الْحَالَةُ الْأُولَى: أَنْ يَكُونَ الْمُؤْمِنُ بِبَلَدٍ يُفْتَنُ فِيهِ فِي إِيمَانِهِ فَيُرْغَمُ عَلَى الْكُفْرِ وَهُوَ يَسْتَطِيعُ الْخُرُوجَ، فَهَذَا حُكْمُهُ حُكْمُ الَّذِينَ نَزَلَتْ فِيهِمُ الْآيَةُ، وَقَدْ هَاجَرَ مُسْلِمُونَ مِنَ الْأَنْدَلُسِ حِينَ أَكْرَهَهُمُ النَّصَارَى عَلَى التَّنَصُّرِ، فَخَرَجُوا عَلَى وُجُوهِهِمْ فِي كُلِّ وَادٍ تَارِكِينَ أَمْوَالَهُمْ وَدِيَارَهُمْ نَاجِينَ بِأَنْفُسِهِمْ وَإِيمَانِهِمْ، وَهَلَكَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ فِي الطَّرِيقِ وَذَلِكَ فِي سَنَةِ ٩٠٢ وَمَا بَعْدَهَا إِلَى أَنْ كَانَ الْجَلَاءُ الْأَخِيرُ سَنَةَ ١٠١٦.
Birinci durum: Müminin, imanı hususunda fitneye düşürüldüğü bir beldede bulunup küfre zorlanması ve oradan çıkmaya güç yetirebilmesidir. Bunun hükmü, haklarında ayet inen kimselerin hükmüdür. Nitekim Hristiyanlar kendilerini Hristiyanlaşmaya zorladığında Endülüs'ten Müslümanlar hicret etmiş; mallarını ve yurtlarını terk ederek, canlarını ve imanlarını kurtarmak için her vadiye dağılıp gitmişler, bir kısmı da yolda helak olmuştur. Bu durum 902 yılında ve sonrasında başlamış, nihai sürgünün gerçekleştiği 1016 yılına kadar sürmüştür.
الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ: أَنْ يَكُونَ بِبَلَدِ الْكُفْرِ غَيْرَ مَفْتُونٍ فِي إِيمَانِهِ وَلَكِنْ يَكُونُ عُرْضَةً لِلْإِصَابَةِ فِي نَفْسِهِ أَوْ مَالِهِ بِأَسْرٍ أَوْ قَتْلٍ أَوْ مُصَادَرَةِ مَالٍ، فَهَذَا قَدْ عَرَّضَ نَفْسَهُ لِلضُّرِّ وَهُوَ حَرَامٌ بِلَا نِزَاعٍ، وَهَذَا مُسَمَّى الْإِقَامَةِ بِبَلَدِ الْحَرْبِ الْمُفَسَّرَةِ بِأَرْضِ الْعَدُوِّ.
İkinci durum: İmanı hususunda fitneye düşürülmeksizin küfür beldesinde bulunması, fakat esaret, katil veya malına el konulması suretiyle canına yahut malına zarar gelme tehlikesine maruz kalmasıdır. Bu kimse nefsini zarara arz etmiştir ve bu ihtilafsız haramdır; düşman yurdu olarak tefsir edilen dâru'l-harpte ikamet etme ismi buna verilir.
الْحَالَةُ الثَّالِثَةُ: أَنْ يَكُونَ بِبَلَدٍ غَلَبَ عَلَيْهِ غَيْرُ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا أَنَّهُمْ لَمْ يَفْتِنُوا النَّاسَ فِي إِيمَانِهِمْ وَلَا فِي عِبَادَاتِهِمْ وَلَا فِي أَنْفُسِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ وَأَعْرَاضِهِمْ، وَلَكِنَّهُ بِإِقَامَتِهِ تَجْرِي عَلَيْهِ أَحْكَامُ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ إِذَا عَرَضَ لَهُ حَادِثٌ مَعَ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ ذَلِكَ الْبَلَدِ الَّذِينَ هُمْ
Üçüncü durum: Gayrimüslimlerin hâkim olduğu bir beldede bulunmasıdır; şu kadar var ki onlar insanları ne imanları, ne ibadetleri, ne canları, ne malları ne de ırzları hususunda fitneye düşürmezler, fakat o belde ahalisinden gayrimüslim
غَيْرُ مُسْلِمِينَ، وَهَذَا مِثْلُ الَّذِي يُقِيمُ الْيَوْمَ بِبِلَادِ أُورُوبَّا النَّصْرَانِيَّةِ، وَظَاهِرُ قَوْلِ مَالِكٍ أَنَّ الْمُقَامَ فِي مثل ذَلِك مكسوره كَرَاهَةً شَدِيدَةً مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ تَجْرِي عَلَيْهِ أَحْكَامُ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْمُدَوَّنَةِ فِي كِتَابِ التِّجَارَةِ إِلَى أَرْضِ الْحَرْبِ وَالْعُتْبِيَّةِ، كَذَلِكَ تَأَوَّلَ قَوْلَ مَالِكٍ فُقَهَاءُ الْقَيْرَوَانِ، وَهُوَ ظَاهِرُ الرِّسَالَةِ، وَصَرِيحُ كَلَامِ اللَّخْمِيِّ فِي طَالِعَةِ كِتَابِ التِّجَارَةِ إِلَى أَرْضِ
biriyle arasında bir olay meydana geldiğinde orada ikamet etmesi sebebiyle hakkında gayrimüslimlerin hükümleri uygulanır. Bu, günümüzde Hristiyan Avrupa ülkelerinde ikamet eden kimse gibidir. Mâlik'in zahir olan kavline göre, hakkında gayrimüslimlerin hükümleri cereyan edeceği gerekçesiyle böylesi yerlerde ikamet etmek şiddetle mekruhtur. el-Müdevvene'nin Dâru'l-Harbe Ticaret ve el-Utbiyye bölümlerindeki zahir hüküm de budur; Kayrevan fukahası Mâlik'in kavlini böyle yorumlamışlardır, er-Risâle'nin zahiri de böyledir. Lahmî'nin et-Tebsıra adlı eserindeki Dâru'l-Harbe Ticaret
الْحَرْبِ مِنْ تَبْصِرَتِهِ، وَارْتَضَاهُ ابْنُ مُحْرِزٍ وَعَبْدُ الْحَقِّ، وَتَأَوَّلَهُ سَحْنُونٌ وَابْنُ حَبِيبٍ عَلَى الْحُرْمَةِ وَكَذَلِكَ عَبْدُ الْحَمِيدِ الصَّائِغُ وَالْمَازِرِيُّ، وَزَادَ سَحْنُونٌ فَقَالَ: إِنَّ مُقَامَهُ جَرْحَةٌ فِي عَدَالَتِهِ، وَوَافَقَهُ الْمَازِرِيُّ وَعَبْدُ الْحَمِيدِ، وَعَلَى هَذَا يَجْرِي الْكَلَامُ فِي السَّفَرِ فِي سُفُنِ النَّصَارَى إِلَى الْحَجِّ وَغَيْرِهِ. وَقَالَ الْبَرْزَلِيُّ عَنِ ابْنِ عَرَفَةَ: إِنْ كَانَ أَمِيرُ تُونِسَ قَوِيًّا عَلَى النَّصَارَى جَازَ السَّفَرُ، وَإِلَّا لَمْ يَجُزْ، لِأَنَّهُمْ يُهِينُونَ الْمُسْلِمِينَ.
bölümünün başındaki açık ifadesi de bu yöndedir; İbn Muhriz ve Abdülhak da bunu benimsemiştir. Sahnûn ve İbn Habîb ise bunu haramlığa yormuşlardır; Abdülhamîd es-Sâiğ ve el-Mâzerî de böyledir. Hatta Sahnûn buna ek olarak: "Onun ikameti adaletine bir cerhtir (kusurdur)" demiş, el-Mâzerî ve Abdülhamîd de ona katılmıştır. Hac ve benzeri amaçlarla Hristiyanların gemilerinde seyahat etme meselesindeki söz de bu çerçevede cereyan eder. Berzelî, İbn Arefe'den naklen şöyle demiştir: "Eğer Tunus emiri Hristiyanlara karşı güçlüyse seyahat caizdir; aksi takdirde Müslümanları aşağıladıkları için caiz değildir."
الْحَالَةُ الرَّابِعَةُ: أَنْ يَتَغَلَّبَ الْكُفَّارُ عَلَى بَلَدِ أَهْلِهِ مُسْلِمُونَ وَلَا يَفْتِنُوهُمْ فِي دِينِهِمْ وَلَا فِي عِبَادَتِهِمْ وَلَا فِي أَمْوَالِهِمْ، وَلَكِنَّهُمْ يَكُونُ لَهُمْ حُكْمُ الْقُوَّةِ عَلَيْهِمْ فَقَطْ، وَتَجْرِي الْأَحْكَامُ بَيْنَهُمْ عَلَى مُقْتَضَى شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ كَمَا وَقَعَ فِي صِقِلِّيَّةَ حِينَ اسْتَوْلَى عَلَيْهَا رُجَيْرٍ النَّرَمَنْدِيُّ.
Dördüncü durum: Kâfirlerin, halkı Müslüman olan bir beldeyi ele geçirmeleri, ancak onları dinleri, ibadetleri ve malları hususunda fitneye düşürmeyip üzerlerinde yalnızca askeri ve siyasi hâkimiyet kurmaları ve aralarındaki hükümlerin, Norman Kralı Roger Sicilya'yı istila ettiğinde olduğu gibi, İslam şeriatının gereğine göre uygulanmasıdır.
وَكَمَا وَقَعَ فِي بِلَادِ غَرْنَاطَةَ حِينَ اسْتَوْلَى عَلَيْهَا طَاغِيَةُ الْجَلَالِقَةِ عَلَى شُرُوطٍ مِنْهَا احْتِرَامُ دِينِهِمْ، فَإِنَّ أَهْلَهَا أَقَامُوا بِهَا مُدَّةً وَأَقَامَ مِنْهُمْ عُلَمَاؤُهُمْ وَكَانُوا يَلُونَ الْقَضَاءَ وَالْفَتْوَى وَالْعَدَالَةَ وَالْأَمَانَةَ وَنَحْوَ ذَلِكَ، وَهَاجَرَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ فَلَمْ يَعِبِ الْمُهَاجِرُ عَلَى الْقَاطِنِ، وَلَا الْقَاطِنُ عَلَى الْمُهَاجِرِ.
Tıpkı Gırnata beldelerinde, Kastilya tiranı dinlerine saygı gösterilmesi gibi şartlarla orayı ele geçirdiğinde olduğu gibi; nitekim oranın halkı bir müddet orada ikamet etmiş, âlimleri de kalmış, kaza, fetva, adalet ve noterlik (emânet) gibi vazifeleri yürütmüşlerdir. Onlardan bir kısmı ise hicret etmiş; ne hicret eden kalanı kınamış ne de kalan hicret edeni ayıplamıştır.
الْحَالَةُ الْخَامِسَةُ: أَنْ يَكُونَ لِغَيْرِ الْمُسْلِمِينَ نُفُوذٌ وَسُلْطَانٌ عَلَى بَعْضِ بِلَادِ الْإِسْلَامِ، مَعَ بَقَاءِ مُلُوكِ الْإِسْلَامِ فِيهَا، وَاسْتِمْرَارِ تَصَرُّفِهِمْ فِي قَوْمِهِمْ، وَوِلَايَةِ حُكَّامِهِمْ مِنْهُمْ، وَاحْتِرَامِ أَدْيَانِهِمْ وَسَائِرِ شَعَائِرِهِمْ، وَلَكِنَّ تَصَرُّفَ الْأُمَرَاءِ تَحْتَ نَظَرِ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ وَبِمُوَافَقَتِهِمْ، وَهُوَ مَا يُسَمَّى بِالْحِمَايَةِ وَالِاحْتِلَالِ وَالْوِصَايَةِ وَالِانْتِدَابِ، كَمَا وَقَعَ فِي مِصْرَ مُدَّةَ احْتِلَالِ جَيْشِ الْفَرَنْسِيسِ بِهَا، ثُمَّ مُدَّةَ احْتِلَالِ الْأَنْقَلِيزِ، وَكَمَا وَقَعَ بِتُونِسَ وَالْمَغْرِبِ الْأَقْصَى من حماية فرانسا، وَكَمَا وَقَعَ فِي سُورْيَا وَالْعِرَاقِ أَيَّامَ الِانْتِدَابِ وَهَذِهِ لَا شُبْهَةَ فِي عَدَمِ وُجُوبِ الْهِجْرَةِ مِنْهَا.
Beşinci durum: Gayrimüslimlerin bazı İslam beldeleri üzerinde nüfuz ve hâkimiyet sahibi olması; bununla birlikte İslam hükümdarlarının orada kalmaya devam etmesi, halkları üzerindeki tasarruflarının sürmesi, yöneticilerinin kendilerinden olması, dinlerine ve bütün şeairlerine saygı gösterilmesi, ancak yöneticilerin tasarruflarının gayrimüslimlerin denetimi altında ve onların onayıyla yürütülmesidir. Bu da himaye (protektora), işgal, vesayet ve manda olarak adlandırılan durumdur; nitekim Mısır'da Fransız ordusunun işgali süresince, ardından İngiliz işgali döneminde yaşandığı gibi; Tunus ve Mağrib-i Aksâ'da (Fas) Fransa himayesinde olduğu gibi; manda döneminde Suriye ve Irak'ta yaşandığı gibi. Bu tür yerlerden hicret etmenin vacip olmadığında hiçbir şüphe yoktur.
