الْقَاطِعُ لَهَاتِهِ الْحَيْرَةِ. وَهُوَ الَّذِي يَتَعَيَّنُ اللَّجَأُ إِلَيْهِ، والتعويل عَلَيْهِ.
Bir diğer grup ise ayetin kâfir olan Mıkyes b. Subâbe hakkında indiği, dolayısıyla ebedîliğin küfür sebebiyle olduğu cevabına meyletmiştir. Bu da bir yanılgıya dayanan cevaptır; çünkü ayetin lafzı şart kalıbında geldiği için umumidir. Zira buradaki “men” (مَنْ) şart edatıdır ve umum bildiren lafızlardandır; dolayısıyla sebebin umumi lafzı sadece kendi sebebiyle tahsis ettiğini savunanlar hariç belirli bir şahsa hamledilemez; bu görüşe de itibar edilmemelidir. Bunların tamamı ihtiyaç duyulmayan sığınaklardır; çünkü tevbe ayetleri güçlü, icma ile sabit ve zahirleri birbirini destekler durumdadır, hatta kesin nass derecesine ulaşmıştır. Bu sebeple küfür de dahil olmak üzere bütün günah tehdidi içeren ayetler tevbe ayetlerine hamledilir. Kaldı ki ayetteki tehdidin pekiştirilmesi, onun bir tehdit oluşundaki mecaz ihtimalini ortadan kaldırır; tehdit konusu olan şeyin yani ebediyetin tayinindeki [mecazı değil]. Çünkü buradaki pekiştiriciler farklı manalara sahiptir; dolayısıyla birinin diğerinin medlûlünü pekiştirdiği kabul edilemez; bilakis bunlar tehdit türlerini değil, tehdit etme amacının kendisini tekit etmiştir. İşte bu tereddüdü kesin olarak ortadan kaldıran, sığınılması ve itimat edilmesi gereken cevap budur.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٩٤]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 94]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (٩٤)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın. Size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak “Sen mümin değilsin” demeyin. Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır. Önceden siz de öyleydiniz de Allah size lütufta bulundu. Öyleyse iyice araştırıp anlayın. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (94)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ خُوطِبَ بِهِ الْمُؤْمِنُونَ، اسْتِقْصَاءً لِلتَّحْذِيرِ مِنْ قَتْلِ الْمُؤْمِنِ بِذِكْرِ أَحْوَالٍ قَدْ يُتَسَاهَلُ فِيهَا وَتَعْرِضُ فِيهَا شُبَهٌ. وَالْمُنَاسَبَةُ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: كَانَ رَجُلٌ فِي غُنَيْمَةٍ لَهُ فَلَحِقَهُ الْمُسْلِمُونَ، فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، فَقَتَلُوهُ وَأَخَذُوا غُنَيْمَتَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ هَذِهِ الْآيَةَ. وَفِي رِوَايَةٍ وَقَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ.
Bu, gevşeklik gösterilebilecek ve şüphelerin ortaya çıkabileceği durumları zikrederek mümini öldürmekten sakındırmayı kemale erdirmek maksadıyla müminlere hitap eden bir ibtidâî isti'nâftır. Nüzul münasebeti Buhârî'nin İbn Abbâs'tan naklettiği şu rivayettir: "Bir adam küçük bir koyun sürüsünün başındaydı, Müslümanlar ona yetiştiler. Adam: 'es-Selâmu aleyküm' dedi, fakat onu öldürüp koyunlarını aldılar. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi." Bir rivayette ise adamın: "Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh" dediği yer almaktadır.
وَفِي رِوَايَةٍ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ حَمَلَ دِيَتَهُ إِلَى أَهْلِهِ وَرَدَّ غُنَيْمَتَهُ
Bir rivayette de Hz. Peygamber'in ﷺ onun diyetini ailesine ulaştırdığı ve koyun sürüsünü geri verdiği zikredilmiştir.
وَاخْتُلِفَ فِي اسْمِ الْقَاتِلِ وَالْمَقْتُولِ، بَعْدَ الِاتِّفَاقِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي سَرِيَّةٍ، فَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ: أَنَّ الْقَاتِلَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، وَالْمَقْتُولَ مِرْدَاسُ بْنُ نَهِيكٍ الْفَزَارِيُّ مِنْ أَهْلِ فَدَكَ، وَفِي سِيرَةِ ابْنِ إِسْحَاقَ أَنَّ الْقَاتِلَ مُحَلَّمٌ مِنْ جَثَّامَةَ، وَالْمَقْتُولَ عَامِرُ بْنُ الْأَضْبَطِ. وَقِيلَ: الْقَاتِلُ أَبُو قَتَادَةَ، وَقِيلَ أَبُو الدَّرْدَاء، وَأَن النَّبِي ﷺ وَبَّخَ الْقَاتِلَ، وَقَالَ لَهُ: «فَهَلَّا شَقَقْتَ عَنْ بَطْنِهِ فَعَلِمْتَ مَا فِي قَلْبِهِ»
Bunun bir seriyyede vuku bulduğu hususunda ittifak edildikten sonra katil ve maktulün isimleri hakkında ihtilaf edilmiştir: İbnü'l-Kâsım'ın Mâlik'ten rivayet ettiğine göre katil Üsâme b. Zeyd, maktul ise Fedek halkından Mirdâs b. Nehîk el-Fezârî'dir. İbn İshâk'ın Sîret'inde katilin Muhallim b. Cessâme, maktulün ise Âmir b. el-Adbat olduğu zikredilir. Katilin Ebû Katâde olduğu da söylenmiştir; Ebû'd-Derdâ olduğu da söylenmiştir ve Hz. Peygamber'in ﷺ katili azarlayıp ona: "Karnını yarıp kalbindekini öğrenseydin ya!" dediği nakledilmiştir.
. وَمُخَاطَبَتُهُمْ بِ أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُلَوِّحُ إِلَى أَنَّ الْبَاعِثَ عَلَى قَتْلِ مَنْ أَظْهَرَ الْإِسْلَامَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ، وَلَوْ كَانَ قَصْدُ الْقَاتِلِ الْحِرْصَ عَلَى تَحَقُّقِ أَنَّ وَصْفَ الْإِيمَانِ ثَابِتٌ لِلْمَقْتُولِ، فَإِنَّ هَذَا التَّحَقُّقَ غَيْرُ مُرَادٍ لِلشَّرِيعَةِ، وَقَدْ نَاطَتْ صِفَةُ الْإِسْلَامِ بِقَوْلِ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ» أَوْ بِتَحِيَّةِ الْإِسْلَامِ وَهِيَ «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ» .
{ أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” hitabı, katilin kastı maktulde iman vasfının sabit olup olmadığını tahkik etme hırsı olsa bile, İslam'ı izhar eden bir kimseyi öldürmeye sevk eden saikin yasaklandığına işaret etmektedir. Zira bu tür bir tahkik şeriat tarafından istenmemiştir; nitekim İslam vasfı "Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh" sözüne veya İslam'ın selamı olan "es-Selâmu aleyküm" ifadesine bağlanmıştır.
وَالضَّرْبُ: السَّيْرُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٦] . وَقَوْلُهُ: فِي سَبِيلِ اللَّهِ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ هُوَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ ضَرَبْتُمْ وَلَيْسَ مُتَعَلِّقًا بِ «ضَرَبْتُمْ» لِأَنَّ الضَّرْبَ أَيِ السَّيْرَ لَا يَكُونُ عَلَى سَبِيلِ اللَّهِ إِذْ سَبِيلُ اللَّهِ لَقَبٌ لِلْغَزْوِ، أَلَا تَرَى قَوْلَهُ تَعَالَى: وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى الْآيَةَ.
Darb (ضَرْب), yürümek/sefer etmek demektir; bu kavram Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ } [Âl-i İmrân: 156] “Yeryüzünde sefere çıktıklarında kardeşleri için dediler ki...” kavlinde geçmişti. { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda” ifadesi, “darabtüm”deki zamirden hal olan müstakar bir zarftır; doğrudan “darabtüm”e müteallık değildir. Çünkü darb yani yürüyüş bizzat Allah yolunda olmaz; zira Allah yolu gazveye verilen bir unvandır. Yüce Allah'ın { وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى } “Yeryüzünde sefere çıktıklarında veya gazveye katıldıklarında kardeşleri hakkında dediler ki...” kavlini görmez misin?
وَالتَّبَيُّنُ: شِدَّةُ طَلَبِ الْبَيَانِ، أَيِ التَّأَمُّلُ الْقَوِيُّ، حَسْبَمَا تَقْتَضِيهِ صِيغَةُ التَّفَعُّلِ. وَدُخُولُ الْفَاءِ عَلَى فِعْلِ «تَبَيَّنُوا» لِمَا فِي (إِذَا) مِنْ تَضَمُّنِ مَعْنَى الِاشْتِرَاطِ غَالِبًا. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ:
Tebeyyün (تَبَيُّن), tefe‘‘ul vezninin gerektirdiği üzere açıklığı kuvvetle aramak yani etraflıca ve derinlemesine düşünmektir. “Tebeyyenû” fiilinin başına fâ harfinin gelmesi, “izâ” (إِذَا) edatının çoğunlukla şart anlamı içermesinden ötürüdür. Cumhur şöyle okumuştur:
فَتَبَيَّنُوا- بِفَوْقِيَّةٍ ثُمَّ مُوَحَّدَةٍ ثُمَّ تَحْتِيَّةٍ ثُمَّ نُونٍ- مِنَ التَّبَيُّنِ وَهُوَ تَفَعُّلٌ، أَيْ تَثَبَّتُوا وَاطْلُبُوا بَيَانَ الْأُمُورِ فَلَا تَعْجَلُوا فَتَتَّبِعُوا الْخَوَاطِرَ الْخَاطِفَةَ الْخَاطِئَةَ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ،
Tefe‘‘ul vezninden tebeyyün kökünden olmak üzere -üstten iki noktalı tâ, sonra bir noktalı bâ, sonra alttan iki noktalı yâ ve sonra nûn ile- “fetebeyyenû” (فَتَبَيَّنُوا) şeklinde; yani iyice araştırın, meselelerin açıklığa kavuşmasını talep edin, acele edip de anlık ve yanıltıcı zanna kapılmayın anlamındadır. Hamza, Kisâî
وَخَلَفٌ: فَتَثَبَّتُوا- بِفَاءٍ فَوْقِيَّةٍ فَمُثَلَّثَةٍ فَمُوَحَّدَةٍ فَفَوْقِيَّةٍ- بِمَعْنَى اطْلُبُوا الثَّابِتَ، أَيِ الَّذِي لَا يَتَبَدَّلُ وَلَا يَحْتَمِلُ نَقِيضَ مَا بَدَا لَكُمْ.
ve Halef ise -fâ, üstten iki noktalı tâ, üç noktalı sâ, tek noktalı bâ ve üstten iki noktalı tâ ile- “fetesebbetû” (فَتَثَبَّتُوا) şeklinde okumuşlardır; bu da sabit olanı, yani değişmeyen ve size görünenin aksini ihtiva etmeyen gerçeği arayın demektir.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً قَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَخَلَفٌ «السَّلَمَ» - بِدُونِ أَلِفٍ بَعْدِ اللَّامِ- وَهُوَ ضِدُّ الْحَرْبِ، وَمَعْنَى أَلْقَى السَّلَمَ أَظْهَرَهُ بَيْنَكُمْ كَأَنَّهُ رَمَاهُ بَيْنَهُمْ، وَقَرَأَ الْبَقِيَّةُ «السَّلَامَ» - بِالْأَلِفِ- وَهُوَ مُشْتَرِكٌ بَيْنَ مَعْنَى السَّلَمِ ضِدَّ الْحَرْبِ، وَمَعْنَى تَحِيَّةِ الْإِسْلَامِ، فَهِيَ قَوْلُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، أَيْ مَنْ خَاطَبَكُمْ بِتَحِيَّةِ الْإِسْلَامِ عَلَامَةً عَلَى أَنَّهُ مُسْلِمٌ.
