تَدْفَعُونَهَا لَهُنَّ، فَلَا تُوَفُّوهُنَّ مُهُورَ أَمْثَالِهِنَّ، وَالْكُلُّ يُعَدُّ مَكْتُوبًا لَهُنَّ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ عَائِشَةَ- ﵂ وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ يَجِيءُ التَّقْدِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الِاحْتِمَالَيْنِ فِي قَوْلِهِ: مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَفِي قَوْلِهِ: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ. مَقْصُودَيْنِ عَلَى حَدِّ اسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرِكِ فِي مَعْنَيَيْهِ.
ödeyeceğiniz mehirlerdendir; dolayısıyla onlara emsallerinin mehirlerini tam vermiyorsunuz. Bunların hepsi, Âişe radıyallâhu anhâ'nın hadisinin delalet ettiği üzere kendilerine yazılmış (farz kılınmış) sayılır. Her iki veche göre de { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } kavlindeki takdir ortaya çıkar. { مَا كُتِبَ لَهُنَّ } ve { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } kavillerindeki iki ihtimali, müşterek lafzın her iki manasında da kullanılması kabilinden kastedilmiş sayman da mümkündür.
وَقَوْلُهُ: وَالْمُسْتَضْعَفِينَ عَطْفٌ عَلَى يَتامَى النِّساءِ، وَهُوَ تَكْمِيلٌ وَإِدْمَاجٌ، لِأَنَّ الِاسْتِفْتَاءَ كَانَ فِي شَأْنِ النِّسَاءِ خَاصَّةً، وَالْمُرَادُ الْمُسْتَضْعَفُونَ وَالْمُسْتَضْعَفَاتُ، وَلَكِنَّ صِيغَةَ التَّذْكِيرِ تَغْلِيبٌ، وَكَذَلِكَ الْوِلْدَانُ، وَقَدْ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ مَنْ فِي حِجْرِهِمْ مِنَ الصِّغَارِ.
{ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ } kavli { يَتامَى النِّساءِ } lafzına matuftur; bu bir tekmil ve idmaçtır (tamamlama ve söze dâhil etmedir), çünkü fetva talebi özellikle kadınlar hakkında idi. Kastedilen ise zayıf bırakılmış erkek ve kız çocuklarıdır; ancak müzekker sığa taglîb (çoğunluğa/baskına uyma) kabilindendir. Vildân (çocuklar) kelimesi de böyledir. Nitekim onlar Cahiliye döneminde himayelerindeki küçüklerin mallarını yerlerdi.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْ تَقُومُوا عَطْفٌ عَلَى يَتامَى النِّساءِ، أَيْ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْقِيَامِ لِلْيَتَامَى بِالْعَدْلِ. وَمَعْنَى الْقِيَامِ لَهُم التَّدْبِير لشؤونهم، وَذَلِكَ يَشْمَلُ يتامى النِّسَاء.
{ وَأَنْ تَقُومُوا } kavli { يَتامَى النِّساءِ } lafzına matuftur; yani ‘yetimler hakkında adaletle gözetip kollamanız hususunda size okunanlar da [fetva veriyor]’ demektir. Onlar için kıyam etmenin (kollayıp gözetmenin) anlamı, onların işlerini çekip çevirmektir ki bu da yetim kadınları da kapsar.
[١٢٨- ١٣٠]
[128-130]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٢٨ إِلَى ١٣٠]
[Nisâ Suresi (4): 128 ila 130. Ayetler]
وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٢٨) وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٢٩) وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً (١٣٠)
{ وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٢٨) وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٢٩) وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً (١٣٠) } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse, aralarında bir anlaşma ile sulh olmalarında kendilerine bir günah yoktur. Sulh ise daha hayırlıdır. Nefisler ise cimriliğe/kıskançlığa meyilli kılınmıştır. Eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (128) Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz. Öyleyse büsbütün meyletmeyin ki onu askıda kalmış gibi bırakmayasınız. Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (129) Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan muhtaç olmaktan kurtarır. Allah lütfu geniş olandır, hüküm ve hikmet sahibidir. (130)”
عَطْفٌ لِبَقِيَّةِ إِفْتَاءِ اللَّهِ تَعَالَى. وَهَذَا حُكْمُ اخْتِلَالِ الْمُعَاشَرَةِ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَعْضُهُ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ [النِّسَاء: ٣٤] الْآيَةَ، فِي هَذِهِ السُّورَةِ، فَذَلِكَ حُكْمُ فَصْلِ الْقَضَاءِ بَيْنَهُمَا، وَمَا هَنَا حُكْمُ الِانْفِصَالِ بِالصُّلْحِ بَيْنَهُمَا، وَذَلِكَ ذُكِرَ فِيهِ نُشُوزُ الْمَرْأَةِ،
Allah Teâlâ'nın diğer fetvasının atfıdır. Bu, karı koca arasındaki geçimsizliğin hükmüdür; bir kısmı bu surede daha önce geçen { وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ } [Nisâ: 34] “Geçimsizliğinden korktuğunuz kadınlar” ayetinde anlatılmıştı. Oradaki, aralarındaki kazaî hüküm (hâkim kararıyla ayrılık) hükmüdür; buradaki ise aralarındaki sulh ile anlaşma hükmüdür. Orada kadının geçimsizliği zikredilmişti,
وَهُنَا ذُكِرَ نُشُوزُ الْبَعْلِ. وَالْبَعْلُ زَوْجُ الْمَرْأَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ وَجْهُ إِطْلَاقِ هَذَا الِاسْمِ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٨] .
burada ise kocanın geçimsizliği zikredilmiştir. Ba‘l (الْبَعْلُ), kadının kocasıdır. Bu ismin ona verilmesinin vechi, Bakara Suresi'ndeki { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ } [228] “Bu durumda kocaları onları geri almaya daha çok hak sahibidir” kavlinde daha önce geçmişti.
وَصِيغَةُ فَلا جُناحَ مِنْ صِيَغِ الْإِبَاحَةِ ظَاهِرًا، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى الْإِذْنِ لِلزَّوْجَيْنِ فِي صُلْحٍ يَقَعُ بَيْنَهُمَا. وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ الْإِبَاحَةَ لَا تُذْكَرُ إِلَّا حَيْثُ يُظَنُّ الْمَنْعُ، فَالْمَقْصُودُ الْإِذْنُ فِي صُلْحٍ يَكُونُ بِخُلْعٍ: أَيْ عِوَضٍ مَالِيٍّ تُعْطِيهِ الْمَرْأَةُ، أَوْ تَنَازُلٍ عَنْ بَعْضِ حُقُوقِهَا، فَيَكُونُ مَفَادُ هَذِهِ الْآيَةِ أَعَمَّ مِنْ مَفَادِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ [الْبَقَرَة: ٢٢٩] ، فَسَمَّاهُ هُنَاكَ افْتِدَاءً، وَسَمَّاهُ هُنَا صُلْحًا. وَقَدْ شَاعَ فِي الِاسْتِعْمَالِ إِطْلَاقُ
{ فَلا جُناحَ } “bir günah yoktur” kalıbı, zahirde ibâha (mubah kılma) kalıplarındandır; bu da karı kocaya aralarında gerçekleşecek bir sulh hususunda izin verildiğine delalet etmiştir. Bilinmektedir ki ibâha ancak yasak sanılan yerde zikredilir; dolayısıyla kastedilen, hul‘ yoluyla gerçekleşen bir sulhe izin vermektir; yani kadının vereceği mali bir bedel yahut bazı haklarından feragat etmesi yoluyladır. Böylece bu ayetin ifade ettiği mana, Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } [Bakara: 229] “Onlara verdiklerinizden bir şey almanız size helal olmaz; meğerki her ikisi de Allah’ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar. Eğer siz de onların Allah’ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız, kadının [boşanmak için] fidye vermesinde her ikisine de bir günah yoktur” kavlinin ifade ettiği manadan daha genel olur; nitekim orada fidye vermeyi (iftidâ) olarak isimlendirmiş, burada ise sulh olarak isimlendirmiştir. Kullanımda ise şu meşhur olmuştur:
الصُّلْحِ عَلَى التَّرَاضِي بَيْنَ الْخَصْمَيْنِ عَلَى إِسْقَاطِ بَعْضِ الْحَقِّ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ هُنَا. وَاصْطَلَحَ الْفُقَهَاءُ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: عَلَى إِطْلَاقِ الِافْتِدَاءِ عَلَى اخْتِلَاعِ الْمَرْأَةِ مِنْ زَوْجِهَا بِمَالٍ تُعْطِيهِ، وَإِطْلَاقِ الْخُلْعِ عَلَى الِاخْتِلَاعِ بِإِسْقَاطِهَا عَنْهُ بَقِيَّةَ الصَّدَاقِ، أَوِ النَّفَقَةَ لَهَا، أَوْ لِأَوْلَادِهَا.
sulh kelimesinin iki hasım arasında hakkın bir kısmının düşürülmesi hususunda rıza gösterilmesine ıtlak edilmesi [yaygınlaşmıştır] ki burada en zahir olan da budur. Mâlikî fakihleri ise kadının kocasına vereceği bir mal karşılığında boşanmasına "iftidâ" denilmesi, mehirden kalan kısmı veya kendisinin yahut çocuklarının nafakasını düşürerek boşanmasına ise "hul‘" denilmesi üzerinde ıstılah oluşturmuşlardır.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ تكون صِيغَة فَلا جُناحَ مُسْتَعْمَلَةً فِي التَّحْرِيضِ عَلَى الصُّلْحِ، أَيْ إِصْلَاحِ أَمْرِهِمَا بِالصُّلْحِ وَحُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ، فَنَفْيُ الْجُنَاحِ مِنَ الِاسْتِعَارَةِ التَّمْلِيحِيَّةِ شَبَّهَ حَالَ مَنْ تَرَكَ الصُّلْحَ وَاسْتَمَرَّ عَلَى النُّشُوزِ وَالْإِعْرَاضِ بِحَالِ مَنْ تَرَكَ الصُّلْحَ عَنْ عَمْدٍ لِظَنِّهِ أَنَّ فِي الصُّلْحِ جُنَاحًا. فَالْمُرَادُ الصُّلْحُ بِمَعْنَى إِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ، وَالْأَشْهَرُ فِيهِ أَنْ يُقَالَ الْإِصْلَاحُ.
{ فَلا جُناحَ } “bir günah yoktur” kalıbının sulhe teşvik etmek, yani durumlarını sulh ve güzel geçimle düzeltmek manasında kullanılmış olması da muhtemeldir. Dolayısıyla günahın nefyedilmesi, nükte ve incelik taşıyan bir istiâre türündendir; sulhü terk edip geçimsizlik ve yüz çevirmeye devam edenin durumunu, sulhte bir günah olduğunu zannederek sulhü kasten terk eden kimsenin durumuna benzetmiştir. Buradaki murat, arayı düzeltmek anlamındaki sulhtür ve bunda en meşhur kullanım "ıslah" denilmesidir.
وَالْمَقْصُودُ الْأَمْرُ بِأَسْبَابِ الصُّلْحِ، وَهِيَ: الْإِغْضَاءُ عَنِ الْهَفَوَاتِ، وَمُقَابَلَةُ الْغِلْظَةِ بِاللِّينِ، وَهَذَا أَنْسَبُ وَأَلْيَقُ بِمَا يَرِدُ بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ.
Maksat, sulh vesilelerini emretmektir; bunlar da kusurları görmezden gelmek ve kabalığa yumuşaklıkla karşılık vermektir. Bu, sonrasında gelen { وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan muhtaç olmaktan kurtarır” kavline daha uygun ve daha layıktır.
