وَمَعْنَى قَوْلِهِ: نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى الْإِعْرَاضُ عَنْهُ، أَيْ نَتْرُكُهُ وَشَأْنَهُ لِقِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ بِهِ، كَمَا
{ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى } “Onu yöneldiği yolda bırakırız” kavlinin manası, ondan yüz çevirmektir; yani ona hiç değer vermeyerek kendisini kendi hâline terk ederiz; nitekim
وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ «وَأَمَّا الْآخَرُ فَأَعْرَضَ اللَّهُ عَنْهُ»
hadiste şöyle varid olmuştur: «وَأَمَّا الْآخَرُ فَأَعْرَضَ اللَّهُ عَنْهُ» “Diğerine gelince, Allah da ondan yüz çevirdi.”
. وَقَدْ شَاعَ عِنْدَ كَثِيرٍ مِنْ عُلَمَاءِ أُصُولِ الْفِقْهِ الِاحْتِجَاجُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، لِكَوْنِ إِجْمَاعِ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ عَلَى حُكْمٍ مِنَ الْأَحْكَامِ حُجَّةً، وَأَوَّلُ مَنِ احْتَجَّ بِهَا عَلَى ذَلِكَ الشَّافِعِيُّ. قَالَ الْفَخْرُ: «رُوِيَ أَنَّ الشَّافِعِيَّ سُئِلَ عَنْ آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِجْمَاعَ حُجَّةٌ فَقَرَأَ الْقُرْآنَ ثَلَاثَمِائَةِ مَرَّةٍ حَتَّى وَجَدَ هَذِهِ الْآيَةَ. وَتَقْرِيرُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ اتِّبَاعَ غَيْرِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ حَرَامٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ اتِّبَاعُ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ وَاجِبًا. بَيَانُ الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى أَلْحَقَ الْوَعِيدَ بِمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ، وَمُشَاقَّةُ الرَّسُولِ وَحْدَهَا مُوجِبَةٌ لِهَذَا الْوَعِيدِ، فَلَوْ لَمْ يَكُنِ اتِّبَاعُ غَيْرِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ مُوجِبًا لَهُ، لَكَانَ ذَلِكَ ضَمًّا لِمَا لَا أَثَرَ لَهُ فِي الْوَعِيدِ إِلَى مَا هُوَ مُسْتَقِلٌّ بِاقْتِضَاءِ ذَلِكَ الْوَعِيدِ، وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، فَثَبَتَ أَنَّ اتِّبَاعَ غَيْرِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ حَرَامٌ، فَإِذَا ثَبَتَ هَذَا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ اتِّبَاعُ سَبِيلِهِمْ وَاجِبًا» . وَقَدْ قَرَّرَ
. Fıkıh usûlü âlimlerinin çoğunda, İslam âlimlerinin bir hüküm üzerindeki icmâının hüccet (delil) olması hususunda bu ayetle delil getirmek meşhur olmuştur. Buna bu ayetle ilk delil getiren ise Şâfiî'dir. Fahreddin er-Râzî şöyle demiştir: «Rivayet edildiğine göre Şâfiî'ye Allah'ın Kitabı'nda icmâın hüccet olduğuna delalet eden bir ayet soruldu; o da bu ayeti bulana kadar Kur'an'ı üç yüz defa hatmetti. İstidlâlin (delillendirmenin) açıklaması şöyledir: Müminlerin yolundan başkasına uymak haramdır; dolayısıyla müminlerin yoluna uymanın vacip olması gerekmiştir. Birinci öncülün açıklaması: Yüce Allah tehdidi Resul'e karşı çıkan ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseye bağlamıştır. Tek başına Resul'e karşı çıkmak bu tehdidi gerektirmeye yeterlidir. Şayet müminlerin yolundan başkasına uymak bu tehdidi gerektirici olmasaydı, tehditte hiçbir tesiri olmayan bir şey, o tehdidi müstakil olarak gerektiren bir şeye eklenmiş olurdu ki bu caiz değildir. Böylece müminlerin yolundan başkasına uymanın haram olduğu sabit olmuştur. Bu sabit olunca da onların yoluna uymanın vacip olması zorunlu hâle gelmiştir.» Başkaları da
غَيْرُهُ الِاسْتِدْلَالَ بِالْآيَةِ عَلَى حُجِّيَّةِ الْإِجْمَاعِ بِطُرُقٍ أُخْرَى، وَكُلُّهَا عَلَى مَا فِيهَا مِنْ ضَعْفٍ فِي التَّقْرِيبِ، وَهُوَ اسْتِلْزَامُ الدَّلِيلِ لِلْمُدَّعِي، قَدْ أُورِدَتْ عَلَيْهَا نُقُوضٌ أَشَارَ إِلَيْهَا ابْنُ الْحَاجِبِ فِي «الْمُخْتَصَرِ» .
icmâın hüccet oluşuna bu ayetle başka yollarla delil getirmişlerdir. Ancak takribindeki (delilin iddiayı gerektirmesindeki) zayıflıkla birlikte bunların tamamına yönelik tenkit ve itirazlar yöneltilmiştir ki İbnü'l-Hâcib *el-Muhtasar* adlı eserinde bunlara işaret etmiştir.
وَاتَّفَقَتْ كَلِمَةُ الْمُحَقِّقِينَ: الْغَزَالِيِّ، وَالْإِمَامِ فِي «الْمَعَالِمِ» ، وَابْنِ الْحَاجِبِ، عَلَى تَوْهِينِ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى حجّيّة الْإِجْمَاع.
Muhakkik âlimlerin -Gazzâlî, *el-Meâlim* adlı eserinde İmâm [Fahreddin er-Râzî] ve İbnü'l-Hâcib- söz birliği, icmâın hüccet oluşuna bu ayetle delil getirmenin zayıf olduğu yönündedir.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١١٦]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 116]
إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١١٦)
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüştür.” (116)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، جُعِلَ تَمْهِيدًا لِمَا بَعْدَهُ مِنْ وَصْفِ أَحْوَالِ شِرْكِهِمْ. وَتَعْقِيبُ الْآيَةِ السَّابِقَةِ بِهَذِهِ مُشِيرٌ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِاتِّبَاعِ غَيْرِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ اتِّبَاعُ سَبِيلِ الْكُفْرِ مِنْ شِرْكٍ وَغَيْرِهِ، فَعَقَّبَهُ بِالتَّحْذِيرِ مِنَ الشِّرْكِ، وَأَكَّدَهُ بِأَنَّ لِلدَّلَالَةِ عَلَى رَفْعِ احْتِمَالِ الْمُبَالَغَةِ أَوِ الْمَجَازِ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ قَرِيبًا. غَيْرَ أَنَّ الْآيَةَ السَّابِقَةَ قَالَ فِيهَا وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً [النِّسَاء: ٤٨] وَقَالَ فِي هَذِهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً وَإِنَّمَا قَالَ فِي السَّابِقَةِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً لِأَنَّ الْمُخَاطَبَ فِيهَا أَهْلُ الْكِتَابِ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ
Onların şirk durumlarının nitelendirilmesine dair sonraki ifadelere bir hazırlık kılınmış ibtidâî bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır). Önceki ayetin peşinden bu ayetin getirilmesi, müminlerin yolundan başkasına uymaktan maksadın şirk ve benzeri küfür yoluna uymak olduğuna işaret etmektedir. Bu sebeple hemen ardından şirkten sakındırmış ve mübalağa yahut mecaz ihtimalini ortadan kaldırmak için bunu { إِنَّ } [edatı] ile tekit etmiştir. Bu ayetin benzeri hakkında açıklama az önce geçmişti. Ancak önceki ayette { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً } “Kim Allah'a ortak koşarsa, pek büyük bir günah iftira etmiş olur” [Nisâ: 48] buyurmuşken, bu ayette { فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً } “muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüştür” buyurmuştur. Önceki ayette { فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً } demesinin sebebi, oradaki muhatapların { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ
أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ
أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “Ey kendilerine kitap verilenler! Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin” kavliyle Ehl-i Kitap olmasıdır.
[النِّسَاء: ٤٧] فَنُبِّهُوا عَلَى أَنَّ الشِّرْكَ مِنْ قَبِيلِ الِافْتِرَاءِ تَحْذِيرًا لَهُمْ مِنَ الِافْتِرَاءِ وَتَفْظِيعًا لِجِنْسِهِ. وَأَمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَالْكَلَامُ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُسْلِمِينَ فَنُبِّهُوا عَلَى أَنَّ الشِّرْكَ مِنَ الضَّلَالِ تَحْذِيرًا لَهُمْ مِنْ مُشَاقَّةِ الرَّسُولِ وَأَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ فَإِنَّهَا مِنْ جِنْسِ الضَّلَالِ. وَأُكِّدَ الْخَبَرُ هُنَا بِحَرْفِ (قَدْ) اهْتِمَامًا بِهِ لِأَنَّ الْمُوَاجَهَ بِالْكَلَامِ هُنَا الْمُؤْمِنُونَ، وَهُمْ لَا يَشُكُّونَ فِي تَحَقُّقِ ذَلِكَ.
[Nisâ: 47] Dolayısıyla onları iftiradan sakındırmak ve iftira türünün çirkinliğini vurgulamak amacıyla şirkin bir iftira kabilinden olduğuna dikkat çekilmiştir. Bu ayette ise söz Müslümanlara yöneliktir; bu sebeple Resul'e muhalefetten ve münafıkların durumlarından sakındırmak amacıyla şirkin bir sapıklık olduğuna dikkat çekilmiştir; zira bunlar da sapıklık türündendir. Burada haber, konunun önemine binaen (قَدْ) harfiyle tekit edilmiştir; çünkü burada doğrudan muhatap alınanlar müminlerdir ve onlar bunun gerçekleşeceğinden asla şüphe duymazlar.
وَالْبَعِيدُ أُرِيدَ بِهِ الْقَوِيُّ فِي نَوْعِهِ الَّذِي لَا يُرْجَى لِصَاحِبِهِ اهْتِدَاءٌ، فَاسْتُعِيرَ لَهُ الْبَعِيدُ لِأَنَّ الْبَعِيدَ يُقْصِي الْكَائِنَ فِيهِ عَنِ الرُّجُوعِ إِلَى حَيْثُ صدر.
el-Baîd (derin/uzak) [kelimesi] ile, sahibinin hidayete ermesi umulmayan, kendi türünde son derece ileri derecedeki sapıklık kastedilmiştir. Bu durum için el-Baîd (uzak) kelimesi istiare yoluyla kullanılmıştır; çünkü uzak olan şey, içinde bulunan kimseyi çıktığı yere geri dönmekten büsbütün uzaklaştırır.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١١٧ إِلَى ١٢١]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 117-121]
إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطاناً مَرِيداً (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (١١٨) وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢٠) أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً (١٢١)
{ إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطاناً مَرِيداً (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (١١٨) وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢٠) أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً (١٢١) } “Onlar, O'nu bırakıp yalnızca bir takım dişilere taparlar ve ancak inatçı bir şeytana yalvarırlar. (117) Allah onu lanetlemiştir. O da şöyle demiştir: ‘Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim.’ (118) ‘Onları mutlaka saptıracağım, onları kesinlikle kuruntularla oyalayacağım, onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar ve onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler.’ Kim Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinirse, şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır. (119) [Şeytan] onlara vaatte bulunur ve onları kuruntularla oyalar. Oysa şeytan, onlara bir aldatmacadan başka hiçbir şey vaat etmez. (120) İşte onların varacağı yer cehennemdir ve oradan kaçacak hiçbir yer bulamazlar. (121)”
كَانَ قَوْلُهُ: إِنْ يَدْعُونَ بَيَانًا لِقَوْلِهِ: فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً [النِّسَاء: ١١٦] ، وَأَيُّ ضَلَالٍ أَشَدُّ مِنْ أَنْ يُشْرِكَ أَحَدٌ بِاللَّهِ غَيْرَهُ ثُمَّ أَنْ يَدَّعِيَ أَنَّ شُرَكَاءَهُ إِنَاثٌ، وَقَدْ عَلِمُوا أَنَّ الْأُنْثَى أَضْعَفُ الصِّنْفَيْنِ مِنْ كُلِّ نَوْعٍ. وَأَعْجَبُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ هَذَا صَادِرًا مِنَ الْعَرَبِ، وَقَدْ عَلِمَ النَّاسُ حَالَ الْمَرْأَةِ بَيْنَهُمْ، وَقَدْ حَرَمُوهَا مِنْ حُقُوقٍ كَثِيرَةٍ وَاسْتَضْعَفُوهَا. فَالْحَصْرُ فِي قَوْلِهِ: إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِأَنَّهُ أَعْجَبُ أَحْوَالِ إِشْرَاكِهِمْ، وَلِأَنَّ أَكْبَرَ آلِهَتِهِمْ يَعْتَقِدُونَهَا أُنْثَى وَهِيَ: اللَّاتُ، وَالْعُزَّى، وَمَنَاةُ، فَهَذَا كَقَوْلِكَ لَا عَالِمَ إِلَّا زِيدٌ.