Allah Teâlâ'nın { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً } “Size selam verene (veya barış teklif edene), 'Sen mümin değilsin' demeyin” kavline gelince; Nâfi‘, İbn Âmir, Hamza ve Halef, lâm harfinden sonra elif olmaksızın “es-seleme” (السَّلَمَ) şeklinde okumuşlardır ki bu, harbin zıddı [olan barış ve teslimiyet] demektir. “Elka's-selem” ifadesinin anlamı ise, sanki aralarına atmışçasına aranızda barışı açığa vurmasıdır. Diğer kıraat imamları ise elif ile “es-selâme” (السَّلَامَ) şeklinde okumuşlardır. Bu lafız ise harbin zıddı olan barış (selem) anlamı ile İslam'ın selamı olan “es-Selâmu aleyküm” sözü arasında müşterektir; yani Müslüman olduğuna bir işaret olarak size İslam selamıyla hitap eden kimseye demektir.
وَجُمْلَةُ لَسْتَ مُؤْمِناً مَقُولُ لَا تَقُولُوا. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: مُؤْمِناً- بِكَسْرِ الْمِيمِ الثَّانِيَةِ- بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ، أَيْ لَا تَنْفُوا عَنْهُ الْإِيمَانَ وَهُوَ يُظْهِرُهُ لَكُمْ، وَقَرَأَهُ ابْنُ وَرْدَانَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ- بِفَتْحِ الْمِيمِ الثَّانِيَةِ- بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، أَيْ لَا تَقُولُوا لَهُ لَسْتَ مُحَصِّلًا تَأْمِينَنَا إِيَّاكَ، أَي إنّك مقتولا أَوْ مَأْسُورٌ. وعَرَضَ الْحَياةِ: متاح الْحَيَاةِ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْغَنِيمَةُ فَعَبَّرَ عَنْهَا بِ عَرَضَ الْحَياةِ تَحْقِيرًا لَهَا بِأَنَّهَا نَفْعٌ عَارِضٌ زَائِلٌ.
{ لَسْتَ مُؤْمِناً } “Sen mümin değilsin” cümlesi, { لَا تَقُولُوا } “demeyin” nehyinin mekulüdür (söylenen sözüdür). Cumhur, ikinci mîm harfinin kesresiyle ism-i fâil kalıbında { مُؤْمِناً } “mümin” şeklinde okumuştur; yani o size imanını açığa vururken siz ondan imanı nefyetmeyin. Ebû Ca‘fer'den rivayetle İbn Verdân ise ikinci mîm harfinin fethasıyla ism-i mef‘ûl kalıbında [mü'menen] şeklinde okumuştur; yani ona 'Bizden emân (güvenlik) elde etmiş değilsin', yani sen öldürülecek veya esir alınacaksın demeyin. 'Aradu'l-hayât' (عَرَضَ الْحَياةِ) ise dünya hayatının geçici menfaatidir. Bununla kastedilen ganimettir; geçici ve yok olmaya mahkûm bir fayda olduğu için onu hakir görmek amacıyla 'dünya hayatının geçiciliği' şeklinde ifade edilmiştir.
وَجُمْلَةُ تَبْتَغُونَ حَالِيَّةٌ، أَيْ نَاقَشْتُمُوهُ فِي إِيمَانِهِ خَشْيَةَ أَنْ يَكُونَ قَصَدَ إِحْرَازَ مَالِهِ، فَكَانَ عَدَمُ تَصْدِيقِهِ آئِلًا إِلَى ابْتِغَاءِ غَنِيمَةِ مَاله، فأوخذوا بالمئال. فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْقَيْدِ زِيَادَةُ التَّوْبِيخِ، مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّهُ لَوْ قَالَ لِمَنْ أَظْهَرَ الْإِسْلَامَ: لَسْتَ مُؤْمِنًا، وَقَتْلَهُ غَيْرَ آخِذٍ مِنْهُ مَالًا لَكَانَ حُكْمُهُ أَوْلَى مِمَّنْ قَصَدَ أَخْذَ الْغَنِيمَةِ، وَالْقَيْدُ يَنْظُرُ إِلَى سَبَبِ النُّزُولِ، وَالْحُكْمُ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ أَيْ لَمْ يَحْصُرِ اللَّهُ مَغَانِمَكُمْ فِي هَذِهِ الْغَنِيمَةِ.
{ تَبْتَغُونَ } “arzu ediyorsunuz” cümlesi hâldir; yani malını korumayı amaçlamış olabileceği endişesiyle onun imanını sorguladınız, dolayısıyla onu tasdik etmeyişiniz onun malını ganimet olarak arzulama sonucuna vardı ve bu neticeden ötürü muaheze edildiniz (kınandınız). Bu kayıttan maksat, azarlamayı şiddetlendirmektir. Bununla birlikte bilinmelidir ki bir kimse İslam'ı açığa vuran birine 'Sen mümin değilsin' dese ve ondan hiçbir mal almadan onu öldürseydi, onun hükmü ganimet alma kastıyla hareket edenden daha öncelikli [bir kınamaya layık] olurdu. Kayıt nüzul sebebine bakmakta, hüküm ise bundan daha genel olmaktadır. Aynı şekilde { فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ } “Oysa Allah katında pek çok ganimetler vardır” kavli de Allah'ın sizin ganimetlerinizi bu ganimetle sınırlamadığı anlamına gelir.
وَزَادَ فِي التَّوْبِيخِ قَوْلُهُ: كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ أَيْ كُنْتُمْ كُفَّارًا فَدَخَلْتُمُ الْإِسْلَامَ بِكَلِمَةِ الْإِسْلَامِ، فَلَوْ أَنَّ أَحَدًا أَبَى أَنْ يُصَدِّقَكُمْ فِي إِسْلَامِكُمْ أَكَانَ يُرْضِيكُمْ ذَلِكَ. وَهَذِهِ تَرْبِيَةٌ عَظِيمَةٌ، وَهِيَ أَنْ يَسْتَشْعِرَ الْإِنْسَانُ عِنْدَ مُؤَاخَذَتِهِ غَيْرَهُ أَحْوَالًا كَانَ هُوَ عَلَيْهَا تُسَاوِي أَحْوَالَ مَنْ يُؤَاخِذُهُ، كَمُؤَاخَذَةِ الْمُعَلِّمِ التِّلْمِيذَ بِسُوءٍ إِذَا لَمْ يُقَصِّرْ فِي إِعْمَالِ جُهْدِهِ. وَكَذَلِكَ هِيَ عَظِيمَة لِمَنْ يَمْتَحِنُونَ طَلَبَةَ الْعِلْمِ فَيَعْتَادُونَ التَّشْدِيدَ عَلَيْهِمْ وَتَطَلُّبَ عَثَرَاتِهِمْ، وَكَذَلِكَ وُلَاةُ الْأُمُورِ وَكِبَارُ الْمُوَظَّفِينَ فِي مُعَامَلَةِ مَنْ لِنَظَرِهِمْ مِنْ صِغَارِ الْمُوَظَّفِينَ، وَكَذَلِكَ الْآبَاءُ مَعَ أَبْنَائِهِمْ إِذَا بَلَغَتْ بِهِمُ الْحَمَاقَةُ أَنْ يَنْتَهِرُوهُمْ عَلَى اللَّعِبِ الْمُعْتَادِ أَوْ عَلَى الضَّجَرِ مِنَ الْآلَامِ.
Azarlamayı artıran husus ise { كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce siz de öyleydiniz” kavlidir; yani siz de kâfir idiniz de İslam kelimesiyle İslam'a girdiniz. Eğer bir kimse sizin İslam'ınızı tasdik etmekten kaçınsaydı, bu sizin hoşunuza gider miydi? Bu muazzam bir terbiyedir; o da insanın başkasını muaheze ederken (hesaba çekerken), kendisinin de vaktiyle o muaheze ettiği kişinin durumuna denk haller içinde bulunmuş olduğunu hissetmesidir. Tıpkı öğretmenin, çaba göstermekte kusur etmediği takdirde öğrencisini bir hatasından ötürü azarlaması gibi. Aynı şekilde bu terbiye, ilim talebelerini imtihan eden ve onlara zorluk çıkarıp açıklarını aramayı alışkanlık haline getiren kimseler için de büyüktür. İdarecilerin ve üst düzey memurların maiyetlerindeki alt düzey memurlara muamelesinde ve çocuklarını alışılagelmiş bir oyun veya acıdan ötürü duydukları bir sıkıntı yüzünden azarlayacak kadar ahmaklık gösteren babaların çocuklarıyla olan muamelesinde de durum böyledir.
وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى حِكْمَةٍ عَظِيمَةٍ فِي حِفْظِ الْجَامِعَةِ الدِّينِيَّةِ، وَهِيَ بَثُّ الثِّقَةِ وَالْأَمَانِ بَيْنَ أَفْرَادِ الْأُمَّةِ، وَطَرْحُ مَا مِنْ شَأْنِهِ إِدْخَالُ الشَّكِّ لِأَنَّهُ إِذَا فُتِحَ هَذَا الْبَابُ عَسُرَ سَدُّهُ، وَكَمَا
Ayet, dinî birliğin korunmasında büyük bir hikmete delalet etmiştir; o da ümmetin fertleri arasında güven ve emniyetin yayılması, şüphe uyandıracak her şeyin bir kenara bırakılmasıdır. Çünkü bu kapı bir kez açılırsa kapatılması güç olur. Nasıl ki
يَتَّهِمُ الْمُتَّهَمُ غَيْرَهُ فَلِلْغَيْرِ أَنْ يَتَّهِمَ مَنِ اتَّهَمَهُ، وَبِذَلِكَ تَرْتَفِعُ الثِّقَةُ، وَيَسْهُلُ عَلَى ضُعَفَاءِ الْإِيمَانِ الْمُرُوقُ، إِذْ قَدْ أَصْبَحَتِ التُّهْمَةُ تُظِلُّ الصَّادِقَ وَالْمُنَافِقَ، وَانْظُر مُعَاملَة النَّبِي- ﷺ الْمُنَافِقِينَ مُعَامَلَةَ الْمُسْلِمِينَ. عَلَى أَنَّ هَذَا الدِّينَ سَرِيعُ السَّرَيَانِ فِي الْقُلُوبِ فَيَكْتَفِي أَهْلُهُ بِدُخُولِ الدَّاخِلِينَ فِيهِ مِنْ غَيْرِ مُنَاقَشَةٍ، إِذْ لَا يَلْبَثُونَ أَنْ يَأْلَفُوهُ،
itham edilen kimse başkasını itham ederse, diğerinin de kendisini itham edeni suçlama hakkı doğar. Böylece güven ortadan kalkar ve töhmet artık hem doğru sözlüyü hem münafığı gölgeler hale geldiğinden imanı zayıf olanların dinden çıkması kolaylaşır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in münafıklara Müslüman muamelesi yapmasına bakınız. Bununla birlikte bu din kalplerde pek hızlı yayıldığından, dine mensup olanlar yeni girenlerin hiçbir sorgulama olmaksızın girişleriyle yetinirler; zira onlar çok geçmeden dine alışırlar,
وَتُخَالِطَ بِشَاشَتُهُ قُلُوبَهُمْ، فَهُمْ يَقْتَحِمُونَهُ عَلَى شَكٍّ وَتَرَدُّدٍ فَيَصِيرُ إِيمَانًا رَاسِخًا، وَمِمَّا يُعِينُ عَلَى ذَلِكَ ثِقَةُ السَّابِقِينَ فِيهِ بِاللَّاحِقِينَ بِهِمْ.
dinin ferahlığı ve güzelliği kalplerine karışır; böylece dine şüphe ve tereddütle adım atmışken bu durum köklü bir imana dönüşür. Buna yardımcı olan hususlardan biri de dinde öncü olanların kendilerine sonradan katılanlara güven duymasıdır.
وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ أَعَادَ اللَّهُ الْأَمْرَ فَقَالَ: فَتَبَيَّنُوا تَأْكِيدًا لِ (تَبَيَّنُوا) الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ، وَذَيَّلَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً وَهُوَ يَجْمَعُ وعيدا ووعدا.