وَلِلنُّشُوزِ وَالْإِعْرَاضِ أَحْوَالٌ كَثِيرَةٌ: تَقْوَى وَتَضْعُفُ، وَتَخْتَلِفُ عَوَاقِبُهَا، بِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْأَنْفُسِ، وَيَجْمَعُهَا قَوْلُهُ: خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً. وَلِلصُّلْحِ أَحْوَالٌ كَثِيرَةٌ: مِنْهَا الْمُخَالَعَةُ، فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ مَا وَرَدَ مِنَ الْآثَارِ الدَّالَّةِ عَلَى حَوَادِثَ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ. فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً قَالَتْ: الرَّجُلُ يَكُونُ عِنْدَهُ الْمَرْأَةُ لَيْسَ بِمُسْتَكْثِرٍ مِنْهَا يُرِيدُ أَنْ يُفَارِقَهَا، فَتَقُولُ لَهُ أَجْعَلُكَ مِنْ شَأْنِي فِي حِلٍّ. فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ، بِسَنَدٍ حَسَنٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ سَوْدَةَ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ وَهَبَتْ يَوْمَهَا لِعَائِشَةَ، وَفِي أَسْبَابِ النُّزُولِ لِلْوَاحِدِيِّ:
Geçimsizliğin ve yüz çevirmenin pek çok hâli vardır: Güçlenir, zayıflar ve nefislerin durumlarının farklılaşmasıyla sonuçları da değişir; { خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً } “Kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden korkarsa” kavli bunların hepsini kapsamaktadır. Sulhün de pek çok hâli vardır; bunlardan biri muhâleadır (bedel karşılığı boşanmadır). Bu tür hadiselere delalet eden rivayetler de bu kapsama girer. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Âişe'den [radıyallâhu anhâ] rivayet edildiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden korkarsa” kavli hakkında şöyle demiştir: “Adamın yanında artık kendisine rağbet etmediği ve ayrılmak istediği bir kadın bulunur; kadın ona 'Bana ait haklar hususunda seni serbest bırakıyorum' der. Bunun üzerine bu ayet inmiştir.” Tirmizî de İbn Abbâs'tan hasen bir senetle Müminlerin Annesi Sevde'nin [radıyallâhu anhâ], gününü Âişe'ye [radıyallâhu anhâ] bağışladığını rivayet etmiştir. Vâhidî'nin Esbâb-ı Nüzûl'ünde ise şöyle geçer:
أَنَّ ابْنَةَ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ كَانَتْ عِنْدَ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ فَكَرِهَ مِنْهَا أَمْرًا، أَيْ كِبَرًا فَأَرَادَ طَلَاقَهَا، فَقَالَتْ لَهُ: أَمْسِكْنِي وَاقْسِمْ لِي مَا بَدَا لَكَ. فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي ذَلِكَ.
Muhammed b. Mesleme'nin kızı Râfi‘ b. Hadîc'in nikâhı altındaydı. Râfi‘ onda hoşlanmadığı bir durum -yani yaşlılık- gördü ve onu boşamak istedi. Bunun üzerine kadın ona: “Beni nikâhında tut ve [günlerden] bana dilediğin kadar pay ayır” dedi. Bunun üzerine bu hususta ayet indi.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: أَنْ يَصَّالَحَا- بِتَشْدِيدِ الصَّادِ وَفَتْحِ اللَّامِ- وَأَصْلُهُ يَتَصَالَحَا، فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الصَّادِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: «أَنْ يُصْلِحَا» - بِضَمِّ التَّحْتِيَّةِ وَتَخْفِيفِ الصَّادِ وَكَسْرِ اللَّامِ- أَيْ يُصْلِحَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا شَأْنَهُمَا بِمَا يَبْدُو مِنْ وُجُوهِ الْمُصَالَحَةِ.
Cumhur { أَنْ يَصَّالَحَا } şeklinde sâd harfinin şeddesi ve lâm harfinin fethasıyla okumuştur; aslı "yetesâlehâ" (يَتَصَالَحَا) olup tâ harfi sâd harfine idgam edilmiştir. Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise { أَنْ يُصْلِحَا } şeklinde -baştaki yâ harfinin zammesi, sâd harfinin sükûnu ve lâm harfinin kesresiyle- okumuşlardır; yani her ikisi de uzlaşma yollarından uygun görünen bir yolla durumlarını düzeltsinler demektir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي قَوْلِهِ: وَالصُّلْحُ خَيْرٌ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ وَلَيْسَ تَعْرِيفَ الْعَهْدِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ إِثْبَاتُ أَنَّ مَاهِيَّةَ الصُّلْحِ خَيْرٌ لِلنَّاسِ، فَهُوَ تَذْيِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالصُّلْحِ وَالتَّرْغِيبِ فِيهِ، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ أَنَّ الصُّلْحَ الْمَذْكُورَ آنِفًا، وَهُوَ الْخُلْعُ، خَيْرٌ مِنَ النِّزَاعِ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ، لِأَنَّ هَذَا، وَإِنْ صَحَّ مَعْنَاهُ، إِلَّا أَنَّ فَائِدَةَ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ أَوْفَرُ، وَلِأَنَّ فِيهِ التَّفَادِيَ عَنْ إِشْكَالِ تَفْضِيلِ الصُّلْحِ عَلَى النِّزَاعِ فِي الْخَيْرِيَّةِ مَعَ أَنَّ النِّزَاعَ لَا خَيْرَ فِيهِ أَصْلًا. وَمَنْ جَعَلَ الصُّلْحَ
{ وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Sulh hayırlıdır” kavlindeki marifelik, ahd marifeliği değil cins marifeliğidir; çünkü kastedilen, sulh mahiyetinin insanlar için hayır olduğunu ispat etmektir. Dolayısıyla bu, sulh emrini ve ona teşviki tamamlayan bir tezyildir. Kastedilen, az önce zikredilen sulhün -yani hul‘ün- karı koca arasındaki çekişmeden daha hayırlı olduğu demek değildir; zira bunun anlamı doğru olsa bile birinci vechin faydası daha çoktur ve ayrıca çekişmede esasen hiçbir hayır bulunmadığı hâlde sulhün hayırlılıkta çekişmeye üstün tutulması müşkilatından sakınmayı sağlar. İkinci sulhü
الثَّانِيَ عَيْنَ الْأَوَّلِ غَرَّتْهُ الْقَاعِدَةُ الْمُتَدَاوَلَةُ عِنْدَ بَعْضِ النُّحَاةِ، وَهِيَ: أَنَّ لَفْظَ النَّكِرَةِ إِذَا أُعِيدَ مُعَرَّفًا بِاللَّامِ فَهُوَ عَيْنُ الْأُولَى. وَهَذِهِ الْقَاعِدَةُ ذَكَرَهَا ابْنُ هِشَامٍ الْأَنْصَارِيُّ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» فِي الْبَابِ السَّادِسِ، فَقَالَ: يَقُولُونَ: «النَّكِرَةُ إِذَا أُعِيدَتْ نَكِرَةً كَانَتْ غَيْرَ الْأُولَى، وَإِذَا أُعِيدَتْ مَعْرِفَةً، أَوْ أُعِيدَتِ الْمَعْرِفَةُ مَعْرِفَةً أَوْ نَكِرَةً كَانَتِ الثَّانِيَةُ عَيْنَ الْأُولَى» ، ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ فِي الْقُرْآنِ آيَاتٍ تَرُدُّ هَذِهِ الْأَحْكَامَ الْأَرْبَعَةَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً [الرّوم: ٥٤] وَقَوله: أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ [النِّسَاء: ١٢٨] زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ [النَّحْل: ٨٨] وَالشَّيْءُ لَا يَكُونُ فَوْقَ نَفْسِهِ أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ [الْمَائِدَة: ٤٥] يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ [النِّسَاء: ١٥٣] ، وَأَنَّ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَا يَرُدُّ ذَلِكَ أَيْضًا. وَالْحَقُّ أَنَّهُ لَا يُخْتَلَفُ فِي ذَلِكَ إِذَا قَامَتْ قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ لَا لِتَعْرِيفِ الْعَهْدِ، كَمَا هُنَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي إِعَادَةِ الْمَعْرِفَةِ نَكِرَةً عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩٣] . وَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣٧] .
birincinin aynısı kılan kimseyi, bazı nahivciler nezdinde tedavülde olan şu kural yanıltmıştır: Belirsiz (nekre) bir lafız lâm takısıyla marife olarak tekrarlanırsa birincinin aynısıdır. Bu kuralı İbn Hişâm el-Ensârî, Muğni’l-Lebîb adlı eserinin altıncı babında zikredip şöyle demiştir: Şöyle derler: “Nekre bir lafız nekre olarak tekrarlanırsa birinciden başkası olur; marife olarak tekrarlanırsa yahut marife bir lafız marife ya da nekre olarak tekrarlanırsa ikincisi birincinin aynısı olur.” Ardından Kur'an'da bu dört hükmü reddeden ayetler bulunduğunu zikretmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً } [Rûm: 54] “Sizi bir güçsüzlükten yaratan, sonra güçsüzlüğün ardından bir kuvvet veren, sonra da kuvvetin ardından bir güçsüzlük var eden Allah’tır”, { أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } [Nisâ: 128] “Aralarını bir sulh ile düzeltmelerinde... Sulh hayırlıdır”, { زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ } [Nahl: 88] “Onlara azap üstüne azap artırdık” -ki bir şey kendisinin üstünde olamaz-, { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } [Mâide: 45] “Cana can...” ve { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ } [Nisâ: 153] “Kitap ehli senden kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar” kavilleri böyledir. Ayrıca Arap kelamında da bunu reddeden örnekler olduğunu belirtmiştir. Hak olan şudur ki, burada olduğu gibi sözün ahd için değil cins marifeliği için olduğuna dair karine bulunduğunda bu hususta ihtilaf edilmez. Marifenin nekre olarak tekrarlanması hakkındaki söz, Bakara Suresi'ndeki { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } [193] “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” kavlinde geçmişti. En‘âm Suresi'ndeki { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } [37] “Ona Rabbinden bir ayet indirilseydi ya! dediler” kavlinde de gelecektir.
وَقَوْلُهُ خَيْرٌ لَيْسَ هُوَ تَفْضِيلًا وَلَكِنَّهُ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ، وَزْنُهُ فَعْلٌ، كَقَوْلِهِمْ: سَمْحٌ وَسَهْلٌ، وَيُجْمَعُ عَلَى خُيُورٍ. أَوْ هُوَ مَصْدَرٌ مُقَابِلُ الشَّرِّ، فَتَكُونُ إِخْبَارًا بِالْمَصْدَرِ. وَأَمَّا
{ خَيْرٌ } kavli tafdil bildiren bir kelime olmayıp sıfat-ı müşebbehedir; vezni "fa‘l" (فَعْلٌ) olup Arapların "semh" (سَمْحٌ - cömert) ve "sehl" (سَهْلٌ - kolay) demeleri gibidir ve çoğulu "huyûr" gelir. Yahut "şerr"in zıddı olan bir masdardır; bu takdirde haber masdar ile verilmiş olur. Amma
الْمُرَادُ بِهِ التَّفْضِيلُ فَأَصْلُ وَزْنِهِ أَفْعَلُ، فَخُفِّفَ بِطَرْحِ الْهَمْزَةِ ثُمَّ قَلْبِ حَرَكَتِهِ وَسُكُونِهِ.
kendisiyle tafdil kastedilen kelimeye gelince, onun asıl vezni "ef‘al" (أَفْعَلُ) olup hemzesinin atılması ve ardından hareke ile sükûnunun yer değiştirmesiyle hafifletilmiştir.
جَمْعُهُ أَخْيَارٌ، أَيْ وَالصُّلْحُ فِي ذَاتِهِ خَيْرٌ عَظِيمٌ. وَالْحَمْلُ عَلَى كَوْنِهِ تَفْضِيلًا يَسْتَدْعِي أَنْ يَكُونَ الْمُفَضَّلُ عَلَيْهِ هُوَ النُّشُوزُ وَالْإِعْرَاضُ.، وَلَيْسَ فِيهِ كَبِيرُ مَعْنًى.
Çoğulu "ahyâr" gelir; yani sulh bizzat kendisinde büyük bir hayırdır. Onun tafdil olduğuna hamletmek ise üstün tutulan şeyin geçimsizlik ve yüz çevirme olmasını gerektirir ki bunda pek bir mana yoktur.
وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى شِدَّةِ التَّرْغِيبِ فِي هَذَا الصُّلْحِ بِمُؤَكِّدَاتٍ ثَلَاثَةٍ: وَهِيَ الْمَصْدَرُ الْمُؤَكِّدُ فِي قَوْلِهِ: صُلْحاً، وَالْإِظْهَارُ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ فِي قَوْلِهِ: وَالصُّلْحُ خَيْرٌ، وَالْإِخْبَارُ عَنْهُ بِالْمَصْدَرِ أَوْ بِالصِّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ فَإِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى فِعْلِ سَجِيَّةٍ.
Ayet, bu sulhe yönelik güçlü teşvike üç pekiştirici unsurla delalet etmiştir: Bunlar, { صُلْحاً } kavlindeki tekit edici masdar; { وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } kavlinde zamir makamında açık ismin getirilmesi; ve sulhten masdarla yahut seciye fiiline delalet ettiği için sıfat-ı müşebbehe ile haber verilmesidir.
وَمَعْنَى وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ مُلَازَمَةُ الشُّحِّ لِلنُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ حَتَّى كَأَنَّهُ حَاضِرٌ لَدَيْهَا. وَلِكَوْنِهِ مِنْ أَفْعَالِ الْجِبِلَّةِ بُنِيَ فِعْلُهُ لِلْمَجْهُولِ عَلَى طَرِيقَةِ الْعَرَبِ فِي بِنَاءِ كُلِّ فِعْلٍ غَيْرِ مَعْلُومِ الْفَاعِلِ لِلْمَجْهُولِ، كَقَوْلِهِمْ: شُغِفَ بِفُلَانَةٍ، وَاضْطُرَّ إِلَى كَذَا. فَ «الشُّحَّ» مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِ «أُحْضِرَتْ» لِأَنَّهُ مِنْ بَابِ أَعْطَى.
{ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Nefislere ise cimrilik ve bencil tutku hazır kılınmıştır” ifadesinin manası; cimrilik ve bencilliğin sanki daima insanın yanında hazır bulunuyormuşçasına beşerî nefislerden hiç ayrılmamasıdır. Bu, fıtrî fiillerden olduğu için fiili, faili bilinmeyen her fiili meçhul yapma yönündeki Arap üslubuna göre meçhul çatılı kurulmuştur; nitekim Arapların "fülaneye tutuldu" (شُغِفَ بِفُلَانَةٍ) ve "şuna mecbur kaldı" (اضْطُرَّ إِلَى كَذَا) demeleri böyledir. "Eş-Şuhh" (الشُّحَّ) kelimesi "uhdirat" fiilinin ikinci mefulü olduğu için mansubdur, çünkü o "a‘tâ" babındandır.
وَأَصْلُ الشُّحِّ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْبُخْلُ بِالْمَالِ،
Arap kelamında şuhh (الشُّحّ) kelimesinin aslı, mal hususunda cimrilik etmektir;
وَفِي الْحَدِيثِ «أَنْ تَصَدَّقَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ
nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: { أَنْ تَصَدَّقَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ
شَحِيحٌ تَخْشَى الْفَقْرَ وَتَأْمُلُ الْغِنَى»
شَحِيحٌ تَخْشَى الْفَقْرَ وَتَأْمُلُ الْغِنَى } “Sıhhatli ve mala düşkün olduğun, fakirlikten korkup zenginliği umduğun hâlde sadaka vermendir.”
، وَقَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [الْحَشْر: ٩] وَيُطْلَقُ عَلَى حِرْصِ النَّفْسِ عَلَى الْحُقُوقِ وَقِلَّةِ التَّسَامُحِ فِيهَا، وَمِنْهُ الْمُشَاحَّةُ، وَعَكْسُهُ السَّمَاحَةُ فِي الْأَمْرَيْنِ.
Allah Teâlâ da: { وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } [Haşr: 9] “Kim nefsinin hırs ve cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyurmuştur. Ayrıca nefsin haklar hususundaki hırsına ve onlarda müsamahasız olmasına da ıtlak edilir; müşâhhah kelimesi de bundandır. Her iki hususta da bunun zıddı semâhattir.
فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالصُّلْحِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ صُلْحَ الْمَالِ، وَهُوَ الْفِدْيَةُ. فَالشُّحُّ هُوَ شُحُّ الْمَالِ، وَتَعْقِيبُ قَوْلِهِ: وَالصُّلْحُ خَيْرٌ بِقَوْلِهِ: وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِمْ بَعْدَ الْأَمْرِ بِمَا فِيهِ مَصْلَحَةٌ فِي مَوْعِظَةٍ أَوْ نَحْوِهَا: وَمَا إِخَالُكَ تَفْعَلُ، لِقَصْدِ التَّحْرِيضِ.
Dolayısıyla bu ayetteki sulhten muradın mali sulh, yani fidye olması caizdir. Bu durumda şuhh, mal cimriliğidir. Bu veche göre { وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Sulh hayırlıdır” kavlinin peşinden { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ } “Nefislere ise [cimrilik] hazır kılınmıştır” kavlinin getirilmesi; bir vaaz veya benzerinde maslahat olan bir şey emredildikten sonra, teşvik kastıyla söylenen “bunu yapacağını da sanmam ya!” sözü gibidir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الشُّحِّ مَا جُبِلَتْ عَلَيْهِ النُّفُوسُ: مِنَ الْمُشَاحَّةِ، وَعَدَمِ التَّسَاهُلِ، وَصُعُوبَةِ الشَّكَائِمِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ الصُّلْحِ صُلْحَ الْمَالِ وَغَيْرِهِ، فَالْمَقْصُودُ مِنْ تَعْقِيبِهِ بِهِ تَحْذِيرُ النَّاسِ مِنْ أَنْ يَكُونُوا مُتَلَبِّسِينَ بِهَذِهِ الْمُشَاحَّةِ الْحَائِلَةِ دُونَ الْمُصَالَحَةِ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْبُخْلِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٨٠] . وَقَدِ اشْتُهِرَ عِنْدَ الْعَرَبِ ذَمُّ الشُّحِّ بِالْمَالِ، وَذَمُّ مَنْ لَا سَمَاحَةَ فِيهِ، فَكَانَ هَذَا التَّعْقِيبُ تَنْفِيرًا مِنَ الْعَوَارِضِ الْمَانِعَةِ مِنَ السَّمَاحَةِ وَالصُّلْحِ، وَلِذَلِكَ ذُيِّلَ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً لِمَا فِيهِ مِنَ
Şuhhtan muradın; nefislerin fıtratında bulunan hırçınlık, hakkı sonuna kadar isteme, müsamahasızlık ve dikbaşlılık olması da caizdir. Bu takdirde sulhten murat hem mali sulh hem de diğer sulhler olur; ayetin peşinden bunun getirilmesindeki maksat ise insanları uzlaşmaya engel olan bu çekişme ve diretme hâline bürünmekten sakındırmaktır. Cimrilik hakkındaki açıklama Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ } [180] “Allah’ın kendilerine lütfundan verdiklerinde cimrilik edenler sakın sanmasınlar...” kavlinde geçmişti. Araplarda mal cimriliği ve müsamahasız kimseler kınanagelmiştir; dolayısıyla bu takip eden ifade, müsamaha ve sulhe engel olan arızalardan nefret ettirme gayesi taşımaktadır. İşte bu sebeple ayetin sonu { وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” kavliyle tamamlanmıştır; zira bu ifadede
التَّرْغِيبِ فِي الْإِحْسَانِ وَالتَّقْوَى.
ihsana ve takvaya teşvik bulunmaktadır.
ثُمَّ عَذَرَ النَّاسَ فِي شَأْنِ النِّسَاءِ فَقَالَ: وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ أَيْ تَمَامَ الْعَدْلِ. وَجَاءَ بِ (لَنْ) لِلْمُبَالَغَةِ فِي النَّفْيِ، لِأَنَّ أَمْرَ النِّسَاءِ يُغَالِبُ النَّفْسَ، لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ حُسْنَ الْمَرْأَةِ وَخُلُقَهَا مُؤَثِّرًا أَشَدَّ التَّأْثِيرِ، فَرُبَّ امْرَأَةٍ لَبِيبَةٍ خَفِيفَةِ الرُّوحِ، وَأُخْرَى ثَقِيلَةٌ حَمْقَاءُ، فَتَفَاوُتُهُنَّ فِي ذَلِكَ وَخُلُوُّ بَعْضِهِنَّ مِنْهُ يُؤَثِّرُ لَا مَحَالَةَ تَفَاوُتًا فِي مَحَبَّةِ الزَّوْجِ بَعْضَ أَزْوَاجِهِ، وَلَوْ كَانَ حَرِيصًا عَلَى إِظْهَارِ الْعَدْلِ بَيْنَهُنَّ، فَلِذَلِكَ قَالَ وَلَوْ حَرَصْتُمْ، وَأَقَامَ اللَّهُ مِيزَانَ الْعَدْلِ بِقَوْلِهِ: فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ، أَيْ لَا يُفَرِّطُ أَحَدُكُمْ بِإِظْهَارِ الْمَيْلِ إِلَى إِحْدَاهُنَّ أَشَدَّ الْمَيْلِ حَتَّى يَسُوءَ الْأُخْرَى بِحَيْثُ تَصِيرُ الْأُخْرَى كَالْمُعَلَّقَةِ. فَظَهَرَ أَنَّ مُتَعَلِّقَ تَمِيلُوا مُقَدَّرٌ بِإِحْدَاهُنَّ، وأنّ ضمير فَتَذَرُوها الْمَنْصُوبَ عَائِدٌ إِلَى غَيْرِ الْمُتَعَلِّقِ الْمَحْذُوفِ بِالْقَرِينَةِ، وَهُوَ إِيجَازٌ بَدِيعٌ.
Sonra kadınlar konusunda insanları mazur görerek şöyle buyurmuştur: { وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ } “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz”; yani tam bir adaleti. Olumsuzlukta mübalağa için “len” (لَنْ) edatını getirmiştir; çünkü kadınlar meselesi nefse galebe çalar. Zira Allah, kadının güzelliğini ve ahlakını son derece tesirli kılmıştır; nitekim kimi kadın akıllı ve sevecen, kimi ise kaba ve ahmaktır. Onların bu husustaki farklılıkları ve bazılarının bundan yoksun olması, koca aralarında adaleti göstermeye ne kadar hırslı olsa da şüphesiz eşlerinden bazılarına duyduğu sevgide bir farklılığa yol açar. İşte bu yüzden { وَلَوْ حَرَصْتُمْ } “ne kadar hırs gösterseniz de” buyurmuştur. Allah adalet terazisini { فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ } “Bari büsbütün meyledip” kavliyle kurmuştur; yani hiçbiriniz diğerini üzecek ve onu askıdaki kadın gibi bırakacak derecede birine aşırı meyil göstermekte ifrata kaçmasın. Böylece { تَمِيلُوا } fiilinin bağlantısının "onlardan birine" şeklinde takdir edildiği ve { فَتَذَرُوها } fiilindeki mansub zamirin de karine sebebiyle bu hazfedilen bağlantıdan başkasına döndüğü anlaşılmaktadır; bu ise bedî‘ bir îcâzdır.
وَالْمُعَلَّقَةُ: هِيَ الْمَرْأَةُ الَّتِي يَهْجُرُهَا زَوْجُهَا هَجْرًا طَوِيلًا، فَلَا هِيَ مُطَلَّقَةٌ وَلَا هِيَ زَوْجَةٌ، وَفِي حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ «زَوْجِيَ الْعَشَنَّقُ إِنْ أَنْطِقْ أُطَلَّقْ وَإِنْ أَسْكُتْ أُعَلَّقْ» ، وَقَالَتِ ابْنَةُ الْحُمَارِسِ:
Muallaka (الْمُعَلَّقَةُ): Kocasının uzun süre kendisini terk ettiği kadındır; ne boşanmıştır ne de tam bir eştir. Ümmü Zer‘ hadisinde şöyle geçer: “Kocam pek uzun boyludur; konuşursam boşanırım, susarsam muallakta bırakılırım.” İbnetü’l-Humâris de şöyle demiştir:
إِنْ هِيَ إِلَّا حِظَةٌ أَوْ تَطْلِيقُ ... أَوْ صَلَفٌ أَوْ بَيْنَ ذَاكَ تَعْلِيقُ
“O, ya bir gözdeliğe ermek veya boşanmaktır... / Ya sevilmemektir ya da ikisi arasında askıda kalmaktır.”
وَقَدْ دَلَّ قَوْلُهُ: وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا إِلَى قَوْلِهِ: فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ عَلَى أَنَّ الْمَحَبَّةَ أَمْرٌ قَهْرِيٌّ، وَأَنَّ لِلتَّعَلُّقِ بِالْمَرْأَةِ أَسْبَابًا تُوجِبُهُ قَدْ لَا تَتَوَفَّرُ فِي بَعْضِ النِّسَاءِ، فَلَا يُكَلَّفُ الزَّوْجُ بِمَا لَيْسَ فِي وُسْعِهِ مِنَ الْحُبِّ وَالِاسْتِحْسَانِ، وَلَكِنَّ مِنَ الْحُبِّ حَظًّا هُوَ اخْتِيَارِيٌّ، وَهُوَ أَنْ يُرَوِّضَ الزَّوْجُ نَفْسَهُ عَلَى الْإِحْسَانِ لِامْرَأَتِهِ، وَتَحَمُّلِ مَا لَا يُلَائِمُهُ مِنْ خُلُقِهَا أَوْ أَخْلَاقِهَا مَا اسْتَطَاعَ، وَحُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ لَهَا، حَتَّى يُحَصِّلَ مِنَ الإِلْفِ بِهَا وَالْحُنُوِّ عَلَيْهَا اخْتِيَارًا بِطُولِ التَّكَرُّرِ وَالتَّعَوُّدِ. مَا يَقُومُ مَقَامَ الْمَيْلِ الطَّبِيعِيِّ. فَذَلِكَ مِنَ الْمَيْلِ إِلَيْهَا الْمُوصَى بِهِ فِي قَوْلِهِ: فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ، أَيْ إِلَى إِحْدَاهُنَّ أَوْ عَنْ إِحْدَاهُنَّ.