{ إِنْ يَدْعُونَ } “Onlar taparlar” buyruğu, { فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً } “muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüştür” [Nisâ: 116] ifadesinin bir açıklamasıdır. Bir kimsenin Allah'a başkasını ortak koşmasından, üstelik her türün iki cinsinden daha zayıfı olduğunu bildikleri halde bu ortakların dişi olduğunu iddia etmesinden daha şiddetli hangi sapıklık olabilir? Bundan daha hayret verici olanı ise, bunun kadının aralarındaki durumunu herkesin bildiği, onu birçok haktan mahrum bırakıp güçsüz saydıkları Araplardan sâdır olmasıdır. Dolayısıyla { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً } “Onlar, O'nu bırakıp yalnızca birtakım dişilere taparlar” kavlindeki hasr (sınırlama), iddiaî bir kasrdır; çünkü bu onların şirk durumlarının en hayret verici olanıdır ve zira en büyük ilahlarının -ki bunlar Lât, Uzzâ ve Menât'tır- dişi olduğuna inanmaktadırlar. Bu durum senin, ‘Zeyd'den başka âlim yoktur’ demen gibidir.
وَكَانَتِ الْعُزَّى لِقُرَيْشٍ، وَكَانَتْ مَنَاةُ لِلْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ مُعْظَمَ الْمُعَانِدِينَ لِلْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ كَانُوا مِنْ هَذَيْنِ الْحَيَّيْنِ: مُشْرِكُو قُرَيْشٍ هُمْ أَشَدُّ النَّاسِ عداء لِلْإِسْلَامِ:
Uzzâ Kureyş'e, Menât ise Evs ve Hazrec'e aitti. O gün Müslümanlara karşı en çok direnenlerin bu iki kabileden olduğu gizli değildir: Kureyş müşrikleri İslâm'a karşı insanların en şiddetli düşmanlarıydı;
ومنافقوا الْمَدِينَةِ وَمُشْرِكُوهَا أَشَدُّ النَّاسِ فِتْنَةً فِي الْإِسْلَامِ.
Medine'nin münafıkları ve müşrikleri ise İslâm konusunda insanların fitnesi en şiddetli olanlarıydı.
وَمَعْنَى وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً أَنَّ دَعْوَتَهُمُ الْأَصْنَامَ دَعْوَةٌ لِلشَّيْطَانِ، وَالْمُرَادُ جِنْسُ الشَّيْطَانِ، وَإِنَّمَا جُعِلُوا يَدْعُونَ الشَّيْطَانَ لِأَنَّهُ الَّذِي سَوَّلَ لَهُمْ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ.
{ وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً } “ve ancak inatçı bir şeytana yalvarırlar” ifadesinin manası; onların putlara yalvarışlarının aslında şeytana yalvarış olduğudur. Buradaki maksat şeytan cinsidir. Şeytana yalvarıyor sayılmalarının sebebi ise putlara tapmayı onlara onun süsleyip telkin etmiş olmasıdır.
وَالْمَرِيدُ: الْعَاصِي وَالْخَارِجُ عَنِ الْمَلِكِ، وَفِي الْمَثَلِ «تَمَرَّدَ مَارِدٌ وَعَزَّ الْأَبْلَقُ» اسْمَا حِصْنَيْنِ لِلسَّمَوْأَلِ، فَالْمَرِيدُ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ مُشْتَقَّةٌ مِنْ مَرُدَ- بِضَمِّ الرَّاءِ- إِذَا عَتَا فِي الْعِصْيَانِ.
el-Marîd (مَرِيد): İsyankâr ve otoriteye başkaldıran demektir. Bir meselde: “Mârid isyan etti, Ablak ise direndi” denilmiştir ki bunlar Semev'el'e ait iki kalenin ismidir. Marîd kelimesi, isyanda haddi aştığı zaman söylenen ve râ harfinin ötresiyle okunan *merude* (مَرُدَ) fiilinden türemiş bir sıfat-ı müşebbehedir.
وَجُمْلَةُ لَعَنَهُ اللَّهُ صِفَةٌ لِشَيْطَانٍ، أَيْ أَبْعَدَهُ وَتَحْتَمِلُ الدُّعَاءَ عَلَيْهِ، لَكِنَّ الْمَقَامَ يَنْبُو
{ لَعَنَهُ اللَّهُ } “Allah onu lanetlemiştir” cümlesi, { شَيْطَان } kelimesinin sıfatıdır; yani onu rahmetinden uzaklaştırmıştır. Aleyhine dua anlamı taşıması da muhtemeldir; ancak makam, böylesi bir bağlamda
عَنِ الِاعْتِرَاضِ بِالدُّعَاءِ فِي مِثْلِ هَذَا السِّيَاقِ. وَعَطْفُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِ يَزِيدُ احْتِمَالَ
dua cümle-i mu'tarizası (ara cümle) girmesine uygun düşmemektedir. { وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ } “O da şöyle demiştir: ‘Elbette edineceğim...’” ifadesinin ona matuf olması ise dua olma
الدُّعَاءِ بُعْدًا. وَسِيَاقُ هَذِهِ الْآيَةِ كَسِيَاقِ أُخْتِهَا فِي قَوْلِهِ: فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ قالَ أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ [الْأَعْرَاف: ١٣- ١٦] الْآيَةَ فَكُلُّهَا أَخْبَارٌ. وَهِيَ تُشِيرُ إِلَى مَا كَانَ فِي أَوَّلِ خَلْقِ الْبَشَرِ مِنْ تَنَافُرِ الْأَحْوَالِ الشَّيْطَانِيَّةِ لِأَحْوَالِ الْبَشَرِ، وَنَشْأَةِ الْعَدَاوَةِ عَنْ ذَلِكَ التَّنَافُرِ، وَمَا كَوَّنَهُ اللَّهُ مِنْ أَسْبَابِ الذَّوْدِ عَنْ مَصَالِحِ الْبَشَرِ أَنْ تَنَالَهَا الْقُوَى الشَّيْطَانِيَّةُ نَوَالَ إِهْلَاكٍ بِحِرْمَانِ الشَّيَاطِينِ مِنْ رِضَا اللَّهِ تَعَالَى، وَمِنْ مُدَاخَلَتِهِمْ فِي مَوَاقِعِ الصَّلَاحِ، إِلَّا بِمِقْدَارِ مَا تَنْتَهِزُ تِلْكَ الْقُوَى مِنْ فَرْضِ مَيْلِ الْقُوَى الْبَشَرِيَّةِ إِلَى الْقُوَى الشَّيْطَانِيَّةِ وَانْجِذَابِهَا، فَتِلْكَ خُلَسٌ تَعْمَلُ الشَّيَاطِينُ فِيهَا عَمَلَهَا، وَهُوَ مَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ [الْحجر: ٤١، ٣٢] . وَتِلْكَ أَلْطَافٌ مِنَ اللَّهِ أَوْدَعَهَا فِي نِظَامِ الْحَيَاةِ الْبَشَرِيَّةِ عِنْدَ التَّكْوِينِ، فَغَلَبَ بِسَبَبِهَا الصَّلَاحُ عَلَى جَمَاعَةِ الْبَشَرِ فِي كُلِّ عَصْرٍ، وَبَقِيَ مَعَهَا مِنَ الشُّرُورِ حَظٌّ يَسِيرٌ يَنْزِعُ فِيهِ الشَّيْطَانُ مَنَازِعَهُ وَكَّلَ اللَّهُ أَمْرَ الذِّيَادِ عَنْهُ إِلَى إِرَادَةِ الْبَشَرِ، بَعْدَ تَزْوِيدِهِمْ بِالنُّصْحِ وَالْإِرْشَادِ بِوَاسِطَةِ الشَّرَائِعِ وَالْحِكْمَةِ.
ihtimalini daha da uzaklaştırmaktadır. Bu ayetin bağlamı, şu benzeri ayetin bağlamı gibidir: { فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ قالَ أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Hemen çık oradan! Çünkü sen alçaklardansın. Dedi ki: ‘Bana insanların diriltileceği güne kadar mühlet ver.’ Buyurdu ki: ‘Sen mühlet verilenlerdensin.’ Dedi ki: ‘Öyleyse beni azdırmana karşılık, andolsun ben de onlar için senin doğru yolunun üstüne oturacağım.’” [A'râf: 13-16]. Bunların tamamı birer haberdir. Bu ifadeler, insanın ilk yaratılışında şeytani hallerin insanî hallerle olan uyuşmazlığına, bu uyuşmazlıktan doğan düşmanlığa ve şeytanların Allah Teâlâ'nın rızasından mahrum bırakılarak ıslah mahallerine müdahale etmelerinin engellenmesi suretiyle beşerî menfaatlerin şeytani güçler tarafından helak edici bir şekilde yok edilmesini önlemek üzere Allah'ın var ettiği korunma sebeplerine işaret etmektedir. Ancak bu durum, söz konusu güçlerin insanî güçlerin şeytani güçlere meylini ve çekimini fırsat bilip yakaladığı anlar müstesnadır; nitekim bunlar şeytanların kendi faaliyetlerini icra ettikleri hırsızlama fırsatlardır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: { قالَ هَذَا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } “[Allah] buyurdu ki: ‘İşte bana varan dosdoğru yol budur. Şüphesiz azgınlardan sana uyanlar müstesna, kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur.’” [Hicr: 41-42]. Bunlar, yaratılış esnasında Allah'ın insan hayatının nizamına yerleştirdiği lütuflardır. Bu sayede her çağda insan topluluklarında ıslah ve iyilik galip gelmiş, bununla birlikte şeytanın yönelişlerini sergilediği az bir kötülük payı kalmıştır ki Allah, şeriatlar ve hikmet vasıtasıyla kendilerine öğüt ve rehberlik sunduktan sonra bu kötülükleri savuşturma işini insanların iradesine havale etmiştir.
فَمَعْنَى الْحِكَايَةِ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ فِي الشَّيْطَانِ عِلْمًا ضَرُورِيًّا أَيْقَنَ بِمُقْتَضَاهُ أَنَّ فِيهِ الْمَقْدِرَةَ عَلَى فِتْنَةِ الْبَشَرِ وَتَسْخِيرِهِمْ، وَكَانَتْ فِي نِظَامِ الْبَشَرِ فُرَصٌ تَدْخُلُ فِي خِلَالِهَا آثَارُ فِتْنَةِ الشَّيْطَانِ، فَذَلِكَ هُوَ النَّصِيبُ الْمَفْرُوضُ، أَيِ الْمَجْعُولُ بِفَرْضِ اللَّهِ وَتَقْدِيرِهِ فِي أَصْلِ الْجِبِلَّةِ. وَلَيْسَ قَوْلُهُ: مِنْ عِبادِكَ إِنْكَارًا مِنَ الشَّيْطَانِ لِعُبُودِيَّتِهِ لِلَّهِ، وَلَكِنَّهَا جَلَافَةُ الْخِطَابِ النَّاشِئَةُ عَنْ خَبَاثَةِ التَّفْكِيرِ الْمُتَأَصِّلَةِ فِي جِبِلَّتِهِ، حَتَّى لَا يَسْتَحْضِرَ الْفِكْرَ مِنَ الْمَعَانِي الْمَدْلُولَةِ إِلَّا مَا لَهُ فِيهِ هَوًى، وَلَا يَتَفَطَّنُ إِلَى مَا يَحُفُّ بِذَلِكَ مِنَ الْغِلْظَةِ، وَلَا إِلَى مَا يَفُوتُهُ مِنَ الْأَدَبِ وَالْمَعَانِي الْجَمِيلَةِ، فَكُلُّ حَظٍّ كَانَ لِلشَّيْطَانِ فِي تَصَرُّفَاتِ الْبَشَرِ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْمَعْنَوِيَّةِ: كَالْعَقَائِدِ وَالتَّفْكِيرَاتِ الشِّرِّيرَةِ، وَمِنْ أَعْمَالِهِمُ الْمَحْسُوسَةِ: كَالْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ، وَالْإِعْلَانِ بِخِدْمَةِ الشَّيْطَانِ: كَعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَالتَّقْرِيبِ لَهَا، وَإِعْطَاءِ أَمْوَالِهِمْ لِضَلَالِهِمْ، كُلُّ ذَلِكَ مِنَ النَّصِيبِ الْمَفْرُوضِ.
Ondan nakledilen { لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim” sözünün manası şudur: Allah şeytanda zorunlu bir bilgi yaratmış, o da bu bilgi gereğince insanları fitneye düşürme ve onları emri altına alma gücüne sahip olduğunu kesin olarak anlamıştır. İnsan fıtratında da şeytanın fitnesinin tesirlerinin araya sızabileceği fırsat alanları mevcuttu; işte belirlenmiş pay (en-nasîbü'l-mefrûd), yani yaratılışın aslında Allah'ın farz kılması ve takdiriyle belirlenmiş olan pay budur. Şeytanın { مِنْ عِبادِكَ } “Senin kullarından” demesi, kendisinin Allah'a olan kulluğunu inkâr etmesi anlamına gelmez; bilakis bu, fıtratına kök salmış düşünce habisliğinden kaynaklanan bir hitap kabalığıdır. Öyle ki o, delalet edilen anlamlardan yalnızca kendi hevasına uygun olanı zihninde canlandırır; buna eşlik eden kabalığı, kaçırdığı edebi ve güzel manaları ise idrak edemez. Dolayısıyla şeytanın insanların davranışlarında sahip olduğu her pay; inançlar ve kötü düşünceler gibi manevi amellerinden olsun, yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak ve putlara tapmak, onlara kurban adamak, mallarını sapıklıkları uğruna harcamak suretiyle şeytana hizmeti ilan etmek gibi somut amellerinden olsun, bunların hepsi o belirlenmiş paydandır.
وَمَعْنَى وَلَأُضِلَّنَّهُمْ إِضْلَالُهُمْ عَنِ الْحَقِّ. وَمَعْنَى: وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ لَأَعِدَنَّهُمْ مَوَاعِيدَ كَاذِبَةً، أُلْقِيهَا فِي نُفُوسِهِمْ، تَجْعَلُهُمْ يَتَمَنَّوْنَ، أَيْ يُقَدِّرُونَ غَيْرَ الْوَاقِعِ وَاقِعًا، إِغْرَاقًا،
{ وَلَأُضِلَّنَّهُمْ } “Onları mutlaka saptıracağım” ifadesinin manası; onları haktan saptırmaktır. { وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } “Onları kesinlikle kuruntularla oyalayacağım” ifadesinin manası ise; içlerine atacağım yalan vaatlerde bulunacağım, bu vaatler onları olmayacak şeyleri olmuş gibi kabul etmeye ve hayale büsbütün
فِي الْخَيَالِ، لِيَسْتَعِينَ بِذَلِكَ عَلَى تَهْوِينِ انْتِشَارِ الضَّلَالَاتِ بَيْنَهُمْ. يُقَالُ: مَنَّاهُ، إِذَا وَعَدَهُ الْمَوَاعِيدَ الْبَاطِلَةَ، وَأَطْمَعَهُ فِي وُقُوعِ مَا يُحِبُّهُ مِمَّا لَا يَقَعُ، قَالَ كَعْبٌ:
dalmaya sevk edecek, böylece o, sapıklıkların aralarında yayılmasını kolaylaştırmak için bundan yardım alacaktır. Bir kimseye gerçekleşmeyecek şeyleri arzulatarak boş vaatlerde bulunup onu umutlandırdığında Arapçada ‘mennâhu’ (مَنَّاهُ) denir. Kâ'b şöyle demiştir:
فَلَا يَغُرَّنَّكَ مَا مَنَّتْ وَمَا وَعَدَتْ وَمِنْهُ سُمِّيَ بِالتَّمَنِّي طَلَبُ مَا لَا طَمَعَ فِيهِ أَوْ مَا فِيهِ عُسْرٌ.
“Sakın seni aldatmasın onun umutlandırdığı ve vaat ettiği şeyler.” Gerçekleşmesi umulmayan veya gerçekleşmesinde güçlük bulunan şeyin talep edilmesine de bu kökten hareketle ‘temennî’ (تَمَنِّي) adı verilmiştir.
وَمَعْنَى: وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ أَيْ آمُرَنَّهُمْ بِأَنْ يُبَتِّكُوا آذَانَ الْأَنْعَامِ فَلَيُبَتِّكُنَّهَا، أَيْ يَأْمُرُهُمْ فَيَجِدُهُمْ مُمْتَثِلِينَ، فَحُذِفَ مَفْعُولُ أَمَرَ اسْتِغْنَاءً عَنْهُ بِمَا رُتِّبَ عَلَيْهِ.
{ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ } “ve onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar” ifadesinin manası; yani onlara hayvanların kulaklarını yarmalarını emredeceğim, onlar da mutlaka kulaklarını yaracaklar demektir. Yani onlara emredecek ve onları boyun eğmiş bulacaktır; bu sebeple üzerine terettüp eden ifadenin varlığı dolayısıyla ‘emretti’ fiilinin mefulü hazfedilmiştir.
وَالتَّبْتِيكُ: الْقَطْعُ. قَالَ تَأَبَّطَ شَرًّا:
et-Tebtîk (تَبْتِيك): Kesmek ve yarmak demektir. Teabbata Şerran şöyle demiştir:
وَيَجْعَلُ عَيْنَيْهِ رَبِيئَةَ قَلْبِهِ ... إِلَى سَلَّةٍ مِنْ حَدِّ أَخْلَقَ بَاتِكِ
“Gözlerini kalbinin gözcüsü kılar... Keskin ve pürüzsüz kılıcın kınından sıyrılmasına doğru.”
وَقَدْ ذَكَرَ هُنَا شَيْئًا مِمَّا يَأْمُرُ بِهِ الشَّيْطَانُ مِمَّا يَخُصُّ أَحْوَالَ الْعَرَبِ، إِذْ كَانُوا يَقْطَعُونَ آذَانَ الْأَنْعَامِ الَّتِي يَجْعَلُونَهَا لِطَوَاغِيتِهِمْ، عَلَامَةً عَلَى أَنَّهَا مُحَرَّرَةٌ لِلْأَصْنَامِ، فَكَانُوا يَشُقُّونَ آذَانَ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ، فَكَانَ هَذَا الشَّقُّ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ، إِذْ كَانَ الْبَاعِثُ عَلَيْهِ غَرَضًا شَيْطَانِيًّا.
Burada şeytanın emrettiği şeylerden, özellikle Arapların durumlarına mahsus olan bir hususu zikretmiştir; zira onlar tağutlarına adadıkları hayvanların kulaklarını, bunların putlara serbest bırakıldığının bir nişanesi olarak keserlerdi. Bahîre, Sâibe ve Vasîle'nin kulaklarını yararlardı. Bu yarma işlemi şeytanın amellerindendi; çünkü buna sevk eden saik şeytani bir gayeydi.
وَقَوْلُهُ: وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ تَعْرِيضٌ بِمَا كَانَتْ تَفْعَلُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ تَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّهِ لِدَوَاعٍ سَخِيفَةٍ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا يَرْجِعُ إِلَى شَرَائِعِ الْأَصْنَامِ مِثْلَ فَقْءُ عَيْنِ الْحَامِي، وَهُوَ الْبَعِيرُ الَّذِي حَمَى ظَهْرَهُ مِنَ الرُّكُوبِ لِكَثْرَةِ مَا أَنْسَلَ، وَيُسَيَّبُ لِلطَّوَاغِيتِ.
{ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “ve onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler” kavli, Câhiliye ehlinin saçma sapan gerekçelerle Allah'ın yarattığını değiştirmek üzere yaptıkları uygulamalara bir tarizdir (üstü kapalı eleştiridir). Bunlardan bir kısmı putlara dair kurallara dayanır; sırtına binilmesi çok yavrulamasından dolayı yasaklanan ve tağutlara salıverilen deve olan Hâmî'nin gözünün kör edilmesi gibi.
وَمِنْهُ مَا يَرْجِعُ إِلَى أَغْرَاضٍ ذَمِيمَةٍ كَالْوَشْمِ إِذْ أَرَادُوا بِهِ التَّزَيُّنَ، وَهُوَ تَشْوِيهٌ، وَكَذَلِكَ وَسْمُ الْوُجُوهِ بِالنَّارِ.
Bir kısmı da dövme gibi çirkin gayelere dayanır; zira onlar bununla süslenmeyi amaçlamışlarsa da bu aslında bir biçim bozmadır (tahriftir). Yüzlerin dağlanması da böyledir.
وَيُدْخُلُ فِي مَعْنَى تَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّهِ وَضْعُ الْمَخْلُوقَاتِ فِي غَيْرِ مَا خَلَقَهَا اللَّهُ لَهُ، وَذَلِكَ مِنَ الضَّلَالَاتِ الْخُرَافِيَّةِ. كَجَعْلِ الْكَوَاكِبِ آلِهَةً. وَجَعْلِ الْكُسُوفَاتِ وَالْخُسُوفَاتِ دَلَائِلَ عَلَى أَحْوَالِ النَّاسِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ تَسْوِيلُ الْإِعْرَاضِ عَنْ دِينِ الْإِسْلَامِ، الَّذِي هُوَ دِينُ الْفِطْرَةِ، وَالْفِطْرَةُ خَلْقُ اللَّهِ فَالْعُدُولُ عَنِ الْإِسْلَامِ إِلَى غَيْرِهِ تَغْيِيرٌ لِخَلْقِ اللَّهِ.
Allah'ın yarattığını değiştirme manasına, varlıkları Allah'ın kendileri için yarattığı amaç dışına çıkarmak da girer ki bu hurafeye dayalı sapıklıklardandır; yıldızları ilah edinmek ve ay-güneş tutulmalarını insanların durumlarına delil saymak gibi. Fıtrat dini olan İslâm dininden yüz çevirmeyi telkin etmek de buna dahildir; zira fıtrat Allah'ın yaratışıdır ve İslâm'dan başkasına yönelmek Allah'ın yaratışını değiştirmektir.
وَلَيْسَ مِنْ تَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّهِ التَّصَرُّفُ فِي الْمَخْلُوقَاتِ بِمَا أَذِنَ اللَّهُ فِيهِ وَلَا مَا يَدْخُلُ فِي مَعْنَى الْحُسْنِ فَإِنَّ الْخِتَانَ مِنْ تَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّهِ وَلَكِنَّهُ لِفَوَائِدَ صِحِّيَّةٍ، وَكَذَلِكَ حَلْقُ الشَّعْرِ لِفَائِدَةِ
Allah'ın izin verdiği tasarruflarla varlıklar üzerinde işlem yapmak veya güzelleşme kapsamına giren şeyler Allah'ın yarattığını değiştirme sayılmaz. Nitekim sünnet olmak Allah'ın yarattığını değiştirmek kapsamına girse de sağlık açısından faydaları vardır. Aynı şekilde saç tıraşı olmak da birtakım
دَفْعِ بَعْضِ الْأَضْرَارِ، وَتَقْلِيمُ الْأَظْفَارِ لِفَائِدَةِ تَيْسِيرِ الْعَمَلِ بِالْأَيْدِي، وَكَذَلِكَ ثَقْبُ الْآذَانِ لِلنِّسَاءِ لِوَضْعِ الْأَقْرَاطِ وَالتَّزَيُّنِ، وَأَمَّا مَا وَرَدَ فِي السُّنَّةِ مِنْ لَعْنِ الْوَاصِلَاتِ وَالْمُتَنَمِّصَاتِ وَالْمُتَفَلِّجَاتِ لِلْحُسْنِ فَمِمَّا أَشْكَلَ تَأْوِيلُهُ. وَأَحْسَبُ تَأْوِيلَهُ أَنَّ الْغَرَضَ مِنْهُ النَّهْيُ عَنْ سِمَاتٍ كَانَتْ تُعَدُّ مِنْ سِمَاتِ الْعَوَاهِرِ فِي ذَلِكَ الْعَهْدِ، أَوْ مِنْ سِمَاتِ الْمُشْرِكَاتِ، وَإِلَّا فَلَوْ فَرَضْنَا هَذِهِ مَنْهِيًّا عَنْهَا لَمَا بَلَغَ النَّهْيُ إِلَى حَدِّ لَعْنِ فَاعِلَاتِ ذَلِكَ. وَمِلَاكُ الْأَمْرِ أَنَّ تَغْيِيرَ
zararları giderme faydasına, tırnakları kesmek ellerle iş yapmayı kolaylaştırma faydasına dayanır. Kadınların küpe takmak ve süslenmek amacıyla kulaklarını delmeleri de böyledir. Sünnette saç ekleyen, kaş aldıran ve güzellik için dişlerini seyrelten kadınların lanetlenmesine dair gelen rivayetlerin tevili ise müşkil (anlaşılması zor) hususlardandır. Benim kanaatime göre bunun tevili şudur: Buradaki gaye, o dönemde iffetsiz kadınların veya müşrik kadınların alametlerinden sayılan simgelerden nehyetmektir. Aksi takdirde, bunlar yalnızca yasaklanmış sayılsaydı dahi yasak, bunları yapanların lanetlenmesi derecesine varmazdı. İşin aslı şudur ki Allah'ın
خَلْقِ اللَّهِ إنّما يكون إِنَّمَا إِذَا كَانَ فِيهِ حَظٌّ مِنْ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ، بِأَنْ يُجْعَلَ عَلَامَةً لِنِحْلَةٍ شَيْطَانِيَّةٍ، كَمَا هُوَ سِيَاقُ الْآيَةِ وَاتِّصَالُ الْحَدِيثِ بِهَا. وَقَدْ أَوْضَحْنَا ذَلِكَ فِي كِتَابِي الْمُسَمَّى:
yarattığını değiştirmek, ancak ayetin bağlamı ve hadisin ayetle irtibatında görüldüğü üzere, şeytani bir mezhebin alameti kılınması suretiyle içinde şeytana itaatten bir pay bulunduğu takdirde gerçekleşir. Bunu şu isimli eserimizde etraflıca açıkladık:
«النَّظَرُ الْفَسِيحُ عَلَى مُشْكِلِ الْجَامِعِ الصَّحِيحِ» .
*en-Nazaru'l-fesîh alâ müşkili'l-Câmii's-sahîh*.
وَجُمْلَةُ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً تَذْيِيلٌ دَالٌّ عَلَى أَنَّ مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ: مِنْ تَبْتِيكِ آذَانِ الْأَنْعَامِ، وَتَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّهِ، إِنَّمَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ لِمَا يَقْتَضِيهِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِشْعَارِهِمْ بِشِعَارِهِ، وَالتَّدَيُّنِ بِدَعْوَتِهِ، وَإِلَّا فَإِنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَنْفَعُهُ أَنْ يُبَتِّكَ أَحَدٌ أُذُنَ نَاقَتِهِ، أَوْ أَنْ يُغَيِّرَ شَيْئًا مِنْ خِلْقَتِهِ، إِلَّا إِذَا كَانَ ذَلِكَ لِلتَّأَثُّرِ بِدَعْوَتِهِ.
{ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً } “Kim Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinirse, şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır” cümlesi; şeytanın onları hayvanların kulaklarını yarmaya ve Allah'ın yarattığını değiştirmeye çağırmasının, ancak onun şiarını benimsemeyi ve onun çağrısına tabi olmayı gerektirmesinden ötürü olduğuna delalet eden bir tezyildir (tamamlayıcı sonuç cümlesidir). Aksi takdirde, bir kimsenin devesinin kulağını yarması veya yaratılışından bir şeyi değiştirmesi, bu durum onun çağrısından etkilenerek yapılmadığı müddetçe şeytana bir fayda sağlamaz.
وَقَوْلُهُ: يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ اسْتِئْنَافٌ لِبَيَانِ أَنَّهُ أَنْجَزَ عَزْمَهَ فَوَعَدَ وَمَنَّى وَهُوَ لَا يَزَالُ يَعِدُ وَيُمَنِّي، فَلِذَلِكَ جِيءَ بِالْمُضَارِعِ. وَإِنَّمَا لَمْ يَذْكُرْ أَنَّهُ يَأْمُرُهُمْ فَيُبَتِّكُونَ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَيُغَيِّرُونَ خَلْقَ اللَّهِ لِظُهُورِ وُقُوعِهِ لِكُلِّ أَحَدٍ.
{ يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ } “[Şeytan] onlara vaatte bulunur ve onları kuruntularla oyalar” buyruğu; onun bu azmini yerine getirdiğini, vaatte bulunup kuruntulara sevk ettiğini ve halen vaat edip kuruntulara sevk etmeyi sürdürdüğünü beyan eden bir istînâftır; bu sebeple muzari (geniş/şimdiki zaman) kipiyle getirilmiştir. Onlara emrettiğini, onların da hayvanların kulaklarını yarıp Allah'ın yarattığını değiştirdiklerini ayrıca zikretmemesi ise, bunun gerçekleştiğinin herkesçe apaçık bilinmesinden ötürüdür.
وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ لِتَنْبِيهِ السَّامِعِينَ إِلَى مَا يَرِدُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنَ الْخَبَرِ وَأَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِمْ أَحْرِيَاءُ بِهِ عَقِبَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذِكْرِ صِفَاتِهِمْ.
{ أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “İşte onların varacağı yer cehennemdir” buyruğunda işaret zamiri, dinleyicilerin dikkatini işaret zamirinden sonra gelecek olan habere çekmek ve daha önce zikredilen sıfatlarının ardından işaret edilenlerin bu akıbete layık olduklarını vurgulamak için getirilmiştir.
وَالْمَحِيصُ: الْمَرَاغُ وَالْمَلْجَأُ، مِنْ حَاصَ إِذَا نَفَرَ وَرَاغَ، وَفِي حَدِيث هر قل «فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ» . وَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ عُلْبَةَ الْحَارِثِيُّ:
el-Mahîs (مَحِيص): Kaçacak ve sığınılacak yer demektir; ürküp kaçtığı ve saptığı zaman söylenen *hâsa* (حَاصَ) fiilindendir. Herakliyus hadisinde: “Yaban eşeklerinin kaçışması gibi kapılara doğru kaçıştılar” denilmiştir. Câfer b. Ulbe el-Hârisî şöyle demiştir:
وَلَمْ نَدْرِ إِنْ حِصْنَا مِنَ الْمَوْتِ حَيْصَةً ... كَمِ الْعُمْرُ بَاقٍ وَالْمَدَى مُتَطَاوِلُ
“Ölümden bir kaçışla kaçıp kurtulsak bile bilmeyiz... Ömrün ne kadar kaldığını ve vaktin ne kadar uzayacağını.”
رُوِيَ: حِصْنَا وَحَيْصَةً- بِالْحَاءِ وَالصَّادِ الْمُهْمَلَتَيْنِ- وَيُقَالُ: جَاضَ أَيْضًا- بِالْجِيمِ وَالضَّادِ الْمُعْجَمَةِ-، وَبِهِمَا رُوِيَ بَيْتُ جَعْفَر أَيْضا.
Noktasız hâ ve sâd harfleriyle *hısnâ* (حِصْنَا) ve *hayseten* (حَيْصَةً) şeklinde rivayet edilmiştir. Ayrıca noktalı cîm ve dâd harfleriyle *câda* (جَاضَ) da denir; Câfer'in beyti bu iki harfle de rivayet edilmiştir.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٢٢]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 122]
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً (١٢٢)
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً (١٢٢) } “İman edip salih ameller işleyenleri ise, içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. Bu, Allah'ın hak bir vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” (122)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ [النِّسَاء: ١٢١] جَرْيًا عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ الْإِنْذَارِ بِالْبِشَارَةِ، وَالْوَعِيدِ بِالْوَعْدِ.
Kur'an'ın uyarıyı müjdeyle, tehdidi vaatle takip ettirme üslubu gereğince { أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “İşte onların varacağı yer cehennemdir” [Nisâ: 121] cümlesine matuftur.
وَقَوْلُهُ: وَعْدَ اللَّهِ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ: سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي إِلَخْ، وَهِيَ بِمَعْنَاهُ، فَلِذَلِكَ يُسَمِّي النُّحَاةُ مِثْلَهُ مُؤَكِّدًا لِنَفْسِهِ، أَيْ مُؤَكِّدًا لِمَا هُوَ بِمَعْنَاهُ.
{ وَعْدَ اللَّهِ } “Allah'ın vaadi” ifadesi, { سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي } “Onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız...” cümlesinin içeriğini pekiştiren bir mastardır ve onunla aynı anlamdadır. Bu sebeple nahivciler böylesi kullanımları ‘kendi manasını tekit eden mastar’ (kendi anlamındaki cümleyi pekiştiren) olarak adlandırırlar.
وَقَوْلُهُ: حَقًّا مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِمَضْمُونِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ، إِذْ كَانَ هَذَا فِي مَعْنَى الْوَعْدِ، أَيْ هَذَا الْوَعْدُ أُحَقِّقُهُ حَقًّا، أَيْ لَا يَتَخَلَّفُ. وَلَمَّا كَانَ مَضْمُونُ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ
{ حَقًّا } “hak olarak” kelimesi, bir vaat anlamında olduğu için { سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ } “Onları cennetlere koyacağız” cümlesinin içeriğini pekiştiren bir mastardır; yani ‘Bu vaadi kesin olarak gerçekleştireceğim, asla şaşmaz’ demektir. Kendisinden önceki cümlenin içeriği
خَالِيًا عَنْ مَعْنَى الْإِحْقَاقِ كَانَ هَذَا الْمَصْدَرُ مِمَّا يُسَمِّيهِ النُّحَاةُ مَصْدَرًا مُؤَكِّدًا لِغَيْرِهِ.
ihkak (hak kılma/gerçekleştirme) manasından yoksun olduğu için bu mastar, nahivcilerin ‘başkası için müekkid olan mastar’ (farklı lafızdaki manayı pekiştiren mastar) dedikleri türdendir.
وَجُمْلَةُ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ تَذْيِيلٌ لِلْوَعْدِ وَتَحْقِيقٌ لَهُ: أَيْ هَذَا مِنْ وَعْدِ اللَّهِ، وَوُعُودُ اللَّهِ وُعُودُ صِدْقٍ، إِذْ لَا أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا. فَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ لِأَنَّ التَّذْيِيلَ مِنْ أَصْنَافِ الِاعْتِرَاضِ وَهُوَ اعْتِرَاضٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ، وَانْتَصَبَ قِيلًا عَلَى تَمْيِيزِ نِسْبَةٍ مِنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ.
{ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan daha doğru kim vardır?” cümlesi vaadin tezyili (tamamlayıcısı) ve onun gerçekleşeceğinin teyididir: Yani bu Allah'ın vaadindendir ve Allah'ın vaatleri dosdoğrudur; zira söz bakımından Allah'tan daha doğrusu yoktur. Buradaki vâv harfi i'tirâziyyedir (ara cümle bağlacıdır); çünkü tezyil itirazın (ara cümlenin) türlerindendir ve sözün sonunda gelen bir itirazdır. { قِيلًا } “söz bakımından” kelimesi ise { أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ } ifadesinden nisbet temyizi olarak mansub olmuştur.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ.
İstifham inkârîdir (soru, inkâr/red bildirmektedir).
وَالْقِيلُ: الْقَوْلُ، وَهُوَ اسْمُ مَصْدَرٍ بِوَزْنِ فِعْلٍ يَجِيءُ فِي الشرّ وَالْخَيْر.
el-Kîl (قِيل): Söz demektir; fi'l (فِعْل) vezninde bir isim-mastardır, şer için de hayır için de kullanılır.
[١٢٣، ١٢٤]
[123, 124]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٢٣ إِلَى ١٢٤]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 123-124]
لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٢٣) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً
{ لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyladır. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır; o, kendisine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir.” (123) { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً } “Erkek olsun kadın olsun, kim inanmış bir mümin olarak salih ameller işlerse, işte onlar cennete girerler ve bir çekirdek oyuğu kadar bile haksızlığa uğratılmazlar.”
(١٢٤)
“[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyladır. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır; o, kendisine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir. (123) Erkek olsun kadın olsun, kim inanmış bir mümin olarak salih ameller işlerse, işte onlar cennete girerler ve bir çekirdek oyuğu kadar bile haksızlığa uğratılmazlar.” (124)
الْأَظْهَرُ أَنَّ قَوْلَهُ: لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلتَّنْوِيهِ بِفَضَائِلِ الْأَعْمَالِ، وَالتَّشْوِيهِ بِمَسَاوِيهَا، وَأَنَّ فِي (لَيْسَ) ضَمِيرًا عَائِدًا عَلَى الْجَزَاءِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ: يُجْزَ بِهِ، أَيْ لَيْسَ الْجَزَاءُ تَابِعًا لِأَمَانِيِّ النَّاسِ وَمُشْتَهَاهُمْ، بَلْ هُوَ أَمْرٌ مُقَدَّرٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى تَقْدِيرًا بِحَسَبَ الْأَعْمَالِ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا أَنَّهُ وَقَعَ بَعْدَ تَذْيِيلٍ مُشْعِرٍ بِالنِّهَايَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا [النِّسَاء: ١٢٢] . وَمِمَّا يُرَجِّحُهُ أَنَّ فِي ذَلِكَ الِاعْتِبَارِ إِبْهَامًا فِي الضَّمِيرِ، ثُمَّ بَيَانا لَهُ بالحملة بَعْدَهُ، وَهِيَ: مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَأَنَّ فِيهِ تَقْدِيمُ جُمْلَةِ لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ عَنْ مَوْقِعِهَا الَّذِي يُتَرَقَّبُ فِي آخِرِ الْكَلَامِ، فَكَانَ تَقْدِيمُهَا إِظْهَارًا لِلِاهْتِمَامِ بِهَا، وَتَهْيِئَةً لِإِبْهَامِ الضَّمِيرِ. وَهَذِهِ كُلُّهَا خَصَائِصُ مِنْ طُرُقِ الْإِعْجَازِ فِي النَّظْمِ. وَجُمْلَةُ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ جُمْلَةِ لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ لِأَنَّ السَّامِعَ يَتَسَاءَلُ عَنْ بَيَانِ هَذَا النَّفْيِ الْمُجْمَلِ. وَلِهَذَا الِاسْتِئْنَافُ مَوْقِعٌ مِنَ الْبَلَاغَةِ وَخُصُوصِيَّةٌ تَفُوتُ بِغَيْرِ هَذَا النَّظْمِ الَّذِي فَسَّرْنَاهُ. وَجَعَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الضَّمِيرَ الْمُسْتَتِرَ عَائِدًا عَلَى وَعْدِ اللَّهِ، أَيْ لَيْسَ وَعْدُ اللَّهِ بِأَمَانِيِّكُمْ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مِنْ تَكْمِلَةِ الْكَلَامِ السَّابِقِ حَالًا مِنْ وَعْدَ اللَّهِ [النِّسَاء: ١٢٢] ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا مَحْضًا.
Daha kuvvetli görünen görüşe göre { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ } “Ne sizin kuruntularınızladır...” kavli; amellerin faziletlerini övmek, kötülüklerinin çirkinliğini ortaya koymak amacıyla getirilmiş ibtidâî bir istînâftır. { لَيْسَ } fiilinde, { يُجْزَ بِهِ } “onunla cezalandırılır” ifadesinden anlaşılan karşılık/ceza (cezâ) kelimesine dönen bir zamir bulunmaktadır; yani karşılık insanların temennilerine ve arzularına bağlı değildir, bilakis o amellere göre Allah Teâlâ tarafından belirlenmiş bir takdirdir. { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ } kavlinin ibtidâî bir istînâf olduğunu destekleyen hususlardan biri de, son bulmayı hissettiren { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” [Nisâ: 122] tezyilinden sonra gelmiş olmasıdır. Bunu tercih ettiren hususlardan biri de, bu kabulde önce zamirde bir kapalılık bulunması, ardından peşindeki { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” cümlesiyle bunun açıklanmasıdır. Ayrıca { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ } cümlesinin sözün sonunda bulunması beklenirken öne alınmış olması da vardır; zira cümlenin öne alınması ona verilen önemi göstermekte ve zamirin kapalılığına zemin hazırlamaktadır. Bunların tamamı nazımdaki icaz yollarının özelliklerindendir. { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } cümlesi ise { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ } cümlesinden doğan beyânî bir istînâftır; çünkü dinleyici bu mücmel (özet) nefyin açıklamasını merak eder. İşte bu istînâfın, izah ettiğimiz bu nazım haricinde ulaşılamayacak belagat açısından üstün bir yeri ve hususiyeti vardır. *el-Keşşâf* sahibi ise müstetir zamiri Allah'ın vaadine döndürmüştür; yani ‘Allah'ın vaadi sizin kuruntularınızla değildir’ demek olur ki bu durumda cümle önceki sözün tamamlayıcısı olarak { وَعْدَ اللَّهِ } [Nisâ: 122] kavlinden hâl olur, { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } cümlesi ise müstakil ibtidâî bir istînâf olur.
رَوَى الْوَاحِدِيُّ فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ بِسَنَدِهِ إِلَى أَبِي صَالِحٍ، وَرَوَى ابْنُ جَرِيرٍ بِسَنَدِهِ إِلَى مَسْرُوقٍ، وَقَتَادَةَ، وَالسُّدِّيِّ، وَالضَّحَّاكِ، وَبَعْضُ الرِّوَايَاتِ يَزِيدُ عَلَى بَعْضٍ، أَنَّ سَبَبَ
Vâhidî *Esbâbü'n-Nüzûl* adlı eserinde Ebû Sâlih'e ulaşan senediyle, İbn Cerîr de Mesrûk, Katâde, Süddî ve Dahhâk'e ulaşan senediyle rivayet etmiştir ki -bazı rivayetler diğerlerinden daha ayrıntılı olmak üzere- ayetin nüzul sebebi
نُزُولِهَا: أَنَّهُ وَقَعَ تَحَاجٌّ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ: الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، كُلُّ فَرِيقٍ يَقُولُ لِلْآخَرَيْنِ: نَحْنُ خَيْرٌ مِنْكُمْ، وَيَحْتَجُّ لِذَلِكَ وَيَقُولُ: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ عَلَى دِينِنَا.
şudur: Müslümanlar ile Ehl-i Kitap -Yahudiler ve Hristiyanlar- arasında bir münakaşa meydana geldi. Her grup diğerlerine: “Biz sizden daha hayırlıyız” diyor, bunun için deliller getiriyor ve “Cennete ancak bizim dinimizden olan girecektir” diyordu.
فَأَنْزَلَ اللَّهُ لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ الْآيَات مُبين أَنَّ كُلَّ مَنِ اتَّبَعَ هُدَى اللَّهِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَكُلَّ مَنْ ضَلَّ وَخَالَفَ أَمْرَ اللَّهِ فَهُوَ مُجَازًى بِسُوءِ عَمِلِهِ، فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْيَهُودِ قَبْلَ بَعْثَةِ عِيسَى وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ هُمْ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا عَلَى دِينِ عِيسَى، فَبَطَلَ قَوْلُ النَّصَارَى: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ عَلَى دِينِنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا بِمُوسَى وَعِيسَى قَبْلَ بَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ، فَبَطَلَ قَوْلُ الْمُسْلِمِينَ وَالْيَهُودِ: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ عَلَى دِينِنَا فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ حَكَمًا فَصْلًا بَيْنَ الْفِرَقِ، وَتَعْلِيمًا لَهُمْ أَنْ يَنْظُرُوا فِي تَوَفُّرِ حَقِيقَةِ الْإِيمَانِ الصَّحِيحِ، وَتَوَفُّرِ الْعَمَلِ الصَّالِحِ مَعَهُ، وَلِذَلِكَ جَمَعَ اللَّهُ أَمَانِيَّ الْفِرَقِ الثَّلَاثِ بِقَوْلِهِ:
Bunun üzerine Allah Teâlâ, her kim Allah'ın hidayetine uyarsa cennet ehlinden olduğunu, kim de sapıp Allah'ın emrine muhalefet ederse yaptığı kötülükle cezalandırılacağını beyan eden { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyladır” ayetlerini indirdi. İsa'nın peygamber olarak gönderilmesinden önce iman edip salih amel işleyen Yahudiler, İsa'nın dininde olmasalar bile cennet ehlindendir; böylece Hristiyanların: “Cennete ancak bizim dinimizden olan girecektir” sözü boşa çıkmıştır. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesinden önce Musa'ya ve İsa'ya iman edip salih ameller işleyenler de cennete girerler; böylece Müslümanların ve Yahudilerin: “Cennete ancak bizim dinimizden olan girecektir” sözü boşa çıkmıştır. Dolayısıyla bu ayet, fırkalar arasında kesin hüküm veren bir hakem ve onlara hakiki ve sahih imanın varlığına ve bununla birlikte salih amelin mevcudiyetine bakmayı öğreten bir talim olmuştur. İşte bu sebeple Allah şu buyruğuyla bu üç fırkanın kuruntularını bir arada zikretmiştir:
لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ. ثُمَّ إِنِ اللَّهَ لَوَّحَ إِلَى فَلْجِ حُجَّةِ الْمُسْلِمِينَ بِإِشَارَةِ قَوْلِهِ: وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَإِنْ كَانَ إِيمَانٌ اخْتَلَّ مِنْهُ بَعْضُ مَا جَاءَ بِهِ الدِّينُ الْحَقُّ، فَهُوَ كَالْعَدَمِ، فَعَقَّبَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [النِّسَاء: ١٢٥] . وَالْمَعْنَى أَنَّ الْفَوْزَ فِي جَانِبِ الْمُسْلِمِينَ، لَا لِأَنَّ أَمَانِيَّهُمْ كَذَلِكَ، بَلْ لِأَنَّ أَسْبَابَ الْفَوْزِ وَالنَّجَاةِ مُتَوَفِّرَةٌ فِي دِينِهِمْ. وَعَنْ عِكْرِمَةَ: قَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنَّا. وَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: لَا نُبْعَثُ.
{ لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyladır”. Sonra Allah { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “kendisi de mümin olarak” kavlinin işaretiyle Müslümanların hüccetinin galibiyetine ima buyurmuştur. Çünkü hak dinin getirdiği esaslardan bir kısmı kendisinde bulunmayan bir iman yok hükmündedir. Nitekim bu ayetin hemen ardından şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } [Nisâ: 125] “İyilik eden bir kimse olarak yüzünü Allah’a teslim eden ve hanîf olarak İbrahim’in dinine uyan kimseden daha güzel dinli kim olabilir?”. Anlam şudur: Kurtuluş Müslümanların tarafındadır; kuruntuları öyle olduğu için değil, kurtuluş ve necât sebepleri kendi dinlerinde tam olarak bulunduğu içindir. İkrime’den rivayet edildiğine göre; Yahudiler ve Hristiyanlar: “Bizden başkası cennete asla giremeyecek” dediler. Müşrikler ise: “Biz yeniden diriltilmeyeceğiz” dediler.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِأَمانِيِّكُمْ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ لَيْسَ الْجَزَاءُ حَاصِلًا حُصُولًا عَلَى حَسَبِ أَمَانِيِّكُمْ، وَلَيْسَتْ هِيَ الْبَاءُ الَّتِي تُزَادُ فِي خَبَرِ لَيْسَ لِأَنَّ أَمَانِيَّ الْمُخَاطَبِينَ وَاقِعَةٌ لَا مَنْفِيَّةٌ.
{ بِأَمانِيِّكُمْ } kavlindeki bâ (ب) harf-i cerri mülâbese (birliktelik/uygunluk) içindir; yani ‘ceza, sizin kuruntularınıza göre gerçekleşecek bir gerçekleşme ile meydana gelecek değildir’. Bu, leyse’nin (لَيْسَ) haberine zâit olarak gelen bâ harfi değildir; çünkü muhatapların kuruntuları vaki olmuştur, menfî (olumsuzlanan) değildir.
وَالْأَمَانِيُّ جَمْعُ أُمْنِيَّةٍ، وَهِيَ اسْمٌ لِلتَّمَنِّي، أَيْ تَقْدِيرِ غَيْرِ الْوَاقِعِ وَاقِعًا. وَالْأُمْنِيَّةُ بِوَزْنِ أُفْعُولَةٍ كَالْأُعْجُوبَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧٨] . وَكَأَنَّ ذِكْرَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْأَمَانِيِّ لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ فِي تَفْوِيضِ الْأُمُورِ إِلَى مَا حَكَمَ اللَّهُ وَوَعَدَ، وَأَنَّ مَا كَانَ خِلَافَ ذَلِكَ لَا يُعْتَدُّ بِهِ. وَمَا وَافَقَهُ هُوَ الْحَقُّ، وَالْمَقْصِدُ الْمُهِمُّ هُوَ قَوْلُهُ: وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ عَلَى نَحْوِ: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سبأ: ٢٤] فَإِنَّ الْيَهُودَ كَانُوا فِي غُرُورٍ، يَقُولُونَ: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً. وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ تِلْكَ أَمَانِيَّ عِنْدَ ذِكْرِهِ فِي قَوْلِهِ: وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَة: ٨٠] تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ [الْبَقَرَة: ١١١] . أمّا الْمُسلمُونَ فماحشون مِنَ اعْتِقَادِ مِثْلِ ذَلِكَ.
Emânî (الْأَمَانِيُّ), ümniyye (أُمْنِيَّة) kelimesinin çoğuludur; bu da temenni, yani gerçekte olmayanı olmuş sayıp takdir etme ismidir. Ümniyye kelimesi, u‘cûbe (أُعْجُوبَة) gibi uf‘ûle (أُفْعُولَة) veznindedir. Bunun açıklaması Bakara Suresi'nde yer alan { لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ } [78] “Onlar Kitab'ı ancak bir takım kuruntular olarak bilirler” ayetinin tefsirinde geçmişti. Kuruntular konusunda Müslümanların zikredilmesi sanki, işlerin Allah'ın hükmettiği ve vaat ettiği şeye havale edilmesi, bunun aksine olan hiçbir şeye itibar edilmeyeceği ve O'na uygun olanın hak olduğu hususunda umumilik kastıyladır. Asıl önemli gaye ise { وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ } “ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyladır” kavlidir; bu da { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [Sebe: 24] “Şüphesiz ya biz yahut siz ya doğru bir hidayet üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz” kabilindendir. Zira Yahudiler bir aldanış içindeydiler ve: “Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” diyorlardı. Allah da { وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } [Bakara: 80] “Dediler ki: Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır” ayetindeki sözlerini zikrederken { تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ } [Bakara: 111] “Bu onların kuruntularıdır” buyurarak bunları kuruntu diye isimlendirmiştir. Müslümanlara gelince, onlar böyle bir inançtan uzaktırlar.
وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِكُفَّارِ الْعَرَبِ، أَيْ لَيْسَ بِأَمَانِيِّ الْمُشْرِكِينَ، إِذْ جَعَلُوا الْأَصْنَامَ شُفَعَاءَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّ أَنْبِيَاءَهُمْ وَأَسْلَافَهُمْ يُغْنُونَ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، وَهُوَ مَحْمَلٌ لِلْآيَةِ.
Şöyle de denilmiştir: Hitap Arap kâfirlerinedir; yani putları Allah katında şefaatçileri kılan müşriklerin kuruntularıyla olmadığı gibi, peygamberlerinin ve atalarının kendilerini Allah'ın azabından kurtaracağını iddia eden Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla da değildir. Bu da ayet için muhtemel bir yorumdur.
وَقَوْلُهُ: وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً زِيَادَةُ تَأْكِيدٍ، لِرَدِّ عَقِيدَةِ مَنْ يَتَوَهَّمُ أَنَّ أَحَدًا يُغْنِي عَنْ عَذَابِ اللَّهِ.
{ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “O, kendisi için Allah’tan başka ne bir velî ne de bir yardımcı bulabilir” kavli, bir kimsenin [insanı] Allah'ın azabından kurtaracağını zanneden kimsenin inancını reddetmek üzere yapılmış ilave bir tekittir.
وَالْوَلِيُّ هُوَ الْمَوْلَى، أَيِ الْمُشَارِكُ فِي نَسَبِ الْقَبِيلَةِ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْمُدَافِعُ عَنْ قَرِيبِهِ، وَالنَّصِيرُ الَّذِي إِذَا اسْتَنْجَدْتَهُ نَصَرَكَ، أَوِ الْحَلِيفُ، وَكَانَ النَّصْرُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِأَحَدِ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ.
Velî (الْوَلِيُّ), mevla demektir; yani kabilenin soyunda ortak olandır ve bununla kastedilen akrabasını savunan kimsedir. Nasîr (النَّصِيرُ) ise kendisinden yardım istediğinde sana yardım eden yahut antlaşmalı müttefiktir (halîf). Cahiliye döneminde yardım bu iki türden biriyle gerçekleşirdi.
وَوَجْهُ قَوْلِهِ: مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى قَصْدُ التَّعْمِيمِ وَالرَّدِّ عَلَى مَنْ يَحْرِمُ الْمَرْأَةَ حُظُوظًا كَثِيرَةً مِنَ الْخَيْرِ مِنْ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ أَوْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ.
{ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “gerek erkek gerek kadın olsun” buyurulmasının yönü, umumilik kastı ve Cahiliye ehlinden yahut Ehl-i Kitap'tan kadını pek çok hayır payından mahrum bırakan kimselere reddiyedir.
وَفِي الْحَدِيثِ «وَلْيَشْهَدْنَ الْخَيْرَ وَدَعْوَةَ الْمُسْلِمِينَ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «وَلْيَشْهَدْنَ الْخَيْرَ وَدَعْوَةَ الْمُسْلِمِينَ» “Onlar (kadınlar) da hayra ve Müslümanların dualarına şahit olsunlar”
. وَ (مِنْ) لِبَيَانِ الْإِبْهَامِ الَّذِي فِي (مَنِ) الشَّرْطِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ.
. { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ } kavlindeki min (مِنْ) harf-i cerri, şart edatı olan men (مَنْ) lafzındaki kapalılığı açıklamak içindir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَدْخُلُونَ- بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ وَضَمِّ الْخَاءِ-. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ- بِضَمِّ التَّحْتِيَّةِ وَفَتْحِ الْخَاءِ- عَلَى الْبناء للنائب.
Cumhur, { يَدْخُلُونَ } kelimesini -alt noktalı yâ'nın fethası ve hı'nın zammesi ile (yedhulûne)- okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım'dan Ebû Bekr, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kūb'dan Ravh ise -alt noktalı yâ'nın zammesi ve hı'nın fethası ile (yudhalûne)- meçhul bina üzere okumuşlardır.
[١٢٥، ١٢٦]
[125, 126]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٢٥ إِلَى ١٢٦]
[Nisâ Suresi (4): 125 ila 126. Ayetler]
وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً (١٢٥) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً (١٢٦)
{ وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً (١٢٥) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً (١٢٦) } “İyilik eden bir kimse olarak yüzünü Allah’a teslim eden ve hanîf olarak İbrahim’in dinine uyan kimseden daha güzel dinli kim olabilir? Allah, İbrahim’i dost edinmiştir. (125) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah’ındır. Allah her şeyi kuşatandır. (126)”
الْأَظْهَرُ أَنَّ الْوَاوَ لِلْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ [النِّسَاء: ١٢٤] الَّذِي مَا صدقه الْمُؤْمِنُونَ الصَّالِحُونَ، فَلَمَّا ذَكَرَ ثَوَابَ الْمُؤْمِنِينَ أَعْقَبَهُ بِتَفْضِيلِ دِينِهِمْ. وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ.
Zahir olan, vâv harfinin { يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } [Nisâ: 124] lafzındaki -salih müminlerin doğrulamış olduğu- zamirden hâl olmasıdır; müminlerin sevabı zikredilince, bunun ardından dinlerinin üstünlüğü getirilmiştir. İstifham ise inkârîdir.
وَانْتَصَبَ دِيناً عَلَى التَّمْيِيزِ. وَإِسْلَامُ الْوَجْهِ كِنَايَةٌ عَنْ تَمَامِ الطَّاعَةِ وَالِاعْتِرَافِ بِالْعُبُودِيَّةِ، وَهُوَ أَحْسَنُ الْكِنَايَاتِ، لِأَنَّ الْوَجْهَ أَشْرَفُ الْأَعْضَاءِ، وَفِيهِ مَا كَانَ بِهِ الْإِنْسَانُ إِنْسَانًا، وَفِي الْقُرْآنِ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ [آل عمرَان: ٢٠] . وَالْعَرَبُ تَذْكُرُ أَشْيَاءَ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ كَقَوْلِهِ: لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ [العلق: ١٥] ، وَيَقُولُونَ: أَخَذَ بِسَاقِهِ، أَيْ تَمَكَّنَ مِنْهُ، وَكَأَنَّهُ تَمْثِيلٌ لِإِمْسَاكِ الرُّعَاةِ الْأَنْعَامَ.
{ دِيناً } kelimesi temyiz olarak mensub kılınmıştır. Yüzün teslim edilmesi (islâmü'l-vech), tam itaatten ve kulluğun ikrar edilmesinden kinayedir. Bu, kinayelerin en güzelidir; zira yüz, uzuvların en şereflisidir ve insanın kendisiyle insan olduğu vasıfları taşır. Kur'an'da: { فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ } [Âl-i İmrân: 20] “De ki: Ben yüzümü Allah’a teslim ettim, bana uyanlar da” buyrulmuştur. Araplar bu kabilden şeyleri zikrederler; nitekim { لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ } [Alak: 15] “Onu perçeminden yakalarız” buyruğu böyledir. Yine onlar: «أَخَذَ بِسَاقِهِ» (bacağından tuttu) derler ki, yani ona tam hâkim oldu demektir; bu da sanki çobanların hayvanları yakalamasını temsil etmektedir.
وَفِي الْحَدِيثِ «الطَّلَاقُ لِمَنْ أَخَذَ بِالسَّاقِ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «الطَّلَاقُ لِمَنْ أَخَذَ بِالسَّاقِ» “Boşama hakkı bacağı tutanındır (nikâh bağı elinde olanındır)”
وَيَقُولُونَ: أَلْقَى إِلَيْهِ الْقِيَادَ، وَأَلْقَى إِلَيْهِ الزِّمَامَ، وَقَالَ زَيْدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ:
Yine onlar: «أَلْقَى إِلَيْهِ الْقِيَادَ» (ona yularını verdi) ve «أَلْقَى إِلَيْهِ الزِّمَامَ» (ona dizginini teslim etti) derler. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl şöyle demiştir:
يَقُولُ أَنْفِي لَكَ عَانٍ رَاغِمُ وَيَقُولُونَ: يَدِي رَهْنٌ لِفُلَانٍ. وَأَرَادَ بِإِسْلَامِ الْوَجْهِ الِاعْتِرَافَ بِوُجُودِ اللَّهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ.
“Burnum (gururum) senin için boyun eğmiş ve yere sürünmüştür der”. Yine: «يَدِي رَهْنٌ لِفُلَانٍ» (Elim falanın rehinedir/emrindedir) derler. Yüzün teslim edilmesi ile Allah'ın varlığını ve birliğini ikrar etmeyi kastetmiştir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ مَا فِيهِ بَيَان لهَذَا عَنَّا، قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ [آل عمرَان: ١٩] وَقَوله: وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ [الْبَقَرَة: ١٣٢] .
Bunu açıklayan hususlar daha önce Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } [Âl-i İmrân: 19] “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” kavlinde ve { وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ } [Bakara: 132] “İbrahim bunu oğullarına da vasiyet etti” kavlinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ «وَهُوَ مُحْسِنٌ» حَالٌ قُصِدَ مِنْهَا اتِّصَافُهُ بِالْإِحْسَانِ حِينَ إِسْلَامِهِ وَجْهَهُ لِلَّهِ، أَيْ خَلَعَ الشِّرْكَ قَاصِدًا الْإِحْسَانَ، أَيْ رَاغِبًا فِي الْإِسْلَامِ لِمَا رَأَى فِيهِ مِنَ الدَّعْوَةِ إِلَى الْإِحْسَانِ.
{ وَهُوَ مُحْسِنٌ } cümlesi hâldir; bununla kastedilen, yüzünü Allah'a teslim ettiği anda ihsan ile vasıflanmış olmasıdır; yani ihsanı kastederek şirki terk etmiş, onda gördüğü ihsana davet sebebiyle İslam'a rağbet etmiştir.
وَمَعْنَى وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً أَنَّهُ اتَّبَعَ شَرِيعَةَ الْإِسْلَامِ الَّتِي هِيَ عَلَى أُسُسِ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ. فَهَذِهِ ثَلَاثَةُ أَوْصَافٍ بِهَا يَكْمُلُ مَعْنَى الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ، وَلَعَلَّهَا هِيَ: الْإِيمَانُ، وَالْإِحْسَانُ، وَالْإِسْلَامُ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ مَعْنَى أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ أَنَّهُ دَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ، وَأَنَّ قَوْلَهُ: وَهُوَ مُحْسِنٌ مُخْلِصٌ رَاغِبٌ فِي الْخَيْرِ، وَأَنَّ اتِّبَاعَ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ عَنَى بِهِ التَّوْحِيدَ.
{ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } ifadesinin anlamı, İbrahim'in dininin esasları üzerine kurulu olan İslam şeriatına uymuş olmasıdır. İşte bunlar, İslam'a girişin anlamının kendileriyle kemale erdiği üç vasıftır; bunlar muhtemelen iman, ihsan ve İslam'dır. { أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } kavlinin manasını İslam'a girdi, { وَهُوَ مُحْسِنٌ } kavlini ihlaslı ve hayra rağbet eden, İbrahim'in dinine uymayı ise tevhidi kastediyor şeklinde belirlemen de mümkündür.
وَتَقَدَّمَ أَنَّ حَنِيفاً مَعْنَاهُ مَائِلًا عَنِ الشِّرْكِ أَوْ مُتَعَبِّدًا. وَإِذَا جَعَلْتَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَهُوَ مُحْسِنٌ أَيْ عَامِلٌ الصَّالِحَاتِ كَانَ قَوْلُهُ: وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً بِمَنْزِلَةِ عَطْفِ الْمُرَادِفِ وَهُوَ بَعِيدٌ.
Hanîfen (حَنِيفاً) kelimesinin şirkten meyleden yahut ibadet eden kimse anlamına geldiği daha önce geçmişti. Şayet { وَهُوَ مُحْسِنٌ } kavlinin manasını ‘salih ameller işleyen’ kılarsan, { وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } kavli eş anlamlının atfı mesabesinde olur ki bu uzak bir ihtimaldir.
وَقَوْلُهُ: وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا عَطَفَ ثَنَاءَ إِبْرَاهِيمَ عَلَى مَدْحِ مَنِ اتَّبَعَ دِينَهُ زِيَادَةَ تَنْوِيهٍ بِدِينِ إِبْرَاهِيمَ، فَأَخْبَرَ أَنَّ اللَّهَ اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا. وَالْخَلِيلُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الصَّاحِبُ الْمُلَازِمُ الَّذِي لَا يَخْفَى عَنْهُ شَيْءٌ مِنْ أُمُورِ صَاحِبِهِ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْخِلَالِ، وَهُوَ النَّوَاحِي الْمُتَخَلِّلَةُ لِلْمَكَانِ فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ [النُّور: ٤٣] فَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً [الْكَهْف: ٣٣] . هَذَا أَظْهَرُ الْوُجُوهِ فِي اشْتِقَاقِ الْخَلِيلِ. وَيُقَالُ: خِلٌّ وَخُلٌّ- بِكَسْرِ الْخَاءِ وَضَمِّهَا- وَمُؤَنَّثُهُ: خُلَّةٌ- بِضَمِّ الْخَاءِ-، وَلَا يُقَالُ- بِكَسْرِ الْخَاءِ-، قَالَ كَعْبٌ:
{ وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً } “Allah, İbrahim’i dost edinmiştir” kavli, İbrahim'in dinine daha fazla dikkat çekmek amacıyla İbrahim'in senasını onun dinine uyan kimsenin övgüsüne atfetmiştir ve Allah'ın İbrahim'i dost (halîl) edindiğini haber vermiştir. Arap kelamında halîl (الْخَلِيلُ); arkadaşının işlerinden hiçbir şey kendisine gizli kalmayan, yanından ayrılmayan dost demektir; mekânın aralarına nüfuz eden cihetler anlamına gelen kılâl (الْخِلَال) kelimesinden türemiştir: { فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ } [Nûr: 43] “Artık yağmurun onun arasından çıktığını görürsün”, { فَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً } [Kehf: 33] “İkisinin arasından bir de nehir fışkırttık”. Halîl kelimesinin türeyişinde en zahir olan vecih budur. Hı'nın kesresi ve zammesiyle hıll (خِلٌّ) ve hull (خُلٌّ) da denir; müennesi hı'nın zammesiyle hullet (خُلَّةٌ) şeklindedir, hı'nın kesresiyle söylenmez. Kâ‘b şöyle demiştir:
أَكْرِمْ بِهَا خُلَّةً لَوْ أَنَّهَا صَدَقَتْ وَجَمْعُهَا خَلَائِلُ. وَتُطْلَقُ الْخُلَّةُ- بِضَمِّ الْخَاءِ- عَلَى الصُّحْبَةِ الْخَالِصَةِ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ [الْبَقَرَة: ٢٥٤] ، وَجَمْعُهَا خِلَالٌ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ [إِبْرَاهِيم: ٣١] . وَمَعْنَى اتِّخَاذِ اللَّهِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا شدّة رضى اللَّهِ عَنْهُ، إِذْ قَدْ عَلِمَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّ الْخُلَّةَ الْحَقِيقِيَّةَ تَسْتَحِيلُ عَلَى اللَّهِ فَأُرِيدَ لوازمها وَهِي الرضى، وَاسْتِجَابَةُ الدَّعْوَةِ، وَذِكْرُهُ بِخَيْرٍ، وَنَحْوُ ذَلِكَ.
“Eğer sözünde dursa ne güzel bir dosttur o”. Çoğulu halâil (خَلَائِل) gelir. Hullet (الْخُلَّةُ) -hı'nın zammesiyle- katıksız dostluğa da denir: { لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ } [Bakara: 254] “Orada ne bir alışveriş ne bir dostluk ne de bir şefaat vardır”; çoğulu hılâl (خِلَال) gelir: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ } [İbrâhîm: 31] “Kendisinde hiçbir alışverişin ve dostluğun bulunmadığı bir gün gelmeden önce”. Allah'ın İbrahim'i halîl edinmesinin anlamı, Allah'ın ondan son derece razı olmasıdır. Zira herkes bilir ki hakiki anlamda dostluk Allah hakkında muhaldir; dolayısıyla onun gerektirdiği durumlar olan rıza, duaya icabet, hayırla anma ve benzeri hususlar kastedilmiştir.
وَجُمْلَةُ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ إِلَخْ تَذْيِيلٌ جُعِلَ كَالِاحْتِرَاسِ، عَلَى
{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah’ındır” ila ahirihi cümlesi, bir nevi ihtiras (yanlış anlamayı önleme) kabilinden getirilmiş bir fezlekedir (tezyîl);
أَنَّ الْمُرَادَ بِالْخَلِيلِ لَازِمُ مَعْنَى الْخُلَّةِ، وَلَيْسَتْ هِيَ كَخُلَّةِ النَّاسِ مُقْتَضِيَةً الْمُسَاوَاةَ أَوِ التَّفْضِيلَ، فَالْمُرَادُ مِنْهَا الْكِنَايَةُ عَنْ عُبُودِيَّةِ إِبْرَاهِيمَ فِي جُمْلَةِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ. وَالْمُحِيط: الْعَلِيم.
çünkü halîl ile kastedilen dostluk manasının gereğidir ve insanların dostluğu gibi eşitliği yahut üstünlüğü gerektiren bir durum değildir; dolayısıyla bundan kastedilen, İbrahim'in göklerde ve yerdeki varlıklar topluluğu içerisindeki kulluğundan kinayedir. Muhît (الْمُحِيط) ise her şeyi hakkıyla bilendir (el-Alîm).
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٢٧]
[Nisâ Suresi (4): 127. Ayet]
وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللاَّتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً (١٢٧)
{ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللاَّتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً (١٢٧) } “Senden kadınlar hakkında fetva isterler. De ki: Onlar hakkında ve kendilerine yazılanı vermeyip kendileriyle evlenmek istediğiniz yetim kadınlar, güçsüz çocuklar hakkında ve yetimlere adaleti ayakta tutmanız hususunda Kitap’ta size okunanlar hakkında Allah size fetva veriyor. Hayır olarak ne yaparsanız şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir. (127)”
عُطِفَ تَشْرِيعٌ عَلَى إِيمَانٍ وَحِكْمَةٍ وَعِظَةٍ. وَلَعَلَّ هَذَا الِاسْتِفْتَاءُ حَدَثَ حِينَ نُزُولِ الْآيَاتِ السَّابِقَةِ. فَذَكَرَ حُكْمَهُ عَقِبَهَا مَعْطُوفًا. وَهَذَا الِاسْتِفْتَاءُ حَصَلَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بَعْدَ أَنْ نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النِّسَاءِ: ٣] إِلَخْ. وَأَحْسَنُ مَا وَرَدَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى قَالَتْ: يَا بن أُخْتِي هَذِهِ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا تَشْرَكُهُ فِي مَالِهِ وَيُعْجِبُهُ مَالَهَا وَجَمَالَهَا فَيُرِيدُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِغَيْرِ أَنْ يُقْسِطَ فِي صَدَاقِهَا فَيُعْطِيَهَا مِثْلَ مَا يُعْطِيهَا غَيْرُهُ، فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ وَيَبْلُغُوا بِهِنَّ أَعْلَى سُنَّتِهِنَّ فِي الصَّدَاقِ، وَأُمِرُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا طَابَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ سِوَاهُنَّ. وَأَنَّ النَّاسَ اسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:
Hüküm koyucu bir yasama (teşrî‘), iman, hikmet ve mev‘izaya atfedilmiştir. Muhtemelen bu fetva talebi önceki ayetlerin nüzulü esnasında vuku bulmuştur; bunun üzerine hükmü hemen ardında atıfla zikredilmiştir. Bu fetva talebi, Müslümanlar tarafından Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } [Nisâ: 3] “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, sizin için uygun olan kadınlardan nikâhlayın” ayeti ve devamı indikten sonra gerçekleşti. Bu ayetin tefsirinde varid olan rivayetlerin en güzeli, Buhârî'nin Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğidir; kendisi Âişe'ye Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى } kavlini sormuş, Âişe de şöyle demiştir: “Ey kız kardeşimin oğlu! Bu, velisinin himayesinde olup malına ortak olan, velisinin de malını ve güzelliğini beğenip mehrinde adaleti gözetmeksizin, başkasının ona vereceği mehri vermeden kendisiyle evlenmek istediği yetim kızdır. Bunun üzerine onlara mehirlerinde adaletli davranmadıkça ve mehir konusunda emsallerinin en yüksek seviyesine ulaştırmadıkça onlarla evlenmeleri yasaklandı ve onlardan başka beğendikleri kadınlarla evlenmeleri emredildi. İnsanlar bu ayetten sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den fetva istediler, bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi:
وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ. قَالَتْ عَائِشَةُ: وَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ رَغْبَةُ أَحَدِكُمْ عَنْ يَتِيمَتِهِ حِينَ تَكُونُ قَلِيلَةَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ قَالَتْ: فَنُهُوا عَنْ أَنْ يَنْكِحُوا مَنْ رَغِبُوا فِي مَالِهَا وَجَمَالِهَا مِنْ يَتَامَى النِّسَاءِ إِلَّا بِالْقِسْطِ من أجل رغبتهم عَنْهُنَّ إِذَا كُنَّ قَلِيلَاتِ الْمَالِ وَالْجَمَالِ، وَكَانَ الْوَلِيُّ يَرْغَبُ عَنْ أَنْ يَنْكِحَهَا وَيَكْرَهَ أَنْ يُزَوِّجَهَا رَجُلًا فَيُشْرِكَهُ فِي مَالِهِ بِمَا شَرِكَتْهُ فَيَعْضُلُهَا. فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
{ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ } “Senden kadınlar hakkında fetva isterler”. Âişe demiştir ki: Allah Teâlâ'nın { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } “kendileriyle evlenmek istediğiniz” kavli, birinizin malı ve güzelliği az olduğunda himayesindeki yetim kızla evlenmekten imtina etmesidir. Âişe dedi ki: Malı ve güzelliği az olduğunda onlardan yüz çevirmeleri sebebiyle, yetim kadınlardan malına ve güzelliğine rağbet ettikleriyle ancak adaletle evlenmeleri emredilip [haksız evlilikten] nehyedildiler. Zira veli onunla evlenmekten yüz çeviriyor, fakat başkasıyla evlendirip de o adamın, kızın payından dolayı kendi malına ortak olmasını da istemiyor ve kıza evlilik engeli koyuyordu. İşte bu ayet nazil oldu.”
فَالْمُرَادُ: وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي أَحْكَامِ النِّسَاءِ إِذْ قَدْ عُلِمَ أَنَّ الِاسْتِفْتَاءَ لَا يَتَعَلَّقُ بِالذَّوَاتِ، فَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النِّسَاء: ٢٣] . وَأَخَصُّ الْأَحْكَامِ بِالنِّسَاءِ: أَحْكَام وَلَا يتهنّ، وَأَحْكَام مُعَاشَرَتِهِنَّ. وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ هُنَا مِيرَاثَ النِّسَاءِ إِذْ لَا خُطُورَ لَهُ بِالْبَالِ هُنَا.
Kastedilen mana: Kadınların hükümleri hakkında senden fetva isterler demektir; çünkü fetva istemenin şahısların bizzat kendilerine değil [hükümlerine] taalluk ettiği bilinmektedir. Nitekim bu, { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } [Nisâ: 23] “Size anneleriniz haram kılındı” kavli gibidir. Kadınlara has hükümlerin en özeli ise onların velayet hükümleri ve onlarla birlikte yaşama (muaşeret) hükümleridir. Burada kastedilen kadınların mirası değildir; zira burada onun akla gelmesi söz konusu değildir.
وَقَوْلُهُ: قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَعْدٌ بِاسْتِيفَاءِ الْإِجَابَةِ عَنِ الِاسْتِفْتَاءِ، وَهُوَ ضَرْبٌ مِنْ
{ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ } “De ki: Onlar hakkında Allah size fetva veriyor” kavli, fetva talebine eksiksiz cevap verileceğine dair bir vaattir. Bu da bir nevi,
تَبْشِيرِ السَّائِلِ الْمُتَحَيِّرِ بِأَنَّهُ قَدْ وَجَدَ طِلْبَتَهُ، وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِهِمْ: عَلَى الْخَبِيرِ سَقَطْتَ.
şaşkınlık içindeki soran kimseye aradığını bulduğunu müjdelemektir; nitekim bu, onların: «عَلَى الْخَبِيرِ سَقَطْتَ» (İşin uzmanına denk geldin) sözü gibidir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً [الْكَهْف: ٧٨] . وَتَقْدِيمُ اسْمِ الْجَلَالَةِ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ هَذِهِ الْفُتْيَا.
Allah Teâlâ'nın: { سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } [Kehf: 78] “Sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim” kavli de böyledir. Lafza-i Celâl'in öne alınması ise bu fetvanın şanını yüceltmek içindir.
وَقَوْلُهُ: وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ عُطِفَ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ، أَيْ وَيُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ، أَيِ الْقُرْآنِ، وَإِسْنَادُ الْإِفْتَاءِ إِلَى مَا يُتْلَى إِسْنَادٌ مَجَازِيٌّ، لِأَنَّ مَا يُتْلَى دَالٌّ عَلَى إِفْتَاءِ اللَّهِ فَهُوَ سَبَبٌ فِيهِ، فَآلَ الْمَعْنَى إِلَى: قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ بِمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ، وَالْمرَاد بذلك بِمَا تُلِيَ عَلَيْهِمْ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ، وَمَا سَيُتْلَى بَعْدَ ذَلِكَ، فَإِنَّ التَّذْكِيرَ بِهِ وَتَكْرِيرَهُ إِفْتَاءٌ بِهِ مَرَّةً ثَانِيَةً، وَمَا أَتْبَعَ بِهِ مِنَ الْأَحْكَامِ إِفْتَاءٌ أَيْضًا. وَقَدْ أَلَمَّتِ الْآيَةُ بِخُلَاصَةِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً [النِّسَاء:
{ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ } “ve size okunanlar” kavli Lafza-i Celâl'e atfedilmiştir; yani ‘Kitap'ta -yani Kur'an'da- size okunanlar da onlar hakkında size fetva veriyor’ demektir. Fetva vermenin okunan şeylere isnat edilmesi mecâzî bir isnattır; çünkü okunan şey Allah'ın fetvasına delalet etmektedir ve onda bir sebeptir. Dolayısıyla mana şuna dönmektedir: ‘De ki: Allah, Kitap'ta size okunanlar vasıtasıyla onlar hakkında size fetva veriyor’. Bununla kastedilen, surenin başından itibaren kendilerine okunanlar ile bundan sonra okunacak olanlardır. Zira onun hatırlatılması ve tekrarlanması ikinci kez verilmiş bir fetvadır; ardından getirilen hükümler de aynı şekilde bir fetvadır. Ayet, daha önce geçen { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } kavlinden { وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } kavline kadar olan kısmın [Nisâ:
٢- ٦] . وَكَذَلِكَ أَشَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِلَى فِقَرٍ مِمَّا تَقَدَّمَ: بِقَوْلِهِ هُنَا: فِي يَتامَى النِّساءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ فَأَشَارَ إِلَى قَوْلِهِ: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا إِلَى قَوْلِهِ: فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً [النِّسَاء: ٣، ٤] .
2-6] hülasasını ihtiva etmiştir. Aynı şekilde bu ayet, buradaki { فِي يَتامَى النِّساءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ } “kendilerine yazılanı vermediğiniz yetim kadınlar hakkında” kavli ile daha önce geçmiş fıkralara işaret etmiştir; böylece { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا } kavlinden { فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } kavline kadar olan kısma [Nisâ: 3, 4] işaret buyurmuştur.
وَلِحَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ بَعْدَ تَرْغَبُونَ- هُنَا- مَوْقِعٌ عَظِيمٌ مِنَ الْإِيجَازِ وَإِكْثَارِ الْمَعْنَى، أَيْ تَرْغَبُونَ عَنْ نِكَاحِ بَعْضِهِنَّ، وَفِي نِكَاحِ بَعْضٍ آخَرَ، فَإِنَّ فِعْلَ رَغِبَ يَتَعَدَّى بِحَرْفِ (عَنْ) لِلشَّيْءِ الَّذِي لَا يُحَبُّ وَبِحَرْفِ (فِي) لِلشَّيْءِ الْمَحْبُوبِ. فَإِذَا حُذِفَ حَرْفُ الْجَرِّ احْتَمَلَ الْمَعْنَيَيْنِ إِنْ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا تَنَافٍ، وَذَلِكَ قَدْ شَمَلَهُ قَوْلُهُ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا [النِّسَاء: ٣] إِلَخْ. وَأَشَارَ بِقَوْلِهِ هُنَا وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ إِلَى قَوْلِهِ هُنَالِكَ وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ- إِلَى- كَبِيراً [النِّسَاء: ٢] وَإِلَى قَوْلِهِ: وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ إِلَى قَوْله: مَعْرُوفاً [النِّسَاء: ٥] .
Burada { تَرْغَبُونَ } fiilinden sonra harf-i cerrin hazfedilmesi, son derece veciz bir ifade ve manayı zenginleştirme açısından büyük bir konuma sahiptir; yani ‘onların bazısıyla evlenmekten yüz çeviriyorsunuz (rağbet etmiyorsunuz), bazısıyla da evlenmek istiyorsunuz (rağbet ediyorsunuz)’ demektir. Zira rağıbe (رَغِبَ) fiili, sevilmeyen şey için an (عَنْ) harf-i cerri ile, sevilen şey için ise fî (فِي) harf-i cerri ile geçişli olur. Harf-i cer hazfedildiğinde, aralarında bir zıtlık yoksa her iki manayı da ihtiva eder. Nitekim önceki ayette yer alan { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا } [Nisâ: 3] ayeti ve devamı bunu kapsamıştır. Buradaki { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ } “güçsüz çocuklar hakkında” kavliyle de oradaki { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } kavlinden { كَبِيراً } kavline kadar olan kısma [Nisâ: 2] ve { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ } kavlinden { مَعْرُوفاً } kavline kadar olan kısma [Nisâ: 5] işaret etmiştir.
وَأَشَارَ بِقَوْلِهِ: وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ إِلَى قَوْلِهِ هُنَالِكَ وَابْتَلُوا الْيَتامى - إِلَى- حَسِيباً [النِّسَاء: ٦] .
{ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ } “ve yetimlere adaleti ayakta tutmanız hususunda” kavliyle de oradaki { وَابْتَلُوا الْيَتامى } kavlinden { حَسِيباً } kavline kadar olan kısma [Nisâ: 6] işaret etmiştir.
وَلَا شَكَّ أَنَّ مَا يُتْلَى فِي الْكِتَابِ هُوَ مِنْ إِفْتَاءِ اللَّهِ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا تَقَدَّمَ عَلَى وَقْتِ الِاسْتِفْتَاءِ كَانَ مُغَايِرًا لِلْمَقْصُودِ مِنْ قَوْلِهِ: اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ، فَلِذَلِكَ صَحَّ عَطْفُهُ عَلَيْهِ عَطْفَ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ. وَالْإِفْتَاءُ الْأُنُفُ هُوَ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً- إِلَى- واسِعاً حَكِيماً [النِّسَاء: ١٢٨- ١٣٠] .
Şüphe yok ki Kitap'ta okunan şeyler Allah'ın fetvasındandır; ancak fetva istenen vakitten önce geçmiş olduğu için { اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ } kavlinden kastedilen şeyden farklılık arz etmiştir. İşte bu sebeple, sebebin müsebbibe atfedilmesi kabilinden onun üzerine atfedilmesi sahih olmuştur. Yeni olan fetva ise { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً } kavlinden { واسِعاً حَكِيماً } kavline kadar olan kısımdır [Nisâ: 128-130].
وَ (فِي) مِنْ قَوْلِهِ: فِي يَتامَى النِّساءِ لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ، أَيْ فِي شَأْنِهِنَّ، أَوْ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ لِأَجْلِهِنَّ، وَمَعْنَى كُتِبَ لَهُنَّ فُرِضَ لَهُنَّ إِمَّا مِنْ أَمْوَالِ مَنْ يَرِثْنَهُمْ، أَوْ مِنَ
{ فِي يَتامَى النِّساءِ } kavlindeki fî (فِي) harf-i cerri mecazî zarfiyet içindir, yani ‘onların şanında/durumunda’ demektir; yahut ta‘lîl (gerekçe) içindir, yani ‘onlardan dolayı’ demektir. { كُتِبَ لَهُنَّ } kavlinin manası ise ‘kendilerine farz kılınan şeyler’ demektir ki bu da ya miras bırakanların mallarından yahut
الْمُهُورِ الَّتِي
onlara