İşte bu sebeple Allah emri tekrarlayarak daha önce geçen { فَتَبَيَّنُوا } emrini pekiştirmek üzere { فَتَبَيَّنُوا } “iyice araştırın” buyurmuş ve bunu hem bir tehdidi hem de bir vaadi bir araya getiren { إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” kavliyle fezleke yapmıştır.
[٩٥، ٩٦]
[95, 96]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٩٥ إِلَى ٩٦]
[Nisâ Suresi (4): 95 ila 96. Ayetler]
لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥) دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٩٦)
{ لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥) دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٩٦) } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler bir olmaz. Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara derece bakımından üstün kılmıştır. Bununla birlikte Allah hepsine en güzel olanı (cenneti) vaat etmiştir. Allah, cihad edenleri oturanlara büyük bir mükâfatla üstün kılmıştır; (95) Kendi katından dereceler, bir bağışlanma ve bir rahmetle... Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (96)”
وَلَمَّا لَامَ اللَّهُ بَعْضَ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى مَا صَدَرَ مِنْهُمْ مَنِ التَّعَمُّقِ فِي الْغَايَةِ مِنَ الْجِهَادِ، عَقَّبَ ذَلِكَ بِبَيَانِ فَضْلِ الْمُجَاهِدِينَ كَيْلَا يَكُونَ ذَلِكَ اللَّوْمُ مُوهِمًا انْحِطَاطَ فَضِيلَتِهِمْ فِي بَعْضِ أَحْوَالِهِمْ، عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ النِّذَارَةِ بِالْبِشَارَةِ دَفْعًا لِلْيَأْسِ مِنَ الرَّحْمَةِ عَنْ أَنْفُسِ الْمُسْلِمِينَ.
Allah Teâlâ cihattan maksadın ne olduğu hususunda aşırıya kaçan bazı mücahidleri kınadığında, bu kınamanın bazı durumlarında onların faziletinin düştüğü vehmini uyandırmaması için, Kur'an'ın Müslümanların nefislerinden rahmetten ümit kesmeyi savuşturmak amacıyla uyarıyı müjde ile takip ettirme âdeti üzere, bunun peşinden mücahidlerin faziletinin beyanını getirdi.
يَقُولُ الْعَرَبُ «لَا يَسْتَوِي وَلَيْسَ سَوَاءً» بِمَعْنَى أَنَّ أَحَدَ الْمَذْكُورِينَ أَفْضَلُ مِنَ الْآخَرِ.
Araplar, zikredilen iki şeyden birinin diğerinden daha üstün olduğu anlamında “lâ yestevî” (bir olmaz) ve “leyse sevâen” (eşit değildir) derler.
وَيَعْتَمِدُونَ فِي ذَلِكَ عَلَى الْقَرِينَةِ الدَّالَّةِ عَلَى تَعْيِينِ الْمُفَضَّلِ لِأَنَّ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ.
Bunda da üstün kılınanın belirlenmesini gösteren karîneye dayanırlar; çünkü onun şanı üstün olmaktır.
قَالَ السَّمَوْأَلُ أَوْ غَيْرُهُ:
Semev'el veya bir başkası şöyle demiştir:
فَلَيْسَ سَوَاءً عَالِمٌ وَجَهُولُ وَقَالَ تَعَالَى: لَيْسُوا سَواءً [آل عمرَان: ١١٣] ، وَقَدْ يُتْبِعُونَهُ بِمَا يُصَرِّحُ بِوَجْهِ نَفْيِ السَّوَائِيَّةِ: إِمَّا لِخَفَائِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا [الْحَدِيد: ١٠] ، وَقَدْ يَكُونُ التَّصْرِيحُ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ كَقَوْلِهِ:
“Eşit değildir âlim ile cahil.” Allah Teâlâ da { لَيْسُوا سَواءً } [Âl-i İmrân: 113] “Onlar bir değildir” buyurmuştur. Bazen de eşitliğin nefyedilme gerekçesini açıkça belirten ifadeyi peşinden getirirler: Bu ya { لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا } [Hadîd: 10] “İçinizden fetihten önce harcayan ve savaşan kimseler (diğerleriyle) bir olmaz. Onlar, sonradan harcayıp savaşanlardan derece bakımından daha büyüktür” kavlinde olduğu gibi kapalılığından ötürüdür; ya da
لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ [الْحَشْر: ٢٠] . وَإِذْ قَدْ كَانَ وَجْهُ التَّفَاضُلِ مَعْلُومًا فِي أَكْثَرِ مَوَاقِعِ أَمْثَالِ هَذَا التَّرْكِيبِ، صَارَ فِي الْغَالِبِ أَمْثَالُ هَذَا التَّرْكِيبِ مُسْتَعْمَلَةً فِي مَعْنَى الْكِنَايَةِ، وَهُوَ التَّعْرِيضُ بِالْمَفْضُولِ فِي تَفْرِيطِهِ
{ لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ } [Haşr: 20] “Cehennem ehli ile cennet ehli bir olmaz. Cennet ehli, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” kavlinde olduğu gibi sadece tekit amacıyla açıkça belirtilmiş olabilir. Bu tür terkiplerin çoğu yerinde üstünlük yönü malum olduğundan, bu terkiplerin benzerleri çoğunlukla kinaye anlamında, yani üstünlükte geride kalanın kusuruna
وَزُهْدِهِ فِيمَا هُوَ خَيْرٌ مَعَ الْمُكْنَةِ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ هُوَ هُنَا لِظُهُورِ أَنَّ الْقَاعِدَ عَنِ الْجِهَادِ لَا يُسَاوِي الْمُجَاهِدَ فِي فَضِيلَةِ نُصْرَةِ الدِّينِ، وَلَا فِي ثَوَابِهِ عَلَى ذَلِكَ، فَتَعَيَّنَ التَّعْرِيضُ بِالْقَاعِدِينَ وَتَشْنِيعُ حَالِهِمْ. وَبِهَذَا يَظْهَرُ مَوْقِعُ الِاسْتِثْنَاءِ بِقَوْلِهِ: غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ كَيْلَا يَحْسَبَ أَصْحَابُ الضَّرَرِ أَنَّهُمْ مَقْصُودُونَ بِالتَّحْرِيضِ فَيَخْرُجُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ، فَيُكَلِّفُوهُمْ مَؤُونَةَ نَقْلِهِمْ وَحِفْظِهِمْ بِلَا جَدْوَى، أَوْ يَظُنُّوا أَنَّهُمْ مَقْصُودُونَ بِالتَّعْرِيضِ فَتَنْكَسِرُ لِذَلِكَ نُفُوسُهُمْ، زِيَادَةً عَلَى انْكِسَارِهَا بِعَجْزِهِمْ، وَلِأَنَّ فِي اسْتِثْنَائِهِمْ إِنْصَافًا لَهُمْ وَعُذْرًا بِأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا قَادِرِينَ لَمَا قَعَدُوا، فَذَلِكَ الظَّنُّ بِالْمُؤْمِنِ، وَلَوْ كَانَ الْمَقْصُودُ صَرِيحَ الْمَعْنَى لَمَا كَانَ لِلِاسْتِثْنَاءِ مَوْقِعٌ. فَاحْفَظُوا هَذَا فَالِاسْتِثْنَاءُ مَقْصُودٌ، وَلَهُ مَوْقِعٌ من البلاغة لايضاع، وَلَوْ لَمْ يُذْكَرُ الِاسْتِثْنَاءُ لَكَانَ تَجَاوُزُ التَّعْرِيضِ أَصْحَاب الضَّرَر مَعْلُومَات فِي سِيَاقِ الْكَلَامِ فَالِاسْتِثْنَاءُ عُدُولٌ عَنِ الِاعْتِمَادِ عَلَى الْقَرِينَةِ إِلَى التَّصْرِيحِ بِاللَّفْظِ. وَيَدُلُّ لِهَذَا مَا
ve imkânı varken daha hayırlı olana karşı isteksizliğine tarizde bulunma (üstü kapalı sitem etme) anlamında kullanılır olmuştur. Cihattan geri kalanın dini zafere ulaştırma faziletinde ve buna karşılık verilecek sevapta mücahitle eşit olamayacağının açık olması sebebiyle buradaki durum da böyledir; dolayısıyla [özürsüz olarak] oturanlara tarizde bulunulması ve onların durumlarının çirkin gösterilmesi kesinlik kazanmıştır. İşte bu sayede { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “özür sahibi olmayanlar” istisnasının konumu ortaya çıkmaktadır; ta ki özür sahipleri bu teşvikle kendilerinin kastedildiğini sanıp Müslümanlarla birlikte sefere çıkarak faydasız bir şekilde kendilerini taşıma ve koruma külfetini onlara yüklemesinler veya tarizle kendilerinin kastedildiğini zannedip acizliklerinden ötürü zaten kırılmış olan gönülleri daha da fazla kırılmasın. Ayrıca onların istisna edilmesinde onlara yönelik bir hakkaniyet ve güçleri yetseydi geri kalmayacaklarına dair bir mazeret beyanı vardır; zira mümine dair hüsnüzan bunu gerektirir. Eğer maksat lafzın açık manası olsaydı istisnanın bir yeri olmazdı. Bunu iyi belleyiniz! Çünkü bu istisna maksatlıdır ve belagatte zayi edilmeyecek bir konuma sahiptir. Şayet istisna zikredilmeseydi bile tarizin özür sahiplerini kapsamadığı sözün akışından bilinirdi; dolayısıyla bu istisna, karîneye güvenmekten vazgeçip lafzı açıkça ifade etmeye yöneliştir. Buna delalet eden husus şudur:
فِي «الصَّحِيحَيْنِ» ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ. أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَ الْوَحْيُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ وَأَنَا إِلَى جَنْبِهِ ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَقَالَ:
Sahîhayn'da Zeyd b. Sâbit'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ben Resûlullah'ın yanındayken ona vahiy indi; sonra vahiy hali üzerinden kalkınca şöyle buyurdu:
اكْتُبْ، فَكَتَبْتُ فِي كَتِفٍ (لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ) ، وَخَلْفَ النَّبِيءِ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ، فَنَزَلَتْ مَكَانَهَا لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
“Yaz!” Ben de bir kürek kemiğine “Müminlerden oturanlarla Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler bir olmaz” [kavmini] yazdım. Peygamber'in arkasında İbn Ümmü Mektûm bulunuyordu, 'Ey Allah'ın Resûlü! Eğer cihada güç yetirebilseydim mutlaka cihad ederdim' dedi. Bunun üzerine onun bulunduğu yere { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz”
الْآيَةَ. فَابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ فَهِمَ الْمَقْصُودَ مِنْ نَفْيِ الِاسْتِوَاءِ فَظَنَّ أَنَّ التَّعْرِيضَ يَشْمَلُهُ وَأَمْثَالَهُ، فَإِنَّهُ مِنَ الْقَاعِدِينَ، وَلِأَجْلِ هَذَا الظَّنِّ عَدَلَ عَنْ حِرَاسَةِ الْمَقَامِ إِلَى صَرَاحَةِ الْكَلَامِ، وَهُمَا حَالَانِ مُتَسَاوِيَانِ فِي عُرْفِ الْبُلَغَاءِ، هُمَا حَالُ مُرَاعَاةِ خِطَابِ الذَّكِيِّ وَخِطَابِ الْغَبِيِّ، فَلِذَلِكَ لَمْ تَكُنْ زِيَادَةُ الِاسْتِثْنَاءِ مُفِيتَةً مُقْتَضَى حَالٍ مِنَ الْبَلَاغَةِ، وَلَكِنَّهَا مُعَوِّضَتُهُ بِنَظِيرِهِ لِأَنَّ السَّامِعِينَ أَصْنَافٌ كَثِيرَةٌ.
ayeti nazil oldu. İbn Ümmü Mektûm eşitliğin nefyinden maksadın ne olduğunu anladı ve kendisi de oturanlardan biri olduğu için tarizin kendisini ve benzerlerini kapsadığını zannetti. İşte bu zandan ötürü, makamın gereğini gözetmekten [yani üstü kapalı ifadeden] sözün sarahatine (açık ifadesine) geçildi. Bu iki hal, beliğ söz söyleyenlerin nezdinde eşittir ki onlar da zekiye hitap etme hali ile anlayışı kıt olana hitap etme halidir. Dolayısıyla istisnanın eklenmesi belagatin bir muktezasını kaçırmış olmamış, aksine muhataplar pek çok sınıftan oluştuğu için onu dengiyle ikame etmiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَخَلَفٌ: غَيْرُ- بِنَصْبِ الرَّاءِ- عَلَى الْحَالِ مِنَ الْقاعِدُونَ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَيَعْقُوبُ- بِالرَّفْعِ- عَلَى النَّعْتِ لِ الْقاعِدُونَ.