Allah Teâlâ’nın: { وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا } “[Ne kadar isteseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya] asla güç yetiremezsiniz” kavlinden { فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ } “Bari [birine] büsbütün meyledip [diğerini askıda gibi bırakmayın]” kavline kadar olan ifade; sevginin [insanın iradesini aşan] zorunlu bir durum olduğuna ve kadına bağlanmanın birtakım gerekçeleri bulunup bunların da bazı kadınlarda mevcut olmayabileceğine delalet etmiştir. Dolayısıyla koca, sevgi ve beğenme hususunda gücünün yetmediği şeylerden sorumlu tutulmaz. Ne var ki sevgiden bir pay vardır ki o iradîdir; bu da kocanın nefsini eşine ihsanda bulunmaya, onun tabiatından veya ahlakından hoşuna gitmeyen yönlere elinden geldiğince katlanmaya ve onunla güzel geçinmeye alıştırmasıdır. Tâ ki uzun süreli tekrar ve alışkanlık sayesinde, doğal meylin yerine geçecek düzeyde bir ünsiyet ve şefkati iradi olarak elde edebilsin. İşte bu [tutum], { فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ } “Bari [birine] büsbütün meyletmeyin” kavlinde -yani kadınlardan birine [aşırı] meyledip veya birinden [büsbütün yüz çevirip]- yapılması tavsiye edilen meyil cümlesindendir.
ثُمَّ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا إِنْ لَمْ تَنْجَحِ الْمُصَالَحَةُ بَيْنَهُمَا فَأَذِنَ لَهُمَا فِي الْفِرَاقِ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ.
Sonra aralarındaki uzlaşma başarıya ulaşmazsa Allah her ikisine de kolaylık sağlamış ve: { وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan muhtaç olmaktan kurtarır” kavliyle ayrılmalarına izin vermiştir.
وَفِي قَوْلِهِ: يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْفِرَاقَ قَدْ يَكُونُ خَيْرًا لَهُمَا لِأَنَّ الْفِرَاقَ خَيْرٌ مِنْ سُوءِ الْمُعَاشَرَةِ. وَمَعْنَى إِغْنَاءِ اللَّهِ كُلًّا: إِغْنَاؤُهُ عَنِ الْآخَرِ. وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ إِغْنَاءَ اللَّهِ كُلًّا إِنَّمَا يَكُونُ عَنِ الْفِرَاقِ الْمَسْبُوقِ بِالسَّعْيِ فِي الصُّلْحِ.
{ يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } “Allah her birini geniş lütfundan muhtaç olmaktan kurtarır” kavlinde, ayrılığın bazen her ikisi için de hayırlı olabileceğine işaret vardır; çünkü ayrılık, kötü geçimden daha hayırlıdır. Allah'ın her birini zengin kılmasının manası, her birini diğerine muhtaç olmaktan kurtarmasıdır. Ayette ayrıca, Allah'ın her birini muhtaç olmaktan kurtarmasının ancak öncesinde sulh için çaba sarf edilmiş bir ayrılık neticesinde olacağına da işaret vardır.
وَقَوْلُهُ: وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً تَذْيِيلٌ وَتَنْهِيَةٌ لِلْكَلَامِ فِي حكم النِّسَاء.
{ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً } “Allah lütfu geniş olandır, hüküm ve hikmet sahibidir” kavli, kadınların hükmü konusundaki sözün bir tezyili ve nihayete erdirilmesidir.
[١٣١- ١٣٣]
[131-133]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٣١ إِلَى ١٣٣]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 131-133]
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً (١٣١) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٣٢) إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً (١٣٣)
{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً (١٣١) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٣٢) إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً (١٣٣) } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah’ındır. Andolsun ki sizden önce kendilerine kitap verilenlere de size de 'Allah’a karşı takvalı olun' diye tavsiye ettik. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah’ındır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, her türlü övgüye layıktır. (131) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah’ındır. Vekil olarak Allah yeter. (132) Ey insanlar! Eğer dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla güç yetirendir. (133)”
جُمْلَةُ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا الْمُتَضَمِّنَةِ التَّحْرِيضِ عَلَى التَّقْوَى وَالْإِحْسَانِ وَإِصْلَاحِ الْأَعْمَالِ مِنْ قَوْلِهِ:
{ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } cümlesi, kendisinden önce geçen ve takvaya, ihsana ve amelleri ıslah etmeye teşviki içeren şu cümleler:
وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا [النِّسَاء: ١٢٨] وَقَوْلِهِ: وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا [النِّسَاء: ١٢٩] وَبَيْنَ جُمْلَةِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الْآيَةَ. فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَضَمَّنَتْ تَذْيِيلَاتٍ لِتِلْكَ الْجُمَلِ السَّابِقَةِ، وَهِيَ مَعَ ذَلِكَ تَمْهِيدٌ لِمَا سَيُذْكَرُ بَعْدَهَا مِنْ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَخْ لِأَنَّهَا دَلِيلٌ لِوُجُوبِ تَقْوَى اللَّهِ.
{ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا } [Nisâ: 128] “Eğer iyilik eder ve sakınırsanız” ve { وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا } [Nisâ: 129] “Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız” kavilleri ile { وَلَقَدْ وَصَّيْنَا } ayeti arasına girmiş bir itiraziyye cümledir. Bu cümle, o önceki cümleler için tezyiller içermektedir; bununla birlikte kendisinden sonra zikredilecek olan { وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } ilâ ahir kavli için de bir hazırlıktır, zira o Allah'a karşı takvalı olmanın vücubuna delildir.
وَالْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ وَالَّتِي سَبَقَتْهَا: وَهِيَ جُمْلَةُ يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ [النِّسَاء: ١٣٠] أَنَّ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُغْنِيَ كُلَّ أَحَدٍ مِنْ سَعَتِهِ. وَهَذَا تَمْجِيدٌ لِلَّهِ تَعَالَى، وَتَذْكِيرٌ بِأَنَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ، وَكِنَايَةٌ عَنْ عَظِيمِ سُلْطَانِهِ وَاسْتِحْقَاقِهِ لِلتَّقْوَى.
Bu cümle ile kendisinden önce geçen { يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } [Nisâ: 130] “Allah her birini geniş lütfundan muhtaç olmaktan kurtarır” cümlesi arasındaki münasebet şudur: Göklerde ve yerde ne varsa kendisine ait olan Zat, herkesi geniş lütfundan muhtaç olmaktan kurtarmaya kādirdir. Bu, Allah Teâlâ'yı bir tazim, O'nun âlemlerin Rabbi olduğunu bir hatırlatma ve O'nun azametli saltanatından ve takvaya layık oluşundan bir kinayedir.
وَجُمْلَةُ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [النِّسَاء: ١١٦] .
{ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Andolsun ki sizden önce kendilerine kitap verilenlere tavsiye ettik” cümlesi, { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } [Nisâ: 116] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” cümlesine matuftur.
وَجُعِلَ الْأَمْرُ بِالتَّقْوَى وَصِيَّةً: لِأَنَّ الْوَصِيَّةَ قَوْلٌ فِيهِ أَمْرٌ بِشَيْءٍ نَافِعٍ جَامِعٍ لِخَيْرٍ كَثِيرٍ، فَلِذَلِكَ كَانَ الشَّأْنُ فِي الْوَصِيَّةِ إِيجَازَ الْقَوْلِ لِأَنَّهَا يُقْصَدُ مِنْهَا وَعْيُ السَّامِعِ، وَاسْتِحْضَارُهُ كَلِمَةَ الْوَصِيَّةِ فِي سَائِرِ أَحْوَالِهِ. وَالتَّقْوَى تَجْمَعُ الْخَيْرَاتِ، لِأَنَّهَا امْتِثَالُ الْأَوَامِرِ وَاجْتِنَابُ الْمَنَاهِي، وَلِذَلِكَ قَالُوا: مَا تَكَرَّرَ لَفْظٌ فِي الْقُرْآنِ مَا تَكَرَّرَ لَفْظُ التَّقْوَى، يَعْنُونَ غَيْرَ الْأَعْلَامِ، كَاسْمِ الْجَلَالَةِ.
Takva emri "vasiyet" olarak kılınmıştır; zira vasiyet, pek çok hayrı toplayan faydalı bir şeyi emreden bir sözdür. Bu sebeple vasiyette esas olan sözün özlü olmasıdır; çünkü bundan maksat dinleyenin onu kavraması ve vasiyet kelimesini bütün hâllerinde aklında tutmasıdır. Takva ise hayırların tamamını kendisinde toplar; zira o, emirleri yerine getirmek ve yasaklardan kaçınmaktır. Bu yüzden şöyle demişlerdir: “Lafza-i Celâl gibi özel isimler müstesna, Kur'an'da takva lafzı kadar tekrarlanan başka bir lafız yoktur.”
وَفِي الْحَدِيثِ عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ: وَعَظَنَا رَسُولُ اللَّهِ مَوْعِظَةً وَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ، وَذَرَفَتْ مِنْهَا الْعُيُونُ، فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ: كَأَنَّهَا مَوْعِظَةُ مُوَدِّعٍ فَأَوْصِنَا، قَالَ:
İrbâd b. Sâriye'den rivayet edilen hadiste şöyle denilmiştir: “Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bize öyle bir vaaz etti ki ondan kalpler ürperdi, gözler yaşardı. Biz de: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu sanki veda eden birinin vaazı gibidir, bize vasiyette bulun' dedik. Şöyle buyurdu:
«أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ ﷿ وَالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ»
{ أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ ﷿ وَالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ } “Size Azîz ve Celîl olan Allah'a karşı takvalı olmayı, dinleyip itaat etmeyi vasiyet ederim.”
. فَذِكْرُ التَّقْوَى فِي أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ إِلَخْ تَفْسِيرٌ لِجُمْلَةِ وَصَّيْنَا، فَأَنْ فِيهِ تَفْسِيرِيَّةٌ. وَالْإِخْبَارُ بِأَنَّ اللَّهَ أَوْصَى الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ بِالتَّقْوَى مَقْصُودٌ مِنْهُ إِلْهَابُ هِمَمِ الْمُسْلِمِينَ لِلتَّهَمُّمِ بِتَقْوَى اللَّهِ لِئَلَّا تَفْضُلَهُمُ الْأُمَمُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَإِنَّ لِلِائْتِسَاءِ أَثَرًا بَالِغًا فِي النُّفُوسِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [الْبَقَرَة: ١٨٣] ، وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، فَالتَّعْرِيفُ فِي الْكِتَابِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ فَيَصْدُقُ بِالْمُتَعَدِّدِ.
{ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'a karşı takvalı olun diye” kavlinde takvanın zikredilmesi, { وَصَّيْنَا } “tavsiye ettik” cümlesinin tefsiridir; dolayısıyla buradaki “en” tefsîriyyedir. Allah'ın daha önce kendilerine kitap verilenlere takvayı vasiyet ettiğinin haber verilmesinden maksat; kendilerinden önceki Ehl-i Kitap ümmetlerin onlardan üstün olmaması için Müslümanların himmetlerini Allah'a karşı takvalı olmaya yöneltip gayrete getirmektir. Zira örnek almanın nefisler üzerinde pek büyük bir tesiri vardır; nitekim Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } [Bakara: 183] “Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi oruç size de farz kılındı” buyurmuştur. Kendilerine kitap verilenlerden murat Yahudiler ve Hristiyanlardır; dolayısıyla “el-Kitâb” kelimesindeki belirlilik takısı cins marifeliğidir ve birden fazla kitaba tekabül eder.
وَالتَّقْوَى الْمَأْمُورُ بِهَا هَنَا مَنْظُورٌ فِيهَا إِلَى أَسَاسِهَا وَهُوَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلِذَلِكَ قُوبِلَتْ بِجُمْلَةِ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ.
Burada emredilen takvada onun temeli olan Allah'a ve peygamberlerine iman esas alınmıştır; işte bu sebeple { وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah’ındır” cümlesiyle karşılanmıştır.
وَبَيَّنَ بِهَا عَدَمَ حَاجَتِهِ تَعَالَى إِلَى تَقْوَى النَّاسِ، وَلَكِنَّهَا لِصَلَاحِ أَنْفُسِهِمْ، كَمَا قَالَ إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ [الزمر: ٧] . فَقَوْلُهُ: فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ التَّضَرُّرِ بِعِصْيَانِ مَنْ يَعْصُونَهُ، وَلِذَلِكَ جَعَلَهَا
Bununla Allah Teâlâ'nın insanların takvasına ihtiyacı olmadığını, aksine takvanın onların kendi nefislerinin salahı için olduğunu açıklamıştır; nitekim: { إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ } [Zümer: 7] “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah size muhtaç değildir ve kulları için inkâra razı olmaz” buyurmuştur. Dolayısıyla O'nun: { فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah’ındır” kavli, kendisine isyan edenlerin isyanından bir zarar görmeyeceğinden kinayedir; bu sebeple onu
جَوَابًا لِلشَّرْطِ، إِذِ التَّقْدِيرُ فَإِنَّهُ غَنِيٌّ عَنْكُمْ. وَتَأَيَّدَ ذَلِكَ الْقَصْدُ بِتَذْيِيلِهَا بِقَوْلِهِ: وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً أَيْ غَنِيًّا عَنْ طَاعَتِكُمْ، مَحْمُودًا لِذَاتِهِ، سَوَاءٌ حَمِدَهُ الْحَامِدُونَ وَأَطَاعُوهُ، أَمْ كَفَرُوا وَعَصَوْهُ.