الْحَالَةُ السَّادِسَةُ: الْبَلَدُ الَّذِي تَكْثُرُ فِيهِ الْمَنَاكِرُ وَالْبِدَعُ، وَتَجْرِي فِيهِ أَحْكَامٌ كَثِيرَةٌ عَلَى خِلَافِ صَرِيحِ الْإِسْلَامِ بِحَيْثُ يَخْلِطُ عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا وَلَا يُجْبَرُ الْمُسْلِمُ فِيهَا عَلَى
Altıncı durum: İçinde münkerlerin ve bidatlerin çoğaldığı, birçok hükmün İslam'ın açık emirlerine aykırı şekilde uygulandığı, öyle ki iyi amel ile kötü amelin birbirine karıştığı; fakat Müslümanın şeriata aykırı davranmaya
ارْتِكَابِهِ خِلَافَ الشَّرْعِ، وَلَكِنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ تَغْيِيرَهَا إِلَّا بِالْقَوْلِ، أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ ذَلِكَ أَصْلًا وَهَذِهِ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ وُجُوبُ الْخُرُوجِ مِنْهَا، رَوَاهُ ابْنُ الْقَاسِمِ، غَيْرَ أَنَّ ذَلِكَ قَدْ حَدَثَ فِي الْقَيْرَوَانِ أَيَّامَ بَنِي عُبَيْدٍ فَلَمْ يُحْفَظْ أَنَّ أَحَدًا مِنْ فُقَهَائِهَا الصَّالِحِينَ دَعَا النَّاسَ إِلَى الْهِجْرَةِ.
zorlanmadığı, ne var ki bu kötülükleri ancak sözle değiştirebildiği yahut bunu asla değiştirmeye güç yetiremediği beldedir. İbnü'l-Kâsım'ın rivayetine göre Mâlik'ten böyle bir beldeden çıkmanın vacip olduğu rivayet edilmiştir; ne var ki bu durum Benî Ubeyd (Fâtımîler) günlerinde Kayrevan'da meydana gelmiş, fakat oranın salih fukahasından hiçbirinin insanları hicrete çağırdığı kaydedilmemiştir.
وَحَسْبُكَ بِإِقَامَةِ الشَّيْخِ أَبِي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي زَيْدٍ وَأَمْثَالِهِ. وَحَدَثَ فِي مِصْرَ مُدَّةَ الْفَاطِمِيِّينَ أَيْضًا فَلَمْ يُغَادِرْهَا أَحَدٌ مِنْ عُلَمَائِهَا الصَّالِحِينَ. وَدُونَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ السِّتَّةِ أَحْوَالٌ كَثِيرَةٌ هِيَ أَوْلَى بِجَوَازِ الْإِقَامَةِ، وَأَنَّهَا مَرَاتِبُ، وَإِنَّ لِبَقَاءِ الْمُسْلِمِينَ فِي أَوْطَانِهِمْ إِذَا لَمْ يُفْتَنُوا فِي دِينِهِمْ
Şeyh Ebû Muhammed b. Ebî Zeyd ve benzerlerinin orada ikamet etmesi sana delil olarak yeter. Bu durum Fâtımîler döneminde Mısır'da da meydana gelmiş ve oranın salih âlimlerinden hiçbiri orayı terk etmemiştir. Bu altı durumun haricinde, ikametin caiz olmasına daha layık birçok durum vardır ve bunlar mertebe mertebedir. Şüphesiz ki Müslümanların dinleri hususunda fitneye düşürülmedikleri sürece vatanlarında kalmalarında
مَصْلَحَةً كُبْرَى للجامعة الإسلامية.
İslam birliği için pek büyük bir maslahat vardır.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٠٠]
[NİSÂ SURESİ (4) : ÂYET 100]
وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٠)
{ وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak pek çok yer ve genişlik bulur. Kim Allah’a ve Resulü’ne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah’a aittir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” (100)
جُمْلَةُ وَمَنْ يُهاجِرْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ [النِّسَاء: ٩٧] ، وَ (مَنْ) شَرْطِيَّةٌ. وَالْمُهَاجَرَةُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ هِيَ الْمُهَاجَرَةُ لِأَجْلِ دِينِ اللَّهِ. وَالسَّبِيلُ اسْتِعَارَةٌ مَعْرُوفَةٌ، وزادها قبولا هُنَا أَنَّ الْمُهَاجَرَةَ نَوْعٌ مِنَ السَّيْرِ، فَكَانَ لِذِكْرِ السَّبِيلِ مَعَهَا ضَرْبٌ مِنَ التَّوْرِيَةِ. وَالْمُرَاغَمُ اسْمُ مَكَانٍ مِنْ رَاغَمَ إِذَا ذَهَبَ فِي الْأَرْضِ، وَفِعْلُ رَاغَمَ مُشْتَقٌّ مِنَ الرَّغَامِ- بِفَتْحِ الرَّاءِ- وَهُوَ التُّرَابُ. أَوْ هُوَ مِنْ رَاغَمَ غَيْرَهُ إِذَا غَلَبَهُ وَقَهَرَهُ، وَلَعَلَّ أَصْلَهُ أَنَّهُ أَبْقَاهُ عَلَى الرَّغَامِ، أَيِ التُّرَابِ، أَيْ يَجِدُ مَكَانًا يُرْغِمُ فِيهِ مَنْ أَرْغَمَهُ، أَيْ يَغْلِبُ فِيهِ قَوْمَهُ بِاسْتِقْلَالِهِ عَنْهُمْ كَمَا أَرْغَمُوهُ بِإِكْرَاهِهِ عَلَى الْكُفْرِ، قَالَ الْحَارِثُ بْنُ وَعْلَةَ الذُّهْلِيُّ:
{ وَمَنْ يُهاجِرْ } “Kim hicret ederse” cümlesi, { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } [Nisâ: 97] cümlesine matuftur ve { مَنْ } şart edatıdır. Allah yolunda hicret, Allah'ın dini uğruna yapılan hicrettir. es-Sebîl (yol) kelimesi meşhur bir istiaredir; hicretin de bir tür yolculuk olması burada onu daha da makbul kılmış, dolayısıyla yol kelimesinin onunla birlikte anılmasında bir tür tevriye sanatı meydana gelmiştir. el-Murâğam (مُرَاغَم), bir kimse yeryüzünde [başka bir yere] gittiği zaman kullanılan râğame (راغَمَ) fiilinden mekân ismidir. Râğame fiili ise -râ harfinin fethasıyla- toprak anlamına gelen rağâm (الرَّغَام) kelimesinden türemiştir. Yahut râğame fiili, bir kimse başkasına üstün gelip ona boyun eğdirdiği zaman kullanılan ifadeden gelir; aslı da muhtemelen onu toprağın yani tozun toprağın üzerinde bırakmış olmasıdır. Yani [hicret eden kimse], kendisini zelil edip boyun eğdiren kimselere karşı koyup onları hezimete uğratacağı bir yer bulur; diğer bir deyişle, kendisini küfre zorlayarak zelil etmeye çalıştıkları gibi, o da onlardan bağımsızlaşarak kavmine üstün geleceği bir yer bulur. el-Hâris b. Va'le ez-Zühlî şöyle demiştir:
لَا تَأْمَنَنَّ قَوْمًا ظَلَمْتَهُمْ ... وَبَدَأْتَهُمْ بِالشَّتْمِ وَالرَّغَمِ
Zulmettiğin ve kendilerine ilk söven ve burunlarını sürten (alçaltan) olduğun bir kavimden asla emin olma...
إِنْ يَأْبِرُوا نَخْلًا لِغَيْرِهِمْ ... وَالشَّيْءُ تَحْقِرُهُ وَقَدْ يَنْمِي
Onlar başkaları için hurma aşılasalar bile... Sen bir şeyi küçük görürsün de o büyüyüp gelişebilir.
أَيْ أَنْ يَكُونُوا عَوْنًا لِلْعَدُوِّ عَلَى قَوْمِهِمْ. وَوَصْفُ الْمُرَاغَمِ بِالْكَثِيرِ لِأَنَّهُ أُرِيدَ بِهِ جِنْسُ الْأَمْكِنَةِ. وَالسَّعَةُ ضِدُّ الضِّيقِ، وَهِيَ حَقِيقَةُ اتِّسَاعِ الْأَمْكِنَةِ، وَتُطْلَقُ عَلَى رَفَاهِيَةِ الْعَيْشِ، فَهِيَ سَعَةٌ مَجَازِيَّةٌ. فَإِنْ كَانَ الْمُرَاغَمُ هُوَ الذَّهَابُ فِي الْأَرْضِ فَعَطْفُ السَّعَةِ عَلَيْهِ عَطْفَِِ
Yani onların kendi kavimlerine karşı düşmana destekçi olmalarından [emin olma]. Murâğam kelimesinin "pek çok" (kesîr) ile nitelenmesi, onunla mekân cinsinin kastedilmiş olmasındandır. es-Sea (سَعَة) ise darlığın zıddıdır; hakikat anlamında mekânların genişliği demektir, mecaz olarak da geçim rahatlığı ve refah hakkında kullanılır. Eğer murâğam yeryüzünde çekip gitmek anlamındaysa, es-Sea kelimesinin ona atfedilmesi beyan / açıklama atfı
تَفْسِيرٍ، وَإِنْ كَانَ هُوَ مَكَانُ الْإِغَاضَةِ فَعَطْفُ السَّعَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ يَجِدُهُ مُلَائِمًا مِنْ جِهَةِ إِرْضَاءِ النَّفْسِ، وَمِنْ جِهَةِ رَاحَةِ الْإِقَامَةِ.
kabilindendir. Şayet düşmanı öfkelendirip kahretme yeri anlamındaysa, es-Sea kelimesinin atfedilmesi, hicret edenin orayı hem nefsin hoşnutluğu hem de ikamet rahatlığı bakımından elverişli bulacağını göstermek içindir.
ثُمَّ نَوَّهَ اللَّهُ بِشَأْنِ الْهِجْرَةِ بِأَنْ جَعَلَ ثَوَابَهَا حَاصِلًا بِمُجَرَّدِ مِنْ بَلَدِ الْكُفْرِ، وَلَوْ لَمْ يَبْلُغْ إِلَى الْبَلَدِ الْمُهَاجَرِ إِلَيْهِ. بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَخْ. وَمَعْنَى الْمُهَاجَرَةِ إِلَى اللَّهِ الْمُهَاجَرَةُ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي يَرْضَاهُ اللَّهُ. وَعُطِفَ الرَّسُولُ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى خُصُوصِ الْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ لِلِالْتِحَاقِ بِالرَّسُولِ وَتَعْزِيزِ جَانِبِهِ، لِأَنَّ الَّذِي يُهَاجِرُ إِلَى غَيْرِ الْمَدِينَةِ قَدْ سَلِمَ مِنْ إِرْهَاقِ الْكُفْرِ وَلَمْ يَحْصُلْ عَلَى نُصْرَةِ الرَّسُولِ، وَلِذَلِكَ بَادَرَ أَهْلُ هِجْرَةِ الْحَبَشَةِ إِلَى اللَّحَاقِ بِالرَّسُولِ حِينَ بَلَغَهُمْ مُهَاجَرُهُ إِلَى الْمَدِينَةِ.
Sonra Allah Teâlâ, hicret edilen beldeye ulaşamamış olsa bile, sırf küfür beldesinden [çıkmakla] sevabının hâsıl olduğunu belirterek hicretin şanını yüceltti ve şöyle buyurdu: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Kim Allah’a ve Resulü’ne hicret etmek üzere evinden çıkar da...” ilh. Allah'a hicret etmenin anlamı, Allah'ın razı olduğu yere hicret etmektir. Resul'ün lafzatullaha atfedilmesi, Resul'e katılmak ve onun safını güçlendirmek üzere özellikle Medine'ye yapılan hicrete işaret etmek içindir; zira Medine'den başka bir yere hicret eden kimse küfrün baskısından kurtulmuş olsa da Resul'e yardım etme şerefine erişemezdi. Bu yüzdendir ki Habeşistan hicretine katılanlar, Resulullah'ın Medine'ye hicret ettiğini haber alınca derhal ona katılmak üzere harekete geçmişlerdir.
وَمَعْنَى يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ، أَيْ فِي الطَّرِيقِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ مُهَاجِرًا، أَيْ لَا يَرْجِعُ بَعْدَ هِجْرَتِهِ إِلَى بِلَادِ الْكُفْرِ وَهُوَ الْأَصَحُّ، وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي
{ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ } “kendisine ölüm yetişirse” ifadesinin anlamı, yolda ölümün ona ulaşmasıdır. Bunun anlamının "sonra muhacir olduğu hâlde ölüm ona yetişirse", yani hicret ettikten sonra küfür diyarına asla geri dönmezse şeklinde olması da caizdir ve daha sahih olan da budur. Bu ayette kastedilen
الْهِجْرَةِ الْمُرَادَةِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ: فَقِيلَ: الْهِجْرَةُ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَقِيلَ: الْهِجْرَةُ إِلَى الْحَبَشَةِ.
hicret hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre Medine'ye hicrettir; diğer bir görüşe göre ise Habeşistan'a hicrettir.
وَاخْتُلِفَ فِي الْمَعْنِيِّ بِالْمَوْصُولِ مِنْ قَوْلِهِ: وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ.
{ وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Kim Allah’a ve Resulü’ne hicret etmek üzere evinden çıkar da...” kavlindeki mevsul ile kimin kastedildiği hususunda da ihtilaf edilmiştir.
فَعِنْدَ مَنْ قَالُوا إِنَّ الْمُرَادَ الْهِجْرَةُ إِلَى الْمَدِينَةِ قَالُوا الْمُرَادُ بِمَنْ يَخْرُجْ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانَ بَقِيَ بَعْدَ هِجْرَةِ النَّبِيءِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَلَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً [النِّسَاء: ٩٧- ١٠٠] كَتَبَ بِهَا النَّبِيءُ ﷺ إِلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَكَانَ هَذَا الرَّجُلُ مَرِيضًا، فَقَالَ: إِنِّي لَذُو مَالٍ وَعَبِيدٍ، فَدَعَا أَبْنَاءَهُ وَقَالَ لَهُمْ: احْمِلُونِي إِلَى الْمَدِينَةِ. فَحَمَلُوهُ عَلَى سَرِيرٍ، فَلَمَّا بَلَغَ التَّنْعِيمَ تُوُفِّيَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِيهِ، وَتَعُمُّ أَمْثَالَهُ، فَهِيَ عَامَّةٌ فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ لَا يُخَصِّصُهَا سَبَبُ النُّزُولِ.