Nâfi‘, İbn Âmir, Ebû Ca‘fer ve Halef, { الْقاعِدُونَ } kelimesinden hal olmak üzere râ harfinin nasbıyla “gayra” (غَيْرَ) şeklinde; İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Hamza, Kisâî ve Ya‘kûb ise { الْقاعِدُونَ } kelimesine sıfat olmak üzere ref ile “gayru” (غَيْرُ) şeklinde okumuşlardır.
وَجَازَ فِي «غَيْرَ» الرَّفْعُ عَلَى النَّعْتِ، وَالنَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، لِأَنَّ (الْقَاعِدُونَ) تَعْرِيفُهُ لِلْجِنْسِ فَيَجُوزُ فِيهِ مُرَاعَاةُ اللَّفْظِ وَمُرَاعَاةُ الْمَعْنَى.
“Gayr” kelimesinde sıfat olarak ref ve hal olarak nasb caiz olmuştur; zira “el-Kâ‘idûn” kelimesinin marifeliği cins içindir, dolayısıyla onda hem lafzın hem de mananın gözetilmesi caizdir.
وَالضَّرَرُ: الْمَرَضُ وَالْعَاهَةُ مِنْ عَمًى أَوْ عَرَجٍ أَوْ زَمَانَةٍ، لِأَنَّ هَذِهِ الصِّيغَةَ لِمَصَادِرِ الْأَدْوَاءِ وَنَحْوِهَا، وَأَشْهَرُ اسْتِعْمَالِهِ فِي الْعَمَى، وَلِذَلِكَ يُقَالُ لِلْأَعْمَى: ضَرِيرٌ، وَلَا يُقَالُ ذَلِكَ لِلْأَعْرَجِ وَالزَّمِنِ، وَأَحْسَبُ أَنَّ الْمُرَادَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ خُصُوصُ الْعَمَى وَأَنَّ غَيْرَهُ مَقِيسٌ عَلَيْهِ.
Darar (ضَرَر); körlük, topallık veya kötürümlük gibi hastalık ve bedensel engellerdir. Çünkü bu vezin hastalık ve benzeri illetlerin masdarları içindir. En meşhur kullanımı ise körlük hakkındadır; bu sebeple âmâ kimseye “darîr” denir, fakat bu kelime topal ve kötürüm için kullanılmaz. Zannımca bu ayette kastedilen bilhassa körlüktür; diğer engeller ise buna kıyas edilmiştir.
وَالضَّرَر مَصْدَرُ ضَرِرَ- بِكَسْرِ الرَّاءِ- مِثْلَ مَرِضَ، وَهَذِهِ الزِّنَةُ تَجِيءُ فِي الْعَاهَاتِ وَنَحْوِهَا، مِثْلَ عَمِيَ وَعَرِجَ وَحَصِرَ، وَمَصْدَرُهَا مَفْتُوحُ الْعَيْنِ مِثْلَ الْعَرَجِ، وَلِأَجْلِ خِفَّتِهِ- بِفَتْحِ الْعَيْنِ- امْتَنَعَ إِدْغَامُ الْمِثْلَيْنِ فِيهِ، فَقِيلَ: ضَرَرٌ بِالْفَكِّ، وَبِخِلَافِ الضُّرِّ الَّذِي هُوَ مَصْدَرُ ضَرَّهُ فَهُوَ وَاجِبُ الْإِدْغَامِ إِذْ لَا مُوجِبَ لِلْفَكِّ. وَلَا نَعْرِفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِطْلَاقَ الضَّرَرِ عَلَى غَيْرِ الْعَاهَاتِ الضَّارَّةِ وَأَمَّا مَا رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ «لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ» فَهُوَ نَادِرٌ أَوْ جَرَى عَلَى الْإِتْبَاعِ وَالْمُزَاوَجَةِ لِاقْتِرَانِهِ بِلَفْظِ ضِرَارَ وَهُوَ مُفَكَّكٌ. وَزَعَمَ الْجَوْهَرِيُّ أَنَّ ضَرَرَ اسْمُ مَصْدَرِ الضُّرِّ، وَفِيهِ نَظَرٌ وَلَمْ يُحْفَظْ عَنْ غَيْرِهِ وَلَا شَاهِدَ عَلَيْهِ.
Darar (الضَّرَر), tıpkı “marida” fiili gibi râ harfinin kesresiyle “darira” fiilinin masdarıdır. Bu vezin “amiye”, “arice” ve “hasira” gibi bedensel illetlerde gelir; masdarı ise “el-arec” gibi aynü'l-fiilin fethasıyla gelir. Aynü'l-fiilinin fethalı olmasından kaynaklanan hafiflik sebebiyle onda iki benzer harfin idğamı caiz görülmemiş ve harfler çözülerek (fekk ile) “darar” denilmiştir; “darrahu” fiilinin masdarı olan ve idğamı zorunlu olup fekk için bir sebep bulunmayan “durr” kelimesi ise bunun aksinedir. Arap kelamında darar lafzının zarar verici bedensel illetler dışındakiler için kullanıldığını bilmiyoruz. “Ne zarar verme ne de zarara zararla karşılık verme vardır” mealindeki hadise gelince, bu ya nadir bir kullanımdır ya da çözülmüş (fekk edilmiş) olan “dırâr” lafzıyla yan yana geldiği için tebaîlik (uyum) ve müzavece (ikileme) yoluyla cereyan etmiştir. Cevherî, darar lafzının durr masdarının ismi olduğunu iddia etmiştir; ancak bunda tutarsızlık vardır, başkasından böyle bir şey nakledilmemiştir ve buna dair bir şahit de yoktur.
وَقَوْلُهُ: بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ لِأَنَّ الْجِهَادَ يَقْتَضِي الْأَمْرَيْنِ: بَذْلَ النَّفْسِ وَبَذْلَ الْمَالِ، إِلَّا أَنَّ الْجِهَادَ عَلَى الْحَقِيقَةِ هُوَ بَذْلُ النَّفْسِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَو لم يتَّفق شَيْئًا، بَلْ وَلَوْ كَانَ كَلًّا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، كَمَا أَنَّ مَنْ بَذَلَ الْمَالَ لِإِعَانَةِ الْغُزَاةِ، وَلَمْ يُجَاهِدْ بِنَفْسِهِ، لَا يُسَمَّى مُجَاهِدًا وَإِنْ كَانَ لَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ، وَكَذَلِكَ مَنْ حَبَسَهُ الْعُذْرُ وَكَانَ يَتَمَنَّى زَوَالَ عُذْرِهِ وَاللَّحَاقَ بِالْمُجَاهِدِينَ، لَهُ فَضْلٌ عَظِيمٌ، وَلَكِنَّ فَضْلَ الْجِهَادِ بِالْفِعْلِ لَا يُسَاوِيهِ فَضْلُ الْآخَرِينَ.
Allah Teâlâ'nın { بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “mallarıyla ve canlarıyla” kavline gelince; zira cihad her iki hususu, yani canı feda etmeyi ve malı harcamayı gerektirir. Ancak hakikatte cihad, hiçbir şey infak etmese, hatta Müslümanlara bir yük olsa dahi Allah yolunda canı feda etmektir. Nitekim gazilere yardım etmek için malını sarf eden fakat bizzat canıyla cihad etmeyen kimse, büyük bir ecri bulunsa da mücahid olarak isimlendirilmez. Aynı şekilde bir mazeretin alıkoyduğu ve mazeretinin kalkıp mücahidlere katılmayı temenni eden kimse de büyük bir fazilete sahiptir; fakat bizzat fiilen yapılan cihadın faziletine diğerlerinin fazileti denk olamaz.
وَجُمْلَةُ: فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ: لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.
{ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ } “Allah, cihad edenleri üstün kılmıştır” cümlesi, { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden oturanlar bir olmaz” cümlesinin bir beyanıdır.
وَحَقِيقَةُ الدَّرَجَةِ أَنَّهَا جُزْءٌ مِنْ مَكَانٍ يَكُونُ أَعْلَى مِنْ جُزْءٍ آخَرَ مُتَّصِلٍ بِهِ، بِحَيْثُ تَتَخَطَّى الْقَدَمُ إِلَيْهِ بِارْتِقَاءٍ مِنَ الْمَكَانِ الَّذِي كَانَتْ عَلَيْهِ بِصُعُودٍ، وَذَلِكَ مِثْلُ دَرَجَةِ الْعُلَيَّةِ وَدَرَجَةِ السُّلَّمِ.
Derecenin hakikati, bir mekânın kendisine bitişik olan diğer bir mekân parçasından daha yüksekte bulunmasıdır; öyle ki ayak, bulunduğu mekândan yukarıya doğru yükselerek oraya adım atar. Yüksek odanın (çardağın) basamağı ve merdiven basamağı buna örnektir.
وَالدَّرَجَةُ هُنَا مُسْتَعَارَةٌ لِلْعُلُوِّ الْمَعْنَوِيِّ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] وَالْعُلُوُّ الْمُرَادُ هُنَا عُلُوُّ الْفَضْلِ وَوَفْرَةِ الْأَجْرِ.
Derece burada, Yüce Allah'ın { وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } [Bakara: 228] “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi (üstünlüğü) vardır” kavlinde olduğu gibi manevî yükseklik için istiare edilmiştir. Burada kastedilen yükseklik ise faziletin yüceliği ve mükâfatın bolluğudur.
وَجِيءَ بِ (دَرَجَةً) بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ، وَلَيْسَ إِفْرَادُهَا لِلْوَحْدَةِ، لِأَنَّ دَرَجَةً هُنَا جِنْسٌ مَعْنَوِيٌّ لَا أَفْرَادَ لَهُ، وَلِذَلِكَ أُعِيدَ التَّعْبِيرُ عَنْهَا فِي الْجُمْلَةِ الَّتِي جَاءَتْ بَعْدَهَا تَأْكِيدًا لَهَا بِصِيغَةِ الْجَمْعِ بِقَوْلِهِ: دَرَجاتٍ مِنْهُ لِأَنَّ الْجَمْعَ أَقْوَى مِنَ الْمُفْرَدِ.
“Dereceten” lafzı tekil sîgasıyla getirilmiştir; buradaki tekillik teklik (birlik) için değildir, zira derece burada fertleri olmayan manevî bir cinstir. İşte bu sebeple, onu pekiştirmek amacıyla kendisinden sonra gelen cümlede { دَرَجاتٍ مِنْهُ } “Kendi katından dereceler” kavliyle çoğul sîgasıyla yeniden ifade edilmiştir; çünkü çoğul tekilden daha güçlüdür.
وَتَنْوِينُ دَرَجَةً لِلتَّعْظِيمِ. وَهُوَ يُسَاوِي مَفَادَ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ الْآتِي دَرَجاتٍ مِنْهُ.
“Dereceten” kelimesinin tenvini tazim (yüceltme) içindir. Bu da ileride gelen { دَرَجاتٍ مِنْهُ } kavlindeki çoğulun ifade ettiği anlama denktir.
وَانْتَصَبَ دَرَجَةً بِالنِّيَابَةِ عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُبَيِّنِ لِلنَّوْعِ فِي فِعْلِ فَضَّلَ إِذِ الدَّرَجَةُ هُنَا زِيَادَةٌ فِي مَعْنَى الْفَضْلِ، فَالتَّقْدِيرُ: فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ فَضْلًا هُوَ دَرَجَةٌ، أَيْ دَرَجَةً فَضْلًا.