şartın cevabı kılmıştır; zira takdiri "şüphesiz O size muhtaç değildir" şeklindedir. Bu maksat, cümlenin sonunun { وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً } “Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, her türlü övgüye layıktır” kavliyle tezyil edilmesiyle pekiştirilmiştir; yani O, sizin itaatinize muhtaç değildir; hamdedenler O'na hamdetsin ve itaat etsin yahut inkâr edip isyan etsin, O Zat'ı gereği övülmüştür.
وَقَدْ ظَهَرَ بِهَذَا أَنَّ جُمْلَةَ وَإِنْ تَكْفُرُوا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ فَهِيَ مِنْ تَمَامِ الْوَصِيَّةِ، أَيْ مِنْ مَقُولِ الْقَوْلِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِ وَصَّيْنَا، فَيَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ حَمِيداً.
Böylece anlaşılmıştır ki { وَإِنْ تَكْفُرُوا } “Eğer inkâr ederseniz” cümlesi, { أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'a karşı takvalı olun diye” cümlesine matuftur; dolayısıyla vasiyetin tamamındandır, yani { وَصَّيْنَا } “tavsiye ettik” ile ifade edilen sözün kapsamındadır. Bu sebeple { حَمِيداً } kavlinde vakıf yapmak güzeldir.
وَأَمَّا جُمْلَةُ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا فَهِيَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا، أَتَى بهَا تميهدا لِقَوْلِهِ: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ فَهِيَ مُرَادٌ بِهَا مَعْنَاهَا الْكِنَائِيُّ الَّذِي هُوَ التَّمَكُّنُ مِنَ التَّصَرُّفِ بِالْإِيجَادِ وَالْإِعْدَامِ، وَلِذَلِكَ لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: وَكِيلًا. فَقَدْ تَكَرَّرَتْ جُمْلَةُ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ هُنَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مُتَتَالِيَاتٍ مُتَّحِدَةً لَفْظًا وَمَعْنًى أَصْلِيًّا، وَمُخْتَلِفَةَ الْأَغْرَاضِ الْكِنَائِيَّةِ الْمَقْصُودَةِ مِنْهَا، وَسَبَقَتْهَا جُمْلَةٌ نَظِيرَتُهُنَّ: وَهِيَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً [النِّسَاء: ١٢٦] . فَحَصَلَ تَكْرَارُهَا أَرْبَعَ مَرَّاتٍ فِي كَلَامٍ مُتَنَاسِقٍ.
{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah’ındır. Vekil olarak Allah yeter” cümlesine gelince, bu { وَلَقَدْ وَصَّيْنَا } “Andolsun tavsiye ettik” cümlesine matuftur; { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “Eğer dilerse sizi yok eder” kavline bir hazırlık olarak getirilmiştir. Dolayısıyla bununla, var etme ve yok etmeyle tasarrufta bulunabilme gücü olan kinâî manası kastedilmiştir; bu sebeple { وَكِيلًا } kavlinde vakıf yapmak uygun düşmez. Böylece { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } cümlesi burada peş peşe üç defa, lafız ve aslî mana bakımından bir, kastedilen kinâî gayeler bakımından ise farklı olarak tekrarlanmıştır. Bunlardan önce de onların benzeri bir cümle geçmişti ki o da daha önce geçen: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } [Nisâ: 126] “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah’ındır. Allah her şeyi kuşatandır” kavlidir. Böylece bu cümle birbiriyle uyumlu bir kelam içinde dört defa tekrarlanmış olmaktadır.
فَأَمَّا الْأُولَى السَّابِقَةُ فَهِيَ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاء: ١١٦] ، وَلِقَوْلِهِ: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً [النِّسَاء: ١١٦] ، وَالتَّذْيِيلِ لَهُمَا، وَالِاحْتِرَاسِ لِجُمْلَةِ وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا [النِّسَاء: ١٢٥] ، كَمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا. وَأَمَّا الثَّانِيَةُ الَّتِي بَعْدَهَا فَوَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ. وَأَمَّا الثَّالِثَةُ الَّتِي تَلِيهَا فَهِيَ عِلَّةٌ لِلْجَوَابِ الْمَحْذُوفِ، وَهُوَ جَوَابُ قَوْلِهِ: وَإِنْ تَكْفُرُوا فَالتَّقْدِيرُ: وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْ تَقْوَاكُمْ وَإِيمَانِكُمْ فَإِنَّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَانَ وَلَا يَزَالُ غَنِيًّا حَمِيدًا. وَأَمَّا الرَّابِعَةُ الَّتِي تَلِيهَا فَعَاطِفَةٌ عَلَى مُقَدَّرٍ مَعْطُوفٍ عَلَى جَوَابِ الشَّرْطِ تَقْدِيرُهُ: وَإِنْ تَكْفُرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ فَإِنَّ اللَّهَ وَكَيْلٌ عَلَيْكُمْ وَوَكِيلٌ عَنْ رَسُولِهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا.
Daha önce geçen birinciye gelince, az önce zikrettiğimiz üzere { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [Nisâ: 116] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” cümlesi ve { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً } [Nisâ: 116] “Kim Allah'a ortak koşarsa büsbütün sapıtmıştır” kavli için illet ve her ikisi için tezyil konumunda, ayrıca { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا } [Nisâ: 125] “Allah İbrahim'i dost edinmiştir” cümlesi için bir ihtiras konumunda yer almıştır. Ondan sonraki ikinciye gelince, { يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } “Allah her birini geniş lütfundan muhtaç olmaktan kurtarır” cümlesinin illeti konumundadır. Onu takip eden üçüncüye gelince, { وَإِنْ تَكْفُرُوا } “Eğer inkâr ederseniz” kavlinin mahzuf şart cevabının illetidir; takdiri şöyledir: “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah sizin takvanıza ve imanınıza muhtaç değildir; zira göklerde ve yerde ne varsa O'nundur ve O ezelden beri hiçbir şeye muhtaç olmayan, her türlü övgüye layık olandır.” Onu takip eden dördüncüye gelince, şartın cevabına matuf takdirî bir cümleye atfedilmiştir ki takdiri şöyledir: “Eğer Allah'ı ve Resûlünü inkâr ederseniz, şüphesiz Allah sizin üzerinize vekildir ve Resûlünün vekilidir; vekil olarak Allah yeter.”
وَجُمْلَةُ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّفْرِيعِ عَنْ قَوْلِهِ: غَنِيًّا حَمِيداً. وَالْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: أَيُّهَا النَّاسُ لِلنَّاسِ كُلِّهِمُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ الْخِطَابَ تَنْبِيهًا لَهُمْ بِهَذَا النِّدَاءِ. وَمَعْنَى يَأْتِ بِآخَرِينَ يُوجِدُ نَاسًا آخَرِينَ يَكُونُونَ خَيْرًا مِنْكُمْ فِي تَلَقِّي الدِّينِ.
{ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “Eğer dilerse sizi yok eder” cümlesi, { غَنِيًّا حَمِيداً } kavlinden bir tefri‘ konumunda yer almıştır. { أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” kavlindeki hitap, bu nida ile uyarılmaları için hitabı duyan bütün insanlaradır. { يَأْتِ بِآخَرِينَ } “başkalarını getirir” kavlinin manası ise dini kabul etme hususunda sizden daha hayırlı olacak başka insanları var eder demektir.
وَقَدْ عُلِمَ مِنْ مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: أَيُّهَا النَّاسُ بقوله: بِآخَرِينَ أَنَّ الْمَعْنَى بِنَاسٍ آخَرِينَ غَيْرِ كَافِرِينَ، عَلَى مَا هُوَ الشَّائِعُ فِي الْوَصْفِ بِكَلِمَةِ آخَرَ أَوْ أُخْرَى، بَعْدَ ذِكْرِ مُقَابِلٍ
{ أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” kavlinin { بِآخَرِينَ } “başkalarını” kavliyle karşılanmasından anlaşılmıştır ki mana, kâfir olmayan başka insanlardır; nitekim mevsufun bir mukabili zikredildikten sonra
لِلْمَوْصُوفِ، أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُوفُ بِكَلِمَةِ آخَرَ بَعْضًا مِنْ جِنْسِ مَا عُطِفَ هُوَ عَلَيْهِ بِاعْتِبَارِ مَا جَعَلَهُ الْمُتَكَلِّمُ جِنْسًا فِي كَلَامِهِ، بِالتَّصْرِيحِ أَوِ التَّقْدِيرِ. وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ عُلَمَاءِ اللُّغَةِ إِلَى لُزُومِ ذَلِكَ، وَاحْتَفَلَ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الْحَرِيرِيُّ فِي «دُرَّةِ الْغَوَّاصِ» . وَحَاصِلُهَا: أَنَّ الْأَخْفَشَ الصَّغِيرَ، وَالْحَرِيرِيَّ، وَالرَّضِيَّ، وَابْنَ يَسْعُونَ، وَالصِّقِلِّيَّ، وَأَبَا حَيَّانَ، ذَهَبُوا إِلَى اشْتِرَاطِ اتِّحَادِ جِنْسِ الْمَوْصُوفِ بِكَلِمَةِ آخَرَ وَمَا تَصَرَّفَ مِنْهَا مَعَ جِنْسِ مَا عُطِفَ هُوَ
"âhar" veya "uhrâ" kelimesiyle yapılan nitelemede yaygın olan; "âhar" kelimesiyle nitelenen şeyin, mütekellimin açıkça veya takdiren kelamında cins kıldığı şey itibarıyla, kendisine atfedildiği şeyin cinsinden bir cüz olmasıdır. Bazı dil âlimleri bunun lüzumuna kani olmuş, Harîrî de Dürretü’l-Gavvâs adlı eserinde bu meseleye geniş yer vermiştir. Bunun hülasası şudur: Ahfeş-i Sagîr, Harîrî, Radî, İbn Yes‘ûn, Sıskıllî ve Ebû Hayyân; "âhar" kelimesi ve türevleriyle nitelenen şeyin cinsinin, kendisine atfedildiği şeyin cinsiyle
عَلَيْهِ، فَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُمْ أَنْ تَقُولَ: رَكِبْتُ فَرَسًا وَحِمَارًا آخَرَ، وَمَثَّلُوا لِمَا اسْتَكْمَلَ الشَّرْطَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ [الْبَقَرَة: ١٨٤] ثُمَّ قَالَ: فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] وَبِقَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى [النَّجْم: ١٩، ٢٠] فَوَصَفَ مَنَاةَ بِالْأُخْرَى لِأَنَّهَا مِنْ جِنْسِ اللَّاتِ وَالْعُزَّى فِي أَنَّهَا صَنَمٌ، قَالُوا: وَمِثْلُ كَلِمَةِ آخَرَ فِي هَذَا كَلِمَاتُ: سَائِرٍ، وَبَقِيَّةٍ، وَبَعْضٍ، فَلَا تَقُولُ: أَكْرَمْتُ رَجُلًا وَتَرَكْتُ سَائِرَ النِّسَاءِ. وَلَقَدْ غَلَا بَعْضُ هَؤُلَاءِ النُّحَاةِ فَاشْتَرَطُوا الِاتِّحَادَ بَيْنَ الْمَوْصُوفِ بِآخَرَ وَبَيْنَ مَا عُطِفَ هُوَ عَلَيْهِ حَتَّى فِي الْإِفْرَادِ وَضِدِّهِ. قَالَهُ ابْنُ يَسْعُونَ وَالصِّقِلِّيُّ، وَرَدَّهُ ابْنُ هِشَامٍ فِي «التَّذْكِرَةِ» مُحْتَجًّا بِقَوْلِ رَبِيعَةَ بْنِ مُكَدَّمٍ:
aynı olmasının şart koşulduğu görüşüne varmışlardır. Dolayısıyla onlara göre “Bir ata ve başka bir merkebe bindim” demen caiz değildir. Şartı tam olan örneklere ise Allah Teâlâ'nın: { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } [Bakara: 184] “Sayılı günlerde...” deyip ardından { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } [Bakara: 185] “...başka günlerden bir sayı” buyurmasını ve { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } [Necm: 19-20] “Lât'ı, Uzzâ'yı ve diğer üçüncüsü olan Menât'ı gördünüz mü?” kavlini örnek göstermişlerdir; zira Menât'ı put olması hasebiyle Lât ve Uzzâ'nın cinsinden olduğu için "el-uhrâ" ile nitelemiştir. Şöyle demişlerdir: Bu hususta "sâir", "bakıyye" ve "ba‘d" kelimeleri de "âhar" kelimesi gibidir; bu yüzden “Bir adama ikram ettim ve diğer kadınları terk ettim” diyemezsin. Hatta bu nahivcilerden bazıları aşırıya giderek "âhar" ile nitelenen mevsuf ile kendisine atfedilen şey arasında müfredlik ve zıddı bakımından dahi birliği şart koşmuşlardır. Bunu İbn Yes‘ûn ve Sıskıllî söylemiş, İbn Hişâm ise et-Tezkira'da Rabîa b. Mukaddem'in şu sözünü delil getirerek bunu reddetmiştir:
وَلَقَدْ شَفَعْتُهُمَا بِآخَرَ ثَالِثٍ ... وَأَبَى الْفِرَارَ لِيَ الْغَدَاةَ تَكَرُّمِي
“Andolsun ki o ikisini üçüncü bir diğeriyle çift kıldım / Ve bu sabah kaçmayı keremim bana yasakladı.”
وَبِقَوْلِ أَبِي حَيَّةَ النُّمَيْرِيِّ:
Ve Ebû Hayye en-Nümeyrî'nin şu sözünü [delil getirmiştir]:
وَكُنْتُ أَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ مُعْتَدِلًا ... فَصِرْتُ أَمْشِي عَلَى أُخْرَى مِنَ الشَّجَرِ
“İki ayak üzerinde doğrulup yürürdüm / Ağaçtan başka [üçüncü] bir ayak üzerinde yürür oldum.”
وَقَالَ قَوْمٌ بِلُزُومِ الِاتِّحَادِ فِي التَّذْكِيرِ وَضِدِّهِ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جِنِّي، وَخَالَفَهُمُ الْمُبَرِّدُ، وَاحْتَجَّ الْمُبَرِّدُ بِقَوْلِ عَنْتَرَةَ:
Bir topluluk ise müzekkerlik ve zıddında (müenneslikte) birliğin lüzumuna kani olmuş, İbn Cinnî de bunu tercih etmiştir. el-Müberred ise onlara muhalefet etmiş ve Antere'nin şu sözünü delil getirmiştir:
وَالْخَيْلُ تَقْتَحِمُ الْغُبَارَ عَوَابِسًا ... مِنْ بَيْنِ شَيْظَمَةٍ وَآخَرَ شَيْظَمِ
“Atlar toza toprağa dalıyordu yüzleri asık / Uzun boylu bir kısrak ve bir diğer uzun boylu aygır arasından.”
وَذَهَبَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ إِلَى عَدَمِ اشْتِرَاطِ اتِّحَادِ الْمَوْصُوفِ بِآخَرَ مَعَ مَا عُطِفَ هُوَ عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ جَوَّزَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَيَأْتِ بِخَلْقٍ آخَرِينَ غَيْرِ الْإِنْسِ.
Zemahşerî ve İbn Atıyye ise "âhar" ile nitelenenin, kendisine atfedildiği şeyle cins birliği içinde olmasının şart olmadığı görüşüne varmışlardır. Bu sebeple bu ayette mananın, “İnsanlar dışında başka bir yaratılmışlar topluluğu getirir” şeklinde olmasını caiz görmüşlerdir.
وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُوصَفَ بِكَلِمَةِ آخَرَ مَوْصُوفٌ لَمْ يَتَقَدَّمْهُ ذِكْرُ مُقَابِلٍ لَهُ أَصْلًا، فَلَا تَقُولُ: جَاءَنِي آخَرُ، مِنْ غَيْرِ أَنْ تَتَكَلَّمَ بِشَيْءٍ قَبْلُ، لِأَنَّ مَعْنَى آخَرَ مَعْنًى مُغَايِرٌ فِي الذَّاتِ مُجَانِسٌ فِي الْوَصْفِ. وَأَمَّا قَوْلُ كُثَيِّرٍ:
Öncesinde kendisine mukabil olan hiçbir şey zikredilmemiş bir mevsufun "âhar" kelimesiyle nitelenmesinin caiz olmadığı konusunda ise ittifak etmişlerdir. Bu yüzden, öncesinde hiçbir şey söylemeksizin “Bana diğeri geldi” diyemezsin; çünkü "âhar"ın manası, zatta farklı, nitelikte ise aynı cinsten olandır. Küseyyir'in şu sözüne gelince:
صَلَّى على عزّة الرحمان وَابْنَتِهَا ... لُبْنَى وَصَلَّى عَلَى جَارَاتِهَا الْأُخَرِ
“Rahman, Azze'ye ve kızı Lübnâ'ya rahmet etsin / Ve onun diğer kadın komşularına da rahmet etsin.”
فَمَحْمُولٌ عَلَى أَنَّهُ جَعَلَ ابْنَتَهَا جَارَةً، أَوْ أَنَّهُ أَرَادَ: صَلَّى عَلَى حَبَائِبِي: عَزَّةَ وَابْنَتِهَا وَجَارَاتِهَا حَبَائِبِي الْأُخَرِ.
Bu [beyit], onun [Azze'nin] kızını da bir komşu kabul ettiği veya “Sevdiklerim olan Azze'ye, kızına ve diğer sevdiklerim olan komşularına rahmet etsin” demek istediği şeklinde yorumlanır.
وَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ لَا يَجُوزُ ذَلِكَ إِلَّا فِي الشِّعْرِ، وَلَمْ يَأْتِ عَلَيْهِ بِشَاهِدٍ.
Ebü’l-Hasan ise bunun sadece şiirde caiz olduğunu söylemiş, fakat buna dair bir şahit (delil beyit) getirmemiştir.
قَالَ أَبُو الْحَسَنِ: وَقَدْ يَجُوزُ مَا امْتَنَعَ مِنْ ذَلِكَ بِتَأْوِيلٍ. نَحْوِ: رَأَيْتُ فَرَسًا وَحِمَارًا آخَرَ بِتَأْوِيلِ أَنَّهُ دَابَّةٌ، وَقَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Ebü’l-Hasan şöyle demiştir: Bundan menedilenler bir tevil ile caiz olabilir; tıpkı "binek hayvanı" teviliyle “Bir at ve başka bir merkep gördüm” denilmesi ve İmruülkays'ın şu sözü gibi:
إِذَا قُلْتُ هَذَا صَاحِبِي وَرَضِيتُهُ ... وَقَرَّتْ بِهِ الْعَيْنَانِ بُدِّلْتُ آخَرَا
“Bu benim dostumdur deyip ondan razı olduğumda / Ve gözlerim onunla aydınlandığında, bir başkasıyla değiştirildim.”
قُلْتُ: وَقَدْ يُجْعَلَ بَيْتُ كُثَيِّرٍ مِنْ هَذَا، وَيَكُونُ الِاعْتِمَادُ عَلَى الْقَرِينَةِ.
Derim ki: Küseyyir'in beyti de bundan sayılabilir ve burada karineye dayanılmış olur.
وَقَدْ عُدَّ فِي هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُ الْعَرَبِ: «تَرِبَتْ يَمِينُ الْآخَرِ» ، وَفِي الْحَدِيثِ: قَالَ الْأَعْرَابِيُّ لِلنَّبِيءِ ﷺ: «إِنَّ الْآخَرَ وَقَعَ عَلَى أَهْلِهِ فِي رَمَضَانَ» كِنَايَةً عَنْ نَفْسِهِ، وَكَأَنَّهُ مِنْ قَبِيلِ التَّجْرِيدِ. أَيْ جَرَّدَ مِنْ نَفْسِهِ شَخْصًا تَنْزِيهًا لِنَفْسِهِ مِنْ أَنْ يَتَحَدَّثَ عَنْهَا بِمَا ذَكَرَهُ. وَفِي حَدِيثِ الْأَسْلَمِيِّ فِي «الْمُوَطَّأِ» : أَنَّهُ قَالَ لِأَبِي بَكْرٍ «إِنَّ الْآخَرَ قَدْ زَنَى» وَبَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ يَضْبُطُونَهُ- بِالْقَصْرِ وَكَسْرِ الْخَاءِ-،. وَصَوَّبَهُ الْمُحَقِّقُونَ.
Arapların “Diğerinin sağ eli topraklansın” sözü de bu kabilden sayılmıştır. Hadiste geçtiğine göre bir bedevi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisinden kinaye ederek: “Diğeri ramazanda eşiyle cinsi münasebette bulundu” demiştir. Bu adeta tecrîd (soyutlama) kabilindendir; yani zikrettiği şeyle kendisinden bahsetmekten nefsini tenzih etmek için kendisinden bir şahsı soyutlamıştır. el-Muvatta'da geçen Eslemî hadisinde de onun Ebû Bekir'e: “Diğeri zina etti” dediği rivayet edilmiştir. Hadis ehlinden bazıları bu kelimeyi -hemzeyi uzatmadan ve hâ harfinin kesresiyle (el-âhir)- zabtetmişlerdir; tahkik ehli âlimler de bunu doğru bulmuştur.
وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ سَيُخْلِفُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَوْمًا آخَرِينَ مُؤْمِنِينَ، فَإِنَّ اللَّهَ أَهْلَكَ بَعْضَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى شِرْكِهِ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَمْ يَشَأْ إِهْلَاكَ جَمِيعِهِمْ.
Ayette, Allah'ın müşriklerin yerine mümin olan başka bir topluluk getireceğine bir işaret vardır; nitekim Allah bu ayetin nüzulünden sonra müşriklerin bir kısmını şirki üzere helak etmiş, hepsini helak etmeyi ise dilememiştir.
وَفِي الْحَدِيثِ: لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُخْرِجَ مِنْ أَصْلَابِهِمْ من يعبده
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Umulur ki Allah, onların sulplerinden Kendisine ibadet edecek kimseler çıkarır.”
. [١٣٤]
. [134]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٣٤]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 134]
مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً (١٣٤)
{ مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً } “Kim dünya mükâfatını isterse bilsin ki, dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” (134)
لَمَّا كَانَ شَأْنُ التَّقْوَى عَظِيمًا عَلَى النُّفُوسِ، لِأَنَّهَا يَصْرِفُهَا عَنْهَا اسْتِعْجَالُ النَّاسِ لِمَنَافِعِ الدُّنْيَا عَلَى خَيْرَاتِ الْآخِرَةِ، نَبَّهَهُمُ اللَّهُ إِلَى أَنَّ خَيْرَ الدُّنْيَا بِيَدِ اللَّهِ، وَخَيْرَ الْآخِرَةِ أَيْضًا، فَإِنِ اتَّقَوْهُ نَالُوا الْخَيْرَيْنِ.
İnsanların dünya menfaatlerini ahiret hayırlarına aceleyle tercih etmeleri nefisleri takvadan uzaklaştırdığı için takva meselesi nefislere ağır gelince, Allah Teâlâ dünya hayrının da ahiret hayrının da Kendi elinde olduğuna dikkat çekmiştir; şayet O'na karşı takvalı olurlarsa her iki hayra da nail olurlar.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ تَعْلِيمًا لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ لَا يَصُدَّهُمُ الْإِيمَانُ عَنْ طَلَبِ ثَوَابِ الدُّنْيَا، إِذِ الْكُلُّ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَذْكِيرًا لِلْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ لَا يُلْهِيهِمْ طَلَبُ خَيْرِ الدُّنْيَا عَنْ طَلَبِ الْآخِرَةِ، إِذِ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا أَفْضَلُ، وَكِلَاهُمَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ
Ayetin, imanın kendilerini dünya mükâfatını istemekten alıkoymaması hususunda müminlere bir talim olması caizdir; zira hepsi Allah'ın lütfundandır. Ayetin, dünya hayrını aramanın kendilerini ahireti talep etmekten alıkoymaması gerektiğini müminlere bir hatırlatma olması da caizdir; çünkü ikisini birden cem etmek daha faziletlidir ve her ikisi de Allah katındandır; tıpkı şu buyrukta olduğu gibi:
: «فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ بِمَا كَسَبُوا» أَوْ هِيَ تَعْلِيمٌ لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ لَا يَطْلُبُوا خَيْرَ الدُّنْيَا مِنْ طُرُقِ الْحَرَامِ، فَإِنَّ فِي الْحَلَالِ سَعَةً لَهُمْ وَمَنْدُوحَةً، وَلْيَتَطَلَّبُوهُ مِنَ الْحَلَالِ يُسَهِّلْ لَهُمُ اللَّهُ حُصُولَهُ، إِذِ الْخَيْرُ كُلُّهُ بِيَدِ اللَّهِ، فَيُوشِكُ أَنْ يَحْرِمَ مَنْ
: { فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ بِمَا كَسَبُوا } “...İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' der; böylesinin ahirette hiçbir nasibi yoktur. Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru' der. İşte kazandıklarından ötürü kendileri için bir nasip olanlar bunlardır...” Ya da ayet, dünya hayrını haram yollardan aramamaları konusunda müminlere bir talimdir; zira helalde onlar için bir genişlik ve çıkış yolu vardır. Onu helalden arasınlar ki Allah elde etmelerini kolaylaştırsın; çünkü hayrın tamamı Allah'ın elindedir. Dolayısıyla O'nu razı etmeyecek yoldan arayan kimseyi [ondan] mahrum etmesi
يَتَطَلَّبُهُ مِنْ وَجْهٍ لَا يُرْضِيهِ أَوْ لَا يُبَارِكَ لَهُ فِيهِ. وَالْمُرَادُ بِالثَّوَابِ فِي الْآيَةِ مَعْنَاهُ اللُّغَوِيُّ دُونَ الشَّرْعِيِّ، وَهُوَ الْخَيْرُ وَمَا يَرْجِعُ بِهِ طَالِبُ النَّفْعِ مِنْ وُجُوهِ النَّفْعِ، مُشْتَقٌّ مِنْ ثَابَ بِمَعْنَى رَجَعَ. وَعَلَى الِاحْتِمَالَاتِ كُلِّهَا فَجَوَابُ الشَّرْطِ بِ «مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا» مَحْذُوفٌ، تَدُلُّ عَلَيْهِ عِلَّتُهُ، وَالتَّقْدِيرُ: مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَلَا يُعْرِضُ عَنْ دِينِ اللَّهِ، أَوْ فَلَا يَصُدُّ عَنْ سُؤَالِهِ، أَوْ فَلَا يَقْتَصِرُ عَلَى سُؤَالِهِ، أَوْ فَلَا يُحَصِّلُهُ مِنْ وُجُوهٍ لَا تُرْضِي اللَّهَ تَعَالَى: كَمَا فَعَلَ بَنُو أُبَيْرِقٍ وَأَضْرَابُهُمْ، وَلْيَتَطَلَّبْهُ مِنْ وُجُوهِ الْبِرِّ لِأَنَّ فَضْلَ اللَّهِ يَسَعُ الْخَيْرَيْنِ، وَالْكُلُّ مِنْ عِنْدِهِ. وَهَذَا كَقَوْلِ الْقُطَامِيِّ:
veya onda kendisine bereket vermemesi pek yakındır. Ayette sevaptan maksat şer'i anlamı değil, lügat anlamıdır; o da hayır ve fayda arayan kimsenin elde ettiği menfaat çeşitleridir. 'Geri döndü' anlamındaki sâbe (ثَابَ) kökünden türemiştir. Bütün bu ihtimallere göre, { مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا } “Kim dünya mükâfatını isterse...” şartının cevabı mahzuftur, gerekçesi ona delalet etmektedir. Takdiri şöyledir: “Kim dünya mükâfatını isterse Allah'ın dininden yüz çevirmesin” veya “O'ndan istemekten vazgeçmesin” yahut “Sadece dünyayı istemekle yetinmesin” veya “Benî Übeyrık ve benzerlerinin yaptığı gibi onu Allah Teâlâ'yı razı etmeyecek yollardan elde etmesin; onu iyilik yollarından arasın; çünkü Allah'ın lütfu her iki hayra da yeter ve hepsi O'nun katındandır.” Bu, Kutâmî'nin şu sözü gibidir:
فَمَنْ تَكُنِ الْحَضَارَةُ أَعْجَبَتْهُ ... فَأَيُّ رِجَالِ بَادِيَةٍ تَرَانَا
“Şehir hayatı her kimi hayran bıraktıysa / Görsün bakalım bizi, nasıl çöl adamlarıyız!”
التَّقْدِيرُ: فَلَا يَغْتَرِرْ أَوْ لَا يَبْتَهِجْ بِالْحَضَارَةِ، فَإِنَّ حَالَنَا دَلِيلٌ عَلَى شرف البداوة.
Takdiri şöyledir: “Şehir hayatına aldanmasın veya onunla sevinmesin; zira bizim halimiz çöl hayatının şerefine delildir.”
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٣٥]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 135]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٣٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Ey iman edenler! Kendinizin veya anne babanızın ve akrabalarınızın aleyhine de olsa, adaleti titizlikle ayakta tutan ve Allah için şahitlik eden kimseler olun. [Hakkında hüküm veya şahitlik yapılan kimse] zengin de olsa fakir de olsa Allah her ikisine de daha yakındır. Öyleyse adaletten sapmamak için nefsin hevesine uymayın. Eğer [şahitliği] büker veya [ondan] yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (135)
انْتِقَالٌ مِنَ الْأَمْرِ بِالْعَدْلِ فِي أَحْوَالٍ مُعَيَّنَةٍ مِنْ مُعَامَلَاتِ الْيَتَامَى وَالنِّسَاءِ إِلَى الْأَمْرِ بِالْعَدْلِ الَّذِي يَعُمُّ الْأَحْوَالَ كُلَّهَا، وَمَا يُقَارِنُهُ مِنَ الشَّهَادَةِ الصَّادِقَةِ، فَإِنَّ الْعَدْلَ فِي الْحُكْمِ وَأَدَاءَ الشَّهَادَةِ بِالْحَقِّ هُوَ قِوَامُ صَلَاحِ الْمُجْتَمَعِ الْإِسْلَامِيِّ، وَالِانْحِرَافُ عَنْ ذَلِكَ وَلَوْ قَيْدَ أُنْمُلَةٍ يَجُرُّ إِلَى فَسَادٍ مُتَسَلْسِلٍ.
Yetimler ve kadınlarla olan muamelelerin belirli durumlarında adaleti emretmekten, bütün durumları kapsayan adaleti ve onunla birlikte olan doğru şahitliği emretmeye bir geçiştir; çünkü hükümde adalet ve hakkıyla şahitlik etmek, İslam toplumunun salahının temel direğidir. Bundan zerre kadar dahi sapmak, zincirleme bir fesada yol açar.
وَصِيغَةُ قَوَّامِينَ دَالَّةٌ عَلَى الْكَثْرَةِ الْمُرَادِ لَازِمُهَا، وَهُوَ عَدَمُ الْإِخْلَالِ بِهَذَا الْقِيَامِ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ.
Kavvâmîn (قَوَّامِينَ) kalıbı çokluğa delalet eder; burada kastedilen ise bunun gereği olan, hiçbir durumda bu yerine getirişe halel getirmemektir.
وَالْقِسْطُ الْعَدْلُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قائِماً بِالْقِسْطِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٨] . وَعَدَلَ عَنْ لَفْظِ الْعَدْلِ إِلَى كَلِمَةِ الْقِسْطِ لِأَنَّ الْقِسْطَ كَلِمَةٌ مُعَرَّبَةٌ أُدْخِلَتْ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِدَلَالَتِهَا فِي اللُّغَةِ الْمَنْقُولَةِ مِنْهَا عَلَى الْعَدْلِ فِي الْحُكْمِ، وَأَمَّا لَفْظُ الْعَدْلِ فَأَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ تَعْقِيبُهُ بِقَوْلِهِ: شُهَداءَ لِلَّهِ فَإِنَّ الشَّهَادَةَ مِنْ عَلَائِقِ الْقَضَاءِ وَالْحُكْمِ.
Kıst (الْقِسْطُ), adalet demektir ve Âl-i İmrân Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { قائِماً بِالْقِسْطِ } [18] “adaleti ayakta tutarak” kavlinde daha önce geçmişti. "Adl" lafzı yerine "kıst" kelimesine başvurulmuştur; çünkü kıst, aktarıldığı dilde hükümde adalete delalet ettiği için Arap kelamına dahil edilmiş muarreb (Arapçalaşmış) bir kelimedir. "Adl" lafzı ise bundan daha geneldir. Hemen ardından { شُهَداءَ لِلَّهِ } “Allah için şahitler” buyrulması da buna delalet eder; zira şahitlik kaza ve hükmün alakalarındandır.
ولِلَّهِ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ شُهَداءَ أَيْ لِأَجْلِ اللَّهِ، وَلَيْسَتْ لَامَ تَعْدِيَةِ شُهَداءَ إِلَى مَفْعُولِهِ، وَلَمْ يُذْكَرْ تَعَلُّقَ الْمَشْهُودِ لَهُ بِمُتَعَلَّقِهِ وَهُوَ وَصْفُ شُهَداءَ لِإِشْعَارِ الْوَصْفِ بِتَعْيِينِهِ، أَيِ الْمَشْهُودِ لَهُ بِحَقٍّ. وَقَدْ جَمَعَتِ الْآيَةُ أَصْلَيِ التَّحَاكُمِ، وَهُمَا الْقَضَاءُ وَالشَّهَادَةُ.
{ لِلَّهِ } [ifadesi], { شُهَداءَ } lafzının zamirinden zarf-ı müstekar olan bir hâldir; yani “Allah için” demektir; yoksa { شُهَداءَ } kelimesini mefulüne geçiren cer harfi lâm değildir. Kendisi lehine şahitlik yapılanın (meşhûdun leh), müteallakı olan "şuhedâ" vasfıyla irtibatı zikredilmemiştir; zira vasfın kendisi onu tayin etmeyi hissettirmektedir, yani “hak üzere lehine şahitlik edilen kimse”dir. Ayet muhakemenin iki temel esasını, yani kaza (yargı) ve şahitliği bir arada toplamıştır.
وَجُمْلَةُ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ حَالِيَّةٌ، وَ (لَوْ) فِيهَا وَصْلِيَّةٌ، وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي تَحْقِيقِ مَوْقِعِ (لَوْ) الْوَصْلِيَّةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩١] .
{ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } cümlesi hâl cümlesidir ve buradaki "lev" (لَوْ) vasliyyedir. Vasliyye olan "lev"in yerinin tahkikine dair açıklama, Âl-i İmrân Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } [91] “...dünya dolusu altını fidye olarak verse dahi hiçbirinden asla kabul edilmeyecektir” kavlinde geçmişti.
وَيَتَعَلَّقُ عَلى أَنْفُسِكُمْ بِكُلٍّ مِنْ قَوَّامِينَ وشُهَداءَ لِيَشْمَلَ الْقَضَاءَ وَالشَّهَادَةَ.
{ عَلى أَنْفُسِكُمْ } ifadesi, hem kazayı (hükmü) hem de şahitliği kapsasın diye { قَوَّامِينَ } ve { شُهَداءَ } kelimelerinin her ikisine de müteallaktır.
وَالْأَنْفُسُ: جَمْعُ نَفْسٍ وَأَصْلُهَا أَنْ تُطْلَقَ عَلَى الذَّاتِ، وَيُطْلِقُهَا الْعَرَبُ أَيْضًا عَلَى صَمِيمِ الْقَبِيلَةِ، فَيَقُولُونَ: هُوَ مِنْ بَنِي فُلَانٍ مِنْ أَنْفُسِهِمْ.
Enfüs (الْأَنْفُسُ), nefs (نَفْس) kelimesinin çoğuludur; asıl kullanımı zat için geçerlidir. Araplar onu aynı zamanda kabilenin özü (öz mensubu) için de kullanırlar ve: “O, falan oğullarındandır, bizzat kendilerindendir” derler.
فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَنْفُسِكُمْ هُنَا بِالْمَعْنَى الْمُسْتَعْمَلِ بِهِ غَالِبًا، أَيْ: قُومُوا بِالْعَدْلِ عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَاشْهَدُوا لِلَّهِ عَلَى أَنْفُسِكُمْ، أَيْ قَضَاءً غَالِبًا لِأَنْفُسِكُمْ وَشَهَادَةً غَالِبَةً لِأَنْفُسِكُمْ، لِأَنَّ حَرْفَ (عَلَى) مُؤْذِنٌ بِأَنَّ مُتَعَلِّقَهُ شَدِيدٌ فِيهِ كُلْفَةٌ عَلَى الْمَجْرُورِ بِعَلَى، أَيْ وَلَوْ كَانَ قَضَاءُ الْقَاضِي مِنْكُمْ وَشَهَادَةُ الشَّاهِدِ مِنْكُمْ بِمَا فِيهِ ضُرٌّ وَكَرَاهَةٌ لِلْقَاضِي وَالشَّاهِدِ، وَهَذَا أَقْصَى مَا يُبَالِغُ عَلَيْهِ فِي الشِّدَّةِ وَالْأَذَى، لِأَنَّ أَشَقَّ شَيْءٍ عَلَى الْمَرْءِ مَا يَنَالُهُ مِنْ أَذًى وَضُرٍّ فِي ذَاتِهِ، ثُمَّ ذُكِرَ بَعْدَ ذَلِكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ لِأَنَّ أَقْضِيَةَ الْقَاضِي وَشَهَادَةَ الشَّاهِدِ فِيمَا يُلْحِقُ ضُرًّا وَمَشَقَّةً بِوَالِدَيْهِ وَقَرَابَتَهُ أَكْثَرُ مِنْ قَضَائِهِ وَشَهَادَتِهِ فِيمَا يَؤُولُ بِذَلِكَ عَلَى نَفْسِهِ.
Buradaki "enfüsüküm" ifadesinin galip manada kullanılmış olması caizdir; yani “Kendi aleyhinize de olsa adaleti ayakta tutun ve kendi aleyhinize de olsa Allah için şahitlik edin”; yani nefislerinizin aleyhine işleyen bir kaza ve nefislerinizin aleyhine bir şahitlik olsun; çünkü "alâ" (عَلَى) harfi, müteallakının "alâ" ile mecrur olan kimse üzerine meşakkatli ve ağır olduğuna işaret eder. Yani sizden olan hâkimin hükmü ve sizden olan şahidin şahitliği, hâkime ve şahide zarar ve hoşnutsuzluk verecek nitelikte olsa bile [bunu yapın]. Bu, şiddet ve eziyette varılacak en son noktadır; zira insana en ağır gelen şey, bizzat kendi şahsına dokunan eziyet ve zarardır. Bundan sonra anne baba ve akrabalar zikredilmiştir; çünkü hâkimin hükmünün ve şahidin şahitliğinin anne babasına ve akrabasına zarar ve meşakkat getirecek durumlarda olması, bunun kendi aleyhine döneceği durumdaki hüküm ve şahitliğinden daha çoktur.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ: وَلَو على قيبلتكم أَوْ وَالِدَيْكُمْ وَقَرَابَتِكُمْ. وَمَوْقِعُ الْمُبَالَغَةِ الْمُسْتَفَادَةِ مِنْ (لَوْ) الْوَصْلِيَّةِ أَنَّهُ كَانَ مِنْ عَادَةِ الْعَرَبِ أَنْ يَنْتَصِرُوا بِمَوَالِيهِمْ مِنَ الْقَبَائِلِ وَيَدْفَعُوا عَنْهُمْ
“Kabileniz veya anne babanız ve akrabanız aleyhine de olsa” manasının murat edilmiş olması da caizdir. Vasliyye olan "lev"den anlaşılan mübalağanın yeri şudur: Kabilelerinden olan yakınlarına arka çıkmak ve onlardan
مَا يَكْرَهُونَهُ، وَيَرَوْنَ ذَلِكَ مِنْ إِبَاءِ الضَّيْمِ، وَيَرَوْنَ ذَلِكَ حَقًّا عَلَيْهِمْ، وَيَعُدُّونَ التَّقْصِيرَ فِي ذَلِكَ مَسَبَّةً وَعَارًا يُقْضَى مِنْهُ الْعَجَبُ. قَالَ مُرَّةُ بْنُ عَدَّاءٍ الْفَقْسِيُّ:
hoşlanmadıkları şeyleri savuşturmak Arapların âdetindendi. Bunu haksızlığa boyun eğmemek olarak görür, üzerlerine bir hak sayar ve bu husustaki kusuru şaşılacak derecede bir ayıp ve utanç kabul ederlerdi. Mürre b. Addâ' el-Faksî şöyle demiştir:
رَأَيْتُ مَوَالِيَّ الْأُلَى يَخْذُلُونَنِي ... عَلَى حَدَثَانِ الدَّهْرِ إِذْ يَتَقَلَّبُ
“Gördüm ki o yakınlarım beni yüzüstü bırakıyorlar / Zamanın felaketleri karşısında, o dönüp dururken.”
وَيَعُدُّونَ الِاهْتِمَامَ بِالْآبَاءِ وَالْأَبْنَاءِ فِي الدَّرَجَةِ الثَّانِيَةِ، حَتَّى يَقُولُونَ فِي الدُّعَاء: (فَذَاك أَبِي وَأُمِّي) ، فَكَانَتِ الْآيَةُ تُبْطِلُ هَذِهِ الْحَمِيَّةَ وَتَبْعَثُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الِانْتِصَارِ لِلْحَقِّ وَالدِّفَاعِ عَنِ الْمَظْلُومِ. فَإِنْ أَبَيْتَ إِلَّا جَعْلَ الْأَنْفُسِ بِمَعْنَى ذَوَاتِ الشَّاهِدِينَ فَاجْعَلْ عَطْفَ «الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ» بَعْدَ ذَلِكَ لِقَصْدِ الِاحْتِرَاسِ لِئَلَّا يَظُنَّ أَحَدٌ أَنَّهُ يَشْهَدُ بِالْحَقِّ عَلَى نَفْسِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ حَقُّهُ، فَهُوَ أَمِيرُ نَفْسِهِ فِيهِ، وَأَنَّهُ لَا يَصْلُحُ لَهُ أَنْ يَشْهَدَ عَلَى وَالِدَيْهِ أَوْ أَقَارِبِهِ لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْمَسَبَّةِ وَالْمَعَرَّةِ أَوِ التَّأَثُّمِ، وَعَلَى هَذَا تَكُونُ الشَّهَادَةُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنًى مُشْتَرِكٍ بَيْنَ الْإِقْرَارِ وَالشَّهَادَةِ، كَقَوْلِهِ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ [آل عمرَان: ١٨] .
Anne babaya ve evlatlara gösterilen ihtimamı ise ikinci derecede sayarlardı; hatta [bağlılık] duasında “Anam babam sana feda olsun!” derlerdi. Dolayısıyla bu ayet söz konusu kabile taassubunu iptal etmekte ve Müslümanları hakkı tutmaya ve mazlumu savunmaya sevk etmektedir. Şayet enfüs kelimesini mutlaka şahitlerin bizzat kendileri anlamında kabul etmek istersen, bundan sonra gelen “anne baba ve akrabalar” atfını, hiç kimse kendi aleyhine hak ile şahitlik etmesinin kendi hakkı olup onda kendi kendisinin hâkimi olduğunu, ancak anne babasının yahut akrabalarının aleyhine şahitlik etmesinin -bunda kınama, ayıp veya günah görme söz konusu olduğu için- caiz olmayacağını zannetmesin diye ihtiraz (sakındırma) kastına bağla. Buna göre şahitlik, ikrar ile şahitlik arasında müşterek bir anlamda kullanılmış olur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ } [Âl-i İmrân: 18] “Allah, adaleti ayakta tutarak kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti; melekler ve ilim sahipleri de...”
وَقَوْلُهُ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً اسْتِئْنَافٌ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الْعِلَّةِ لِمَجْمُوعِ جُمْلَةِ كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ: أَيْ إِنْ يَكُنِ الْمُقْسَطُ فِي حَقِّهِ، أَوِ الْمَشْهُودُ لَهُ، غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا، فَلَا يَكُنْ غِنَاهُ وَلَا فَقْرُهُ سَبَبًا لِلْقَضَاءِ لَهُ أَوْ عَلَيْهِ وَالشَّهَادَةِ لَهُ أَوْ عَلَيْهِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ التَّحْذِيرُ مِنَ التَّأَثُّرِ بِأَحْوَالٍ يَلْتَبِسُ فِيهَا الْبَاطِلُ بِالْحَقِّ لِمَا يَحُفُّ بِهَا مِنْ عَوَارِضَ يُتَوَهَّمُ أَنَّ رَعْيَهَا ضَرْبٌ مِنْ إِقَامَةِ الْمَصَالِحِ، وَحِرَاسَةِ الْعَدَالَةِ، فَلَمَّا أَبْطَلَتِ الْآيَةُ الَّتِي قَبْلَهَا التَّأَثُّرَ لِلَحْمِيَّةِ أُعْقِبَتْ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِإِبْطَالِ التَّأَثُّرِ بِالْمَظَاهِرِ الَّتِي تَسْتَجْلِبُ النُّفُوسَ إِلَى مُرَاعَاتِهَا فَيَتَمَحَّضُ نَظَرُهَا إِلَيْهَا. وَتُغْضِي بِسَبَبِهَا عَنْ تَمْيِيزِ الْحَقِّ مِنَ الْبَاطِلِ. وَتَذْهَلُ عَنْهُ، فَمِنَ النُّفُوسِ مَنْ يَتَوَهَّمُ أَنَّ الْغِنَى يَرْبَأُ بِصَاحِبِهِ عَنْ أَخْذِ حَقِّ غَيْرِهِ، يَقُولُ فِي نَفْسِهِ: هَذَا فِي غُنْيَةٍ عَنْ أَكْلِ حَقِّ غَيْرِهِ، وَقَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِعَدَمِ الْحَاجَةِ. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَمِيلُ إِلَى الْفَقِيرِ رِقَّةً لَهُ، فَيَحْسَبُهُ مَظْلُومًا، أَوْ يَحْسَبُ أَنَّ الْقَضَاءَ لَهُ بِمَالِ الْغَنِيِّ لَا يَضُرُّ الْغَنِيَّ شَيْئًا فَنَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْ هَذِهِ التَّأْثِيرَاتِ بِكَلِمَةٍ جَامِعَةٍ وَهِيَ قَوْلُهُ: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما.
Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً } “[Hakkında hüküm veya şahitlik yapılan] zengin de olsa fakir de olsa...” kavli, { كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ } “Adaleti titizlikle ayakta tutan ve Allah için şahitlik eden kimseler olun” cümlesinin bütünü için illet makamında yer alan bir istinaftır (yeni başlangıçtır). Yani hakkında adalet gözetilecek veya lehine şahitlik edilecek kimse zengin de olsa fakir de olsa, onun zenginliği yahut fakirliği lehine veya aleyhine hüküm vermenin, lehine veya aleyhine şahitlik etmenin bir sebebi olmasın. Bundan maksat, gözetilmesinin maslahatları ikame etmek ve adaleti korumak türünden olduğu vehmedilen arızi durumlar yüzünden batılın hakka karıştığı hallerden etkilenmekten sakındırmaktır. Önceki ayet kabile taassubundan etkilenmeyi iptal edince, nefisleri kendisini gözetmeye çeken, bakışlarını sadece kendisine odaklayan ve bu sebeple hakkı batıldan ayırt etmeyi görmezden gelip unutturan zahirî durumlardan etkilenmeyi iptal etmek üzere bu ayet peşinden getirilmiştir. Nitekim nefislerden kimi, zenginliğin sahibini başkasının hakkını almaktan alıkoyacağını vehmeder ve kendi kendine: “Bunun başkasının hakkını yemeye ihtiyacı yoktur, Allah ona muhtaç olmama nimeti vermiştir” der. İnsanlardan kimi de acıdığından dolayı fakire meyleder de onu mazlum zanneder yahut zenginin malından onun lehine hükmetmenin zengine hiçbir zarar vermeyeceğini sanır. İşte Allah, { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “Zengin de olsa fakir de olsa Allah her ikisine de daha yakındır” şeklindeki câmi (kapsayıcı) bir ifadeyle onları bu tür tesirlerden nehyetmiştir.
وَهَذَا التَّرْدِيدُ صَالِحٌ لِكُلٍّ مِنْ أَصْحَابِ هَذَيْنِ التَّوَهُّمَيْنِ، فَالَّذِي يُعَظِّمُ الْغَنِيَّ يَدْحَضُ لِأَجْلِهِ حَقَّ الْفَقِيرِ، وَالَّذِي يَرِقُّ لِلْفَقِيرِ يَدْحَضُ لِأَجْلِهِ حَقَّ الْغَنِيِّ، وَكِلَا ذَلِكَ بَاطِلٌ، فَإِنَّ الَّذِي يُرَاعِي حَالَ الْغَنِيِّ وَالْفَقِيرِ وَيُقَدِّرُ إِصْلَاحَ حَالِ الْفَرِيقَيْنِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى.
Bu iki seçenekli ifade (terdîd), söz konusu iki vehim sahibinin her birine hitap etmeye uygundur: Zengini yücelten kimse onun uğruna fakirin hakkını zayi eder; fakire acıyan kimse de onun uğruna zenginin hakkını zayi eder. Bunların ikisi de batıldır; zira zenginin de fakirin de halini gözeten ve her iki fırkanın halinin ıslahını takdir eden ancak Allah Teâlâ'dır.
فَقَوْلُهُ: فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما لَيْسَ هُوَ الْجَوَابُ، وَلَكِنَّهُ دَلِيلُهُ وَعِلَّتُهُ، وَالتَّقْدِيرُ: فَلَا يُهِمُّكُمْ أَمْرُهُمَا عِنْدَ التَّقَاضِي، فَاللَّهُ أَوْلَى بِالنَّظَرِ فِي شَأْنِهِمَا، وَإِنَّمَا عَلَيْكُمُ النَّظَرُ فِي الْحَقِّ.
Dolayısıyla { فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } buyruğu şartın cevabı değil, onun delili ve illetidir. Takdiri şöyledir: “Yargılama anında onların durumu sizi meşgul etmesin; çünkü onların durumunu gözetmeye Allah daha layıktır; size düşen ise sadece hakka bakmaktır.”
وَلِذَلِكَ فَرَّعَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا فَجَعَلَ الْمَيْلَ نَحْوَ الْمَوَالِي وَالْأَقَارِبِ مِنَ الْهَوَى، وَالنَّظَرَ إِلَى الْفَقْرِ وَالْغِنَى مِنَ الْهَوَى.
Bu sebeple bunun üzerine { فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا } “Öyleyse adaletten sapmamak için nefsin hevesine uymayın” kavlini tafri' etmiştir (bağlamıştır). Böylece yakınlara ve akrabalara meyletmeyi heva ve hevesten saydığı gibi, fakirlik ve zenginliğe göre bakmayı da heva ve hevesten saymıştır.