Kastedilenin Medine'ye hicret olduğunu söyleyenlere göre { مَنْ يَخْرُجْ } “kim çıkarsa” ifadesiyle kastedilen kişi, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye hicretinden sonra [Mekke'de] geride kalmış olan Müslüman bir adamdır. Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ } ayetinden { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } [Nisâ: 97-100] kavline kadar olan kısım indiğinde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu Mekkeli Müslümanlara yazıp gönderdi. Bu adam ise hastaydı; "Benim malım ve kölelerim var" dedi, oğullarını çağırdı ve onlara: "Beni Medine'ye taşıyın" dedi. Onu bir sedye üzerine koyup taşıdılar; Ten'îm mevkiine vardığında vefat etti ve bunun üzerine bu ayet onun hakkında nazil oldu. Ayet onun gibileri de kapsamaktadır; zira şart bağlamında geldiği için umumidir, nüzul sebebi onu tahsis etmez.
وَكَانَ هَذَا الرَّجُلُ مِنْ كِنَانَةَ، وَقِيلَ مِنْ خُزَاعَةَ، وَقِيلَ مِنْ جُنْدَعٍ، وَاخْتُلِفَ فِي اسْمِهِ عَلَى عَشَرَةِ أَقْوَالٍ: جُنْدُبُ بْنُ حَمْزَةَ الْجُنْدَعِيُّ، حُنْدُجُ بْنُ ضَمْرَةَ اللَّيْثِيُّ الْخُزَاعِيُّ. ضَمْرَةُ بْنُ بَغِيضٍ اللَّيْثِيُّ، ضَمْرَةُ بْنُ جُنْدُبٍ الضَّمْرِيُّ، ضَمرَة بن جُنْدُب الضمرِي، ضَمْرَةُ بْنُ ضَمْرَةَ بْنِ نُعَيْمٍ. ضَمْرَةُ مِنْ خُزَاعَةَ (كَذَا) . ضَمْرَةُ بْنُ الْعِيصِ. الْعِيصُ بْنُ ضَمْرَةَ بْنِ زِنْبَاعٍ، حَبِيبُ بْنُ ضَمْرَةَ، أَكْثَمُ بْنُ صَيْفِيٍّ.
Bu zat Kinâne kabilesindendi; Huzâa'dan veya Cünda' kabilesinden olduğu da söylenmiştir. İsmi hakkında on farklı görüş ileri sürülmüştür: Cündüb b. Hamza el-Cünde'î, Hündüc b. Damre el-Leysî el-Huzâî, Damre b. Bağıyz el-Leysî, Damre b. Cündüb ed-Damrî, Damre b. Cündüb ed-Damrî, Damre b. Damre b. Nüaym, Huzâa'dan Damre (böylece nakledilmiştir), Damre b. el-Îs, el-Îs b. Damre b. Zinbâ', Habîb b. Damre, Eksem b. Sayfî.
وَالَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهَا الْهِجْرَةُ إِلَى الْحَبَشَةِ قَالُوا: إِنَّ الْمَعْنِيَّ بِمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ خَالِدُ بْنُ حِزَامِ بْنِ خُوَيْلِدٍ الْأَسَدِيُّ ابْنُ أَخِي خَدِيجَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، خَرَجَ مُهَاجِرًا إِلَى الْحَبَشَةِ فَنَهَشَتْهُ حَيَّةٌ فِي الطَّرِيقِ فَمَاتَ. وَسِيَاقُ الشَّرْطِ يَأْبَى هَذَا التَّفْسِير.
Bunun Habeşistan'a hicret olduğunu söyleyenler ise şöyle demişlerdir: { مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ } “Kim evinden çıkarsa” ifadesiyle kastedilen, Müminlerin Annesi Hatice'nin kardeşinin oğlu Hâlid b. Hizâm b. Huveylid el-Esedî'dir. Habeşistan'a hicret etmek üzere yola çıkmış, yolda onu bir yılan sokmuş ve ölmüştür. Ne var ki şartın siyakı bu tefsiri kabul etmemektedir.
[١٠١، ١٠٢]
[101, 102]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٠١ إِلَى ١٠٢]
[NİSÂ SURESİ (4) : ÂYETLER 101 İLÂ 102]
وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً (١٠١) وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٠٢)
{ وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوّاً مُبِيناً (١٠١) وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٠٢) } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, inkâr edenlerin size bir fenalık yapmasından korkarsanız namazı kısaltmanızda sizin için bir günah yoktur. Şüphesiz inkârcılar sizin apaçık düşmanınızdır. (101) Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir grup seninle beraber namaza dursun ve silahlarını da yanlarına alsınlar. Onlar secde edince arkanızda bulunsunlar. Sonra namaz kılmamış olan diğer grup gelsin, seninle beraber namaz kılsınlar; tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar. İnkâr edenler isterler ki silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gafil olasınız da üzerinize ansızın bir baskın yapıversinler. Eğer size yağmurdan bir eziyet dokunursa yahut hasta bulunursanız, silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur; yine de tedbirinizi alın. Şüphesiz Allah, inkârcılara alçaltıcı bir azap hazırlamıştır. (102)”
انْتِقَالٌ إِلَى تَشْرِيعٍ آخَرَ بِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ السَّفَرِ لِلْخُرُوجِ مِنْ سُلْطَةِ الْكُفْرِ، عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَفْنِينِ أَغْرَاضِهِ، وَالْتِمَاسِ مُنَاسَبَاتِهَا. وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا. وَالضَّرْبُ
Kur'an'ın gayelerini çeşitlendirme ve uygun vesilelerini gözetme üslubu gereğince, küfür hâkimiyetinden kurtulmak için yapılan yolculuk anılmışken başka bir teşrie (hükme) geçiştir. Cümle önceki cümleye matuftur. Yeryüzünde darb (الضَّرْب فِي الْأَرْضِ)
فِي الْأَرْضِ: السَّفَرُ.
yolculuğa çıkmak demektir.
(وَإِذَا) مُضَمَّنَةٌ مَعْنَى الشَّرْطِ كَمَا هُوَ غَالِبُ اسْتِعْمَالِهَا، فَلِذَلِكَ دَخَلَتِ الْفَاءُ عَلَى الْفِعْلِ الَّذِي هُوَ كَجَوَابِ الشَّرْطِ. (وَإِذَا) مَنْصُوبَةٌ بِفِعْلِ الْجَوَابِ.
Yaygın kullanımında olduğu gibi { إِذَا } şart manasını içermektedir; bu sebeple şartın cevabı konumundaki fiilin başına fâ harfi dâhil olmuştur. { إِذَا } cevap fiili ile mansubdur.
وَقَصْرُ الصَّلَاةِ: النَّقْصُ مِنْهَا، وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ أَجْزَاءَ الصَّلَاةِ هِيَ الرَّكَعَاتُ بِسَجَدَاتِهَا وَقِرَاءَاتِهَا، فَلَا جَرَمَ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّ الْقَصْرَ مِنَ الصَّلَاةِ هُوَ نَقْصُ الرَّكَعَاتِ، وَقَدْ بَيَّنَهُ فِعْلُ
Namazın kısaltılması (kasr), ondan eksiltme yapılmasıdır. Bilindiği üzere namazın cüzleri secdeleri ve kıraatleriyle birlikte rekâtlardır; dolayısıyla namazın kısaltılmasının rekâtları eksiltmek olduğu şüphesiz anlaşılır. Nitekim Peygamber'in
النَّبِيءِ ﷺ إِذْ صَيَّرَ الصَّلَاةَ ذَاتَ الْأَرْبَعِ الرَّكَعَاتِ ذَاتَ رَكْعَتَيْنِ. وَأَجْمَلَتِ الْآيَةُ فَلَمْ تُعَيِّنِ الصَّلَوَاتِ الَّتِي يَعْتَرِيهَا الْقَصْرُ، فَبَيَّنَتْهُ السُّنَّةُ بِأَنَّهَا الظُّهْرُ وَالْعَصْرُ وَالْعِشَاءُ. وَلَمْ تَقْصُرِ الصُّبْحَ لِأَنَّهَا تَصِيرُ رَكْعَةً وَاحِدَةً فَتَكُونُ غَيْرَ صَلَاةٍ، وَلَمْ تَقْصُرِ الْمَغْرِبَ لِئَلَّا تَصِيرَ شَفْعًا فَإِنَّهَا وِتْرُ النَّهَارِ، وَلِئَلَّا تَصِيرَ رَكْعَةً وَاحِدَةً كَمَا قُلْنَا فِي الصُّبْحِ.
(sallallâhu aleyhi ve sellem) dört rekâtlı namazı iki rekâta indiren fiili de bunu açıklamıştır. Ayet mücmel olup kısaltmanın uygulanacağı namazları belirlememiş, sünnet ise bunların öğle, ikindi ve yatsı namazları olduğunu açıklamıştır. Sabah namazı kısaltılmamıştır; çünkü bir rekâta inerse namaz vasfını yitirir. Akşam namazı da çift rekât olmasın -zira o gündüzün vitridir- ve sabah namazında belirttiğimiz gibi bir rekâta inmesin diye kısaltılmamıştır.
وَهَذِهِ الْآيَةُ أَشَارَتْ إِلَى قَصْرِ الصَّلَاةِ الرُّبَاعِيَّةِ فِي السَّفَرِ، وَيَظْهَرُ مِنْ أُسْلُوبِهَا أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ قَصْرَ الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ شُرِعَ فِي سَنَةِ أَرْبَعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ وَهُوَ الْأَصَحُّ، وَقِيلَ: فِي رَبِيعٍ الْآخِرِ مِنْ سَنَةِ اثْنَتَيْنِ، وَقِيلَ: بَعْدَ الْهِجْرَةِ بِأَرْبَعِينَ يَوْمًا. وَقَدْ رَوَى أَهْلُ الصَّحِيحِ قَوْلَ عَائِشَةَ- ﵂: فُرِضَتِ الصَّلَاةُ رَكْعَتَيْنِ فَأُقِرَّتْ صَلَاةُ السَّفَرِ وَزِيدَتْ صَلَاةُ الْحَضَرِ، وَهُوَ حَدِيثٌ بَيِّنٌ وَاضِحٌ. وَمَحْمَلُ الْآيَةِ عَلَى مُقْتَضَاهُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا فَرَضَ الصَّلَاةَ رَكْعَتَيْنِ فَتَقَرَّرَتْ كَذَلِكَ فَلَمَّا صَارَتِ الظُّهْرُ وَالْعَصْرُ وَالْعِشَاءُ أَرْبَعًا نُسِخَ مَا كَانَ مِنْ عَدَدِهَا، وَكَانَ ذَلِكَ فِي مَبْدَأِ الْهِجْرَةِ، وَإِذْ قَدْ كَانَ أَمْرُ النَّاسِ مُقَامًا عَلَى حَالَةِ الْحَضَرِ وَهِيَ الْغَالِبُ عَلَيْهِمْ، بَطَلَ إِيقَاعُ الصَّلَوَاتِ الْمَذْكُورَاتِ رَكْعَتَيْنِ، فَلَمَّا غَزَوْا خَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُمْ فَأَذِنَهُمْ أَنْ يُصَلُّوا تِلْكَ الصَّلَوَاتِ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ، فَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ وَقَالَ: أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ وَإِنَّمَا قَالَتْ عَائِشَةُ «أُقِرَّتْ صَلَاةُ السَّفَرِ» حَيْثُ لَمْ تَتَغَيَّرْ عَنِ الْحَالَةِ الْأُولَى، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يُصَلُّوهَا تَامَّةً فِي السَّفَرِ بَعْدَ الْهِجْرَةِ، فَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ قَوْلِهَا وَبَيْنَ الْآيَةِ.
Bu ayet seferde dört rekâtlı namazın kısaltılmasına işaret etmiştir ve üslubundan da bu hususta nazil olduğu anlaşılmaktadır. Seferde namazın kısaltılmasının hicretin dördüncü yılında meşru kılındığı söylenmiştir ki en sahih olan budur; hicretin ikinci yılı Rebiülâhir ayında veya hicretten kırk gün sonra meşru kılındığı da söylenmiştir. Sahih hadis âlimleri Âişe'nin (radıyallâhu anhâ) şu sözünü rivayet etmişlerdir: "Namaz ikişer rekât farz kılındı; sonra sefer namazı olduğu gibi bırakıldı, hazar namazı ise artırıldı." Bu açık ve net bir hadistir. Ayetin bu hadis doğrultusundaki açıklaması şöyledir: Yüce Allah namazı ikişer rekât farz kılıp bu şekilde yerleşince, öğle, ikindi ve yatsı dört rekât olunca önceki sayı nesh edilmiş oldu. Bu durum hicretin başlangıcında gerçekleşmişti. İnsanların durumu da kendileri için asıl olan mukimlik (hazar) hâli üzerine kurulu olduğundan, anılan namazların ikişer rekât kılınması ortadan kalktı. Gazaya çıktıklarında ise Allah onlara kolaylık sağladı ve bu namazları ikişer rekât kılmalarına izin verdi. Bu yüzden Yüce Allah { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ } “size bir günah yoktur” ve { أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “namazı kısaltmanızda” buyurmuştur. Âişe'nin "sefer namazı olduğu gibi bırakıldı" demesi ise ilk hâlinden değişmediği içindir. Bu da hicretten sonra seferde namazı tam kılmadıklarını gösterir; dolayısıyla onun sözü ile ayet arasında bir çelişki yoktur.
وَقَوْلُهُ: إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا شَرْطٌ دَلَّ عَلَى تَخْصِيصِ الْإِذْنِ بِالْقَصْرِ بِحَالِ الْخَوْفِ مِنْ تَمَكُّنِ الْمُشْرِكِينَ مِنْهُمْ وَإِبْطَالِهِمْ عَلَيْهِمْ صَلَاتَهُمْ، وَأَنَّ اللَّهَ أَذِنَ فِي الْقَصْرِ لِتَقَعَ الصَّلَاةُ عَنِ اطْمِئْنَانٍ، فَالْآيَةُ هَذِهِ خَاصَّةٌ بِقَصْرِ الصَّلَاةِ عِنْدَ الْخَوْفِ، وَهُوَ الْقَصْرُ الَّذِي لَهُ هَيْئَةٌ خَاصَّةٌ فِي صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ، وَهَذَا رَأْيُ مَالِكٍ، يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا أَخْرَجَهُ فِي «الْمُوَطَّأِ» :
{ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “eğer inkâr edenlerin size bir fenalık yapmasından korkarsanız” kavli, kısaltma izninin müşriklerin kendilerine üstün gelmesinden ve namazlarını boşa çıkarmasından korkulan duruma mahsus kılındığına ve Allah'ın namazın sükûnet içinde kılınması için kısaltmaya izin verdiğine delalet eden bir şarttır. Dolayısıyla bu ayet korku anında namazın kısaltılmasına mahsustur ki bu da cemaatle kılınan namazda özel bir şekli olan kısaltmadır. Mâlik'in görüşü de budur; nitekim el-Muvatta'da rivayet ettiği şu hadis buna delalet etmektedir:
أَنَّ رَجُلًا مِنْ آلِ خَالِدِ بْنِ أُسَيْدٍ سَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ «إِنَّا نَجِدُ صَلَاةَ الْخَوْفِ وَصَلَاةَ الْحَضَرِ فِي الْقُرْآنِ وَلَا نَجِدُ صَلَاةَ السَّفَرِ» ، فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: «يَا ابْنَ أَخِي إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ إِلَيْنَا
Hâlid b. Üseyd ailesinden bir adam Abdullah b. Ömer'e sorarak: "Biz Kur'an'da korku namazını ve hazar namazını buluyoruz ama sefer namazını bulamıyoruz" demiştir. İbn Ömer de şöyle cevap vermiştir: "Ey kardeşimin oğlu! Allah bize
مُحَمَّدًا وَلَا نَعْلَمُ شَيْئًا فَإِنَّمَا نَفْعَلُ كَمَا رَأَيْنَاهُ يَفْعَلُ» ، يَعْنِي أَنَّ ابْنَ عُمَرَ أَقَرَّ السَّائِلَ وَأَشْعَرَهُ بِأَنَّ صَلَاةَ السَّفَرِ ثَبَتَتْ بِالسُّنَّةِ، وَكَذَلِكَ كَانَتْ تَرَى عَائِشَةُ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ خَاصَّةٌ بِالْخَوْفِ، فَكَانَا يُكْمِلَانِ الصَّلَاةَ فِي السَّفَرِ. وَهَذَا
Muhammed'i gönderdiğinde hiçbir şey bilmiyorduk; biz ancak onun ne yaptığını gördüysek öyle yaparız." Yani İbn Ömer soruyu soranı onaylamış ve sefer namazının sünnetle sabit olduğunu ona hissettirmiştir. Aynı şekilde Âişe ve Sa'd b. Ebî Vakkas da bu ayetin korku hâline mahsus olduğu görüşündeydiler ve bu sebeple seferde namazı tam kılarlardı. İşte
التَّأْوِيلُ هُوَ الْبَيِّنُ فِي مَحْمَلِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَيَكُونُ ثُبُوتُ الْقَصْرِ فِي السَّفَرِ بِدُونِ الْخَوْفِ وَقَصْرُ الصَّلَاةِ فِي الْحَضَرِ عِنْدَ الْخَوْفِ ثَابِتَيْنِ بِالسُّنَّةِ، وَأَحَدُهُمَا أَسْبَقُ مِنَ الْآخَرِ، كَمَا قَالَ ابْنُ عُمَرَ.
bu ayetin anlamına dair açık tevil budur. Buna göre korku olmaksızın seferde namazın kısaltılması ve korku anında mukimlikte namazın kısaltılması sünnetle sabit olmuştur ve İbn Ömer'in belirttiği gibi bunlardan biri diğerinden daha öncedir.
وَعَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: إِنْ خِفْتُمْ وَقَدْ أَمِنَ النَّاسُ. فَقَالَ: عَجِبْتُ مِمَّا عَجِبْتَ مِنْهُ فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ «صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ»
Ya'lâ b. Ümeyye'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb'a dedim ki: Yüce Allah { إِنْ خِفْتُمْ } “eğer korkarsanız” buyuruyor; hâlbuki insanlar artık güvendedir. Ömer dedi ki: "Senin hayret ettiğin şeye ben de hayret ettim ve bunu Resulullah'a sordum; şöyle buyurdu: «Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul edin.»"
. وَلَا شَكَّ أَنَّ مَحْمَلَ هَذَا الْخَبَرِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ أَقَرَّ عُمَرَ عَلَى فَهْمِهِ تَخْصِيصَ هَذِهِ الْآيَةِ بِالْقَصْرِ لِأَجْلِ الْخَوْفِ، فَكَانَ الْقَصْرُ لِأَجْلِ الْخَوْفِ رُخْصَةً لِدَفْعِ الْمَشَقَّةِ، وَقَوْلُهُ: لَهُ صَدَقَةٌ إِلَخْ، مَعْنَاهُ أَنَّ الْقَصْرَ فِي السَّفَرِ لِغَيْرِ الْخَوْفِ صَدَقَةٌ مِنَ اللَّهِ، أَيْ تَخْفِيفٌ، وَهُوَ دُونَ الرُّخْصَةِ فَلَا تَرُدُّوا رُخْصَتَهُ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى مَا تَمَحَّلُوا بِهِ فِي تَأْوِيلِ الْقَيْدِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ:
Şüphe yok ki bu rivayetin anlamı, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ömer'in bu ayeti korku sebebiyle kısaltmaya tahsis etme anlayışını onaylamış olmasıdır. Demek ki korku sebebiyle kısaltma meşakkati gidermek için bir ruhsattır. Peygamber'in ona "Bu bir sadakadır..." demesinin anlamı ise, korku olmaksızın seferde yapılan kısaltmanın Allah'tan bir sadaka, yani bir hafifletme olduğudur; bu ise ruhsattan da ötedir, dolayısıyla O'nun ruhsatını geri çevirmeyiniz. Bu durumda [müfessirlerin] Yüce Allah'ın şu kavlindeki kaydı tevil etmek için zorlamalara girişmelerine gerek kalmaz:
إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَتَقْتَصِرُ الْآيَةُ عَلَى صَلَاةِ الْخَوْفِ، وَيَسْتَغْنِي الْقَائِلُونَ بِوُجُوبِ الْقَصْرِ فِي السَّفَرِ مِثْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَمُحَمَّدِ بْنِ سَحْنُونٍ، وَإِسْمَاعِيلَ بْنِ إِسْحَاقَ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ وَالْقَائِلُونَ بِتَأْكِيدِ سُنَّةِ الْقَصْرِ مِثْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَعَامَّةِ أَصْحَابِهِ، عَنْ تَأْوِيلِ قَوْلِهِ: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ بِمَا لَا يُلَائِمُ إِطْلَاقَ مِثْلِ هَذَا اللَّفْظِ. وَيَكُونُ قَوْلُهُ:
{ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “eğer inkâr edenlerin size bir fenalık yapmasından korkarsanız”. Böylece ayet sırf korku namazına has kalır; İbn Abbas, Ebû Hanîfe, Mâlikîlerden Muhammed b. Sahnûn ve İsmâil b. İshâk gibi seferde kasrın vacip olduğunu söyleyenler ile Mâlik b. Enes ve ashabının geneli gibi kasrın müekked sünnet olduğunu söyleyenler, Yüce Allah'ın { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ } “sizin için bir günah yoktur” buyruğunu bu tür bir lafzın mutlaklığına uymayacak tevillerle açıklamaktan müstağni kalırlar. Ve Yüce Allah'ın şu kavli:
وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ إِعَادَةً لِتَشْرِيعِ رُخْصَةِ الْقَصْرِ فِي السَّفَرِ لِقَصْدِ التَّمْهِيدِ لِقَوْلِهِ:
{ وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman...”,
وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ الْآيَاتِ.
{ وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ } “İçlerinde bulunduğun zaman...” ayetlerine bir zemin hazırlamak maksadıyla seferdeki kısaltma ruhsatının teşriinin bir tekrarı olmuş olur.
أَمَّا قَصْرُ الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ فَقَدْ دَلَّتْ عَلَيْهِ السُّنَّةُ الْفِعْلِيَّةُ، وَاتَّبَعَهُ جُمْهُورُ الصَّحَابَةِ إِلَّا عَائِشَةَ وَسَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، حَتَّى بَالَغَ مَنْ قَالَ بِوُجُوبِهِ مِنْ أَجْلِ حَدِيثِ عَائِشَةَ فِي «الْمُوَطَّأ» و «الصَّحِيحَيْنِ» لِدَلَالَتِهِ عَلَى أَنَّ صَلَاةَ السَّفَرِ بَقِيَتْ عَلَى فَرْضِهَا، فَلَوْ صَلَّاهَا رُبَاعِيَّةً لَكَانَتْ زِيَادَةً فِي الصَّلَاةِ، وَلِقَوْلِ عُمَرَ فِيمَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ: صَلَاةُ السَّفَرِ رَكْعَتَانِ تَمَامٌ غَيْرُ قَصْرٍ. وَإِنَّمَا قَالَ مَالِكٌ بِأَنَّهُ سُنَّةٌ لِأَنَّهُ لَمْ يُرْوَ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ فِي صَلَاةِ السَّفَرِ إِلَّا الْقَصْرُ، وَكَذَلِكَ الْخُلَفَاءُ مِنْ بَعْدِهِ. وَإِنَّمَا أَتَمَّ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ الصَّلَاةَ فِي الْحَجِّ خَشْيَةَ أَنْ يَتَوَهَّمَ الْأَعْرَابُ أَنَّ الصَّلَوَاتِ كُلَّهَا رَكْعَتَانِ. غَيْرَ أَنَّ مَالِكًا لَمْ يَقُلْ بِوُجُوبِهِ مِنْ أَجْلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ لِمُنَافَاتِهِ لِصِيَغِ الْوُجُوبِ. وَلَقَدْ أَجَادَ مَحَامِلَ الْأَدِلَّةِ.
Seferde namazın kısaltılmasına gelince; buna fiilî sünnet delalet etmiştir. Âişe ve Sa'd b. Ebî Vakkas müstesna sahabenin cumhuru da buna uymuştur. Hatta Âişe'nin el-Muvatta' ve Sahîhayn'daki hadisinden ötürü onun vacip olduğunu söyleyenler ileri gitmişlerdir; çünkü bu hadis sefer namazının kendi farziyeti üzere kaldığına delalet eder, dolayısıyla onu dört rekât kılan kişi namaza ilave yapmış olur. Ayrıca Ömer'in Nesâî ve İbn Mâce tarafından rivayet edilen şu sözü de buna delildir: "Sefer namazı iki rekâttır; tamdır, kısaltılmış değildir." Mâlik'in bunun sünnet olduğunu söylemesi ise, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ondan sonraki halifelerden sefer namazında kısaltmaktan başka bir uygulamanın rivayet edilmemiş olmasındandır. Osman b. Affân'ın hacda namazı tam kıldırması ise bedevilerin bütün namazların ikişer rekât olduğunu zannetmelerinden endişe ettiği içindir. Ne var ki Mâlik, Yüce Allah'ın { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ } “size bir günah yoktur” kavlinin vücub kipleriyle bağdaşmamasından ötürü vacip olduğunu söylememiştir. Gerçekten de delilleri değerlendirme hususunda pek isabetli davranmıştır.
وَأُخْبِرَ عَنِ الْكَافِرِينَ وَهُوَ جَمْعٌ بِقَوْلِهِ: عَدُوًّا وَهُوَ مُفْرَدٌ. وَقَدْ قَدَّمْنَا ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ [النِّسَاء: ٩٢] .
Çoğul olan kâfirlerden, { عَدُوًّا } “düşman” denilerek tekil lafızla haber verilmiştir. Bunu daha önce Yüce Allah'ın { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } [Nisâ: 92] kavlinin tefsirinde açıklamıştık.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ هَذِهِ صِفَةُ صَلَاةِ الْخَوْفِ فِي الْجَمَاعَةِ لِقَوْلِهِ: فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ. وَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ شَرَعَتْ صَلَاةَ الْخَوْفِ. وَأَكْثَرُ الْآثَارِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَشْرُوعِيَّتَهَا كَانَتْ فِي غَزْوَةِ ذَاتِ الرِّقَاعِ بِمَوْضِعٍ يُقَالُ لَهُ: نَخْلَةُ بَيْنَ عُسْفَانَ وَضَجْنَانَ مِنْ نَجْدٍ، حِينَ لَقُوا جُمُوعَ غَطَفَانَ: مُحَارِبٌ وَأَنْمَارُ وَثَعْلَبَةُ.
Yüce Allah'ın { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman...” kavli, { فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “onlara namaz kıldırdığın zaman” buyruğundan ötürü korku namazının cemaatle kılınış şeklidir. Âlimler bu ayetin korku namazını meşru kıldığı hususunda icma etmişlerdir. Rivayetlerin çoğu, bu namazın Zâtürrikâ' gazvesinde, Necid'de Usfân ile Dahnân arasında Nahle denilen bir yerde, Gatafân kabileleri olan Muhârib, Enmâr ve Sa'lebe topluluklarıyla karşılaştıkları sırada meşru kılındığına delalet etmektedir.
وَكَانَتْ بَيْنَ سَنَةِ سِتٍّ وَسَنَةِ سَبْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَأَنَّ أَوَّلَ صَلَاةٍ صُلِّيَتْ بِهَا هِيَ صَلَاةُ الْعَصْرِ، وَأَنَّ سَبَبَهَا أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا رَأَوْا حِرْصَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الصَّلَاةِ قَالُوا: هَذِهِ الصَّلَاةُ فُرْصَةٌ لَنَا لَوْ أَغَرْنَا عَلَيْهِمْ لَأَصَبْنَاهُمْ عَلَى غِرَّةٍ، فَأَنْبَأَ الله بذلك نبيّه ﷺ وَنَزَلَتِ الْآيَةُ. غَيْرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى صَدَّرَ حُكْمَ الصَّلَاةِ بِقَوْلِهِ: وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَاقْتَضَى بِبَادِئِ الرَّأْيِ أَنَّ صَلَاةَ الْخَوْفِ لَا تَقَعُ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ إِلَّا إِذَا كَانَتْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَهِيَ خُصُوصِيَّةٌ لِإِقَامَتِهِ.
Bu gazve hicretin altıncı veya yedinci yılında vuku bulmuştu; bu şekilde kılınan ilk namaz ise ikindi namazıydı. Sebebi de müşriklerin, Müslümanların namaza olan düşkünlüğünü görünce: "Bu namaz bizim için bir fırsattır; şayet onlara aniden hücum edersek gafil avlarız" demeleriydi. Bunun üzerine Allah bu durumu Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) bildirdi ve ayet nazil oldu. Ancak Yüce Allah namazın hükmünü { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ } “İçlerinde bulunduğun zaman” ifadesiyle başlatmıştır; bu da ilk bakışta korku namazının ancak Resulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte kılındığında bu şekilde eda edilebileceğini, dolayısıyla bunun onun bizzat kıldırmasına has bir özellik olduğunu gerektirir.
وَبِهَذَا قَالَ إِسْمَاعِيلُ بن عُلَيَّةَ، وَأَبُو يُوسُفَ صَاحِبُ أَبِي حَنِيفَةَ فِي أَحَدِ أَقْوَالِهِ، وَعَلَّلُوا الْخُصُوصِيَّةَ بِأَنَّهَا لِحِرْصِ النَّاسِ عَلَى فَضْلِ الْجَمَاعَةِ مَعَ الرَّسُولِ، بِخِلَافِ غَيْرِهِ مِنَ الْأَيِمَّةِ، فَيُمْكِنُ أَنْ تَأْتَمَّ كُلُّ طَائِفَةٍ بِإِمَامٍ. وَهَذَا قَوْلٌ ضَعِيفٌ: لِمُخَالَفَتِهِ فِعْلَ الصَّحَابَةِ، وَلِأَنَّ مَقْصِدَ شَرْعِ الْجَمَاعَةِ هُوَ اجْتِمَاعُ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمَوْطِنِ الْوَاحِدِ، فَيُؤْخَذُ بِهَذَا الْمَقْصِدِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ. عَلَى أَنَّ أَبَا يُوسُفَ لَا يَرَى دَلَالَةَ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ فَلَا تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى الِاخْتِصَاصِ بِإِمَامَةِ الرَّسُولِ، وَلِذَلِكَ جَزَمَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ شَرَعَتْ صَلَاةَ الْخَوْفِ لِلْمُسْلِمِينَ أَبَدًا. وَمَحْمَلُ هَذَا الشَّرْطِ عِنْدَهُمْ جَارٍ عَلَى غَالِبِ أَحْوَالِهِمْ يَوْمَئِذٍ مِنْ مُلَازَمَةِ النَّبِيءِ ﷺ لِغَزَوَاتِهِمْ وَسَرَايَاهُمْ إِلَّا لِلضَّرُورَةِ، كَمَا
İsmâil b. Uleyye ve görüşlerinden birinde Ebû Hanîfe'nin talebesi Ebû Yûsuf bu kanaate varmışlardır. Bu hususiliği de insanların diğer imamlardan farklı olarak Resulullah ile birlikte cemaatle kılmanın faziletine düşkün olmalarıyla gerekçelendirmişlerdir; nitekim diğer imamlarda her grubun ayrı bir imama uyması mümkündür. Bu zayıf bir görüştür; zira sahabenin uygulamasına aykırıdır ve ayrıca cemaatin meşru kılınmasındaki asıl maksat Müslümanların tek bir mekânda toplanmasıdır, dolayısıyla bu maksada imkân ölçüsünde riayet edilir. Kaldı ki Ebû Yûsuf mefhûm-i muhâlefetin delaletini kabul etmez; bu durumda ayet Resulullah'ın imamlığına mahsus olduğuna delalet etmez. Bu sebeple ulemanın cumhuru, bu ayetin Müslümanlar için korku namazını kıyamete kadar meşru kıldığı hususunda kesin hüküm vermiştir. Bu şartın onların yanındaki anlamı, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zaruret halleri hariç gazvelerine ve müfrezelerine bizzat katılmasından ötürü o günkü hâllerinin çoğunluğuna dayanmaktadır; nitekim
فِي الْحَدِيثِ «لَوْلَا أَنَّ قَوْمًا لَا يَتَخَلَّفُونَ بَعْدِي وَلَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُهُمْ عَلَيْهِ مَا تَخَلَّفْتُ عَنْ سَرِيَّةٍ سَارَتْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»
hadiste şöyle buyrulmuştur: «Eğer arkamda kalmaktan üzüntü duyacak ve binek temin edemeyeceğim kimseler olmasaydı, Allah yolunda sefere çıkan hiçbir seriyyeden geri kalmazdım.»
، فَلَيْسَ الْمُرَادُ الِاحْتِرَازَ عَنْ كَوْنِ غَيْرِهِ فِيهِمْ وَلَكِنَّ التَّنْوِيهَ بِكَوْنِ النَّبِيءِ فِيهِمْ. وَإِذْ قَدْ كَانَ الْأُمَرَاءُ قَائِمِينَ مَقَامَهُ فِي الْغَزَوَاتِ فَالَّذِي رَخَّصَ اللَّهُ لِلْمُسْلِمِينَ مَعَهُ يُرَخِّصُهُ لَهُمْ مَعَ أُمَرَائِهِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً [التَّوْبَة: ١٠٣] .
Dolayısıyla maksat onun dışındakilerin bulunmasından sakındırmak değil, Peygamber'in onların arasında bulunmasının şerefini vurgulamaktır. Komutanlar da gazvelerde onun yerine kâim olduklarına göre, Allah'ın Müslümanlara onunla beraberken tanıdığı ruhsatı, komutanlarıyla beraberken de tanımış olur. Bu durum Yüce Allah'ın { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından sadaka al” [Tevbe: 103] kavli gibidir.
وَفِي نَظْمِ الْآيَةِ إِيجَازٌ بَدِيعٌ فَإِنَّهُ لَمَّا قَالَ: «فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ» عُلِمَ أَنَّ ثَمَّةَ طَائِفَةً أُخْرَى، فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ لِلطَّائِفَةِ بِاعْتِبَارِ أَفْرَادِهَا، وَكَذَلِكَ ضَمِيرُ قَوْلِهِ: فَإِذا سَجَدُوا لِلطَّائِفَةِ الَّتِي مَعَ النَّبِيءِ، لِأَنَّ الْمَعِيَّةَ مَعِيَّةُ الصَّلَاةِ، وَقَدْ قَالَ:
Ayetin nazmında harika bir îcâz (özlü anlatım) vardır; zira Cenâb-ı Hak: «Onlardan bir grup seninle beraber namaza dursun» buyurunca, orada başka bir grubun da bulunduğu anlaşılmıştır. Dolayısıyla { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } “silahlarını alsınlar” kavlindeki zamir, fertleri itibarıyla gruba aittir. Aynı şekilde { فَإِذا سَجَدُوا } “secde ettiklerinde” kavlindeki zamir de Peygamber ile beraber olan gruba aittir; çünkü beraberlik namazdaki beraberliktir ve nitekim:
فَإِذا سَجَدُوا. وَضَمِيرُ قَوْلِهِ: فَلْيَكُونُوا لِلطَّائِفَةِ الْأُخْرَى الْمَفْهُومَةِ مِنَ الْمُقَابَلَةِ، لِظُهُورِ أَنَّ الْجَوَابَ وَهُوَ فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ مُتَعَيِّنٌ لِفِعْلِ الطَّائِفَةِ الْمُوَاجِهَةِ الْعَدُوِّ.
{ فَإِذا سَجَدُوا } “secde ettiklerinde” buyurmuştur. { فَلْيَكُونُوا } “bulunsunlar” kavlindeki zamir ise karşılaştırmadan anlaşılan diğer gruba aittir; çünkü cevabın, yani { فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ } “arkanızda bulunsunlar” emrinin düşman karşısındaki grubun eylemi olduğu açıktır.
وَقَوْلُهُ: وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى هَذِهِ هِيَ الْمُقَابِلَةُ لِقَوْلِهِ: فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ.
Yüce Allah'ın { وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى } “Sonra diğer grup gelsin” kavli, { فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “Onlardan bir grup seninle beraber dursun” kavlinin mukabilidir.
وَقَدْ أَجْمَلَتِ الْآيَةُ مَا تَصْنَعُهُ كُلُّ طَائِفَةٍ فِي بَقِيَّةِ الصَّلَاةِ. وَلَكِنَّهَا أَشَارَتْ إِلَى أَنَّ صَلَاةَ النَّبِيءِ ﷺ وَاحِدَةٌ لِأَنَّهُ قَالَ: فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ. فَجَعَلَهُمْ تَابِعِينَ لِصَلَاتِهِ، وَذَلِكَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ صَلَاتَهُ وَاحِدَةٌ، وَلَوْ كَانَ يُصَلِّي بِكُلِّ طَائِفَةٍ صَلَاةً مُسْتَقِلَّةً لَقَالَ تَعَالَى فَلْتُصَلِّ بِهِمْ. وَبِهَذَا يَبْطُلُ قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ: بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ- ﷺ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ بِكُلِّ طَائِفَةٍ، لِأَنَّهُ يَصِيرُ مُتِمًّا لِلصَّلَاةِ غَيْرَ مُقَصِّرٍ، أَوْ يَكُونُ صَلَّى بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ الصَّلَاةَ الْمَفْرُوضَةَ وَبِالطَّائِفَةِ الثَّانِيَةِ صَلَاةً: نَافِلَةً لَهُ، فَرِيضَةً لِلْمُؤْمِنِينَ، إِلَّا أَنْ يَلْتَزِمَ الْحَسَنُ ذَلِكَ. وَيَرَى جَوَازَ ائْتِمَامِ الْمُفْتَرِضِ بِالْمُتَنَفِّلِ. وَيَظْهَرُ أَنَّ ذَلِكَ الِائْتِمَامَ لَا يَصِحُّ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي السُّنَّةِ دَلِيلٌ عَلَى بُطْلَانِهِ.
Ayet her bir grubun namazın geri kalan kısmında ne yapacağını mücmel bırakmıştır. Fakat Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) namazının tek bir namaz olduğuna işaret etmiştir; çünkü { فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ } “seninle beraber namaz kılsınlar” buyurmuştur. Böylece onları onun namazına tâbi kılmıştır ki bu da onun namazının tek olduğuna delalet eder. Eğer her bir gruba müstakil bir namaz kıldırıyor olsaydı, Yüce Allah: «Onlara namaz kıldır» buyururdu. Bununla Hasan-ı Basrî'nin, Resulullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) her bir gruba ikişer rekât kıldırdığı yönündeki görüşü geçersiz kılınmış olur; zira böyle olursa namazı kısaltan değil, tam kılan durumuna düşer; yahut iki gruptan birine farz namazı, ikinci gruba ise kendisi için nafile, müminler için farz olan bir namazı kıldırmış olur; meğerki Hasan bu durumu kabul edip farz kılanın nafile kılana uymasını caiz görmüş olsun. Sünnette bunun geçersiz olduğuna dair bir delil bulunmasa da böyle bir uymanın sahih olmadığı anlaşılmaktadır.
وَذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ الْإِمَامَ يُصَلِّي بِكُلِّ طَائِفَةٍ رَكْعَةً، وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ تَقْسِيمِ الصَّلَاةِ: بِالنِّسْبَةِ لِلْمَأْمُومِينَ. وَالْقَوْلُ الْفَصْلُ فِي ذَلِكَ هُوَ مَا
Âlimlerin cumhuru ise imamın her gruba birer rekât kıldıracağı görüşüne varmış, ancak namazın cemaat açısından nasıl taksim edileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konudaki kesin ve belirleyici görüş,
رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ: أَنَّهُ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ صَلَاةَ الْخَوْفِ يَوْمَ ذَاتِ الرِّقَاعِ، فَصَفَّتْ طَائِفَةٌ مَعَهُ وَطَائِفَةٌ وِجَاهَ الْعَدُوِّ، فَصَلَّى بِالَّذِينَ مَعَهُ رَكْعَةً ثُمَّ قَامَ، وَأَتَمُّوا رَكْعَةً لِأَنْفُسِهِمْ، ثُمَّ انْصَرَفُوا فَوَقَفُوا وِجَاهَ الْعَدُوِّ، وَجَاءَتِ الطَّائِفَةُ الْأُخْرَى فَصَلَّى بِهِمُ الرَّكْعَةَ الَّتِي بَقِيَتْ لَهُ، ثُمَّ سَلَّمَ، ثُمَّ قَضَوُا الرَّكْعَةَ الَّتِي فَاتَتْهُمْ وَسَلَّمُوا
Mâlik'in el-Muvatta'da Sehl b. Ebî Hasme'den rivayet ettiği şu hadistir: Sehl, Zâtürrikâ' gününde Resulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte korku namazı kıldı; bir grup onunla saf tuttu, bir grup da düşman karşısında durdu. Resulullah kendisiyle beraber olanlara bir rekât kıldırdı, sonra ayakta sabit durdu; onlar da kendi başlarına bir rekâtı tamamlayıp ayrıldılar ve düşman karşısında durdular. Diğer grup geldi, Resulullah onlara da kalan bir rekâtını kıldırdı, sonra selam verdi. Ardından onlar da kaçırdıkları rekâtı kaza edip selam verdiler.
وَهَذِهِ الصِّفَةُ أَوْفَقُ بِلَفْظِ الْآيَةِ، وَالرِّوَايَاتُ غَيْرُ هَذِهِ كَثِيرَةٌ.
Bu şekil, ayetin lafzına en uygun olanıdır; bundan başka rivayetler de pek çoktur.
وَالطَّائِفَةُ: الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ ذَاتُ الْكَثْرَةِ. وَالْحَقُّ أَنَّهَا لَا تُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ، وَإِنْ قَالَ بِذَلِكَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ مِنَ السَّلَفِ. وَقَدْ تَزِيدُ عَلَى الْأَلِفِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا [الْأَنْعَام: ١٥٦] . وَأَصْلُهَا مَنْقُولَةٌ مِنْ طَائِفَةِ الشَّيْءِ وَهِيَ الْجُزْءُ مِنْهُ.
Tâife (طَائِفَة): İnsanlardan oluşan kalabalık bir topluluktur. Selef müfessirlerinden bazıları öyle olduğunu söylese de doğru olan, bu kelimenin bir ve iki kişiye ıtlak edilmeyeceğidir. Nitekim Yüce Allah'ın { عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا } [En'âm: 156] kavlinde olduğu gibi binden fazlasına da delalet edebilir. Aslı itibarıyla bir şeyin bir parçası ve cüzü anlamına gelen tâyifetü'ş-şey'den (طَائِفَةُ الشَّيْءِ) nakledilmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ اسْتُعْمِلَ الْأَخْذُ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ: لِأَنَّ أَخْذَ الْحَذَرِ مَجَازٌ، إِذْ حَقِيقَةُ الْأَخْذِ التَّنَاوُلُ، وَهُوَ مُجَازٌ فِي التَّلَبُّسِ بِالشَّيْءِ وَالثَّبَاتِ عَلَيْهِ.
Yüce Allah'ın { وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ } “tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar” kavlinde ahz (أخذ - alma) fiili hem hakikat hem de mecaz anlamında kullanılmıştır: Zira tedbiri almak (ihzâru'l-hizr) mecazdır; çünkü ahzın hakiki manası elle tutmak/almaktır, bir vasfa bürünmek ve onda sebat göstermek anlamında kullanılması ise mecazdır.
وَأَخْذُ الْأَسْلِحَةِ حَقِيقَةٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ [الْحَشْر: ٩] ،
Silahları almak ise hakikattir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ } [Haşr: 9];
فَإِنَّ تَبَوُّأَ الْإِيمَانِ الدُّخُولُ فِيهِ وَالِاتِّصَافُ بِهِ بَعْدَ الْخُرُوجِ مِنَ الْكُفْرِ. وَجَاءَ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ دُونَ أَنْ يَقُولَ: وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا أَسْلِحَتَكُمْ، لِأَنَّ أَخْذَ السِّلَاحِ فِيهِ مَصْلَحَةٌ شَرْعِيَّةٌ.
zira imanı yurt edinmek (tebevveü'l-îmân), küfürden çıktıktan sonra ona girmek ve onunla vasıflanmaktır. Ayet "silahlarınızı almanızda size bir günah yoktur" demeyip emir kipiyle gelmiştir; çünkü silahı almakta şer'î bir maslahat vardır.
وَقَوْلُهُ: وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَخْ، وُدُّهُمْ هَذَا مَعْرُوفٌ إِذْ هُوَ شَأْنُ كُلِّ مُحَارِبٍ، فَلَيْسَ ذَلِكَ الْمَعْنَى الْمَعْرُوفُ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ، إِنَّمَا الْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ وَدُّوا وُدًّا مُسْتَقْرَبًا عِنْدَهُمْ، لِظَنِّهِمْ أَنَّ اشْتِغَالَ الْمُسْلِمِينَ بِأُمُورِ دِينِهِمْ يُبَاعِدُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَصَالِحِ دُنْيَاهُمْ جَهْلًا مِنَ
Yüce Allah'ın { وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler isterler ki...” kavline gelince; onların bu arzusu zaten bilinen bir durumdur, zira bu her savaşanın âdetidir. Dolayısıyla ayetten kastedilen bilinen bu anlam değildir; asıl maksat, onların Müslümanların dinî işleriyle meşgul olmalarının dünyevi maslahatlarından kendilerini uzaklaştıracağını sanarak, cehaletleri yüzünden
الْمُشْرِكِينَ لِحَقِيقَةِ الدِّينِ، فَطَمِعُوا أَنْ تُلْهِيَهُمُ الصَّلَاةُ عَنِ الِاسْتِعْدَادِ لِأَعْدَائِهِمْ، فَنَبَّهَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى ذَلِكَ كَيْلَا يَكُونُوا عِنْدَ ظَنِّ الْمُشْرِكِينَ، وَلِيُعَوِّدَهُمْ بِالْأَخْذِ بِالْحَزْمِ فِي كُلِّ الْأُمُورِ، وَلِيُرِيَهُمْ أَنَّ صَلَاحَ الدِّينِ وَالدُّنْيَا صِنْوَانٌ.
Müşriklerin dinin hakikatini bilmemelerinden dolayı bu tür bir arzuyu kendilerine yakın görmeleridir. Bu yüzden namazın onları düşmanlarına karşı hazırlıklı olmaktan alıkoyacağını ummuşlardır. Bunun üzerine Allah, müşriklerin bu zannına fırsat vermesinler, her işte ihtiyatlı davranmaya alışsınlar ve din ile dünya maslahatının ikiz kardeş gibi bir arada yürüdüğünü görsünler diye müminleri uyardı.
وَالْأَسْلِحَةُ جَمْعُ سِلَاحٍ، وَهُوَ اسْمُ جِنْسٍ لِآلَةِ الْحَرْبِ كُلِّهَا مِنَ الْحَدِيدِ، وَهِيَ السَّيْفُ وَالرُّمْحُ وَالنِّبْلُ وَالْحَرْبَةُ وَلَيْسَ الدِّرْعُ وَلَا الْخُوذَةُ وَلَا التُّرْسُ بِسِلَاحٍ. وَهُوَ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ.
Eslîha (الْأَسْلِحَةُ), silâh (سِلَاح) kelimesinin çoğuludur. Bu kelime, kılıç, mızrak, ok ve kargı gibi demirden mamul bütün savaş aletlerinin cins ismidir. Zırh, miğfer ve kalkan ise silah sayılmaz. Silah kelimesi müzekker de müennes de kullanılabilir.
وَالتَّذْكِيرُ أَفْصَحُ، وَلِذَلِكَ جَمَعُوهُ عَلَى أَسْلِحَةٍ وَهُوَ مِنْ زِنَاتِ جَمْعِ الْمُذَكَّرِ.
Müzekker kullanımı daha fasihtir; bu yüzden çoğulunu, müzekker çoğul vezinlerinden olan esliha şeklinde yapmışlardır.
وَالْأَمْتِعَةُ جَمْعُ مَتَاعٍ وَهُوَ كُلُّ مَا يُنْتَفَعُ بِهِ مِنْ عُرُوضٍ وَأَثَاثٍ، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ مَا لَهُ عَوْنٌ فِي الْحَرْبِ كَالسُّرُوجِ وَلَأْمَةِ الْحَرْبِ كَالدُّرُوعِ وَالْخُوذَاتِ. فَيَمِيلُونَ مُفَرَّعٌ عَنْ قَوْلِهِ:
Emtia (الْأَمْتِعَةُ), metâ' (مَتَاع) kelimesinin çoğuludur; bu da ticari eşya ve ev eşyası türünden kendisinden faydalanılan her şeydir. Eyer gibi savaşta faydası olan şeyler ile zırh ve miğfer gibi savaş teçhizatı da buna dâhildir. { فَيَمِيلُونَ } [kavli] ise şu buyruktan dallanmıştır:
لَوْ تَغْفُلُونَ إِلَخْ، وَهُوَ مَحَلُّ الْوُدِّ، أَيْ وَدُّوا غَفْلَتَكُمْ لِيَمِيلُوا عَلَيْكُمْ. وَالْمَيْلُ: الْعُدُولُ عَنِ الْوَسَطِ إِلَى الطَّرَفِ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْعُدُولِ عَنْ شَيْءٍ كَانَ مَعَهُ إِلَى شَيْءٍ آخَرَ، كَمَا هُنَا، أَيْ فَيَعْدِلُونَ عَنْ مُعَسْكَرِهِمْ إِلَى جَيْشِكُمْ. وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْمَيْلِ هُنَا الْكَرَّ وَالشَّدَّ، عُدِّيَ بِ (عَلَى) ، أَيْ فَيَشُدُّونَ عَلَيْكُمْ فِي حَالِ غَفْلَتِكُمْ.
{ لَوْ تَغْفُلُونَ } “Bir gafil bulunsanız...” kavli, arzunun ta kendisidir; yani sizin üzerinize hücum etmek için gaflet etmenizi arzuladılar. Meyl (الْمَيْلُ); ortadan kenara yönelmek/sapmaktır. Ayrıca bir arada olduğu şeyden başka bir şeye yönelmek anlamında da kullanılır; nitekim burada da böyledir, yani kendi karargâhlarından ayrılıp sizin ordunuza yönelirler. Burada meylden kastedilen hücum etmek ve saldırmak olduğundan (عَلَى) edatıyla geçişli kılınmıştır; yani siz gaflet halindeyken üzerinize şiddetle çullanırlar.
وَانْتَصَبَ (مَيْلَةً) عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِبَيَانِ الْعَدَدِ، أَيْ شِدَّةً مُفْرَدَةً. وَاسْتُعْمِلَتْ صِيغَةُ الْمَرَّةِ هُنَا كِنَايَةً عَنِ الْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْفِعْلَ الشَّدِيدَ الْقَوِيَّ يَأْتِي بِالْغَرَضِ مِنْهُ سَرِيعًا دُونَ مُعَاوَدَةِ عِلَاجٍ، فَلَا يَتَكَرَّرُ الْفِعْلُ لِتَحْصِيلِ الْغَرَضِ، وَأَكَّدَ مَعْنَى الْمَرَّةِ الْمُسْتَفَادَ مِنْ صِيغَةِ فَعْلَةٍ بِقَوْلِهِ: واحِدَةً تَنْبِيهًا عَلَى قَصْدِ مَعْنَى الْكِنَايَةِ لِئَلَّا يَتَوَهَّمَ أَنَّ الْمَصْدَرَ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ لِقَوْلِهِ: فَيَمِيلُونَ.
{ مَيْلَةً } kelimesi, sayıyı bildirmek üzere meful-i mutlak olarak mansub kılınmıştır; yani tek bir şiddetli hücum [demektir]. Buradaki bir defalık (merre) kipi, güç ve şiddetten kinaye olarak kullanılmıştır; zira şiddetli ve güçlü fiil, tekrar bir çabaya gerek kalmaksızın hedeflenen amaca hemen ulaşır, dolayısıyla amaca ulaşmak için fiilin tekrarlanmasına gerek kalmaz. Fe'le (فَعْلَة) vezninden anlaşılan bu birlik anlamını { واحِدَةً } “tek bir” kavliyle pekiştirmiştir ki; mastarın, { فَيَمِيلُونَ } fiilini yalnızca pekiştirmek için geldiği zannedilmesin, kinaye manasının kastedildiğine dikkat çekilsin.
وَقَوْلُهُ: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ إِلَخْ رُخْصَةٌ لَهُمْ فِي وَضْعِ الْأَسْلِحَةِ عِنْدَ الْمَشَقَّةِ، وَقَدْ صَارَ مَا هُوَ أَكْمَلُ فِي أَدَاءِ الصَّلَاةِ رُخْصَةً هُنَا، لِأَنَّ الْأُمُورَ بِمَقَاصِدِهَا وَمَا يَحْصُلُ عَنْهَا مِنَ الْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ، وَلِذَلِكَ قَيَّدَ الرُّخْصَةَ مَعَ أَخْذِ الْحَذَرِ.
Yüce Allah'ın { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ } “Eğer size yağmurdan dolayı bir eziyet olursa... sizin için bir günah yoktur” kavli, meşakkat anında silahları bırakmaları konusunda onlara tanınan bir ruhsattır. Namazın edasında daha kâmil olan şey burada bir ruhsat haline gelmiştir; zira ameller niyetlere/amaçlara ve onlardan hâsıl olan maslahat ve mefsedetlere göredir. Bu sebeple Yüce Allah ruhsatı, tedbiri elden bırakmamak şartına bağlamıştır.
وَسَبَبُ الرُّخْصَةِ أَنَّ فِي الْمَطَرِ شَاغِلًا لِلْفَرِيقَيْنِ كِلَيْهِمَا، وَأَمَّا الْمَرَضُ فَمُوجِبٌ لِلرُّخْصَةِ لِخُصُوصِ الْمَرِيضِ.
Ruhsatın sebebi, yağmurun her iki tarafı da meşgul edip engellemesidir; hastalığa gelince, o sadece hastaya özel olarak ruhsatı gerektirir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً تَذْيِيلٌ لِتَشْجِيعِ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُ لَمَّا كَرَّرَ الْأَمْرَ بِأَخْذِ السِّلَاحِ وَالْحَذَرِ، خِيفَ أَنْ تَثُورَ فِي نُفُوسِ الْمُسْلِمِينَ مَخَافَةٌ مِنَ الْعَدُوِّ مِنْ شِدَّةِ التَّحْذِيرِ مِنْهُ، فَعَقَّبَ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا، وَهُوَ عَذَابُ الْهَزِيمَةِ وَالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ، كَالَّذِي فِي قَوْلِهِ: قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ [التَّوْبَة: ١٤] ، فَلَيْسَ الْأَمْرُ بِأَخْذِ الْحَذَرِ وَالسِّلَاحِ إِلَّا لِتَحْقِيقِ أَسْبَابِ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ، لِأَنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ أَمْرًا هَيَّأَ أَسْبَابَهُ. وَفِيهِ
Yüce Allah'ın { إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “Şüphesiz Allah kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” kavli, Müslümanları cesaretlendirmek için bir fezlekedir (tazîl). Çünkü silahı kuşanma ve tedbirli olma emri tekrarlanınca, düşmandan bu denli sakındırılmaktan dolayı Müslümanların gönüllerine düşman korkusunun düşmesinden endişe edildi; bunun üzerine Allah'ın kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladığı belirtildi. Bu azap; { قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ } “Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onlara azap etsin” [Tevbe: 14] ayetinde olduğu gibi hezimet, öldürülme ve esir edilme azabıdır. Dolayısıyla tedbirli olma ve silah kuşanma emri, Allah'ın onlar için hazırladığı şeyin sebeplerini gerçekleştirmekten başka bir şey değildir; zira Allah bir şeyi murad ettiğinde onun sebeplerini de hazırlar. Bunda,
تَعْلِيمُ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَطْلُبُوا الْمُسَبَّبَاتِ مِنْ أَسْبَابِهَا، أَيْ إِنْ أَخَذْتُمْ حِذْرَكُمْ أَمِنْتُمْ من عدوّكم.
Müslümanlara sonuçları sebeplerine sarılarak talep etmelerini öğretmek vardır; yani eğer tedbirinizi alırsanız düşmanınızdan emin olursunuz.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٠٣]
[NİSÂ SURESİ (4): AYET 103]
فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً (١٠٣)
{ فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً (١٠٣) } “Namazı bitirdiğinizde; ayaktayken, otururken ve yan yatarken Allah'ı anın. Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın. Çünkü namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.”
الْقَضَاءُ: إِتْمَامُ الشَّيْءِ كَقَوْلِهِ: فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً [الْبَقَرَة: ٢٠٠] . وَالظَّاهِرُ مِنْ قَوْلِهِ: فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الذِّكْرِ هُنَا النَّوَافِلُ، أَوْ ذِكْرُ اللِّسَانِ كَالتَّسْبِيحِ وَالتَّحْمِيدِ، (فَقَدْ كَانُوا فِي الْأَمْنِ يَجْلِسُونَ إِلَى أَنْ يَفْرَغُوا مِنَ التَّسْبِيحِ وَنَحْوِهِ) ، فَرَخَّصَ لَهُمْ حِينَ الْخَوْفِ أَنْ يَذْكُرُوا اللَّهَ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَالْمُرَادُ الْقِيَامُ وَالْقُعُودُ وَالْكَوْنُ عَلَى الْجُنُوبِ مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ فِي أَحْوَالِ الْحَرْبِ لَا لِأَجْلِ الِاسْتِرَاحَةِ.
Kazâ (الْقَضَاءُ); { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın” [Bakara: 200] kavlinde olduğu gibi bir şeyi tamamlamaktır. { فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ } kavlinden zahir olan şudur ki, buradaki zikirden maksat nafileler yahut tesbih ve tahmid gibi dil ile yapılan zikirdir (nitekim onlar güven halindeyken tesbih ve benzerini bitirinceye kadar otururlardı). Bu sebeple korku anında her halükârda Allah'ı zikretmelerine ruhsat verilmiştir. Ayaktayken, otururken ve yan yatarken kastedilen ise dinlenmek için değil, savaş durumlarında olan hallerdir.
وَقَوْلُهُ: فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ تَفْرِيعٌ عَنْ قَوْلِهِ: وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ [النِّسَاء: ١٠١] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. فَالِاطْمِئْنَانُ مُرَادٌ
Yüce Allah'ın { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın” kavli, { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ } “Yeryüzünde sefere çıktığınızda... eğer korkarsanız namazı kısaltmanızda sizin için bir günah yoktur” [Nisâ: 101] ayetinin sonuna kadar olan kısımdan dallanmıştır. Buradaki itminandan maksat,
بِهِ الْقُفُولُ مِنَ الْغَزْوِ، لِأَنَّ فِي الرُّجُوعِ إِلَى الْأَوْطَانِ سُكُونًا مِنْ قَلَاقِلِ السَّفَرِ وَاضْطِرَابِ الْبَدَنِ، فَإِطْلَاقُ الِاطْمِئْنَانِ عَلَيْهِ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ حَقِيقَةً، وَلَيْسَ الْمُرَادُ الِاطْمِئْنَانَ الَّذِي هُوَ عَدَمُ الْخَوْفِ لِعَدَمِ مُنَاسَبَتِهِ هُنَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الِاطْمِئْنَانِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦٠] .
gazadan geri dönmektir; çünkü vatanlara dönüşte yolculuk telaşından ve bedenin sarsıntısından bir sükûnet vardır. Dolayısıyla buna itminan denmesi neredeyse hakikat gibidir; yoksa buraya uygun düşmediği için korkunun yokluğu anlamındaki itminan kastedilmemiştir. İtminan ile ilgili açıklama daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “Fakat kalbimin mutmain olması için” [Bakara: 260] kavlinde geçmişti.
وَمَعْنَى: فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ صَلُّوهَا تَامَّةً وَلَا تَقْصُرُوهَا، هَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ، فَيَكُونُ مُقَابِلَ قَوْلِهِ: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ [النِّسَاء: ١٠١] ، وَهُوَ الْمُوَافِقُ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ كَوْنِ الْوَارِدِ فِي الْقُرْآنِ هُوَ حُكْمُ قَصْرِ الصَّلَاةِ فِي حَالِ الْخَوْفِ، دُونَ قَصْرِ السَّفَرِ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ. فَالْإِقَامَةُ هُنَا الْإِتْيَانُ بِالشَّيْءِ قَائِمًا أَيْ تَامًّا، عَلَى وَجْهِ التَّمْثِيلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ [الرَّحْمَن: ٩] وَقَوْلِهِ: أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ [الشورى: ١٣] . وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْأَيِمَّةِ: مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ، وَسُفْيَانَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: لَا يُؤَدِّي الْمُجَاهِدُ الصَّلَاةَ حَتَّى يَزُولَ الْخَوْفُ، لِأَنَّهُ رَأَى مُبَاشَرَةَ الْقِتَالِ فِعْلًا يُفْسِدُ الصَّلَاةَ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ إِلَى قَوْلِهِ: فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ [النِّسَاء: ١٠١- ١٠٣] يُرَجِّحُ قَوْلَ الْجُمْهُورِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً مَسُوقٌ مَسَاقَ التَّعْلِيلِ لِلْحِرْصِ عَلَى أَدَائِهَا فِي أَوْقَاتِهَا.
{ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } ifadesinin anlamı: Onu tam kılın, kısaltmayın demektir. Bu, Mücahid ve Katâde'nin görüşüdür. Buna göre bu ifade, { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Namazı kısaltmanızda sizin için bir günah yoktur” [Nisâ: 101] kavlinin karşıtı olur; bu da Kur'an'da yer alan hükmün korkusuz seferdeki kısaltma değil, korku halindeki namazı kısaltma hükmü olduğu yönündeki daha önce geçen açıklamaya uygundur. Buradaki ikâme (الْإِقَامَةُ); Yüce Allah'ın { وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ } “Ölçüyü adaletle dosdoğru tutun” [Rahmân: 9] ve { أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ } “Dini dosdoğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin” [Şûrâ: 13] kavillerinde olduğu gibi, bir şeyi ayakta tutmak yani temsili yoldan tastamam yerine getirmektir. Bu; Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve Süfyân gibi cumhur imamların görüşüdür. Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise şöyle demiştir: Mücahid, korku geçene kadar namazı kılmaz; çünkü o, fiilen savaşmayı namazı bozan bir fiil olarak görmüştür. Yüce Allah'ın { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } kavlinden { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ } [Nisâ: 101-103] kavline kadar olan buyruğu cumhurun görüşünü tercih ettirmektedir; zira Yüce Allah'ın { إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } kavli, namazları vakitlerinde kılmaya gösterilen özenin gerekçesini bildirmek üzere sevk edilmiştir.
وَالْمَوْقُوتُ: الْمَحْدُودُ بِأَوْقَاتٍ، وَالْمُنَجَّمُ عَلَيْهَا، وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى الْمَفْرُوضِ عَلَى طَرِيقِ الْمَجَازِ. وَالْأَوَّلُ أظهر هُنَا.
Mevkût (الْمَوْقُوتُ); vakitlerle sınırlandırılmış ve belirli zaman dilimlerine bağlanmış olandır. Bazen mecaz yoluyla farz kılınmış anlamında da kullanılır. Ancak birincisi burada daha açıktır.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٠٤]
[NİSÂ SURESİ (4): AYET 104]
وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٠٤)
{ وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٠٤) } “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler. Üstelik siz, Allah'tan onların ummadığı şeyleri ummaktasınız. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً [النِّسَاء: ١٠٢] زِيَادَةً فِي تَشْجِيعِهِمْ عَلَى قِتَالِ الْأَعْدَاءِ، وَفِي تَهْوِينِ الْأَعْدَاءِ فِي قُلُوبِ الْمُسْلِمِينَ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا أَكْثَرَ عَدَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَتَمَّ عُدَّةً، وَمَا كَانَ شَرْعُ قَصْرِ الصَّلَاةِ وَأَحْوَالِ صَلَاةِ الْخَوْفِ، إِلَّا تَحْقِيقًا لِنَفْيِ الْوَهْنِ فِي الْجِهَادِ.
[Bu ayet], düşmanlarla savaşma hususunda onları daha da cesaretlendirmek ve Müslümanların kalbinde düşmanları önemsiz kılmak amacıyla { وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } [Nisâ: 102] cümlesine atfedilmiştir. Çünkü müşrikler sayıca Müslümanlardan daha çok ve teçhizatça daha tam idiler; namazın kısaltılması ile korku namazının hallerinin teşri kılınması da cihatta gevşekliği gidermeyi pekiştirmekten başka bir şey değildi.
وَالِابْتِغَاءُ مَصْدَرُ ابْتَغَى بِمَعْنَى بَغَى الْمُتَعَدِّي، أَيِ الطَّلَبُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ:
İbtigâ (الِابْتِغَاءُ), geçişli olan bağâ (بَغَى) anlamındaki ibtegâ (ابْتَغَى) fiilinin masdarıdır, yani aramak ve talep etmektir. Bu kelime daha önce şurada geçmişti:
أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٨٣] .
Âl-i İmrân Suresi'ndeki { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ } [Âl-i İmrân: 83] kavli.
وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْمُبَادَأَةُ بِالْغَزْوِ، وَأَنْ لَا يَتَقَاعَسُوا، حَتَّى يَكُونَ الْمُشْرِكُونَ هُمُ الْمُبْتَدِئِينَ بِالْغَزْوِ. تَقُولُ الْعَرَبُ: طَلَبْنَا بَنِي فُلَانٍ، أَيْ غَزَوْنَاهُمْ. وَالْمُبَادِئُ بِالْغَزْوِ لَهُ رُعْبٌ فِي قُلُوبِ أَعْدَائِهِ. وَزَادَهُمْ تَشْجِيعًا عَلَى طَلَبِ الْعَدُوِّ بِأَنَّ تَأَلُّمَ الْفَرِيقَيْنِ الْمُتَحَارِبَيْنِ وَاحِدٌ، إِذْ كُلٌّ يَخْشَى بَأْسَ الْآخَرِ، وَبِأَنَّ لِلْمُؤْمِنِينَ مَزِيَّةً عَلَى الْكَافِرِينَ، وَهِيَ أَنَّهُمْ يَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُوهُ الْكُفَّارُ، وَذَلِكَ رَجَاءُ الشَّهَادَةِ إِنْ قُتِلُوا، وَرَجَاءُ ظُهُورِ دِينِهِ عَلَى أَيْدِيهِمْ إِذَا انْتَصَرُوا، وَرَجَاءُ الثَّوَابِ فِي الْأَحْوَالِ كُلِّهَا. وَقَوْلُهُ: مِنَ اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِ تَرْجُونَ.
Burada kastedilen ise savaşı ilk başlatan taraf olmak ve müşrikler gazayı başlatan taraf olmasın diye geri durmamaktır. Araplar: “Falandoğullarını talep ettik” derler ki bu “onlara gazada bulunduk” demektir. Gazayı ilk başlatan taraf, düşmanlarının kalbine korku salar. Allah Teâlâ, savaşan iki grubun çektiği acının aynı olduğunu, zira her birinin diğerinin şiddetinden korktuğunu belirterek ve müminlerin kâfirlere karşı bir üstünlüğü olduğunu; bunun da kâfirlerin ummadığı şeyleri Allah'tan ummaları olduğunu ifade ederek onları düşmanı takip etmeye daha da teşvik etmiştir. Bu da öldürüldükleri takdirde şehadet umudu, galip geldiklerinde dininin kendi elleriyle üstün gelmesi umudu ve her halükârda sevap umududur. Ayetteki { مِنَ اللَّهِ } lafzı { تَرْجُونَ } fiiline mütealliktir.
وَحُذِفَ الْعَائِدُ الْمَجْرُورُ بِمِنْ مِنْ جُمْلَةِ مَا لَا يَرْجُونَ لِدَلَالَةِ حَرْفِ الْجَرِّ الَّذِي جُرَّ بِهِ اسْمُ الْمَوْصُولِ عَلَيْهِ، وَلَكَ أَنْ تجْعَل مَا صدق مَا لَا يَرْجُونَ هُوَ النَّصْرُ، فَيَكُونُ وَعْدًا لِلْمُسْلِمِينَ بِأَنَّ اللَّهَ نَاصِرُهُمْ، وَبِشَارَةً بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَا يَرْجُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَصْرًا، وَأَنَّهُمْ آيِسُونَ مِنْهُ بِمَا قَذَفَ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الرُّعْبِ، وَهَذَا مِمَّا يَفُتُّ فِي سَاعِدِهِمْ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ قَوْلُهُ: مِنَ اللَّهِ اعْتِرَاضًا أَوْ حَالًا مُقَدَّمَةً عَلَى الْمَجْرُورِ بِالْحَرْفِ، وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا كَقَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ [مُحَمَّد: ١١] .
{ مَا لَا يَرْجُونَ } cümlesinde min (مِنْ) edatıyla mecrur olan âid zamiri, mevsul ismin başında bulunan cer harfinin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. { مَا لَا يَرْجُونَ } ifadesinin işaret ettiği ma'sadakı 'zafer' kılman da mümkündür; bu takdirde Müslümanlara Allah'ın kendilerine yardım edeceğine dair bir vaat ve müşriklerin kendileri için bir zafer ummadıklarına, Allah'ın kalplerine saldığı korku sebebiyle bundan ümit kestiklerine dair bir müjde olur ki bu da onların gücünü kıran hususlardandır. Bu veche göre { مِنَ اللَّهِ } kavli itiraz cümlesi yahut harf-i cer ile mecrur olan ifadenin önüne geçmiş bir hal olur. Bu takdirde mana Yüce Allah'ın şu kavli gibi olur: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ } “Bu böyledir; çünkü Allah iman edenlerin velisidir, kâfirlerin ise velisi yoktur” [Muhammed: 11].
[١٠٥- ١٠٩]
[105-109]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٠٥ إِلَى ١٠٩]
[NİSÂ SURESİ (4): 105 İLÂ 109. AYETLER]
إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٦) وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً (١٠٨) هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (١٠٩)
{ إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٦) وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً (١٠٨) هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (١٠٩) } “Şüphesiz biz bu Kitab'ı sana, insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin diye hak olarak indirdik. Hainlerin savunucusu olma! Ve Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Kendilerine hıyanet edenleri savunma! Şüphesiz Allah, hainlikte ileri gitmiş günahkârları sevmez. İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler. Oysa O'nun razı olmadığı sözü geceleyin gizlice kurarlarken O onların yanındaydı. Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır. İşte sizler, dünya hayatında onları savunan kimselersiniz. Peki, kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak yahut kim onlara vekil olacaktır?”
اتِّصَالُ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا يَرْجِعُ إِلَى مَا مَضَى مِنْ وَصْفِ أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ وَمُنَاصِرِيهِمْ، وَانْتَقَلَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى الِاسْتِعْدَادِ لِقِتَالِ الْمُنَاوِينَ لِلْإِسْلَامِ مِنْ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا [النِّسَاء: ٧١] الْآيَةَ، وَتَخَلَّلَ فِيهِ مِنْ أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ فِي تَرَبُّصِهِمْ بِالْمُسْلِمِينَ الدَّوَائِرَ وَمُخْتَلِفِ أَحْوَالِ الْقَبَائِلِ فِي عَلَائِقِهِمْ مَعَ الْمُسْلِمِينَ، وَاسْتَطْرَدَ لِذِكْرِ قَتْلِ الْخَطَأِ وَالْعَمْدِ، وَانْتَقَلَ إِلَى ذِكْرِ الْهِجْرَةِ، وَعَقَّبَ بِذِكْرِ صَلَاةِ السَّفَرِ وَصَلَاةِ الْخَوْفِ، عَادَ الْكَلَامُ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى أَحْوَالِ أَهْلِ النِّفَاقِ.
Bu ayetin öncesiyle irtibatı, münafıkların ve onların destekçilerinin durumlarının anlatıldığı önceki kısımlara dayanır. Oradan { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا } [Nisâ: 71] ayetiyle İslam karşıtlarıyla savaşmaya hazırlığa geçilmiş; araya münafıkların Müslümanların başına felaket gelmesini gözetlemeleri ve kabilelerin Müslümanlarla olan ilişkilerindeki farklı durumları girmiş; ardından hataen ve kasten öldürme zikredilmiş, oradan hicrete intikal edilmiş ve peşinden sefer namazı ile korku namazı zikredilmişti. Bundan sonra söz tekrar nifak ehlinin hallerine dönmüştür.
وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا.
Cümle, ibtihâî bir istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesidir.
وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ هَاتِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِسَبَبِ حَادِثَةٍ رَوَاهَا التِّرْمِذِيُّ حَاصِلُهَا:
Müfessirlerin cumhuruna göre bu ayet, Tirmizî'nin rivayet ettiği bir olay sebebiyle inmiştir. Olayın özeti şudur:
أَنَّ إِخْوَةً ثَلَاثَةً يُقَالُ لَهُمْ: بِشْرٌ وَبَشِيرٌ وَمُبَشِّرٌ، أَبْنَاءُ أُبَيْرِقٍ، وَقِيلَ: أَبْنَاءُ طُعْمَةَ بْنِ أُبَيْرِقٍ، وَقِيلَ: إِنَّمَا كَانَ بَشِيرٌ أَحَدُهُمْ يُكَنَّى أَبَا طُعْمَةَ، وَهُمْ مِنْ بَنِي ظَفَرٍ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَكَانَ بَشِيرٌ شَرَّهُمْ، وَكَانَ مُنَافِقًا يَهْجُو الْمُسْلِمِينَ بِشِعْرٍ يُشِيعُهُ وَيَنْسُبُهُ إِلَى غَيْرِهِ، وَكَانَ هَؤُلَاءِ الْإِخْوَةُ فِي فَاقَةٍ، وَكَانُوا جِيرَةً لِرِفَاعَةَ بْنِ زَيْدٍ، وَكَانَتْ عِيرٌ قَدْ أَقْبَلَتْ مِنَ الشَّامِ بِدَرْمَكٍ- وَهُوَ دَقِيقُ الْحُوَّارَى أَيِ السَّمِيذُ- فَابْتَاعَ مِنْهَا رَفَاعَةُ بْنُ زَيْدٍ حِمْلًا مِنْ دَرْمَكٍ لِطَعَامِهِ، وَكَانَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَأْكُلُونَ دَقِيقَ الشَّعِيرِ، فَإِذَا جَاءَ الدَّرْمَكُ ابْتَاعَ مِنْهُ سَيِّدُ الْمَنْزِلِ شَيْئًا لِطَعَامِهِ فَجَعَلَ الدَّرْمَكَ فِي مَشْرَبَةٍ لَهُ وَفِيهَا سِلَاحٌ، فَعَدَى بَنُو أُبَيْرِقٍ عَلَيْهِ فَنَقَبُوا مَشْرَبَتَهُ وَسَرَقُوا الدَّقِيقَ وَالسِّلَاحَ، فَلَمَّا أَصْبَحَ رِفَاعَةُ وَوَجَدَ مَشْرَبَتَهُ قَدْ سُرِقَتْ أَخْبَرَ ابْنَ أَخِيهِ قَتَادَةَ بْنَ النُّعْمَانِ بِذَلِكَ، فَجعل يتحسّس، فأنبىء بِأَنَّ بَنِي أُبَيْرِقٍ اسْتَوْقَدُوا فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ نَارًا، وَلَعَلَّهُ عَلَى بَعْضِ طَعَامِ رِفَاعَةَ، فَلَمَّا افْتَضَحَ بَنُو أُبَيْرِقٍ طَرَحُوا الْمَسْرُوقَ فِي دَارِ أَبِي مُلَيْلٍ الْأَنْصَارِيِّ. وَقِيلَ: فِي دَارِ يَهُودِيٍّ اسْمُهُ زَيْدُ بْنُ السَّمِينِ، وَقِيلَ: لَبِيَدُ بْنُ سَهْلٍ، وَجَاءَ بَعْضُ بَنِي ظَفَرٍ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ، فَاشْتَكَوْا إِلَيْهِ أَنَّ رِفَاعَةَ وَابْنَ أَخِيهِ اتَّهَمَا بِالسَّرِقَةِ أَهْلَ بَيْتِ إِيمَانٍ وَصَلَاحٍ،
Übeyrık'ın oğulları -veya Tu'me b. Übeyrık'ın oğulları da denilmiştir; bir rivayete göre ise içlerinden biri olan Beşîr'in künyesi Ebû Tu'me idi- Bişr, Beşîr ve Mübeşşir adında üç kardeştiler. Bunlar Medinelilerden Benî Zafer kabilesindendi. Beşîr aralarında en şerlileriydi; münafıktı, Müslümanları hicveden şiirler söyler, sonra da bunları etrafa yayıp başkasına nispet ederdi. Bu kardeşler yoksulluk içindeydiler ve Rifâa b. Zeyd'in komşularıydılar. Şam'dan dermek -yani has un, semiz/ince un- getiren bir kervan gelmişti. Rifâa b. Zeyd yiyeceği için bu kervandan bir yük un satın aldı. Medineliler arpa unu yerlerdi; dermek geldiğinde evin reisi yiyeceği için ondan bir miktar satın alırdı. Rifâa bu unu içinde silah da bulunan çatı katındaki odasına (meşrebe) koydu. Übeyrıkoğulları ona baskın yapıp odasının duvarını deldiler ve unu ile silahını çaldılar. Sabah olunca Rifâa odasının soyulduğunu görüp durumu yeğeni Katâde b. Nu'mân'a haber verdi. Katâde olayı araştırmaya başladı; ona Übeyrıkoğullarının o gece ateş yaktıkları, bunun da muhtemelen Rifâa'nın yiyeceğinden pişirmek için olduğu haber verildi. Übeyrıkoğulları rezil olup foyaları ortaya çıkınca, çaldıkları malları Ebû Müleyl el-Ensârî'nin evine attılar. Bir rivayete göre Zeyd b. Semîn adlı bir Yahudinin, bir diğer rivayete göre ise Lebîd b. Sehl'in evine attılar. Benî Zafer'den bazı kimseler Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek, Rifâa ile yeğeninin iman ve salah ehli bir aileyi hırsızlıkla suçladığından şikâyetçi oldular.
قَالَ قَتَادَةُ: فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ لِي «عَمَدْتَ إِلَى أَهْلِ بَيْتِ إِسْلَامٍ وَصَلَاحٍ فَرَمَيْتَهُمْ بِالسَّرِقَةِ عَلَى غَيْرِ بَيِّنَةٍ» . وَأَشَاعُوا فِي النَّاسِ أَنَّ الْمَسْرُوقَ فِي دَارِ أَبِي مُلَيْلٍ أَوْ دَارِ الْيَهُودِيِّ. فَمَا لَبِثَ أَنْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَأَطْلَعَ اللَّهُ رَسُولَهُ عَلَى جَلِيَّةِ الْأَمْرِ، مُعْجِزَةً لَهُ، حَتَّى لَا يَطْمَعَ أَحَدٌ فِي أَنْ يُرَوِّجَ عَلَى الرَّسُولِ بَاطِلًا
Katâde dedi ki: Resulullah'ın yanına vardım. Bana: «İslam ve salah ehli bir aileyi hedef alıp delilsiz olarak onları hırsızlıkla mı suçladın?» buyurdu. Onlar ise insanlar arasında çalınan malın Ebû Müleyl'in veya Yahudinin evinde olduğu şayiasını yaydılar. Çok geçmeden bu ayet indi ve Allah, Peygamberine bir mucize olarak meselenin iç yüzünü bildirdi; ta ki hiç kimse Resul'e batılı kabul ettirmeye yeltenmesin.
. هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ فِي سَوْقِ هَذَا الْخَبَرِ. وَوَقَعَ فِي «كِتَابِ أَسْبَابِ النُّزُولِ»
Bu haberin aktarımında sahih olan budur. Vâhidî'nin Esbâb-ı Nüzûl adlı kitabında
لِلْوَاحِدِيِّ، وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِ الطَّبَرَيِّ سَوْقُ الْقِصَّةِ بِبَعْضِ مُخَالَفَةٍ لِمَا ذَكَرْتُهُ: وَأَنَّ بَنِي ظَفَرٍ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُجَادِلَ عَنْ أَصْحَابِهِمْ كَيْ
ve Taberî'nin bazı rivayetlerinde, kıssanın aktarımı benim zikrettiğime bir miktar aykırı olarak yer almıştır: Benî Zafer, arkadaşları rezil olmasın ve Yahudi aklansın diye
لَا يَفْتَضِحُوا وَيَبْرَأَ الْيَهُودِيُّ، وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ هَمَّ بِذَلِكَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَامَ الْيَهُودِيَّ وَبَرَّأَ الْمُتَّهَمَ، وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ وَاهِيَةٌ، وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ خَطَأٌ بَيِّنٌ مِنْ أَهْلِ الْقَصَصِ دُونَ عِلْمٍ وَلَا تَبَصُّرٍ بِمَعَانِي الْقُرْآنِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ صَدْرَ الْآيَةِ تَمْهِيدٌ لِلتَّلْوِيحِ إِلَى الْقِصَّةِ، فَهُوَ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِهَا، إِذْ لَيْسَ فِي ذَلِكَ الْكَلَامِ مَا يُلَوِّحُ إِلَيْهَا، وَلَكِنَّ مَبْدَأَ التَّلْوِيحِ إِلَى الْقِصَّةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ.
Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den arkadaşlarını savunmasını istemişler, Resulullah da buna niyetlenmiş, bunun üzerine ayet inmiştir. Bazı rivayetlerde ise Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yahudiyi kınadığı ve suçlanan kişiyi akladığı geçer. Bu rivayet çürüktür; bu ziyadelik, Kur'an'ın manalarına dair ilim ve basiretten yoksun kıssacıların açık bir hatasıdır. Zahir olan şudur ki; ayetin baş tarafı kıssaya işaret etmek için bir mukaddimedir, dolayısıyla sadece bu olaya has değildir; zira bu sözde doğrudan o olaya işaret eden bir şey yoktur. Fakat kıssaya işaretin başlangıcı { وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine hıyanet edenleri savunma!” kavlinden itibaren başlar.
وَقَوْلُهُ: بِما أَراكَ اللَّهُ الْبَاءُ لِلْآلَةِ جَعَلَ مَا أَرَاهُ اللَّهُ إِيَّاهُ بِمَنْزِلَةِ آلَةٍ لِلْحُكْمِ لِأَنَّهُ وَسِيلَةٌ إِلَى مُصَادَفَةِ الْعَدْلِ وَالْحَقِّ وَنَفْيِ الْجَوْرِ، إِذْ لَا يَحْتَمِلُ عِلْمُ اللَّهِ الْخَطَأَ. وَالرُّؤْيَةُ فِي قَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın { بِما أَراكَ اللَّهُ } kavlindeki bâ (ب) harfi alet içindir; Allah'ın ona gösterdiği şeyi hüküm vermek için bir alet konumuna getirmiştir; çünkü bu, adalete ve hakka isabet etmenin ve zulmü ortadan kaldırmanın vesilesidir, zira Allah'ın ilminde hata ihtimali yoktur. { أَراكَ اللَّهُ } kavlindeki rü'yet (görme/bilme),
أَراكَ اللَّهُ عِرْفَانِيَّةٌ، وَحَقِيقَتُهَا الرُّؤْيَةُ الْبَصَرِيَّةُ، فَأُطْلِقَتْ عَلَى مَا يُدْرَكُ بِوَجْهِ الْيَقِينِ لِمُشَابَهَتِهِ الشَّيْءَ الْمُشَاهَدَ. وَالرُّؤْيَةُ الْبَصَرِيَّةُ تَنْصِبُ مَفْعُولًا وَاحِدًا فَإِذْ أُدْخِلَتْ عَلَيْهَا هَمْزَةُ التَّعْدِيَةِ نَصَبَتْ مَفْعُولَيْنِ كَمَا هُنَا، وَقَدْ حُذِفَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِأَنَّهُ ضَمِيرُ الْمَوْصُولِ، فَأَغْنَى عَنْهُ الْمَوْصُولُ، وَهُوَ حَذْفٌ كَثِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: بِمَا أَرَاكَهُ اللَّهُ.
irfânîdir (kalbî bilgidir); asıl hakikati ise basarî (gözle) görmektir. Müşahede edilen şeye benzediği için kesin bilgiyle idrak edilen şey hakkında da kullanılmıştır. Basarî rü'yet tek meful alır; geçişlilik bildiren hemze (hemzetü't-ta'diye) dahil olduğunda ise burada olduğu gibi iki meful alır. İkinci meful mevsulün zamiri olduğu için hazfedilmiş ve mevsul onun yerine yetmiştir; bu da çokça yapılan bir haziftir. Takdiri: { بِمَا أَرَاكَهُ اللَّهُ } [Allah'ın onu sana gösterdiği şeyle] şeklindedir.