“Dereceten” lafzı, “faddale” fiilindeki tür bildiren mef‘ûl-i mutlakın yerine kaim olarak (nâib-i mef‘ûl-i mutlak olarak) mansub olmuştur; zira derece burada fazilet manasında bir ziyadeliktir. Takdiri şöyledir: Allah mücahidleri derece olan bir üstünlükle, yani üstünlük olarak bir dereceyle üstün kılmıştır.
وَجُمْلَةُ وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى مُعْتَرِضَةٌ. وَتَنْوِينُ «كُلًّا» تَنْوِينُ عِوَضٍ عَنْ مُضَافٍ إِلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَكُلُّ الْمُجَاهِدِينَ وَالْقَاعِدِينَ.
{ وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } “Bununla birlikte Allah hepsine en güzel olanı vaat etmiştir” cümlesi itirâziyyedir (ara cümledir). “Küllen” lafzındaki tenvin, muzafun ileyhin yerini tutan ıvaz tenvinidir; takdiri ise 'mücahidlerin ve oturanların her birine' şeklindedir.
وَعُطِفَ وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً عَلَى جُمْلَةِ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ، وَإِنْ كَانَ مَعْنَى الْجُمْلَتَيْنِ وَاحِدًا بِاعْتِبَارِ مَا فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ مِنْ زِيَادَةِ أَجْراً عَظِيماً فَبِذَلِكَ غَايَرَتِ الْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفَةُ الْجُمْلَةَ الْمَعْطُوفَ عَلَيْهَا مُغَايَرَةً سَوَّغَتِ الْعَطْفَ، مَعَ مَا فِي إِعَادَةِ مُعْظَمِ أَلْفَاظِهَا مِنْ تَوْكِيدٍ لَهَا.
{ وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً } “Allah, cihad edenleri oturanlara büyük bir mükâfatla üstün kılmıştır” kavli, { فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ } cümlesine atfedilmiştir. Her ne kadar iki cümlenin manası bir olsa da, ikinci cümlede { أَجْراً عَظِيماً } ilavesinin bulunması hasebiyle matuf cümle matufun aleyh olan cümleden farklılaşmış ve bu farklılaşma atfı caiz kılmıştır; bununla birlikte lafızlarının çoğunun tekrarlanmasında bir tekit de bulunmaktadır.
وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: الْمُجاهِدِينَ الْمُجَاهِدُونَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَاسْتُغْنِيَ عَنْ ذِكْرِ الْقَيْدِ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ ذِكْرِهِ فِي نَظِيرِهِ السَّابِقِ. وَانْتَصَبَ أَجْراً عَظِيماً عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُبَيِّنِ لِلنَّوْعِ لِأَنَّ الْأَجْرَ هُوَ ذَلِكَ التَّفْضِيلُ، وَوُصِفَ بِأَنَّهُ عَظِيمٌ.
{ الْمُجاهِدِينَ } kavliyle kastedilen, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenlerdir; bu kaydın zikrinden, önceki benzerinde geçmiş olması sebebiyle müstağni kalınmıştır. { أَجْراً عَظِيماً } ifadesi, tür bildiren mef‘ûl-i mutlakın yerine kaim olarak (nâib-i mef‘ûl-i mutlak olarak) mansub olmuştur; çünkü mükâfat bizzat o üstün kılmanın kendisidir ve büyük olarak nitelenmiştir.
وَانْتَصَبَ دَرَجَاتٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ أَجْراً عَظِيماً، أَوْ عَلَى الْحَالِ بِاعْتِبَارِ وَصْفِ دَرَجَاتٍ بِأَنَّهَا مِنْهُ أَيْ مِنَ اللَّهِ.
{ دَرَجاتٍ } lafzı, { أَجْراً عَظِيماً } kavlinden bedel olarak veya derecelerin { مِنْهُ } yani Allah katından olmakla vasıflanması hasebiyle hal olarak mansub olmuştur.
وَجُمِعَ دَرَجاتٍ لِإِفَادَةِ تَعْظِيمِ الدَّرَجَةِ لِأَنَّ الْجَمْعَ لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الْكَثْرَةِ تُسْتَعَارُ صِيغَتُهُ لِمَعْنَى الْقُوَّةِ، أَلَا تَرَى أَنَّ عَلْقَمَةَ لَمَّا أَنْشَدَ الْحَارِثَ بْنَ جَبَلَةَ مَلِكَ غَسَّانَ قَوْلَهُ يَسْتَشْفِعُ لِأَخِيهِ شَأْسِ بْنِ عَبْدَةَ:
{ دَرَجاتٍ } kelimesi, derecenin büyüklüğünü bildirmek için çoğul yapılmıştır; zira çoğul kalıbı, içerdiği çokluk manasından ötürü kuvvet manası için istiare edilir. Görmez misin ki Alkame, Gassân kralı Hâris b. Cebele'ye kardeşi Şa's b. Abde için şefaat dileyerek şu beytini okuduğunda:
وَفِي كُلِّ حَيٍّ قَدْ خَبَطْتَ بِنِعْمَةٍ ... فَحُقَّ لِشَأْسٍ مِنْ نَدَاكَ ذَنُوبُ
“Her kabileye bir nimetle ihsanda bulunmuşsundur / Şa's da senin cömertliğinden bir kovayı [nasiplenmeyi] hak etmiştir.”
قَالَ لَهُ الْملك «وأذنبة» .
Kral ona: “Kovalarca [nasiplenmeyi]” demiştir.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٩٧ إِلَى ٩٩]
[Nisâ Suresi (4): 97 ila 99. Ayetler]
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً (٩٧) إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (٩٨) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (٩٩)
{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً (٩٧) إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (٩٨) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (٩٩) } “Meleklerin, kendilerine zulmedenlerin canlarını alırken: 'Ne işte idiniz?' dedikleri, onların da: 'Biz yeryüzünde güçsüz bırakılmış kimselerdik' cevabını verdikleri kimselere gelince; melekler: 'Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?' derler. İşte onların barınağı cehennemdir. O ne kötü bir dönüş yeridir! (97) Ancak hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayan güçsüz erkekler, kadınlar ve çocuklar müstesnadır. (98) İşte onları umulur ki Allah affeder. Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (99)”
فَلَمَّا جَاءَ ذِكْرُ الْقَاعِدِينَ عَنِ الْجِهَادِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِعُذْرٍ وَبِدُونِهِ، فِي الْآيَةِ السَّالِفَةِ، كَانَ حَالُ الْقَاعِدِينَ عَنْ إِظْهَارِ إِسْلَامِهِمْ مِنَ الَّذِينَ عَزَمُوا عَلَيْهِ بِمَكَّةَ، أَوِ اتَّبَعُوهُ ثُمَّ صَدَّهُمْ أَهْلُ مَكَّةَ عَنْهُ وَفَتَنُوهُمْ حَتَّى أَرْجَعُوهُمْ إِلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ بِعُذْرٍ وَبِدُونِهِ، بِحَيْثُ يَخْطُرُ بِبَالِ السَّامِعِ أَنْ يَتَسَاءَلَ عَنْ مَصِيرِهِمْ إِنْ هُمُ اسْتَمَرُّوا عَلَى ذَلِكَ حَتَّى مَاتُوا، فَجَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُجِيبَةً عَمَّا يَجِيشُ بِنُفُوسِ السَّامِعِينَ مِنَ التَّسَاؤُلِ عَنْ مَصِيرِ أُولَئِكَ، فَكَانَ مَوْقِعُهَا اسْتِئْنَافًا
Önceki ayette müminlerden mazeretli ve mazeretsiz olarak cihattan geri kalanlar zikredilince; Mekke'de İslam'a girmeye azmetmiş yahut ona tabi olmuşken Mekkelilerin kendilerini engellediği ve mazeretli ya da mazeretsiz olarak putlara tapmaya geri döndürecek derecede fitneye düşürdüğü kimselerden İslam'ını açığa vurmaktan geri kalanların durumu, dinleyicinin zihninde 'Ölünceye kadar bu hal üzere devam ederlerse akıbetleri ne olur?' şeklinde bir soru uyandıracak nitelikteydi. İşte bu ayet, dinleyicilerin nefislerinde kabaran bu kimselerin akıbetine dair soruyu cevaplandırmak üzere geldi. Dolayısıyla ayetin konumu,
بَيَانِيًّا لِسَائِلٍ مُتَرَدِّدٍ، وَلِذَلِكَ فُصِّلَتْ، وَلِذَلِكَ صُدِّرَتْ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ، فَإِنَّ حَالَهُمْ يُوجِبُ شَكًّا فِي أَنْ يَكُونُوا مُلْحَقِينَ بِالْكُفَّارِ، كَيْفَ وَهُمْ قَدْ ظَهَرَ مَيْلُهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ. وَمِنْهُمْ مَنْ دَخَلَ فِيهِ بِالْفِعْلِ ثُمَّ صُدَّ عَنْهُ أَوْ فُتِنَ لِأَجْلِهِ.
tereddüt içindeki bir sorana yönelik istînâf-ı beyânîdir; bu sebeple önceki cümleden fasledilmiş ve tekit harfiyle (inne ile) başlanmıştır. Zira onların durumu kâfirlere ilhak edilip edilmeyecekleri konusunda bir şüphe doğurmaktaydı; nasıl olmasın ki onların İslam'a meyli belirmişti, hatta içlerinden fiilen İslam'a girip sonra engellenen veya bu uğurda fitneye uğratılanlar vardı.
وَالْمَوْصُولُ هُنَا فِي قُوَّةِ الْمُعَرَّفِ بِلَامِ الْجِنْسِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ شَخْصًا أَوْ طَائِفَةً بَلْ جِنْسَ مَنْ مَاتَ ظَالِمًا نَفْسَهُ، وَلِمَا فِي الصِّلَةِ مِنَ الْإِشْعَارِ بِعِلَّةِ الْحُكْمِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ، أَيْ لِأَنَّهُمْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ.
Buradaki ism-i mevsûl (ellezîne), cins lâmı ile marife kılınmış lafız kuvvetindedir. Bununla kastedilen belirli bir şahıs veya zümre değil, nefsine zulmederek ölenlerin cinsidir. Sıla cümlesi de { فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “İşte onların barınağı cehennemdir” kavlindeki hükmün illetini hissettirmektedir; yani nefislerine zulmettikleri içindir.
وَمَعْنَى تَوَفَّاهُمُ تُمِيتُهُمْ وَتَقْبِضُ أَرْوَاحَهُمْ، فَالْمَعْنَى: أَنَّ الَّذِينَ يَمُوتُونَ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ، فَعَدَلَ عَنْ يَمُوتُونَ أَوْ يُتَوَفَّوْنَ إِلَى تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ لِيَكُونَ وَسِيلَةً لِبَيَانِ شَنَاعَةِ فِتْنَتِهِمْ عِنْدَ الْمَوْتِ.
{ تَوَفَّاهُمُ } ifadesinin anlamı, onları öldürür ve ruhlarını kabzeder demektir. Yani mana: Nefislerine zulmeder halde ölen kimselerdir. 'Yemûtûne' (ölürler) veya 'yuteveffevne' (vefat ettirilirler) lafızlarından vazgeçilip { تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “melekler canlarını alır” ifadesine yönelinmesi, ölüm anında uğradıkları azap ve meşakkatin çirkinliğini beyan etmeye bir vasıta olması içindir.
وَ «الْمَلَائِكَةُ» جَمْعٌ أُرِيدَ بِهِ الْجِنْسُ، فَاسْتَوَى فِي إِفَادَةِ مَعْنَى الْجِنْسِ جَمْعُهُ، كَمَا هُنَا، وَمُفْرَدُهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ [السَّجْدَة: ١١] فَيَجُوزُ
“el-Melâike” kelimesi, kendisiyle cins kastedilmiş bir çoğuldur. Cins manasını ifade etmede, burada olduğu gibi çoğul kullanımı ile Yüce Allah'ın { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ } [Secde: 11] “De ki: Size vekil kılınan ölüm meleği canınızı alacaktır” kavlindeki tekil kullanımı birbirine eşit olmuştur. Dolayısıyla
أَنْ يَكُونَ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي يَقْبِضُ أَرْوَاحَ النَّاسِ وَاحِدًا، بِقُوَّةٍ مِنْهُ تَصِلُ إِلَى كُلِّ هَالِكٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ هَالِكٍ مَلَكٌ يَقْبِضُ رُوحَهُ، وَهَذَا أَوْضَحُ، وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
insanların ruhlarını kabzeden ölüm meleğinin, kendisinden helak olan herkese ulaşan bir güç vasıtasıyla tek bir melek olması da caizdir; helak olan herkes için onun ruhunu kabzeden ayrı bir meleğin bulunması da caizdir ki daha açık olanı budur. Yüce Allah'ın şu kavli de bunu desteklemektedir:
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ إِلَى قَوْلِهِ: قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ.
{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Meleklerin canlarını aldığı kimseler” kavlinden { قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ } “'Ne işte idiniz?' dedikleri” kavline kadar olan kısımdır.
وتَوَفَّاهُمُ فِعْلُ مُضِيٍّ يُقَالُ: تَوَفَّاهُ اللَّهُ، وَتَوَفَّاهُ مَلَكُ الْمَوْتِ، وَإِنَّمَا لَمْ يُقْرَنْ بِعَلَامَةِ تَأْنِيثِ فَاعِلِ الْفِعْلِ، لِأَنَّ تَأْنِيثَ صِيَغِ جُمُوعِ التَّكْسِيرِ تَأْنِيثٌ لَفْظِيٌّ لَا حَقِيقِيٌّ فَيَجُوزُ لَحَاقَ تَاءِ التَّأْنِيثِ لِفِعْلِهَا، تَقُولُ: غزت الْعَرَب، وغزى الْعَرَبُ.
{ تَوَفَّاهُمُ } geçmiş zaman (mâzî) fiilidir; 'teveffâhullâh' (Allah canını aldı) ve 'teveffâhu meleku'l-mevt' (ölüm meleği canını aldı) denir. Fiilin failinin müenneslik alametine bitiştirilmemesi ise kuralsız çoğulların (cem-i teksîrlerin) müennesliğinin hakiki değil lafzî müenneslik olmasındandır; bu sebeple fiiline müenneslik tası bitişmesi caizdir, nitekim 'gazeti'l-Arab' da denir, 'gazâ'l-Arab' da denir.
وَظُلْمُ النَّفْسِ أَنْ يَفْعَلَ أَحَدٌ فِعْلًا يَؤُولُ إِلَى مَضَرَّتِهِ، فَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ، لِأَنَّهُ فَعَلَ بِنَفْسِهِ مَا لَيْسَ مِنْ شَأْنِ الْعُقَلَاءِ أَنْ يَفْعَلُوهُ لِوَخَامَةِ عُقْبَاهُ. وَالظُّلْمُ هُوَ الشَّيْءُ الَّذِي لَا يَحِقُّ فِعْلُهُ وَلَا تَرْضَى بِهِ النُّفُوسُ السَّلِيمَةُ وَالشَّرَائِعُ، وَاشْتُهِرَ إِطْلَاقُ ظُلْمِ النَّفْسِ فِي الْقُرْآنِ عَلَى الْكُفْرِ وَعَلَى الْمَعْصِيَةِ.
Kişinin kendine zulmetmesi (zulmü'n-nefs), kişinin sonucunda kendisine zarar dokunacak bir fiili işlemesidir; dolayısıyla o kendi nefsine zulmedendir, zira akıbetinin vehametinden ötürü akıl sahiplerinin yapmayacağı bir şeyi kendi nefsine yapmıştır. Zulüm ise yapılması hak olmayan, selim akılların ve şeriatların razı gelmediği şeydir. Kur'an'da 'zulmü'n-nefs' ifadesinin küfür ve masiyet için kullanılması meşhurdur.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الْمُرَادِ بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ بِهِ الْكُفْرُ، وَأَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ كَانُوا قَدْ أَسْلَمُوا حِينَ كَانَ الرَّسُولُ ﷺ بِمَكَّةَ، فَلَمَّا هَاجَرَ أَقَامُوا مَعَ قَوْمِهِمْ بِمَكَّةَ فَفَتَنُوهُمْ فَارْتَدُّوا، وَخَرَجُوا يَوْمَ بَدْرٍ مَعَ الْمُشْرِكِينَ فَكَثَّرُوا سَوَادَ الْمُشْرِكِينَ، فَقُتِلُوا بِبَدْرٍ كَافِرِينَ، فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: كَانَ أَصْحَابُنَا هَؤُلَاءِ مُسْلِمِينَ وَلَكِنَّهُمْ أُكْرِهُوا عَلَى الْكُفْرِ وَالْخُرُوجِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِيهِمْ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ،
Bu ayette [nefse zulüm ile] neyin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bununla kastedilen küfürdür; ayet, Mekke ehlinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'deyken Müslüman olan, fakat o hicret edince kavimleriyle birlikte Mekke'de kalıp onların kendilerini fitneye düşürmesiyle irtidat eden, Bedir günü de müşriklerle birlikte çıkarak müşriklerin sayısını çoğaltan ve Bedir'de kâfir olarak öldürülen bir topluluk hakkında inmiştir. Bunun üzerine Müslümanlar: "Şu arkadaşlarımız Müslümandı, fakat küfre ve savaşa çıkmaya zorlandılar" demişler, bu ayet de onlar hakkında inmiştir. Bunu Buhârî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir.
قَالُوا: وَكَانَ مِنْهُمْ أَبُو قَيْسِ بْنُ الْفَاكِهِ، وَالْحَارِثُ بْنُ زَمْعَةَ، وَأَبُو قَيْسِ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، وَعَلِيُّ بْنُ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ، وَالْعَاصُ بْنُ مُنَبِّهِ بْنِ الْحَجَّاجِ فَهَؤُلَاءِ قُتِلُوا. وَكَانَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَعَقِيلٌ وَنَوْفَلٌ ابْنَا أَبِي طَالِبِ فِيمَنْ خَرَجَ مَعَهُمْ، وَلَكِنَّ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةَ أُسِرُوا وَفَدَوْا أَنْفُسَهُمْ وَأَسْلَمُوا بَعْدَ ذَلِكَ، وَهَذَا أَصَحُّ الْأَقْوَالِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Dediler ki: Bunlar arasında Ebû Kays b. el-Fâkih, Hâris b. Zem'a, Ebû Kays b. el-Velîd b. el-Mugîre, Ali b. Ümeyye b. Halef ve Âs b. Münebbih b. el-Haccâc vardı; bunlar öldürüldüler. Abbâs b. Abdilmuttalib ile Ebû Tâlib'in oğulları Akîl ve Nevfel de onlarla birlikte çıkanlar arasındaydı; ancak bu üçü esir alındı, fidye vererek kendilerini kurtardılar ve bundan sonra Müslüman oldular. Bu ayet hakkında [söylenen] görüşlerin en sahihi budur.
وَقِيلَ: أُرِيدَ بِالظُّلْمِ عَدَمُ الْهِجْرَةِ إِذْ كَانَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَسْلَمُوا وَتَقَاعَسُوا عَنِ الْهِجْرَةِ. قَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ مَنْ أَسْلَمَ وَلَمْ يُهَاجِرْ يُعْتَبَرُ كَافِرًا حَتَّى يُهَاجِرَ، يَعْنِي وَلَوْ أَظْهَرَ إِسْلَامَهُ وَتَرَكَ حَالَ الشِّرْكِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: بَلْ كَانَتِ الْهِجْرَةُ وَاجِبَةً وَلَا يَكْفُرُ تَارِكُهَا. فَعَلَى قَوْلِ السُّدِّيِّ فَالظُّلْمُ مُرَادٌ بِهِ أَيْضًا الْكُفْرُ لِأَنَّهُ مُعْتَبَرٌ مِنَ الْكُفْرِ فِي نَظَرِ الشَّرْعِ، أَيْ أَنَّ الشَّرْعَ لَمْ يَكْتَفِ بِالْإِيمَانِ إِذَا لَمْ يُهَاجِرْ صَاحِبُهُ مَعَ التَّمَكُّنِ مِنْ ذَلِكَ، وَهَذَا بِعِيدٌ فَقَدْ
Zulüm ile hicret etmemenin kastedildiği de söylenmiştir; zira Mekke ehlinden bir topluluk Müslüman olmuş ancak hicret etmekten geri durmuştu. Süddî şöyle demiştir: "Müslüman olup da hicret etmeyen kimse, hicret edinceye kadar kâfir sayılırdı; yani İslam'ını açığa vursa ve şirk halini terk etse bile." Başkası ise şöyle demiştir: "Aksine hicret farzdı, fakat onu terk eden kâfir olmazdı." Süddî'nin kavline göre zulüm ile yine küfür kastedilmiştir; çünkü bu durum şeriat nazarında küfürden sayılmaktaydı; yani şeriat, imkânı olduğu halde hicret etmeyen kimsenin [yalnızca] imanıyla yetinmemiştir. Bu ise uzak bir ihtimaldir; nitekim
قَالَ تَعَالَى:
Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ [الْأَنْفَال: ٧٢] الْآيَةَ فَأَوْجَبَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ نَصْرَهُمْ فِي الدِّينِ إِنِ اسْتَنْصَرُوهُمْ، وَهَذِهِ حَالَةٌ تُخَالِفُ حَالَةَ الْكُفَّارِ. وَعَلَى قَوْلِ غَيْرِهِ: فَالظُّلْمُ الْمَعْصِيَةُ الْعَظِيمَةُ، وَالْوَعِيدُ الَّذِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ صَالِحٌ لِلْأَمْرَيْنِ، عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَعُدُّوا الَّذِينَ لَمْ يُهَاجِرُوا قَبْلَ فَتْحِ مَكَّةَ فِي عِدَادِ الصَّحَابَةِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: لِأَنَّهُمْ لَمْ يَتَعَيَّنِ الَّذِينَ مَاتُوا مِنْهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ وَالَّذِينَ مَاتُوا عَلَى الْكُفْرِ فَلَمْ يَعْتَدُّوا بِمَا عَرَفُوا مِنْهُمْ قَبْلَ هِجْرَةِ النَّبِيءِ ﷺ.
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ } [Enfâl: 72] ayetinde, eğer dinde yardım isterlerse Müslümanların onlara yardım etmesini farz kılmıştır ki bu durum kâfirlerin durumundan farklıdır. Diğerinin kavline göre ise zulüm büyük günahtır; bu ayetteki tehdit ise her iki duruma da elverişlidir. Bununla birlikte Müslümanlar, Mekke'nin fethinden önce hicret etmeyenleri sahâbe sayısından saymamışlardır. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Çünkü onlardan İslam üzere ölenler ile küfür üzere ölenler kesin olarak belirlenememiş, bu yüzden Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicretinden önce onlardan bildikleri duruma itibar etmemişlerdir."
وَجُمْلَةُ: قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ خَبَرُ (إِنَّ) . وَالْمَعْنَى: قَالُوا لَهُمْ قَوْلَ تَوْبِيخٍ وَتَهْدِيدٍ بِالْوَعِيدِ وَتَمْهِيدٍ لِدَحْضِ مَعْذِرَتِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ، فَقَالُوا لَهُمْ أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها.
{ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ } “'Ne işte idiniz?' dediler” cümlesi 'inne'nin haberidir. Anlamı şudur: Onlara bir kınama, azap tehdidi ve { كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ } “Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik” sözlerindeki mazeretlerini çürütmeye bir hazırlık olarak söz söyleyip onlara { أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها } “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?” dediler.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جُمْلَةُ: قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ مَوْضِعَ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ مِنْ جُمْلَةِ تَوَفَّاهُمُ، فَإِنَّ تَوَفِّيَ الْمَلَائِكَةِ إِيَّاهُمُ الْمَحْكِيَّ هُنَا يَشْتَمِلُ عَلَى قَوْلِهِمْ لَهُمْ فِيمَ كُنْتُمْ.
{ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ } “'Ne işte idiniz?' dediler” cümlesinin, { تَوَفَّاهُمُ } cümlesinden bedel-i iştimal konumunda olması da caizdir; zira meleklerin burada hikâye edilen can alma fiili, onlara { فِيمَ كُنْتُمْ } “Ne işte idiniz?” demelerini de içermektedir.
وَأَمَّا جُمْلَةُ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ فَهِيَ مَفْصُولَةٌ عَنِ الْعَاطِفِ جَرْيًا عَلَى طَرِيقَةِ الْمُقَاوَلَةِ فِي الْمُحَاوَرَةِ، عَلَى مَا بَيَّنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ: قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً. وَيَكُونُ خَبَرُ (إِنَّ) قَوْلَهُ: فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً عَلَى أَنْ يَكُونَ دُخُولُ الْفَاءِ فِي الْخَبَرِ لِكَوْنِ اسْمِ إِنَّ مَوْصُولًا فَإِنَّهُ يُعَامَلُ مُعَامَلَةَ أَسْمَاءِ الشُّرُوطِ كَثِيرًا، وَقَدْ تَقَدَّمَتْ نَظَائِرُهُ.
{ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ } “'Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik' dediler” cümlesine gelince, bu cümle Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } kavlinde açıkladığımız üzere, karşılıklı konuşmadaki diyalog üslubu gereğince atıf harfinden ayrı tutulmuştur (münfasıl kılınmıştır). { قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً } “'Allah'ın arzı geniş değil miydi?' dediler” cümlesi de böyledir. 'İnne'nin haberi ise { فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً } “İşte onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir!” kavli olur; haberin başına fâ harfinin dahil olması ise inne'nin isminin mevsul olmasındandır, zira mevsul isimler şart isimleri gibi çokça muamele görür ve bunun benzerleri daha önce geçmişti.
وَالْإِتْيَانُ بِالْفَاءِ هُنَا أَوْلَى لِطُولِ الْفَصْلِ بَيْنَ اسْمِ (إِنَّ) وَخَبَرِهَا بِالْمُقَاوَلَةِ، بِحَيْثُ صَارَ الْخَبَرُ كَالنَّتِيجَةِ لِتِلْكَ الْمُقَاوَلَةِ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا اسْمُ الْإِشَارَةِ.
Burada fâ harfinin getirilmesi, diyalog sebebiyle 'inne'nin ismi ile haberi arasındaki fasılanın uzamasından ötürü daha uygundur; öyle ki haber, işaret isminin de delalet ettiği gibi, o diyaloğun bir neticesi gibi olmuştur.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: فِيمَ كُنْتُمْ مُسْتَعْمَلٌ لِلتَّقْرِيرِ وَالتَّوْبِيخِ.
{ فِيمَ كُنْتُمْ } “Ne işte idiniz?” kavlindeki soru (istifham), ikrar ettirme (takrîr) ve kınama (tevbîh) amacıyla kullanılmıştır.
وَ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ. وَ (مَا) اسْتِفْهَامٌ عَنْ حَالَةٍ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ (فِي) . وَقَدْ علم الْمَسْئُول أنّ الْحَالة الْمَسْئُولُونَ أَنَّ الْحَالَةَ الْمَسْئُولَ عَنْهَا حَالَةُ بَقَائِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ أَوْ عَدَمِ الْهِجْرَةِ. فَقَالُوا مُعْتَذِرِينَ كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ.
{ فِي } mecazi zarfiyet içindir. { مَا } ise { فِي } edatının delalet ettiği üzere bir durumdan sual etmektir. Kendilerine soru sorulanlar, sorulan durumun küfür üzere kalmaları yahut hicret etmemeleri durumu olduğunu bilmişlerdir. Bunun üzerine mazeret beyan ederek { كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ } “Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik” demişlerdir.
وَالْمُسْتَضْعَفُ: الْمَعْدُودُ ضَعِيفًا فَلَا يَعْبَأُ بِمَا يُصْنَعُ بِهِ فَلَيْسَ هُوَ فِي عِزَّةٍ تُمَكِّنُهُ مِنْ إِظْهَارِ إِسْلَامِهِ، فَلِذَلِكَ يَضْطَرُّ إِلَى كِتْمَانِ إِسْلَامِهِ. وَالْأَرْضُ هِيَ مَكَّةُ. أَرَادُوا: كُنَّا مُكْرَهِينَ عَلَى الْكُفْرِ مَا أَقَمْنَا فِي مَكَّةَ، وَهَذَا جَوَابٌ صَادِقٌ إِذْ لَا مَطْمَعَ فِي الْكَذِبِ فِي عَالَمِ الْحَقِيقَةِ وَقَدْ حَسِبُوا ذَلِكَ عُذْرًا يُبِيحُ الْبَقَاءَ عَلَى الشِّرْكِ، أَوْ يُبِيحُ التَّخَلُّفَ عَنِ الْهِجْرَةِ، عَلَى اخْتِلَافِ التَّفْسِيرَيْنِ، فَلِذَلِكَ رَدَّ الْمَلَائِكَةُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِمْ: أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها، أَيْ تَخْرُجُوا مِنَ الْأَرْضِ الَّتِي تُسْتَضْعَفُونَ فِيهَا، فَبِذَلِكَ تُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ، أَوْ فَقَدِ اتَّسَعَتِ الْأَرْضُ فَلَا تَعْدَمُونَ أَرْضًا تَسْتَطِيعُونَ الْإِقَامَةَ فِيهَا. وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ الْخُرُوجَ إِلَى كُلِّ بَلَدٍ غَيْرِ بَلَدِ الْفِتْنَةِ يُعَدُّ هِجْرَةً، لَكِنْ دَلَّ قَوْلُهُ: مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ [النِّسَاء: ١٠٠] أَنَّ الْمَقْصُودَ الْهِجْرَةُ إِلَى الْمَدِينَةِ وَهِيَ الَّتِي كَانَتْ وَاجِبَةً، وَأَمَّا هِجْرَةُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى الْحَبَشَةِ فَقَدْ كَانَتْ قَبْلَ وُجُوبِ الْهِجْرَةِ لِأَنَّ النَّبِيءَ وَفَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، كَانُوا بَعْدُ بِمَكَّةَ، وَكَانَتْ بِإِذْنِ النَّبِيءِ ﷺ، وَهَذَا رَدٌّ مُفْحِمٌ لَهُمْ.
Müstaz'af: Güçsüz sayılan, bu yüzden kendisine yapılanlara aldırış edilmeyen ve İslam'ını açığa vurmasını sağlayacak bir izzete sahip olmayan, dolayısıyla İslam'ını gizlemek zorunda kalan kimsedir. Arz ise Mekke'dir. "Mekke'de ikamet ettiğimiz sürece küfre zorlanıyorduk" demek istemişlerdir. Bu doğru bir cevaptır; zira hakikat âleminde yalan söyleme ihtimali yoktur. Onlar bunu, iki tefsir ihtilafına göre, şirk üzere kalmayı mubah kılan yahut hicretten geri durmayı mubah kılan bir mazeret saymışlardı. Bu sebeple melekler onlara { أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها } “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?” yani güçsüz bırakıldığınız o beldeden çıkıp böylece imanı izhar edeydiniz veya yeryüzü geniştir, dolayısıyla ikamet edebileceğiniz bir beldeden mahrum kalmazdınız diyerek karşılık vermişlerdir. Ayetin zahiri, fitne beldesi dışındaki her beldeye çıkmanın hicret sayılacağını göstermektedir; fakat { مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ } [Nisâ: 100] “Allah'a ve Resûlü'ne hicret eden olarak” kavli, kastedilenin farz kılınmış olan Medine'ye hicret olduğuna delalet etmiştir. Müminlerin Habeşistan'a hicretine gelince, bu hicretin farz kılınmasından önceydi; çünkü Hz. Peygamber ve müminlerden bir grup henüz Mekke'deydi ve bu hicret Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in izniyle olmuştu. Bu [meleklerin cevabı], onları susturan kesin bir cevaptır.
وَالْمُهَاجَرَةُ: الْخُرُوجُ مِنَ الْوَطَنِ وَتَرْكُ الْقَوْمِ، مُفَاعَلَةٌ مِنْ هَجَرَ إِذَا تَرَكَ، وَإِنَّمَا اشْتُقَّ لِلْخُرُوجِ عَنِ الْوَطَنِ اسْمُ الْمُهَاجَرَةِ لِأَنَّهَا فِي الْغَالِبِ تَكُونُ عَنْ كَرَاهِيَةٍ بَيْنَ الرَّاحِلِ وَالْمُقِيمِينَ، فَكُلُّ فَرِيقٍ يَطْلُبُ تَرْكَ الْآخَرِ، ثُمَّ شَاعَ إِطْلَاقُهَا عَلَى مُفَارَقَةِ الْوَطَنِ بِدُونِ هَذَا الْقَيْدِ.
Muhâceret: Vatanı terk edip kavimden ayrılmaktır; terk etti anlamına gelen 'hecere' fiilinden mufâale babındandır. Vatandan ayrılmaya muhâceret isminin verilmesi, çoğunlukla ayrılan ile kalanlar arasındaki bir hoşnutsuzluktan kaynaklanması ve her iki tarafın da diğerini terk etmeyi istemesi sebebiyledir; daha sonra bu kayıt olmaksızın vatandan ayrılma anlamında yaygınlaşmıştır.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ [النِّسَاء: ٩٧] تَفْرِيعٌ عَلَى مَا حَكَى مِنْ تَوْبِيخِ الْمَلَائِكَةِ إِيَّاهُمْ وَتَهْدِيدِهِمْ.
{ فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } [Nisâ: 97] “İşte onların barınağı cehennemdir” kavlindeki fâ harfi, meleklerin onları kınaması ve tehdit etmesi hususunda aktarılanlara dayandırılan bir sonuçtur (tefrî').
وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِالْحُكْمِ الْوَارِدِ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ أَجْلِ الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلَهُ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا قَادِرِينَ عَلَى التَّخَلُّصِ مِنْ فِتْنَةِ الشِّرْكِ بِالْخُرُوجِ مِنْ أَرْضِهِ.
{ فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “İşte onların barınağı cehennemdir” kavlinde işaret isminin getirilmesi, kendisinden önce zikredilen vasıflardan ötürü işaret isminden sonra gelen hükme müstahak olduklarına dikkat çekmek içindir; çünkü onlar şirk yurdundan çıkmak suretiyle şirk fitnesinden kurtulmaya muktedirdiler.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْوَعِيدِ، وَالْمَعْنَى إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ حَقًّا، أَيِ الْعَاجِزِينَ عَنِ الْخُرُوجِ مِنْ مَكَّةَ لِقِلَّةِ جُهْدٍ، أَوْ لِإِكْرَاهِ الْمُشْرِكِينَ إِيَّاهُمْ وَإِيثَاقِهِمْ عَلَى الْبَقَاءِ:
{ إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ } “Çaresiz bırakılanlar müstesna” kavli, tehditten bir istisnadır; anlamı, gerçekten güçsüz ve çaresiz olanlar, yani imkân yetersizliğinden yahut müşriklerin kendilerini zorlaması ve kalmaları için bağlayıp hapsetmesi sebebiyle Mekke'den çıkmaktan aciz olanlar demektir:
مِثْلَ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ الْمُتَقَدِّمِ خَبَرِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً [النِّسَاء: ٩٢] ، وَمِثْلَ سَلَمَةَ بْنِ هِشَامٍ، وَالْوَلِيدِ بْنِ الْوَلِيدِ.
Yüce Allah'ın { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } [Nisâ: 92] kavlinde haberi daha önce geçen Ayyâş b. Ebî Rebîa gibi; Seleme b. Hişâm ve Velîd b. el-Velîd gibi.
وَفِي «الْبُخَارِيِّ» أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ كَانَ يَدْعُو
Buhârî'de yer aldığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dua ederdi;
فِي صَلَاةِ الْعِشَاءِ: «اللَّهُمَّ نَجِّ عَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ اللَّهُمَّ نَجِّ الْوَلِيدَ بْنَ الْوَلِيدِ، اللَّهُمَّ نَجِّ سَلَمَةَ بْنَ هِشَامٍ اللَّهُمَّ نَجِّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ»
yatsı namazında: «Allahım! Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı kurtar. Allahım! Velîd b. el-Velîd'i kurtar. Allahım! Seleme b. Hişâm'ı kurtar. Allahım! Müminlerden çaresiz bırakılanları kurtar» [diye dua ederdi].
. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كُنْتُ أَنَا وَأُمِّي مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: "Ben ve annem o çaresiz bırakılanlardandık."
وَالتَّبْيِينُ بِقَوْلِهِ: مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ. وَالْمَقْصِدُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ مِنَ الرِّجَالِ مُسْتَضْعَفِينَ، فَلِذَلِكَ ابْتُدِئَ بِذِكْرِهِمْ ثُمَّ أُلْحِقَ بِذِكْرِهِمُ النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ لِأَنَّ وُجُودَهُمْ فِي الْعَائِلَةِ يَكُونُ عُذْرًا لِوَلِيِّهِمْ إِذَا كَانَ لَا يَجِدُ حِيلَةً. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ } “Erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan” kavliyle yapılan açıklama (tebyîn), genelleme (ta'mîm) kastı taşır. Buradaki maksat, erkeklerden de mustaz'af kimselerin bulunduğuna dikkat çekmektir; bu sebeple söze önce onlar anılarak başlanmış, ardından kadınlar ve çocuklar eklenmiştir; zira bir ailede kadın ve çocukların bulunması, velileri için bir çare bulamadığı takdirde bir mazeret teşkil eder. Onların zikri daha önce Yüce Allah'ın şu kavlinde geçmişti:
وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ [النِّسَاء:
{ وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ } “Size ne oluyor da Allah yolunda ve çaresiz bırakılan erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz?” [Nisâ:
٧٥] ، وَإِعَادَةُ ذِكْرِهِمْ هُنَا مِمَّا يُؤَكِّدُ أَنْ تَكُونَ الْآيَاتُ كُلُّهَا نَزَلَتْ فِي التَّهْيِئَةِ لِفَتْحِ مَكَّةَ.
75] “Size ne oluyor da Allah yolunda ve çaresiz bırakılan erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz?” Onların burada yeniden zikredilmesi, bütün bu ayetlerin Mekke'nin fethine hazırlık zımnında indiğini teyit eden hususlardandır.
وَجُمْلَةُ: لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا حَالٌ مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مُوَضِّحَةٌ لِلِاسْتِضْعَافِ لِيَظْهَرَ أَنَّهُ غَيْرُ الِاسْتِضْعَافِ الَّذِي يَقُولُهُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ، أَيْ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً فِي الْخُرُوجِ إِمَّا لِمَنْعِ أَهْلِ مَكَّةَ إِيَّاهُمْ، أَوْ لِفَقْرِهِمْ:
{ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا } “Hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayanlar” cümlesi, kendilerine zulmedenlerin { كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ } “Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik” dedikleri istiz'aftan farklı olduğunu ortaya koymak üzere 'el-müstaz'afîn' kelimesinden hâl olup bu acziyeti açıklamaktadır; yani ya Mekke ehlinin kendilerini engellemesi sebebiyle yahut fakirlikleri yüzünden çıkış için hiçbir çareye güç yetiremeyenler,
وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا أَيْ مَعْرِفَةً لِلطَّرِيقِ كَالْأَعْمَى.
{ وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا } yani âmâ olan kimse gibi yolu bilmeyenler demektir.
وَجُمْلَةُ فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ الْفَاءُ فِيهَا لِلْفَصِيحَةِ، وَالْإِتْيَانُ بِالْإِشَارَةِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ جَدِيرُونَ بِالْحُكْمِ الْمَذْكُورِ مِنَ الْمَغْفِرَةِ.
{ فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ } “İşte bunların, Allah'ın kendilerini affetmesi umulur” cümlesindeki fâ harfi fasîhadır. İşaret isminin getirilmesi ise onların mağfiret cinsinden olan mezkûr hükme layık olduklarını bildirmek içindir.
وَفِعْلُ عَسَى فِي قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ يَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ يَرْجُو أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ، وَإِذْ كَانَ اللَّهُ هُوَ فَاعِلُ الْعَفْوِ وَهُوَ عَالِمٌ بِأَنَّهُ يَعْفُو عَنْهُمْ أَوْ عَنْ بَعْضِهِمْ بِالتَّعْيِينِ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الرَّجَاءِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ عَسَى هُنَا مَعْنًى مَجَازِيًّا بِأَنَّ عَفْوَهُ عَنْ ذَنْبِهِمْ عَفْوٌ عَزِيزُ الْمَنَالِ، فَمُثِّلَ حَالُ الْعَفْوِ عَنْهُمْ بِحَالِ مَنْ لَا يُقْطَعُ بِحُصُولِ الْعَفْوِ عَنْهُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ تَضْيِيقُ تَحَقُّقِ عُذْرِهِمْ، لِئَلَّا يَتَسَاهَلُوا فِي شُرُوطِهِ اعْتِمَادًا عَلَى عَفْوِ اللَّهِ، فَإِنَّ عُذْرَ اللَّهِ لَهُمْ بِاسْتِضْعَافِهِمْ رُخْصَةٌ وَتَوْسِعَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ الْبَقَاءَ عَلَى إِظْهَارِ الشِّرْكِ أَمْرٌ عَظِيمٌ، وَكَانَ الْوَاجِبُ الْعَزِيمَةُ أَنْ يُكَلَّفُوا بِإِعْلَانِ الْإِيمَانِ بَيْنَ ظَهْرَانَيِ الْمُشْرِكِينَ وَلَوْ جَلَبَ لَهُمُ التَّعْذِيبَ وَالْهَلَاكَ، كَمَا فَعَلَتْ سُمَيَّةُ أُمُّ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ.
{ فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ } “İşte bunların, Allah'ın kendilerini affetmesi umulur” kavlindeki 'asâ' fiili, [lafzen] Allah'ın onları affetmeyi ummasını gerektirir. Ancak affın faili bizzat Allah olduğunda ve O, onların tümünü yahut muayyen olarak bir kısmını affedeceğini bildiğinde, buradaki 'asâ' fiilinden anlaşılan recâ (ümit) manasının mecazi bir mana olması zorunlu hale gelir; öyle ki onların günahını affetmesi elde edilmesi güç bir aftır. Dolayısıyla onların affedilme durumu, affa uğrayacağı kesin olmayan kimsenin durumuna benzetilmiştir. Bundan maksat ise, Allah'ın affına güvenerek şartlarında gevşeklik göstermesinler diye mazeretlerinin gerçekleşme şartlarını daraltmaktır; çünkü güçsüzlükleri sebebiyle Allah'ın onları mazur sayması, Yüce Allah'tan bir ruhsat ve genişliktir. Zira şirki izhar etmeye devam etmek büyük bir iştir; asıl gereken azimet ise, Ammâr b. Yâsir'in annesi Sümeyye'nin yaptığı gibi, kendilerine işkence ve helak getirecek olsa bile müşriklerin ortasında imanı ilan etmekle mükellef tutulmalarıydı.
وَهَذَا الِاسْتِعْمَالُ هُوَ مَحْمَلُ مَوَارِدِ عَسَى وَ (لَعَلَّ) إِذَا أُسْنِدَا إِلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
Bu kullanım, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } kavlinde daha önce geçtiği üzere, 'asâ' ve 'lealle' edatları Yüce Allah'ın ismine isnat edildiğinde varid olan yerlerin hamledildiği manadır.
وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ أَبِي عُبَيْدَةَ: «عَسَى مِنَ اللَّهِ إِيجَابٌ» وَقَوْلُ كَثِيرٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ: أَنَّ عَسَى
Ebû Ubeyde'nin «Allah'tan gelen 'asâ' kesinlik (îcâb) ifade eder» sözünün ve birçok âlimin Kur'an'daki 'asâ'
وَلَعَلَّ فِي الْقُرْآنِ لِلْيَقِينِ، وَمُرَادُهُمْ إِذَا أُسْنِدَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِخِلَافِ نَحْوِ قَوْلِهِ: وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً [الْكَهْف: ٢٤] .
ve 'lealle' lafızlarının kesinlik (yakîn) bildirdiğine dair sözlerinin manası da budur; onların kastı, Yüce Allah'a isnat edildiği durumdur. { وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَداً } [Kehf: 24] “Ve 'Umulur ki Rabbim beni bundan daha doğru bir bilgiye ulaştırır' de” kavli gibi kullanımlar ise bunun dışındadır.
وَمِثْلُ هَذَا مَا قَالُوهُ فِي وُقُوعِ حَرْفِ (إِنْ) الشَّرْطِيَّةِ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، مَعَ أَنَّ أَصْلَهَا أَنْ تَكُونَ لِلشَّرْطِ الْمَشْكُوكِ فِي حُصُولِهِ.
Bunun benzeri, aslı gerçekleşmesi şüpheli şart için olmakla beraber şart harfi olan 'in' (إِنْ) edatının Yüce Allah'ın kelamında vuku bulması hakkında söyledikleri sözdür.
وَقَدِ اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ حُكْمَ هَذِهِ الْآيَةِ انْقَضَى يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ لِأَنَّ الْهِجْرَةَ كَانَتْ وَاجِبَةً لِمُفَارَقَةِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَأَعْدَاءِ الدِّينِ، وَلِلتَّمَكُّنِ مِنْ عِبَادَةِ اللَّهِ دُونَ حَائِلٍ يَحُولُ عَنْ ذَلِكَ، فَلَمَّا صَارَتْ مَكَّةُ دَارَ إِسْلَامٍ سَاوَتْ غَيْرَهَا، وَيُؤَيِّدُهُ
Âlimler, bu ayetin hükmünün Mekke'nin fethi günü sona erdiği hususunda ittifak etmişlerdir; çünkü hicret şirk ehlinden ve din düşmanlarından ayrılmak, Allah'a hiçbir engel olmaksızın ibadet edebilmek için farzdı. Mekke dâru'l-İslâm haline gelince diğer beldelere eşit oldu. Bunu şu hadis de desteklemektedir:
حَدِيثُ: «لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ»
«Fetihten sonra hicret yoktur, lâkin cihad ve niyet vardır» hadisi.
فَكَانَ الْمُؤْمِنُونَ يَبْقَوْنَ فِي أَوْطَانِهِمْ إِلَّا الْمُهَاجِرِينَ يَحْرُمُ عَلَيْهِمُ الرُّجُوعُ إِلَى مَكَّةَ.
Böylece Mekke'ye geri dönmeleri kendilerine haram olan muhacirler hariç, müminler kendi vatanlarında kalıyorlardı.
وَفِي الْحَدِيثِ: «اللَّهُمَّ أَمْضِ لِأَصْحَابِي هِجْرَتَهُمْ وَلَا تَرُدُّهُمْ عَلَى أَعْقَابِهِمْ»
Hadiste: «Allahım! Ashabımın hicretini tamamla ve onları ökçeleri üzerine geri döndürme» buyrulmuştur;
قَالَهُ بَعْدَ أَنْ فُتِحَتْ مَكَّةُ. غَيْرَ أَنَّ الْقِيَاسَ عَلَى حُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ يَفْتَحُ لِلْمُجْتَهِدِينَ نَظَرًا فِي أَحْكَامِ وُجُوبِ الْخُرُوجِ مِنَ الْبَلَدِ الَّذِي يُفْتَنُ فِيهِ الْمُؤْمِنُ فِي دِينِهِ، وَهَذِهِ أَحْكَام يجمعها ستّة أَحْوَالٍ:
bunu Mekke fethedildikten sonra söylemiştir. Ne var ki bu ayetin hükmüne kıyas yapmak, müctehidlere müminin dini hususunda fitneye uğratıldığı beldeden çıkmasının vücubuna dair hükümlerde bir ictihad kapısı açar; bu hükümleri altı durum bir araya getirmektedir: