وَالْغَنِيُّ: ضِدُّ الْفَقِيرِ، فَالْغِنَى هُوَ عَدَمٌ إِلَى الِاحْتِيَاجِ إِلَى شَيْءٍ، وَهُوَ مَقُولٌ عَلَيْهِ بِالتَّفَاوُتِ، فَيُعْرَفُ بِالْمُتَعَلِّقِ كَقَوْلِهِ: «كِلَانَا غَنِيٌّ عَنْ أَخِيهِ حَيَاتَهُ» ، وَيُعْرَفُ بِالْعُرْفِ يُقَالُ:
Ganî (الْغَنِيُّ), fakirin zıddıdır. Gına (zenginlik), bir şeye ihtiyaç duymamaktır. Bu kavram derece derece söylenir; nitekim “İkimiz de hayatı boyunca kardeşine muhtaç değildir” sözünde olduğu gibi müteallakı ile bilinir, örfle de bilinir. Denilir ki:
فُلَانٌ غَنِيٌّ، بِمَعْنَى لَهُ ثَرْوَةٌ يَسْتَطِيعُ بِهَا تَحْصِيلَ حَاجَاتِهِ مِنْ غَيْرِ فَضْلٍ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ، فَوِجْدَانُ أُجُورِ الْأُجَرَاءِ غِنًى، وَإِنْ كَانَ الْمُسْتَأْجِرُ مُحْتَاجًا إِلَى الْأُجَرَاءِ، لِأَنَّ وِجْدَانَ الْأُجُورِ يَجْعَلُهُ كَغَيْرِ الْمُحْتَاجِ، وَالْغِنَى الْمُطْلَقُ لَا يَكُونُ إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى.
“Falan zengindir”; yani kimsenin minneti olmaksızın ihtiyaçlarını karşılayabileceği bir serveti vardır. Nitekim işçilerin ücretlerine sahip olmak bir zenginliktir; işveren işçilere muhtaç olsa bile ücretleri temin edebilmesi onu muhtaç değilmiş gibi kılar. Mutlak zenginlik ise ancak Allah Teâlâ'ya mahsustur.
وَالْفَقِيرُ: هُوَ الْمُحْتَاجُ إِلَّا أَنَّهُ يُقَالُ افْتَقَرَ إِلَى كَذَا، بِالتَّخْصِيصِ، فَإِذَا قِيلَ: هُوَ فَقِيرٌ، فَمَعْنَاهُ فِي الْعُرْفِ أَنَّهُ كَثِيرُ الِاحْتِيَاجِ إِلَى فَضْلِ النَّاسِ، أَوْ إِلَى الصَّبْرِ عَلَى الْحَاجَةِ لِقِلَّةِ ثَرْوَتِهِ، وَكُلُّ مَخْلُوقٍ فَقِيرٌ فَقْرًا نِسْبِيًّا، قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ [مُحَمَّد: ٣٨] .
Fakîr (الْفَقِيرُ) ise muhtaç olandır; ancak tahsis yoluyla “falanca şeye muhtaç oldu” denilir. Şayet mutlak olarak “O fakirdir” denilirse örfteki manası; servetinin azlığından ötürü insanların ihsanına yahut ihtiyaca sabretmeye fazlaca muhtaç olan kimsedir. Her yaratılmış izafi olarak fakirdir; nitekim Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ } [Muhammed: 38] “Zengin olan Allah'tır, fakir olanlar ise sizlersiniz” buyurmuştur.
وَاسْمُ يَكُنْ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ السِّيَاقِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: قَوَّامِينَ
{ يَكُنْ } fiilinin ismi, bağlamdan anlaşılan bir merciye dönen müstetir (gizli) zamirdir; buna Allah Teâlâ'nın: { قَوَّامِينَ }
بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ
{ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ } “...adaleti titizlikle ayakta tutan, Allah için şahitlik eden kimseler [olun]...”
مِنْ مَعْنَى التَّخَاصُمِ وَالتَّقَاضِي. وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ يَكُنْ أَحَدُ الْخَصْمَيْنِ مِنْ أَهْلِ هَذَا الْوَصْفِ أَوْ هَذَا الْوَصْفِ، وَالْمُرَادُ الْجِنْسَانِ، وَ (أَوْ) لِلتَّقْسِيمِ، وَتَثْنِيَةُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما لِأَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى «غَنِيًّا وَفَقِيرًا» بِاعْتِبَارِ الْجِنْسِ، إِذْ لَيْسَ الْقَصْدُ إِلَى فَرْدٍ مُعَيَّنٍ ذِي غِنًى، وَلَا إِلَى فَرْدٍ مُعَيَّنٍ ذِي فَقْرٍ، بَلْ فَرْدٍ شَائِعٍ فِي هَذَا الْجِنْسِ وَفِي ذَلِكَ الْجِنْسِ.
sözündeki hasımlaşma ve yargılanma manası delalet eder. Takdiri şöyledir: “İki hasımdan biri bu vasfın veya şu vasfın ehlinden olursa...” Burada kastedilen iki cinstir; ev (أَوْ) taksim içindir. { فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } kavlindeki zamirin tesniye (ikil) olması ise cins itibarıyla “zengin ve fakir” kelimelerine dönmesindendir; zira maksat zenginlik sahibi muayyen bir fert veya fakirlik sahibi muayyen bir fert olmayıp bilakis bu cinste ve şu cinste yaygın olan herhangi bir ferttir.
وَقَوْلُهُ: أَنْ تَعْدِلُوا مَحْذُوفٌ مِنْهُ حَرْفُ الْجَرِّ، كَمَا هُوَ الشَّأْنُ مَعَ أَنِ الْمَصْدَرِيَّةِ، فَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ الْمَحْذُوفُ لَامَ التَّعْلِيلِ فَيَكُونُ تَعْلِيلًا لِلنَّهْيِ، أَيْ لَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى لِتَعْدِلُوا، وَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ الْمَحْذُوفُ (عَنْ) ، أَيْ فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى عَنِ الْعَدْلِ، أَيْ مُعْرِضِينَ عَنْهُ.
Allah Teâlâ'nın: { أَنْ تَعْدِلُوا } kavlinde, masdariyet bildiren "en" (أَنْ) edatında olduğu gibi cer harfi hazfedilmiştir. Hazfedilen harfin lâm-ı ta'lîl (gerekçe bildiren lâm) olması muhtemeldir; bu takdirde nehyin illetidir, yani “Adil davranabilmeniz için heva ve hevese uymayın” demektir. Hazfedilen harfin "an" (عَنْ) olması da muhtemeldir; yani “Adaletten yüz çevirerek sakın heva ve hevese uymayın” demektir.
وَقَدْ عَرَفْتُ قَاضِيًا لَا مَطْعَنَ فِي ثِقَتِهِ وَتَنَزُّهِهِ، وَلَكِنَّهُ كَانَ مُبْتَلًى بِاعْتِقَادِ أَنَّ مَظِنَّةَ الْقُدْرَةِ وَالسُّلْطَانِ لَيْسُوا إِلَّا ظَلَمَةً: مِنْ أَغْنِيَاءَ أَوْ رِجَالٍ. فَكَانَ يَعْتَبِرُ هَذَيْنِ الصِّنْفَيْنِ مَحْقُوقَيْنِ فَلَا يَسْتَوْفِي التَّأَمُّلَ مِنْ حُجَجِهِمَا.
Güvenilirliğinde ve dürüstlüğünde hiçbir kusur bulunmayan bir kadı bilirdim; fakat o, -ister zenginler ister erkekler olsun- güç ve kudret sahibi olduğu düşünülen kimselerin mutlaka zalim oldukları inancıyla imtihan edilmişti. Dolayısıyla bu iki sınıfı [peşinen] haksız kabul eder, delillerini etraflıca incelemezdi.
وَبَعْدَ أَنْ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى وَنَهَى وَحَذَّرَ، عَقَّبَ ذَلِكَ كُلَّهُ بِالتَّهْدِيدِ فَقَالَ: وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً.
Allah Teâlâ emrettikten, nehyettikten ve uyardıktan sonra, bütün bunları tehditle pekiştirerek şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Eğer [şahitlik ederken dilinizi] eğer büker veya [şahitlikten] yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: تَلْوُوا- بِلَامٍ سَاكِنَةٍ وَوَاوَيْنِ بَعْدَهَا، أُولَاهُمَا مَضْمُومَةٌ- فَهُوَ مُضَارِعُ لَوَى، وَاللَّيُّ: الْفَتْلُ وَالثَّنْيُ. وَتَفَرَّعَتْ مِنْ هَذَا الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ مَعَانٍ شَاعَتْ فَسَاوَتِ الْحَقِيقَةَ، مِنْهَا: عُدُولٌ عَنْ جَانِبٍ وَإِقْبَالٌ عَلَى جَانِبٍ آخَرَ فَإِذَا عُدِّيَ بِعَنْ فَهُوَ انْصِرَافٌ عَنِ الْمَجْرُورِ بِعَنْ، وَإِذَا عُدِّيَ بِإِلَى فَهُوَ انْصِرَافٌ عَنْ جَانِبٍ كَانَ فِيهِ، وَإِقْبَالٌ عَلَى الْمَجْرُورِ بِعَلَى، قَالَ تَعَالَى: وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ [آل عمرَان: ١٥٣] أَيْ لَا تَعْطِفُونَ عَلَى أَحَدٍ. وَمِنْ مَعَانِيهِ: لَوَى عَنِ الْأَمْرِ تَثَاقَلَ، وَلَوَى أَمْرَهُ عَنِّي أَخْفَاهُ، وَمِنْهَا: لَيُّ اللِّسَانِ، أَيْ تَحْرِيفُ الْكَلَامِ فِي النُّطْقِ بِهِ أَوْ فِي مَعَانِيهِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧٨] ، وَقَوْلِهِ: لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٤٦] .
Cumhur { تَلْوُوا } kelimesini; sakin bir lâm ve ardından ilki zammeli iki vâv ile okumuştur. Bu kelime *levâ* (لَوَى) fiilinin muzarisidir. *Leyy* (اللَّيُّ) ise bükmek ve kıvırmak demektir. Bu hakiki manadan türeyerek yaygınlaşmış ve hakikat derecesine ulaşmış manalar vardır. Bunlardan biri: bir taraftan sapıp başka bir tarafa yönelmektir. Eğer *'an* (عَنْ) ile geçişli olursa, *'an* ile mecrur olan şeyden yüz çevirmek anlamına gelir. Eğer *ilâ* (إِلَى) ile geçişli olursa, bulunduğu taraftan yüz çevirip *'alâ* ile mecrur olana yönelmek demektir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ } [Âl-i İmrân: 153] “...hiç kimseye dönüp bakmıyordunuz...” yani kimseye iltifat etmiyordunuz buyurmuştur. Manalarından biri de: *levâ 'ani'l-emr* (لَوَى عَنِ الْأَمْرِ) işten ağır davranıp geri durdu; *levâ emrahû 'annî* (لَوَى أَمْرَهُ عَنِّي) işini benden gizledi demektir. Bunlardan biri de: dil bükmek (*leyyü'l-lisân*), yani sözü telaffuzunda veya manalarında tahrif etmektir. Bu husus, Âl-i İmrân Suresi'ndeki Allah Teâlâ'nın: { يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ } [78] “...dillerini eğip bükerler...” kavlinde ve bu suredeki: { لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ } [46] “...dillerini eğip bükerek...” kavlinde geçmişti.
فَمَوْقِعُ فِعْلِ تَلْوُوا هُنَا مَوْقِعٌ بَلِيغٌ لِأَنَّهُ صَالِحٌ لِتَقْدِيرِ مُتَعَلِّقِهِ الْمَحْذُوفِ مَجْرُورًا بِحَرْفِ (عَنْ) أَوْ مَجْرُورًا بِحَرْفِ (عَلَى) فَيَشْمَلُ مَعَانِيَ الْعُدُولِ عَنِ الْحَقِّ فِي الْحُكْمِ، وَالْعُدُولِ عَنِ الصِّدْقِ فِي الشَّهَادَةِ، أَوِ التَّثَاقُلِ فِي تَمْكِينِ الْمُحِقِّ مِنْ حَقِّهِ وَأَدَاءِ الشَّهَادَةِ لِطَالِبِهَا، أَوِ الْمِيلِ فِي أَحَدِ الْخَصْمَيْنِ فِي الْقَضَاءِ وَالشَّهَادَةِ. وَأَمَّا الْإِعْرَاضُ فَهُوَ الِامْتِنَاعُ مِنَ الْقَضَاءِ وَمِنْ أَدَاءِ الشَّهَادَةِ وَالْمُمَاطَلَةُ فِي الْحُكْمِ مَعَ ظُهُورِ الْحَقِّ، وَهُوَ غَيْرُ اللَّيِّ كَمَا رَأَيْتَ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَخلف: وَإِنْ تَلْوُوا- بِلَامٍ مَضْمُومَةٍ بَعْدَهَا وَاوٌ سَاكِنَةٌ- فَقِيلَ: هُوَ مُضَارِعُ وَلِيَ
{ تَلْوُوا } fiilinin buradaki konumu oldukça beliğdir; zira hazfedilen müteallakının *'an* (عَنْ) harfiyle mecrur yahut *'alâ* (عَلَى) harfiyle mecrur olarak takdir edilmesine elverişlidir. Dolayısıyla hükümde haktan sapma, şahitlikte doğruluktan ayrılma, hak sahibine hakkını vermede ve talep edene şahitliği eda etmede ağır davranma yahut yargıda ve şahitlikte hasımlardan birine meyil gösterme manalarını kapsar. İ'râza (yüz çevirmeye) gelince, o; yargıda bulunmaktan ve şahitliği yerine getirmekten kaçınmak, hak ortaya çıkmışken hükmü geciktirmektir; bu da gördüğün gibi *leyy*den farklıdır. İbn Âmir, Hamza ve Halef ise: { وَإِنْ تَلْوُوا } kelimesini -zammeli bir lâm ve ardından sakin bir vâv ile- okumuşlardır. Bunun *veliye* (وَلِيَ) fiilinin muzarisi olduğu söylenmiştir,
الْأَمْرَ، أَيْ بَاشَرَهُ. فَالْمَعْنَى: وَإِنْ تَلُوا الْقَضَاءَ بَيْنَ الْخُصُومِ، فَيَكُونُ رَاجِعًا إِلَى قَوْلِهِ: أَنْ تَعْدِلُوا وَلَا يَتَّجِهُ رُجُوعُهُ إِلَى الشَّهَادَةِ، إِذْ لَيْسَ أَدَاءُ الشَّهَادَةِ بِوِلَايَةٍ. وَالْوَجْهُ أَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ تَخْفِيفُ تَلْوُوا نُقِلَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ إِلَى السَّاكِنِ قَبْلَهَا فَالْتَقَى وَاوَانِ سَاكِنَانِ فَحُذِفَ أَحَدُهُمَا، وَيَكُونُ مَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدًا.
yani bir işi üstlenmek, yürütmektir. Bu takdirde mana: “Eğer hasımlar arasında hüküm vermeyi üstlenirseniz...” şeklinde olup Allah Teâlâ'nın: { أَنْ تَعْدِلُوا } kavline raci olur; şahitliğe raci olması ise uygun düşmez, zira şahitlik yapmak bir vilayet (yöneticilik/yetki) değildir. Tercihe şayan olan görüşe göre bu kıraat, { تَلْوُوا } kelimesinin tahfifidir (hafifletilmesidir); vâvın harekesi kendisinden önceki sakin harfe nakledilmiş, böylece iki sakin vâv yan yana gelmiş ve birisi hazfedilmiştir. Dolayısıyla iki kıraatin manası birdir.
وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً كِنَايَةٌ عَنْ وَعِيدٍ، لِأَنَّ الْخَبِيرَ بِفَاعِلِ السُّوءِ، وَهُوَ قَدِيرٌ، لَا يُعْوِزُهُ أَنْ يُعَذِّبَهُ عَلَى ذَلِكَ. وَأُكِّدَتِ الْجُمْلَةُ ب «إنّ» و «كَانَ» .
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “...şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” kavli bir tehditten kinayedir. Zira kötülük işleyeni hakkıyla bilen ve mutlak kudret sahibi olan [Allah], onu bundan dolayı cezalandırmaktan aciz kalmaz. Cümle “inne” (إِنَّ) ve “kâne” (كَانَ) ile tekit edilmiştir.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٣٦]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 136]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١٣٦)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً } (136) “Ey iman edenler! Allah'a, Peygamberine, Peygamberine indirdiği Kitaba ve daha önce indirdiği Kitaba iman edin. Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür.”
تَذْيِيلٌ عُقِّبَ بِهِ أَمْرُ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ يَكُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ عَقِبَ ذَلِكَ بِمَا هُوَ جَامِعٌ لِمَعَانِي الْقِيَامِ بِالْقِسْطِ وَالشَّهَادَةِ لِلَّهِ: بِأَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَكُتُبِهِ، وَيَدُومُوا عَلَى إِيمَانِهِمْ، وَيَحْذَرُوا مَسَارِبَ مَا يُخِلُّ بِذَلِكَ.
Müminlere adaleti ayakta tutan ve Allah için şahitlik eden kimseler olmalarının emredilmesinin ardından getirilmiş bir tezyildir (tamamlayıcı fezlekedir). Allah Teâlâ bunun peşinden, adaleti ayakta tutmanın ve Allah için şahitlik etmenin manalarını kendinde toplayan hususu emretmiştir: Allah'a, peygamberlerine ve kitaplarına iman etmeleri, imanlarında sebat göstermeleri ve buna halel getirecek yollardan sakınmalarıdır.
وَوَصْفُ الْمُخَاطَبِينَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا، وَإِرْدَافُهُ بِأَمْرِهِمْ بِأَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ إِلَى آخِرِهِ يُرْشِدُ السَّامِعَ إِلَى تَأْوِيلِ الْكَلَامِ تَأْوِيلًا يَسْتَقِيمُ بِهِ الْجَمْعُ بَيْنَ كَوْنِهِمْ آمَنُوا وَكَوْنِهِمْ مَأْمُورِينَ بِإِيمَانٍ، وَيَجُوزُ فِي هَذَا التَّأْوِيلِ خَمْسَةُ مَسَالِكَ:
Muhatapların iman etmiş kimseler olarak nitelenmesi ve hemen ardından onlara Allah'a ve peygamberlerine iman etmelerinin emredilmesi vb. hususlar; dinleyeni, onların hem iman etmiş olmaları hem de imana emredilmiş bulunmaları arasındaki birlikteliği tutarlı kılacak bir yoruma yönlendirir. Bu yorumda beş yaklaşım caizdir:
الْمَسْلَكُ الْأَوَّلُ: تَأْوِيلُ الْإِيمَانِ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِأَنَّهُ إِيمَانٌ مُخْتَلٌّ مِنْهُ بَعْضُ مَا يَحِقُّ الْإِيمَانُ بِهِ، فَيَكُونُ فِيهَا خِطَابٌ لِنَفَرٍ مِنَ الْيَهُودِ آمَنُوا، وَهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ، وَأَسَدٌ وَأُسَيْدٌ ابْنَا كَعْبٍ، وَثَعْلَبَةُ بْنُ قَيْسٍ، وَسَلَامُ ابْنُ أُخْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، وَسَلَمَةُ ابْنُ أَخِيهِ، وَيَامِينُ بْنُ يَامِينَ، سَأَلُوا النَّبِيءَ ﷺ أَنْ يُؤْمِنُوا بِهِ وَبِكِتَابِهِ، كَمَا آمَنُوا بِمُوسَى وَبِالتَّوْرَاةِ، وَأَنْ لَا يُؤْمِنُوا بِالْإِنْجِيلِ، كَمَا جَاءَ فِي رِوَايَةِ الْوَاحِدِيِّ عَنِ الْكَلْبِيِّ، وَرَوَاهُ غَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
Birinci yaklaşım: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } kavlindeki imanın, inanılması gereken hususların bir kısmı eksik kalmış bir iman olarak yorumlanmasıdır. Bu takdirde hitap, Yahudilerden iman etmiş bir topluluğadır; bunlar Abdullah b. Selâm, Kâ'b'ın iki oğlu Esed ve Üseyd, Sa'lebe b. Kays, Abdullah b. Selâm'ın kız kardeşinin oğlu Selâm, erkek kardeşinin oğlu Seleme ve Yâmin b. Yâmin'dir. Vâhidî'nin Kelbî'den rivayetinde ve başkalarının İbn Abbâs'tan rivayet ettiği üzere, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Mûsâ'ya ve Tevrat'a inandıkları gibi kendisine ve kitabına iman etmeyi, fakat İncil'e inanmamayı talep etmişlerdi.
الْمَسْلَكُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّأْوِيلُ فِي الْإِيمَانِ الْمَأْمُورِ بِهِ أَنَّهُ إِيمَانٌ كَامِلٌ لَا تَشُوبُهُ كَرَاهِيَةُ بَعْضِ كُتُبِ اللَّهِ، تَحْذِيرًا مِنْ ذَلِكَ. فَالْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ وَصْفَ الَّذِينَ آمَنُوا صَارَ كَاللَّقَبِ لِلْمُسْلِمِينَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَمَا عُطِفَ عَلَى اسْمِهِ هُنَا، فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَقْصُودَ بِأَمْرِهِمْ بِذَلِكَ: إِمَّا زِيَادَةُ تَقْرِيرِ مَا يَجِبُ الْإِيمَانُ بِهِ، وَتَكْرِيرُ اسْتِحْضَارِهِمْ إِيَّاهُ حَتَّى لَا يَذْهَلُوا عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ اهْتِمَامًا بِجَمِيعِهِ وَإِمَّا النَّهْيُ عَنْ إِنْكَارِ الْكِتَابِ الْمُنَزَّلِ عَلَى
İkinci yaklaşım: Emredilen imanın, bundan sakındırmak maksadıyla, Allah'ın bazı kitaplarına karşı hoşnutsuzluğun karışmadığı kâmil bir iman olarak yorumlanmasıdır. Bu durumda hitap Müslümanlaradır; zira "iman edenler" vasfı Müslümanlar için bir unvan gibi olmuştur. Kuşkusuz müminler Allah'a ve burada O'nun ismine atfedilen şeylere zaten iman etmişlerdir. Zahir olan odur ki kendilerine bunun emredilmesindeki maksat: ya iman edilmesi gereken şeylerin pekiştirilmesi ve hepsine verilen ehemmiyetten ötürü hiçbirini unutmamaları için zihinlerinde tekrar tekrar canlandırılmasıdır ya da...
مُوسَى وَإِنْكَارِ نُبُوءَتِهِ، لِئَلَّا يَدْفَعَهُمْ بُغْضُ الْيَهُودِ وَمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُمْ مِنَ الشَّنَآنِ إِلَى مُقَابَلَتِهِمْ بِمِثْلِ مَا يُصَرِّحُ بِهِ الْيَهُودُ مِنْ تَكْذِيبِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَإِنْكَارِ نُزُولِ الْقُرْآنِ وَإِمَّا أُرِيدَ بِهِ التَّعْرِيضُ بِالَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ
Mûsâ'ya [indirilen kitabı] ve onun peygamberliğini inkâr etmekten nehyedilmeleridir; ta ki Yahudilere duyulan öfke ve aralarındaki husumet, onları Yahudilerin Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaları ve Kur'an'ın indirilişini inkâr etmeleri gibi açıkça yaptıkları tavırla karşılık vermeye sevk etmesin. Yahut bununla Allah'a ve peygamberlerine iman ettiklerini iddia eden kimselere üstü kapalı bir gönderme yapılması kastedilmiştir;
ثُمَّ يُنْكِرُونَ نُبُوءَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَيُنْكِرُونَ الْقُرْآنَ، حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ، وَيَكْرَهُونَ بَعْضَ الْمَلَائِكَةِ لِذَلِكَ، وَهُمُ الْيَهُودُ، وَالتَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَكْمَلُ الْأُمَمِ إِيمَانًا، وَأَوْلَى النَّاسِ بِرُسُلِ اللَّهِ وَكُتُبِهِ، فَهُمْ أَحْرِيَاءُ بِأَنْ يَسُودُوا غَيْرَهُمْ لِسَلَامَةِ إِيمَانِهِمْ مِنْ إِنْكَارِ فَضَائِلِ أَهْلِ الْفَضَائِلِ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ عَقِبَهُ «وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ» ، وَيَزِيدُ ذَلِكَ تَأْيِيدًا أَنَّهُ قَالَ: وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَعَطَفَهُ عَلَى الْأَشْيَاءِ الَّتِي مَنْ يَكْفُرُ بِهَا فَقَدْ ضَلَّ، مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَأْمُرِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْإِيمَانِ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ فِيمَا أَمَرَهُمْ بِهِ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ بِهِ يُشَارِكُهُمْ فِيهِ الْيَهُودُ فَلَمْ يَذْكُرْهُ فِيمَا يَجِبُ الْإِيمَانُ بِهِ، وَذَكَرَهُ بَعْدَ ذَلِكَ تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ.
ki onlar içlerindeki haset sebebiyle Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini ve Kur'an'ı inkâr ederler, bundan ötürü bazı meleklere de buğzederler; bunlar Yahudilerdir. Aynı zamanda Müslümanların iman bakımından ümmetlerin en kâmili, Allah'ın peygamberlerine ve kitaplarına sahip çıkmada insanların en layığı olduklarına, fazilet ehlinin faziletlerini inkâr etmekten imanlarının selamette olması sebebiyle başkalarına önder olmaya en layık bulunduklarına dikkat çekmektir. Hemen ardından gelen: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ } “Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını... inkâr ederse” buyruğu buna delalet eder. Bunu daha da teyit eden husus; Allah Teâlâ'nın { وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “ve ahiret gününü” kavlini, inkâr eden kimsenin sapmış olacağı şeylere atfetmiş olmasıdır; oysa müminlere emrettiği şeyler arasında ahiret gününe imanı zikretmemiştir. Çünkü ona imanda Yahudiler de onlara ortak olduğu için, iman edilmesi gereken [özel] hususlar arasında zikretmemiş, bilahare müşriklere tarizde bulunmak (dokundurmak) için zikretmiştir.
الْمَسْلَكُ الثَّالِثُ: أَنْ يُرَادَ بِالْأَمْرِ بِالْإِيمَانِ الدَّوَامُ عَلَيْهِ تَثْبِيتًا لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ، وَتَحْذِيرًا لَهُمْ مِنَ الِارْتِدَادِ، فَيَكُونُ هَذَا الْأَمْرُ تَمْهِيدًا وَتَوْطِئَةً لِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ، وَلِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا [النِّسَاء: ١٣٧] الْآيَةَ.
Üçüncü yaklaşım: İman emrinden maksadın, onları bu hususta sabit kılmak ve dinden dönmekten sakındırmak için imanda devamlılık olmasıdır. Böylece bu emir, { وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ } “Kim Allah'ı, meleklerini... inkâr ederse” buyruğuna ve { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا } [Nisâ: 137] “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenler...” ayetine bir hazırlık ve zemin teşkil eder.
الْمَسْلَكُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْخِطَابَ لِلْمُنَافِقِينَ، يَعْنِي: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ أَخْلِصُوا إِيمَانَكُمْ حَقًّا.
Dördüncü yaklaşım: Hitabın münafıklara yönelik olmasıdır; yani: “Ey imanı zahirde gösterenler! İmanınızı hakiki manada ihlaslı kılın” demektir.
الْمَسْلَكُ الْخَامِسُ: رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ تَأْوِيلُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: آمِنُوا بِاللَّهِ بِأَنَّهُ طَلَبٌ لِثَبَاتِهِمْ عَلَى الْإِيمَانِ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ، وَاخْتَارَهُ الْجُبَّائِيُّ. وَهُوَ الْجَارِي عَلَى أَلْسِنَةِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَبِنَاءً عَلَيْهِ جَعَلُوا الْآيَةَ شَاهِدًا لِاسْتِعْمَالِ صِيغَةِ الْأَمْرِ فِي طَلَبِ الدَّوَامِ. وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ الْجِنْسُ، وَالتَّعْرِيفُ لِلِاسْتِغْرَاقِ يَعْنِي: وَالْكُتُبُ الَّتِي أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ قَبْلِ الْقُرْآنِ، وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ بَعْدَهُ «وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ» .
Beşinci yaklaşım: Hasan'dan [el-Basrî], { آمَنُوا بِاللَّهِ } kavlindeki emrin, bulundukları iman üzere sebat göstermelerini talep etmek olduğu yönünde tevil rivayet edilmiştir; Cübbâî de bu görüşü tercih etmiştir. İlim ehlinin dilinde yaygın olan da budur ve buna binaen ayeti, emir sîgasının devamlılık talebinde kullanılmasına şahit göstermişlerdir. Daha önce indirilen kitaptan kastedilen cinstir; [kelimenin başındaki] marifelik takısı istiğrak (kapsayıcılık) içindir, yani “Allah'ın Kur'an'dan önce indirdiği kitaplar” demektir; bunu hemen ardından gelen { وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ } “...kitaplarını ve peygamberlerini...” kavli de teyit etmektedir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ. وَعَاصِمٌ. وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ: «نَزَّلَ- وَأنزل» - كِلَيْهِمَا بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ- وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو- بِالْبِنَاءِ لِلنَّائِبِ-.
Nâfi', Âsım, Hamza, Kisâî, Ebû Ca'fer, Ya'kûb ve Halef: { نَزَّلَ } ve { أَنْزَلَ } kelimelerini her ikisinde de malum (etken) sîgayla okumuşlardır. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr ise meçhul (edilgen) sîgayla okumuşlardır.
وَجَاءَ فِي صِلَةِ وَصْفِ الْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ بِصِيغَةِ التَّفْعِيلِ، وَفِي صِلَةِ الْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ بِصِيغَةِ الْإِفْعَالِ تَفَنُّنًا، أَوْ لِأَنَّ الْقُرْآنَ حِينَئِذٍ بِصَدَدِ النُّزُولِ نُجُومًا، وَالتَّوْرَاةَ يَوْمَئِذٍ قَدِ انْقَضَى نُزُولُهَا. وَمَنْ قَالَ: لِأَنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ مُنَجَّمًا بِخِلَافِ غَيْرِهِ مِنَ الْكُتُبِ فَقَدْ أَخْطَأَ إِذْ لَا يُعْرَفُ كِتَابٌ نَزَلَ دفْعَة وَاحِدَة.
Peygamberine indirilen kitabın sıla cümlesinde tef'îl babının ({ نَزَّلَ }), daha önce indirilen kitabın sıla cümlesinde ise if'âl babının ({ أَنْزَلَ }) gelmesi, üslup çeşitliliği (tefennün) gayesiyledir yahut Kur'an o sırada parça parça inmekte olduğu, Tevrat'ın inişi ise o gün itibarıyla tamamlanmış bulunduğu içindir. “Kur'an diğer kitapların aksine parça parça indirildiği için böyle gelmiştir” diyen kimse yanılmıştır; zira bir defada toptan indirildiği bilinen hiçbir kitap yoktur.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٣٧]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 137]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً (١٣٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً } (137) “Şüphesiz iman edip sonra inkâr eden, sonra tekrar iman edip tekrar inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranları Allah bağışlayacak değildir; onları hiçbir yola da iletecek değildir.”
اسْتِئْنَافٌ عَنْ قَوْلِهِ: وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ [النِّسَاء: ١٣٦] الْآيَةَ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْكُفْرُ كَمَا عَلِمْتَ، فَمَا ظَنُّكَ بِكُفْرٍ مُضَاعَفٍ يُعَاوِدُهُ صَاحِبُهُ بَعْدَ أَنْ دَخَلَ فِي الْإِيمَانِ، وَزَالَتْ عَنْهُ عَوَائِقُ الِاعْتِرَافِ بِالصِّدْقِ، فَكُفْرُهُ بِئْسَ الْكُفْرُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ أَشَارَتْ إِلَى الْيَهُودِ لِأَنَّهُمْ آمَنُوا بِمُوسَى ثُمَّ كَفَرُوا بِهِ إِذْ عَبَدُوا الْعِجْلَ، ثُمَّ آمَنُوا بِمُوسَى ثُمَّ كَفَرُوا بِعِيسَى ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا بِمُحَمَّدٍ، وَعَلَيْهِ فَالْآيَةُ تَكُونُ مِنَ الذَّمِّ الْمُتَوَجِّهِ إِلَى الْأُمَّةِ بِاعْتِبَارِ فِعْلِ سَلَفِهَا، وَهُوَ بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْآيَةَ حُكْمٌ لَا ذَمٌّ، لِقَوْلِهِ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ فَإِنَّ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْيَهُودِ كَفَرُوا إِذْ عَبَدُوا الْعِجْلَ، وَلَكِنَّهُمْ تَابُوا فَمَا اسْتَحَقُّوا عَدَمَ الْمَغْفِرَةِ وَعَدَمَ الْهِدَايَةِ، كَيْفَ وَقَدْ قِيلَ لَهُمْ فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: فَتابَ عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَة: ٥٤] ، وَلِأَنَّ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنْهُمْ مَا عَبَدُوا الْعِجْلَ حَتَّى يُعَدَّ عَلَيْهِمُ الْكُفْرُ الْأَوَّلُ، عَلَى أَنَّ الْيَهُودَ كَفَرُوا غَيْرَ مَرَّةٍ فِي تَارِيخِهِمْ فَكَفَرُوا بَعْدَ مَوْتِ سُلَيْمَانَ وَعَبَدُوا الْأَوْثَانَ، وَكَفَرُوا فِي زَمَنِ بُخْتُنَصَّرَ. وَالظَّاهِرُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ أَنْ لَا يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً أَنَّهُمْ كَفَرُوا كَفْرَةً أُخْرَى، بَلِ الْمُرَادُ الْإِجْمَالُ، أَيْ ثُمَّ كَفَرُوا بَعْدَ ذَلِكَ، كَمَا يَقُولُ الْوَاقِفُ: وَأَوْلَادُهُمْ وَأَوْلَادُ أَوْلَادِهِمْ وَأَوْلَادُ أَوْلَادِ أَوْلَادِهِمْ لَا يُرِيدُ بِذَلِكَ الْوُقُوفَ عِنْدَ الْجِيلِ الثَّالِثِ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ الَّذِينَ عُرِفَ مِنْ دَأْبِهِمُ الْخِفَّةُ إِلَى تَكْذِيبِ الرُّسُلِ، وَإِلَى خَلْعِ رِبْقَةِ الدِّيَانَةِ، هُمْ قَوْمٌ لَا يُغْفَرُ لَهُمْ صُنْعُهُمْ إِذْ كَانَ ذَلِكَ عَنِ اسْتِخْفَافٍ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ } [Nisâ: 136] ayetinden sonra gelen bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır). Çünkü küfür bildiğin gibi olunca, imana girdikten ve doğruluğu itiraf etmenin önündeki engeller kalktıktan sonra sahibinin tekrar tekrar döndüğü katmerli bir küfür hakkında ne düşünürsün? Böyle birinin küfrü ne kötü bir küfürdür! Bu ayetin Yahudilere işaret ettiği de söylenmiştir; zira onlar Mûsâ'ya iman etmiş, sonra buzağıya taparak onu inkâr etmiş, sonra tekrar Mûsâ'ya iman etmiş, sonra Îsâ'yı inkâr etmiş, sonra da Muhammed'i inkâr ederek küfürlerini artırmışlardır. Bu takdire göre ayet, geçmişlerinin fiili sebebiyle bir kavme yöneltilen kınama kabilinden olur. Ancak bu uzak bir ihtimaldir; çünkü ayet kınama değil bir hükümdür; nitekim Allah Teâlâ { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } “Allah onları bağışlayacak değildir” buyurmuştur. Oysa Yahudilerin ilk nesli buzağıya taptıklarında inkâr etmişler, fakat tövbe etmişlerdi; dolayısıyla bağışlanmamayı ve hidayete erdirilmemeyi hak etmemişlerdi. Nasıl hak etsinler ki, kendilerine: { فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ } ... { فَتابَ عَلَيْكُمْ } [Bakara: 54] “...Yaratıcınıza tövbe edin... O da tövbelerinizi kabul buyurdu” denilmiştir. Ayrıca sonraki nesiller buzağıya tapmamışlardır ki bu onlar aleyhine birinci küfür sayılsın. Kaldı ki Yahudiler tarihlerinde defalarca inkâr etmişlerdir; Süleyman'ın vefatından sonra inkâr edip putlara tapmışlar, Buhtunnasr zamanında da inkâr etmişlerdir. Bu tevil üzere zahir olan şudur ki { ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } kavlinden maksat başka bir küfür işlemeleri değil, icmâldir (genel bir ifadedir); yani “sonra bundan sonra da inkâr ettiler” demektir. Nitekim vakfeden kimsenin: “Çocukları, çocuklarının çocukları ve çocuklarının çocuklarının çocukları...” demesi gibi ki bununla üçüncü nesilde durmayı kastetmez. Ayetten murat ise şudur: Peygamberleri yalanlamaya ve din bağını boynundan çıkarıp atmaya teşne olmalarıyla bilinen kimseler, bu tavırları Allah'ı ve peygamberlerini hafife almaktan kaynaklandığı için yaptıkları bağışlanmayacak olan bir topluluktur.
وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ إِذْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ إِذَا لَقُوا الْمُؤْمِنِينَ، فَإِذَا رَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ كَفَرُوا، وَلَا قَصْدَ حِينَئِذٍ إِلَى عَدَدِ الْإِيمَانَاتِ وَالْكَفَرَاتِ. وَعِنْدِي: أَنَّهُ يَعْنِي أَقْوَامًا مِنَ الْعَرَبِ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ كَانُوا يَتَّجِرُونَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَيُؤْمِنُونَ، فَإِذَا رَجَعُوا إِلَى مَكَّةَ كَفَرُوا وَتَكَرَّرَ مِنْهُمْ ذَلِكَ، وَهُمُ الَّذِينَ ذُكِرُوا عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ [النِّسَاء: ٨٨] .
Bir görüşe göre de ayet münafıklar hakkında inmiştir; zira onlar müminlerle karşılaştıklarında iman ediyor, kendi kavimlerine döndüklerinde ise inkâr ediyorlardı. Bu takdirde iman ve inkârların sayısını kastetmek söz konusu değildir. Bana göre ise ayet, Mekke halkından olup Medine'ye ticaret için gelen, geldiklerinde iman eden, Mekke'ye döndüklerinde ise inkâr eden ve bu durumları tekerrür eden birtakım Arap topluluklarını kastetmektedir. Bunlar, { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ } [Nisâ: 88] kavlinin tefsirinde zikredilen kimselerdir.
وَعَلَى الْوُجُوهِ كُلِّهَا فَاسْمُ الْمَوْصُولِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ ... كَفَرُوا مُرَادٌ مِنْهُ فَرِيقٌ مَعْهُودٌ، فَالْآيَةُ وَعِيدٌ لَهُمْ وَنِذَارَةٌ بِأَنَّ اللَّهَ حَرَمَهُمُ الْهُدَى فَلَمْ يَكُنْ لِيَغْفِرَ لَهُمْ، لِأَنَّهُ حَرَمَهُمْ سَبَبَ الْمَغْفِرَةِ، وَلِذَلِكَ لَمْ تَكُنِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَنَّ مِنْ أَحْوَالِ الْكُفْرِ مَا لَا يَنْفَعُ الْإِيمَانُ بَعْدَهُ. فَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ يَجُبُّ مَا قَبْلَهُ، وَلَوْ كَفَرَ الْمَرْءُ مِائَةَ مَرَّةٍ، وَأَنَّ التَّوْبَةَ مِنَ الذُّنُوبِ كَذَلِكَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ شِبْهُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي آلِ عِمْرَانَ [١٩٠] وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ.
Bütün bu ihtimallere göre, { إِنَّ الَّذِينَ ... كَفَرُوا } kavlindeki ism-i mevsul ile bilinen muayyen bir zümre kastedilmiştir. Dolayısıyla ayet, Allah'ın onları hidayetten mahrum bıraktığına ve mağfiret sebebinden mahrum ettiği için onları bağışlamayacağına dair bir tehdit ve uyarıdır. Bu sebeple ayet, küfrün halleri arasında sonrasında imanın fayda vermeyeceği bir hal bulunduğuna delalet etmez. Zira Müslümanlar, kişi yüz defa inkâr etse bile imanın kendisinden öncekileri silip süpürdüğüne ve günahlardan tövbenin de böyle olduğuna icma etmişlerdir. Bu ayetin bir benzeri Âl-i İmrân [90] Suresi'nde: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir” şeklinde geçmişti.
فَإِنْ قُلْتَ: إِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهَؤُلَاءِ الْقَوْمُ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وَأَخْبَرَ بِنَفْيِ أَنْ يَهْدِيَهُمْ وَأَنْ يَغْفِرَ لَهُمْ، فَإِذَنْ لَا فَائِدَةَ فِي الطَّلَبِ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْمِنُوا بَعْدَ هَذَا الْكَلَامِ، فَهَلْ هُمْ مَخْصُوصُونَ مِنْ آيَاتِ عُمُومِ الدَّعْوَةِ.
Eğer dersen ki: “Durum böyle olunca, bu topluluğun iman etmeyeceğini Allah bilmiş, onları hidayete erdirmeyeceğini ve bağışlamayacağını haber vermiştir; öyleyse bu sözden sonra onlardan iman etmelerini istemenin hiçbir faydası yoktur. Acaba onlar davetin umumiyetini bildiren ayetlerden tahsis edilmiş (hariç tutulmuş) midir?”
قُلْتُ: الْأَشْخَاصُ الَّذِينَ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، كَأَبِي جَهْلٍ، وَلَمْ يُخْبِرْ نَبِيئَهُ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ فَهُمْ مُخَاطَبُونَ بِالْإِيمَانِ مَعَ عُمُومِ الْأُمَّةِ، لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ تَعَالَى بِعَدَمِ إِيمَانِهِمْ لَمْ يُنْصَبْ عَلَيْهِ أَمَارَةٌ، كَمَا عُلِمَ مِنْ مَسْأَلَةِ (التَّكْلِيف بالمحال الْعَارِض) فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، وَأَمَّا هَؤُلَاءِ فَلَوْ كَانُوا مَعْرُوفِينَ بِأَعْيَانِهِمْ لَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ صَارِفَةً عَنْ دَعْوَتِهِمْ إِلَى الْإِيمَانِ بَعْدُ، وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا مَعْرُوفِينَ بِأَعْيَانِهِمْ فَالْقَوْلُ فِيهِمْ كَالْقَوْلِ فِيمَنْ عَلِمَ اللَّهُ عَدَمَ إِيمَانِهِ وَلَمْ يُخْبِرْ بِهِ، وَلَيْسَ ثَمَّةَ ضَابِطٌ يَتَحَقَّقُ بِهِ أَنَّهُمْ دُعُوا بِأَعْيَانِهِمْ إِلَى الْإِيمَانِ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ وَنَحْوِهَا.
Derim ki: Allah'ın iman etmeyeceklerini bildiği fakat peygamberine iman etmeyeceklerini haber vermediği Ebû Cehil gibi şahıslar, ümmetin geneliyle birlikte imanla muhataptırlar. Çünkü Allah Teâlâ'nın onların iman etmeyeceğine dair ilmine bir alamet konulmamıştır; nitekim bu husus fıkıh usulündeki “arızî muhal ile mükellef tutma” (*et-teklîfü bi'l-muhâli'l-ârız*) meselesinden bilinmektedir. Bunlara gelince; şayet şahısları bizzat bilinmiş olsaydı, bu ayet bundan sonra onları imana davet etmekten menederdi. Şayet şahısları bizzat bilinmiyorsa, onlar hakkındaki hüküm de Allah'ın iman etmeyeceğini bildiği fakat bunu bildirmediği kimseler hakkındaki hüküm gibidir. Kaldı ki bu ayet ve benzerlerinden sonra onların bizzat imana davet edildiklerini kesinleştirecek bir kural da yoktur.
وَالنَّفْيُ فِي قَوْلِهِ: لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ أَبْلَغُ مِنْ: لَا يَغْفِرُ اللَّهُ لَهُمْ، لِأَنَّ أَصْلَ وَضْعِ هَذِهِ الصِّيغَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ اسْمَ كَانَ لَمْ يُجْعَلْ لِيَصْدُرَ مِنْهُ خَبَرُهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي لَمْ يُجْعَلُ لِشَيْءٍ يَكُونُ نَابِيًا عَنْهُ، لِأَنَّهُ ضِدُّ طَبْعِهِ، وَلَقَدْ أَبْدَعَ النُّحَاةُ فِي تَسْمِيَةِ اللَّامِ الَّتِي بَعْدَ كَانَ الْمَنْفِيَّةِ (لَام الْجُحُود) .
{ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } kavlindeki nefy (olumsuzluk), { لَا يَغْفِرُ اللَّهُ لَهُمْ } ifadesinden daha beliğdir. Çünkü bu kalıbın asıl vazediliş amacı, *kâne*nin isminin, haberinin kendisinden sâdır olması için var edilmediğine delalet etmesidir. Kuşkusuz bir şey için var edilmemiş olan şey, tabiatına zıt olduğu için ondan uzak durur. Nahiv âlimleri olumsuz *kâne*den sonra gelen lâm harfini “lâm-ı cuhûd” (inkâr/şiddetli nefiy lâmı) olarak isimlendirmekle pek isabetli davranmışlardır.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٣٨ إِلَى ١٤١]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 138-141]
بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٣٨) الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً (١٣٩) وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً (١٤٠) الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً (١٤١)
{ بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً * الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً * وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً * الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً } (138-141) “Münafıklara, kendileri için elem verici bir azap olduğunu müjdele! Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir. Onların yanında izzet mi arıyorlar? Şüphesiz bütün izzet Allah'a aittir. Oysa Allah size Kitapta: 'Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla bir arada oturmayın; yoksa siz de onlar gibi olursunuz' diye indirmişti. Şüphesiz Allah, münafıkların ve kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır. Onlar sizi gözetleyip duranlardır. Eğer size Allah'tan bir fetih (zafer) nasip olursa: 'Biz sizinle beraber değil miydik?' derler. Şayet kâfirlere bir pay düşerse: 'Size üstünlük sağlayıp da sizi müminlerden korumadık mı?' derler. Artık Allah, kıyamet gününde aranızda hükmünü verecektir. Allah, müminlerin aleyhine kâfirlere asla bir yol vermeyecektir.”
اسْتِئْنَاف ابتدائي ناشىء عَنْ وَصْفِ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا، فَإِنَّ أُولَئِكَ كَانُوا مُظْهِرِينَ الْكُفْرَ بِمُحَمَّدٍ- ﷺ، وَكَانَ ثَمَّةَ طَائِفَةٌ تُبْطِنُ الْكُفْرَ وَهُمْ أَهْلُ النِّفَاقِ، وَلَمَّا كَانَ التَّظَاهُرُ بِالْإِيمَانِ ثُمَّ تَعْقِيبُهُ بِالْكُفْرِ ضَرْبًا مِنَ التَّهَكُّمِ بِالْإِسْلَامِ وَأَهْلِهِ، جِيءَ فِي جَزَاءِ عَمَلِهِمْ بِوَعِيدٍ مُنَاسِبٍ لِتَهَكُّمِهِمْ بِالْمُسْلِمِينَ، فَجَاءَ بِهِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّهَكُّمِ إِذْ قَالَ: بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ، فَإِنَّ الْبِشَارَةَ هِيَ الْخَبَرُ بِمَا يَفْرَحُ الْمُخْبَرُ بِهِ، وَلَيْسَ الْعَذَابُ كَذَلِكَ، وَلِلْعَرَبِ فِي التَّهَكُّمِ أَسَالِيبُ كَقَوْلِ شَقِيقِ ابْن سُلَيْكٍ الْأَسَدِيِّ:
İman edip sonra inkâr eden, sonra tekrar iman edip inkâr eden, sonra da küfürlerini artıran kimselerin vasfedilmesinden doğan iptidâî bir istînâftır. Zira onlar Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr ettiklerini açığa vuruyorlardı; orada küfrü gizleyen bir topluluk daha vardı ki onlar nifak ehliydi. İman gösterisinde bulunup ardından inkâra dönmek İslam ve ehline karşı bir nevi alay/istihza olduğundan, amellerinin cezasında Müslümanlarla alay etmelerine uygun bir tehdit getirilmiştir. Bu sebeple: { بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ } “Münafıklara müjdele” buyrularak istihza yoluyla getirilmiştir; zira tebşir (müjde), muhatabın sevineceği bir şeyi haber vermektir, azap ise böyle değildir. Arapların istihza konusunda muhtelif üslupları vardır; nitekim Şakîk b. Süleyk el-Esedî şöyle demiştir:
أَتَانِي مِنْ أَبِي أنس وَعِيد ... فسلىّ لِغَيْظَةِ الضَّحَّاكِ جِسْمِي
“Ebû Enes'ten bana bir tehdit ulaştı, Dahhâk'ın öfkesi ise bedenimi rahatlatıp teselli etti.”
وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
Nâbiğa'nın şu sözü gibi:
فَإِنَّكَ سَوْفَ تَحْلُمُ أَوْ تَنَاهَى ... إِذَا مَا شِبْتَ أَوْ شَابَ الْغُرَابُ
“Sen yaşlandığında yahut karga ağardığında akıllanacak veya [kötülükten] vazgeçeceksin.”
وَقَوْلِ ابْنِ زَيَّابَةَ:
İbn Zeyyâbe'nin şu sözü gibi:
نُبِّئْتُ عَمْرًا غَارِزًا رَأْسَهُ ... فِي سِنَةٍ يُوعِدُ أَخْوَالَهُ
“Haber aldım ki Amr, uyuklarken başını eğmiş, dayılarını tehdit ediyormuş.”
وَتِلْكَ مِنْهُ غَيْرُ مَأْمُونَةٍ ... أَنْ يَفْعَلَ الشَّيْءَ إِذَا قَالَهُ
“O bir şey söylediğinde onu yapması, ondan hiç beklenmeyecek bir şeydir!”
وَمَجِيءُ صِفَتِهِمْ بِطَرِيقَةِ الْمَوْصُولِ لِإِفَادَةِ تَعْلِيلِ اسْتِحْقَاقِهِمُ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ، أَيْ لِأَنَّهُمُ اتَّخَذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ، أَيِ اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ لِأَجْلِ مُضَادَّةِ الْمُؤْمِنِينَ.
Onların sıfatının mevsul yoluyla gelmesi, elem verici azabı hak edişlerinin illetini bildirmek içindir; yani müminleri bırakıp kâfirleri dost edindikleri, diğer bir deyişle müminlere düşmanlık etmek amacıyla onları dost edindikleri içindir.
وَالْمُرَادُ بِالْكَافِرِينَ مُشْرِكُو مَكَّةَ، أَوْ أَحْبَارُ الْيَهُودِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَبْقَ بِالْمَدِينَةِ مُشْرِكُونَ صُرَحَاءُ فِي وَقْتِ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ، فَلَيْسَ إِلَّا مُنَافِقُونَ وَيَهُودُ. وَجُمْلَةُ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ بِاعْتِبَارِ الْمَعْطُوفِ وَهُوَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ وَقَوْلُهُ: أَيَبْتَغُونَ هُوَ مَنْشَأُ الِاسْتِئْنَافِ، وَفِي ذَلِكَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْمُنَافِقِينَ لَمْ تَكُنْ مُوَالَاتُهُمْ لِلْمُشْرِكِينَ لِأَجْلِ الْمُمَاثَلَةِ فِي الدِّينِ وَالْعَقِيدَةِ، لِأَنَّ مُعْظَمَ الْمُنَافِقِينَ مِنَ الْيَهُودِ، بَلِ اتَّخَذُوهُمْ لِيَعْتَزُّوا بِهِمْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَإِيمَاءً إِلَى أَنَّ الْمُنَافِقِينَ شَعَرُوا بِالضَّعْفِ فَطَلَبُوا الِاعْتِزَازَ، وَفِي ذَلِكَ نِهَايَةُ التَّجْهِيلِ وَالذَّمِّ. وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ وَتَوْبِيخٌ، وَلِذَلِكَ صَحَّ التَّفْرِيعُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً أَيْ لَا عِزَّةَ إِلَّا بِهِ، لِأَنَّ الِاعْتِزَازَ بِغَيْرِهِ بَاطِلٌ. كَمَا قِيلَ: مَنِ اعْتَزَّ بِغَيْرِ اللَّهِ هَانَ.
Kâfirlerden maksat Mekke müşrikleri yahut Yahudi hahamlarıdır; çünkü bu surenin indiği sırada Medine'de açıkça müşrik olan kimse kalmamıştı; yalnızca münafıklar ve Yahudiler vardı. { أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ } cümlesi, matuf olan { فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ } kısmı itibarıyla beyânî bir istînâftır; { أَيَبْتَغُونَ } kavli ise istînâfın menşeidir. Bunda, münafıkların müşriklerle dostluğunun din ve akidedeki benzerlik sebebiyle olmadığına -zira münafıkların çoğu Yahudilerdendi-, bilakis müminlere karşı onlarla güç kazanmak için onları dost edindiklerine ve münafıkların zayıflık hissedip izzet arayışına girdiklerine bir ima vardır; bu da onları son derece ahmak yerine koyma ve kınamadır. İstifham inkâr ve azarlama içindir; bu sebeple de arkasından { فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “...şüphesiz bütün izzet Allah'a aittir” şeklinde bir netice çıkarılması sahih olmuştur; yani O'ndan başka izzet yoktur, zira O'ndan başkasıyla izzet aramak batıldır. Nitekim: “Allah'tan başkasıyla izzet arayan zelil olur” denilmiştir.
وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْكَافِرِينَ الْيَهُودَ فَالِاسْتِفْهَامُ تَهَكُّمٌ بِالْفَرِيقَيْنِ كَقَوْلِ الْمَثَلِ: كَالْمُسْتَغِيثِ مِنَ الرَّمْضَاءِ بِالنَّارِ. وَهَذَا الْكَلَامُ يُفِيدُ التَّحْذِيرَ مِنْ مُخَالَطَتِهِمْ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ.
Eğer kâfirlerden murat Yahudiler ise, istifham her iki fırkayla da alay etmektir; şu meselde dendiği gibi: “Kızgın kumdan kaçıp ateşe sığınan kimse misali.” Bu ifade, kinaye yoluyla onlarla içli dışlı olmaktan sakındırmayı ifade eder.
وَجُمْلَةُ وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ إِلَخْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ تَذْكِيرًا لِلْمُسْلِمِينَ بِمَا كَانُوا أُعْلِمُوا بِهِ مِمَّا يُؤَكِّدُ التَّحْذِيرَ مِنْ مُخَالَطَتِهِمْ، فَضَمِيرُ الْخِطَابِ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَضَمَائِرُ الْغَيْبَةِ إِلَى الْمُنَافِقِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ (يَتَّخِذُونَ) ، فَيَكُونُ ضَمِيرُ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ خِطَابًا لِأَصْحَابِ الصِّلَةِ مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ [النِّسَاء: ١٣٩] عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ، كَأَنَّهُمْ بَعْدَ أَنْ أُجْرِيَتْ عَلَيْهِمُ الصِّلَةُ صَارُوا مُعَيَّنِينَ مَعْرُوفِينَ، فَالْتُفِتَ إِلَيْهِمْ بِالْخِطَابِ، لِأَنَّهُمْ يَعْرِفُونَ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ تِلْكَ الصِّلَةِ، فَلَعَلَّهُمْ أَنْ يُقْلِعُوا عَنْ مُوَالَاةِ الْكَافِرِينَ. وَعَلَيْهِ فَضَمِيرُ الْخِطَابِ لِلْمُنَافِقِينَ، وَضَمَائِرُ الْغَيْبَةِ لِلْكَافِرِينَ، وَالَّذِي نُزِّلَ فِي الْكِتَابِ هُوَ آيَاتٌ نَزَلَتْ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ فِي الْقُرْآنِ: فِي شَأْنِ كُفْرِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ
{ وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ } ... cümlesinin, münafıklarla içli dışlı olmaktan sakındırmayı teyit eden ve Müslümanlara önceden bildirilmiş hususları hatırlatmak üzere { بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ } cümlesine matuf olması caizdir. Bu takdirde hitap zamiri müminlere, gaip zamirleri ise münafıklara yöneliktir. Cümlenin { يَتَّخِذُونَ } fiilindeki zamirden hâl konumunda olması da caizdir; bu durumda { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ } kavlindeki hitap zamiri, iltifat sanatı yoluyla { الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ } [Nisâ: 139] kavlindeki sılanın sahiplerine yönelik bir hitap olur. Sanki bu sıla kendilerine uygulandıktan sonra belirli ve tanınır hale gelmişler, onlar da bu sılanın sahibi olduklarını bildikleri için -belki kâfirleri dost edinmekten vazgeçerler diye- kendilerine hitapla iltifat edilmiştir. Buna göre hitap zamiri münafıklara, gaip zamirleri ise kâfirlere aittir. Kitapta indirilen husus ise, bu surenin inişinden önce Kur'an'da inmiş olan kâfirlerin ve münafıkların inkârı...
وَاسْتِهْزَائِهِمْ.
ve alay etmeleri hakkındaki ayetlerdir.
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ الَّذِي أُحِيلَ عَلَيْهِ هُنَا هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ [٦٨] الْأَنْعَامِ:
Müfessirler şöyle demiştir: Burada atıfta bulunulan husus, Allah Teâlâ'nın En'âm Suresi'ndeki [68] şu kavlidir:
وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ لِأَنَّ شَأْنَ الْكَافِرِينَ يَسْرِي إِلَى الَّذِينَ يَتَّخِذُونَهُمْ أَوْلِيَاءَ، وَالظَّاهِرُ أَنِ الَّذِي أَحَالَ اللَّهُ عَلَيْهِ هُوَ مَا
{ وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir.” Zira kâfirlerin hali, onları dost edinen kimselere de sirayet eder. Zahir olan odur ki, Allah'ın kendisine atıfta bulunduğu husus...
تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ نَحْوَ قَوْلِهِ فِي الْبَقَرَةِ: وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ مِمَّا حَصَلَ مِنْ مَجْمُوعِهِ تَقَرُّرُ هَذَا الْمَعْنَى.
bu surenin inişinden önce Kur'an'da tekerrür eden, mesela Bakara Suresi'ndeki: { وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “...şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: 'Biz sizinle beraberiz, biz sadece alay ediyoruz' derler” gibi, toplamından bu mananın yerleştiği ayetlerdir.
وَ (أَنْ) فِي قَوْلِهِ: أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ تَفْسِيرِيَّةٌ، لِأَنَّ (نُزِّلَ) تَضَمَّنَ مَعْنَى الْكَلَامِ دُونَ حُرُوفِ الْقَوْلِ، إِذْ لَمْ يَقْصِدْ حِكَايَةَ لَفْظِ (مَا نُزِّلَ) بَلْ حَاصِلَ مَعْنَاهُ. وَجَعَلَهَا بَعْضُهُمْ مُخَفَّفَةً مِنَ الثَّقِيلَةِ وَاسْمَهَا ضَمِيرَ شَأْنٍ مَحْذُوفًا، وَهُوَ بَعِيدٌ.
Allah Teâlâ'nın: { أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ } kavlindeki "en" (أَنْ) tefsîriyyedir; çünkü { نُزِّلَ } fiili, kavil harflerini içermeksizin kelam manasını tazammun etmiştir; zira burada “indirilenin” bizzat lafzını aktarmak değil, manasının neticesini vermek kastedilmiştir. Bazıları ise bunu muhaffefe (şeddesiz "en") kılmış ve ismini mahzuf bir şe'n zamiri kabul etmiştir; bu ise uzak bir ihtimaldir.
وَإِسْنَادُ الْفِعْلَيْنِ: يُكْفَرُ ويُسْتَهْزَأُ إِلَى الْمَجْهُولِ لِتَتَأَتَّى، بِحَذْفِ الْفَاعِلِ، صَلَاحِيَةُ إِسْنَادِ الْفِعْلَيْنِ إِلَى الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ. وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْمُنَافِقِينَ يَرْكَنُونَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَالْيَهُودِ لِأَنَّهُمْ يَكْفُرُونَ بِالْآيَاتِ وَيَسْتَهْزِئُونَ، فَتَنْثَلِجُ لِذَلِكَ نُفُوسُ الْمُنَافِقِينَ، لِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَتَظَاهَرُوا بِذَلِكَ لِلْمُسْلِمِينَ فَيَشْفِي غَلِيلَهُمْ أَنْ يَسْمَعَ الْمُسْلِمُونَ ذَلِكَ مِنَ الْكُفَّارِ.
{ يُكْفَرُ } ve { يُسْتَهْزَأُ } fiillerinin meçhule (edilgene) isnat edilmesi; failin hazfedilmesiyle her iki fiilin kâfirlere ve münafıklara isnat edilmeye elverişli olması içindir. Bunda münafıkların müşriklere ve Yahudilere meyil göstermelerinin sebebinin, onların ayetleri inkâr edip alay etmeleri olduğuna ve münafıkların bundan dolayı içinin rahatladığına bir ima vardır. Çünkü münafıklar bunu Müslümanlara karşı açıkça yapamazlar; dolayısıyla Müslümanların bunu kâfirlerden işitmesi onların içlerindeki kini teskin eder.
وَقَدْ جُعِلَ زَمَانُ كُفْرِهِمْ وَاسْتِهْزَائِهِمْ هُوَ زَمَنُ سَمَاعِ الْمُؤْمِنِينَ آيَاتِ اللَّهِ. وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ زَمَنُ نُزُولِ آيَاتِ اللَّهِ أَوْ قِرَاءَةِ آيَاتِ اللَّهِ، فَعَدَلَ عَنْ ذَلِكَ إِلَى سَمَاعِ الْمُؤْمِنِينَ، لِيُشِيرَ إِلَى عَجِيبِ تضادّ الْحَالين، فلفي حَالَةِ اتِّصَافِ الْمُنَافِقِينَ بِالْكُفْرِ بِاللَّهِ وَالْهَزْلِ بِآيَاتِهِ يَتَّصِفُ الْمُؤْمِنُونَ بِتَلَقِّي آيَاتِهِ وَالْإِصْغَاءِ إِلَيْهَا وَقَصْدِ الْوَعْيِ لَهَا وَالْعَمَلِ بِهَا.
Onların inkâr ve alay vakti, müminlerin Allah'ın ayetlerini işitme vakti olarak kılınmıştır. Maksat ise Allah'ın ayetlerinin indiği yahut Allah'ın ayetlerinin okunduğu vakittir. Bundan vazgeçilip müminlerin işitmesine yönelinmesi, iki hal arasındaki şaşırtıcı tezada işaret etmek içindir. Zira münafıkların Allah'ı inkâr etme ve O'nun ayetlerini hafife alma vasfında oldukları bir halde, müminler O'nun ayetlerini telakki etme, can kulağıyla dinleme, onları kavrama ve onlarla amel etme vasfıyla nitelenmektedirler.
وَأَعْقَبَ ذَلِكَ بِتَفْرِيعِ النَّهْيِ عَنْ مُجَالَسَتِهِمْ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ حَتَّى يَنْتَقِلُوا إِلَى غَيْرِهَا، لِئَلَّا يَتَوَسَّلَ الشَّيْطَانُ بِذَلِكَ إِلَى اسْتِضْعَافِ حِرْصِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى سَمَاعِ الْقُرْآنِ، لِأَنَّ لِلْأَخْلَاقِ عَدْوَى، وَفِي الْمَثَلِ «تُعْدِي الصِّحَاحَ مَبَارِكُ الْجُرْبِ» .
Bunun ardından, başka bir söze geçinceye kadar o haldeyken onlarla bir arada oturmanın nehyedilmesi hükmü getirilmiştir; ta ki şeytan bunu, müminlerin Kur'an'ı işitme konusundaki iştiyakını zayıflatmaya vesile kılmasın. Çünkü ahlak sirayet edicidir (bulaşıcıdır); nitekim darbımeselde: “Uyuz develerin yattığı yerler, sağlam olanlara da hastalık bulaştırır” denilmiştir.
وَهَذَا النَّهْيُ يَقْتَضِي الْأَمْرَ بِمُغَادَرَةِ مَجَالِسِهِمْ إِذَا خَاضُوا فِي الْكُفْرِ بِالْآيَاتِ وَالِاسْتِهْزَاءِ بِهَا. وَفِي النَّهْيِ عَنِ الْقُعُودِ إِلَيْهِمْ حِكْمَةٌ أُخْرَى: وَهِيَ وُجُوبُ إِظْهَارِ الْغَضَبِ لِلَّهِ مِنْ ذَلِكَ كَقَوْلِهِ: تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا بِما جاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ [الممتحنة: ١] .
Bu nehiy, ayetleri inkâra ve onlarla alay etmeye daldıklarında meclislerini terk etme emrini gerektirir. Onların yanına oturmaktan nehyedilmede başka bir hikmet daha vardır: O da Allah Teâlâ'nın: { تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا بِما جاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ } [Mümtehine: 1] “...onlar size gelen hakkı inkâr etmişken siz onlara sevgi gösteriyorsunuz...” kavlinde olduğu gibi, bu duruma Allah için öfke göstermenin vacip oluşudur.
وَ (حَتَّى) حَرْفٌ يَعْطِفُ غَايَةَ الشَّيْءِ عَلَيْهِ، فَالنَّهْيُ عَنِ الْقُعُودِ مَعَهم غَايَته أم يَكُفُّوا عَنِ الْخَوْضِ فِي الْكُفْرِ بِالْآيَاتِ وَالِاسْتِهْزَاءِ بِهَا.
“Hattâ” (حَتَّى), bir şeyin gayesini (son noktasını) kendisine bağlayan bir harftir. Dolayısıyla onlarla oturmanın nehyedilmesinin gayesi, ayetleri inkâra ve onlarla alay etmeye dalmaktan vazgeçmeleridir.
وَهَذَا الْحُكْمُ تَدْرِيجٌ فِي تَحْرِيمِ مُوَالَاةِ الْمُسْلِمِينَ لِلْكَافِرِينَ، جُعِلَ مَبْدَأُ ذَلِكَ أَنْ لَا يَحْضُرُوا مَجَالِسَ كُفْرِهِمْ لِيَظْهَرَ التَّمَايُزُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ الْخُلَّصِ وَبَيْنَ الْمُنَافِقِينَ، وَرُخِّصَ
Bu hüküm, Müslümanların kâfirleri dost edinmelerinin haram kılınmasında tedrîcî bir adımdır. Halis Müslümanlar ile münafıklar arasındaki farkın ortaya çıkması için bunun başlangıcı, onların küfür meclislerinde bulunmamak olarak belirlenmiş ve ruhsat verilmiştir...
لَهُمُ الْقُعُودُ مَعَهُمْ إِذْ خَاضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِ حَدِيثِ الْكُفْرِ. ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَإِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَتِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ [التَّوْبَة: ٢٣، ٢٤] .
...ve küfür sözünden başka bir söze daldıklarında onlarla oturmaları için kendilerine ruhsat verilmiştir. Sonra bu hüküm, Allah Teâlâ'nın şu kavli ile neshedilmiştir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَإِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَتِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } [Tevbe: 23, 24] “Ey iman edenler! Eğer küfrü imana tercih ederlerse, babalarınızı ve kardeşlerinizi dost edinmeyin. Sizden kim onları dost edinirse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir. De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, hısım akrabanız, kazandığınız mallar, durgunluğa uğramasından korktuğunuz ticaret ve hoşunuza giden meskenler size Allah'tan, Resulünden ve O'nun yolunda cihat etmekten daha sevimli ise, artık Allah'ın emri gelinceye kadar bekleyin!”
وَجُعِلَ جَوَابُ الْقُعُودِ مَعَهُمُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ أَنَّهُمْ إِذَا لَمْ يَنْتَهُوا عَنِ الْقُعُودِ مَعَهُمْ يَكُونُونَ مِثْلَهُمْ فِي الِاسْتِخْفَافِ بِآيَاتِ اللَّهِ إِذْ قَالَ: إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ فَإِنَّ (إِذَنْ) حَرْفُ جَوَابٍ وَجَزَاءٍ لِكَلَامٍ مَلْفُوظٍ بِهِ أَوْ مُقَدَّرٍ. وَالْمُجَازَاةُ هُنَا لِكَلَامٍ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ النَّهْيُ عَنِ الْقُعُودِ مَعَهُمْ فَإِنَّ التَّقْدِيرَ: إِنْ قَعَدْتُمْ مَعَهُمْ إِذَنْ إِنَّكُمْ مِثْلُهُمْ. وَوُقُوعُ إِذَنْ جَزَاءً لِكَلَامٍ مُقَدَّرٍ شَائِعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَقَوْلِ الْعَنْبَرِيِّ:
Yasaklanan onlarla oturmanın cevabı; eğer onlarla oturmaktan vazgeçmezlerse, Allah'ın ayetlerini hafife alma konusunda onlar gibi olacakları şeklinde belirlenmiştir. Nitekim: { إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } “O takdirde siz de mutlaka onlar gibi olursunuz” buyurmuştur. Zira “izen” (إِذَنْ), telaffuz edilmiş yahut takdir edilmiş bir kelamın cevap ve ceza (karşılık) harfidir. Buradaki ceza (karşılık olma durumu), onlarla oturma yasağının delalet ettiği takdirî bir kelam içindir; nitekim ifadenin takdiri şöyledir: “Eğer onlarla oturursanız, o takdirde mutlaka onlar gibi olursunuz.” “İzen” edatının takdir edilen bir kelamın cevabı/cezası olarak gelmesi, Anberî'nin şu sözünde olduğu gibi Arap kelamında yaygındır:
لَوْ كُنْتُ مِنْ مَازِنٍ لَمْ تَسْتَبِحْ إِبِلِي ... بَنُو اللَّقِيطَةِ مِنْ ذُهْلِ شَيْبَانَا
“Mazin kabilesinden olsaydım, Zühl b. Şeybân’ın gayrimeşru çocukları develerimi yağmalayamazdı.”
إِذَنْ لَقَامَ بِنَصْرِي مَعْشَرٌ خُشُنٌ ... عِنْدَ الْحَفِيظَةِ إِنْ ذُو لَوْثَةٍ لَانَا
“O takdirde, aklı kıt olan kimse gevşek davrandığında bile öfke anında yardımıma sert ve yiğit bir topluluk koşardı.”
قَالَ الْمَرْزُوقِيُّ فِي «شَرْحِ الْحَمَاسَةِ» : «وَفَائِدَةُ (إِذَنْ) هُوَ أَنَّهُ أَخْرَجَ الْبَيْتَ الثَّانِيَ مَخْرَجَ جَوَابِ قَائِلٍ لَهُ: وَلَوِ اسْتَبَاحُوا مَاذَا كَانَ يَفْعَلُ بَنُو مَازِنٍ؟ فَقَالَ: إِذَنْ لَقَامَ بِنَصْرِي مَعْشَرٌ خُشُنٌ» . قُلْتُ: وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ [العنكبوت: ٤٨] . التَّقْدِيرُ: فَلَوْ كُنْتَ تَتْلُو وَتَخُطُّ إِذَنْ لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ.
Merzûkî Şerhu’l-Hamâse'de şöyle der: «“İzen” (إِذَنْ) kelimesinin ifade ettiği nükte şudur: Şair ikinci beyti, kendisine 'Yağmalamış olsalardı Mazinoğulları ne yapardı?' diye soran birine cevap makamında irat etmiştir. Bu sebeple: 'O takdirde yardımıma sert ve yiğit bir topluluk koşardı' demiştir.» Derim ki: Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ } [Ankebût: 48] “Sen bundan önce ne bir kitap okuyordun ne de onu sağ elinle yazıyordun. Öyle olsaydı, batıla sapanlar mutlaka şüpheye düşerlerdi.” İfadenin takdiri şöyledir: “Eğer sen [önceden bir kitap] okuyor ve yazıyor olsaydın, o takdirde batıla sapanlar mutlaka şüpheye düşerlerdi.”
فَقَدْ عُلِمَ أَنَّ الْجَزَاءَ فِي قَوْله: إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ عَنِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ لَا عَنِ النَّهْيِ، كَقَوْلِ الرَّاجِزِ، وَهُوَ مِنْ شَوَاهِدِ اللُّغَةِ وَالنَّحْوِ:
Böylece: { إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } “O takdirde siz de mutlaka onlar gibi olursunuz” kavlindeki cezanın (karşılığın), nehyin kendisine değil, nehyedilen fiile yönelik olduğu anlaşılmıştır. Dil ve nahiv şahitlerinden olan recez şairinin şu sözü de böyledir:
لَا تَتْرُكَنِّي فِيهِمْ شَطِيرَا ... إِنِّي إِذَنْ أَهْلِكَ أَوْ أَطِيرَا
“Beni onların içinde yalnız bırakma; yoksa helak olur veya uçup giderim.”
وَالظَّاهِرُ أَنَّ فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا يَجْلِسُونَ هَذِهِ الْمَجَالِسَ فَلَا يُقْدِمُونَ عَلَى تَغْيِيرِ هَذَا وَلَا يَقُومُونَ عَنْهُمْ تَقِيَّةً لَهُمْ فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ. وَهَذِهِ الْمُمَاثَلَةُ لَهُمْ خَارِجَةٌ مَخْرَجَ التَّغْلِيظِ وَالتَّهْدِيدِ وَالتَّخْوِيفِ، وَلَا يَصِيرُ الْمُؤْمِنُ مُنَافِقًا بِجُلُوسِهِ إِلَى الْمُنَافِقِينَ، وَأُرِيدَ الْمُمَاثَلَةُ فِي الْمَعْصِيَةِ لَا فِي مِقْدَارِهَا، أَيْ أَنَّكُمْ تَصِيرُونَ مِثْلَهُمْ فِي التَّلَبُّسِ بِالْمَعَاصِي.
Görünen o ki müminlerden bir grup bu meclislerde oturuyor, durumu değiştirmeye yeltenmiyor ve onlardan çekinip sakındıkları için yanlarından kalkmıyorlardı; işte bu sebeple bundan nehyedildiler. Onlara benzetilme ise tehdit, korkutma ve durumu ağır gösterme üslubuyla gelmiştir. Yoksa mümin kimse münafıklarla oturdu diye münafık olmaz; burada kast edilen, günahın miktarında değil, günaha bulaşma fiilinde benzerliktir; yani siz de günaha bulaşmakta onlar gibi olursunuz.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً تَحْذِيرٌ مِنْ أَنْ يَكُونُوا مِثْلَهُمْ، وَإِعْلَامٌ بِأَنَّ الْفَرِيقَيْنِ سَوَاءٌ فِي عَدَوَاةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَوَعِيدٌ لِلْمُنَافِقِينَ بِعَدَمِ جَدْوَى
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah, münafıkların ve kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır” kavli; onlar gibi olmaktan sakındırma, her iki grubun da müminlere düşmanlıkta bir olduğunu bildirme ve münafıklara...
إِظْهَارِهِمُ الْإِسْلَامَ لَهُمْ.
...İslam'ı izhar etmelerinin kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağına dair bir tehdittir.
وَجُمْلَةُ الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ صِفَةٌ لِلْمُنَافِقِينَ وَحْدَهُمْ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ.
{ الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ } “Onlar sizi gözetleyip duranlardır” cümlesi, { وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ } “Şayet kâfirlere bir pay düşerse...” kavlinin delaletiyle yalnızca münafıkların sıfatıdır.
وَالتَّرَبُّصُ حَقِيقَةً فِي الْمُكْثِ بِالْمَكَانِ، وَقَدْ مَرَّ قَوْلُهُ: يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٨] . وَهُوَ مَجَازٌ فِي الِانْتِظَارِ وَتَرَقُّبِ الْحَوَادِثِ. وَتَفْصِيلُهُ قَوْلُهُ: فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ الْآيَاتِ. وَجُعِلَ مَا يَحْصُلُ لِلْمُسْلِمِينَ فَتْحًا لِأَنَّهُ انْتِصَارٌ دَائِمٌ، وَنُسِبَ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ مُقَدِّرُهُ وَمُرِيدُهُ بِأَسْبَابٍ خَفِيَّةٍ وَمُعْجِزَاتٍ بَيِّنَةٍ. وَالْمُرَادُ بِالْكَافِرِينَ هُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَغَيْرُهُمْ لَا مَحَالَةَ، إِذْ لَا حَظَّ لِلْيَهُودِ فِي الْحَرْبِ، وَجُعِلَ مَا يَحْصُلُ لَهُمْ مِنَ النَّصْرِ نَصِيبًا تَحْقِيرًا لَهُ، وَالْمُرَادُ نَصِيبٌ مِنَ الْفَوْزِ فِي الْقِتَالِ.
Terebbus (تَرَبُّص), hakikat manasında bir mekânda bekleyip durmaktır. Bakara suresinde [228] geçen: { يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } “...kendi kendilerine beklerler...” kavli daha önce geçmişti. Bu kelime beklemek ve olayları gözetlemek anlamında mecazdır. Bunun ayrıntısı: { فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ } “Eğer size Allah'tan bir fetih (zafer) gelirse...” ayetleridir. Müslümanlara nasip olan şey kalıcı bir zafer olduğu için fetih kılınmış ve gizli sebeplerle, açık mucizelerle onu takdir eden ve dileyen Allah olduğu için O'na nispet edilmiştir. Kâfirlerden maksat ise şüphesiz Mekke ehlinden ve diğerlerinden olan müşriklerdir; zira Yahudilerin savaşta bir etkinliği yoktu. Kâfirlere nasip olan zafer ise küçümsemek amacıyla nasip (pay) olarak adlandırılmıştır; kastedilen ise savaştan elde edilen geçici bir paydır.
وَالِاسْتِحْوَاذُ: الْغَلَبَةُ وَالْإِحَاطَةُ، أَبْقَوُا الْوَاوَ عَلَى أَصْلِهَا وَلَمْ يَقْلِبُوهَا أَلِفًا بَعْدَ الْفَتْحَةِ عَلَى خِلَافِ الْقِيَاسِ. وَهَذَا أَحَدُ الْأَفْعَالِ الَّتِي صُحِّحَتْ عَلَى خِلَافِ الْقِيَاسِ مِثْلَ:
İstihvâz (الِاسْتِحْوَاذُ); galebe çalmak ve kuşatmaktır. Kıyasa aykırı olarak fethadan sonraki vav harfini aslı üzere bırakmış, elife dönüştürmemişlerdir. Bu fiil, kıyasa aykırı olarak sahih bırakılan fiillerden biridir, tıpkı:
اسْتَجْوَبَ، وَقَدْ يَقُولُونَ: اسْتَحَاذَ عَلَى الْقِيَاسِ كَمَا يَقُولُونَ: اسْتَجَابَ وَاسْتَصَابَ.
İstecvebe (اسْتَجْوَبَ) fiili gibi. Nitekim istecâbe (اسْتَجَابَ) ve istısâbe (اسْتَصَابَ) dedikleri gibi kıyasa uygun olarak bazen istehâze (اسْتَحَاذَ) da derler.
وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ. وَمَعْنَى أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ ألم نتولّ شؤونكم وَنُحِيطْ بِكُمْ إِحَاطَةَ الْعِنَايَةِ وَالنُّصْرَةِ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ مِنْ أَنْ يَنَالَكُمْ بِأْسُهُمْ، فَالْمَنْعُ هُنَا إِمَّا مَنْعٌ مَكْذُوبٌ يُخَيِّلُونَهُ الْكُفَّارَ وَاقِعًا وَهُوَ الظَّاهِرُ، وَإِمَّا مَنْعٌ تَقْدِيرِيٌّ وَهُوَ كَفُّ النُّصْرَةِ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ، وَالتَّجَسُّسُ عَلَيْهِمْ بِإِبْلَاغِ أَخْبَارِهِمْ لِلْكَافِرِينَ، وَإِلْقَاءُ الْأَرَاجِيفِ وَالْفِتَنِ بَيْنَ جُيُوشِ الْمُؤْمِنِينَ، وكلّ ذَلِك ممّ يُضْعِفُ بَأْسَ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ وَقَعَ، وَهَذَا الْقَوْلُ كَانَ يَقُولُهُ مَنْ يَنْدَسُّ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فِي جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْغَزَوَاتِ، وَخَاصَّةً إِذَا كَانَتْ جُيُوشُ الْمُشْرِكِينَ قُرْبَ الْمَدِينَةِ مِثْلَ غَزْوَةِ الْأَحْزَابِ.
Soru takrîrîdir (muhataba onaylatma amaçlıdır). { أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ } “Biz size üstünlük sağlamadık mı?” ifadesinin manası: 'Sizin işlerinizi üstlenip koruma ve yardım amacıyla sizi çepeçevre kuşatmadık mı ve müminlerin size zarar vermesine engel olmadık mı?' demektir. Buradaki engelleme, ya kâfirlere gerçekmiş gibi yansıttıkları asılsız bir engellemedir -ki zahir olan budur- ya da müminlerden yardımı kesmek, kâfirlere haber taşıyarak casusluk yapmak, müminlerin orduları arasına asılsız haberler ve fitneler yaymak şeklindeki takdirî bir engellemedir. Bunların tümü vuku bulduğunda müminlerin gücünü zayıflatan şeylerdir. Bu sözü, gazvelerde Müslüman ordusu arasına sızan münafıklar, bilhassa Ahzâb Gazvesi gibi müşrik ordularının Medine yakınında olduğu durumlarda söylüyorlardı.
وَقَوْلُهُ: فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ الْفَاءُ لِلْفَصِيحَةِ، وَالْكَلَامُ إِنْذَارٌ لِلْمُنَافِقِينَ وَكِفَايَةٌ لِمُهِمِّ الْمُؤْمِنِينَ، بِأَنْ فُوِّضَ أَمْرُ جَزَاءِ الْمُنَافِقِينَ عَلَى مَكَائِدِهِمْ وَخُزَعْبِلَاتِهِمْ إِلَيْهِ تَعَالَى.
Allah Teâlâ'nın: { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Artık Allah, kıyamet günü aranızda hükmünü verecektir” kavlindeki fa (ف), fasîha içindir. Bu söz, münafıklar için bir ihtar; kurdukları tuzaklar ve uydurdukları yalanlar sebebiyle münafıkların cezasını verme işi Allah Teâlâ'ya havale edilmekle de müminlerin kaygılarını gidericidir.
وَقَوْلُهُ: وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا تَثْبِيتٌ للْمُؤْمِنين، لأنّ مثيل هَذِهِ الْأَخْبَارِ عَنْ دَخَائِلِ الْأَعْدَاءِ وَتَأَلُّبِهِمْ: مِنْ عَدُوٍّ مُجَاهِرٍ بِكُفْرِهِ. وَعَدُوٍّ مُصَانِعٍ مُظْهِرٍ لِلْأُخُوَّةِ، وَبَيَانُ هَذِهِ الْأَفْعَالِ الشَّيْطَانِيَّةِ الْبَالِغَةِ أَقْصَى الْمَكْرِ وَالْحِيلَةِ، يُثِيرُ مَخَاوِفَ فِي نُفُوسِ الْمُسْلِمِينَ وَقَدْ يُخَيِّلُ لَهُمْ مَهَاوِيَ الْخَيْبَةِ فِي مُسْتَقْبَلِهِمْ. فَكَانَ مِنْ شَأْنِ التَّلَطُّفِ بِهِمْ أَنْ يُعَقِّبَ
Allah Teâlâ'nın: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Allah, kâfirlere müminlerin aleyhine asla bir yol vermeyecektir” kavli müminleri tesbit (kalplerini pekiştirme) içindir. Zira küfrünü açıkça ilan eden düşman ile kardeşlik gösterisi yapan ikiyüzlü düşman gibi hasımların iç yüzlerine ve aralarındaki dayanışmaya dair bu tür haberler ile hile ve tuzağın zirvesine varan bu şeytani fiillerin açıklanması, Müslümanların gönüllerinde endişeler uyandırır ve gelecekleri hususunda hayal kırıklığı uçurumlarını akıllarına getirebilir. Dolayısıyla onlara lütufta bulunmanın gereği, bu uyarının ardından...
ذَلِكَ التَّحْذِيرَ بِالشَّدِّ عَلَى الْعَضُدِ، وَالْوَعْدِ بِحُسْنِ الْعَاقِبَةِ، فَوَعَدَهُمُ اللَّهُ بِأَنْ لَا يَجْعَلَ لِلْكَافِرِينَ، وَإِنْ تَأَلَّبَتْ عِصَابَاتُهُمْ. وَاخْتَلَفَتْ مَنَاحِي كُفْرِهِمْ، سَبِيلًا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ.
...onlara arka çıkmak ve güzel bir akıbet vadetmekti. Nitekim Allah onlara; çeteleri birleşse ve küfür cepheleri çeşitlilik gösterse bile kâfirlere müminlerin aleyhine bir yol vermeyeceğini vadetti.
وَالْمُرَادُ بِالسَّبِيلِ طَرِيقُ الْوُصُولِ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ بِالْهَزِيمَةِ وَالْغَلَبَةِ، بِقَرِينَةِ تَعْدِيَتِهِ بِعَلَى، وَلِأَنَّ سَبِيلَ الْعَدُوِّ إِلَى عَدُوِّهِ هُوَ السَّعْيُ إِلَى مَضَرَّتِهِ، وَلَوْ قَالَ لَكَ الْحَبِيبُ: لَا سَبِيلَ إِلَيْكَ، لَتَحَسَّرْتَ وَلَوْ قَالَ لَكَ الْعَدُوُّ: لَا سَبِيلَ إِلَيْكَ لَتَهَلَّلْتَ بِشْرًا، فَإِذَا عُدِّيَ بِعَلَى صَارَ نَصًّا فِي سَبِيلِ الشَّرِّ وَالْأَذَى، فَالْآيَةُ وَعْدٌ مَحْضُ دُنْيَوِيٍّ، وَلَيْسَتْ مِنَ التَّشْرِيعِ فِي شَيْءٍ، وَلَا مِنْ أُمُورِ الْآخِرَةِ فِي شَيْءٍ لِنُبُوِّ الْمَقَامِ عَنْ هَذَيْنِ.
Sebîl (yol) ile kastedilen, “alâ” (عَلَى) harf-i ceriyle geçişli kılınması karinesiyle, hezimet ve galebe yoluyla müminlere ulaşma yoludur. Çünkü düşmanın düşmanına giden yolu, ona zarar verme gayretidir. Nitekim sevdiğin bir kimse sana 'Sana bir yol yok' dese üzülürsün; fakat düşmanın sana 'Sana bir yol yok' dese sevinçten yüzün güler. Dolayısıyla “alâ” ile geçişli kılındığında şer ve eza yolu olduğu konusunda açık bir ifade haline gelir. Bu sebeple ayet sırf dünyevi bir vaattir; bağlam bu ikisine uygun düşmediği için ne teşri ile ne de ahiret meseleleriyle ilgilidir.
فَإِنْ قُلْتَ: إِذَا كَانَ وَعْدًا لَمْ يَجُزْ تَخَلُّفُهُ. وَنَحْنُ نَرَى الْكَافِرِينَ يَنْتَصِرُونَ على الْمُؤمنِينَ انتصرا بَيِّنًا، وَرُبَّمَا تَمَلَّكُوا بِلَادَهُمْ وَطَالَ ذَلِكَ، فَكَيْفَ تَأْوِيلُ هَذَا الْوَعْدِ. قُلْتُ: إِنْ أُرِيدَ بِالْكَافِرِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ الطَّائِفَتَانِ الْمَعْهُودَتَانِ بِقَرِينَةِ الْقِصَّةِ فَالْإِشْكَالُ زَائِلٌ، لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ عَاقِبَةَ النَّصْرِ أَيَّامَئِذٍ لِلْمُؤْمِنِينَ وَقَطَعَ دَابِرَ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا فَلَمْ يَلْبَثُوا أَنْ ثُقِفُوا وَأُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا وَدَخَلَتْ بَقِيَّتُهُمْ فِي الْإِسْلَامِ فَأَصْبَحُوا أَنْصَارًا لِلدِّينِ وَإِنْ أُرِيدَ الْعُمُومُ فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُؤْمِنُونَ الْخُلَّصُ الَّذِينَ تَلَبَّسُوا بِالْإِيمَانِ بِسَائِرِ أَحْوَالِهِ وَأُصُولِهِ وَفُرُوعِهِ، وَلَوِ اسْتَقَامَ الْمُؤْمِنُونَ عَلَى ذَلِكَ لَمَا نَالَ الْكَافِرُونَ مِنْهُمْ مَنَالًا، وَلَدَفَعُوا عَنْ أَنْفُسِهِمْ خيبة وخبالا.
Eğer dersen ki: 'Şayet bu bir vaat ise vaadin hilafı caiz değildir. Oysa biz kâfirlerin müminlere karşı açık bir zafer kazandıklarını, hatta bazen onların beldelerine hâkim olup bunun uzun sürdüğünü görüyoruz; o halde bu vaat nasıl tevil edilir?' Derim ki: Eğer kâfirler ve müminler ile kıssanın karinesiyle bilinen o iki taife kastedilmişse problem ortadan kalkar; zira Allah o günlerde nihai zaferi müminlere vermiş, zulmeden topluluğun arkasını kesmiş, çok geçmeden onlar yakalanmış, tutsak edilmiş, topluca öldürülmüş, geriye kalanları da İslam'a girerek dinin yardımcıları olmuşlardır. Şayet genel anlam kastedilmişse müminlerden maksat; tüm halleri, asılları ve furuu ile tam manasıyla imana bürünen halis müminlerdir. Eğer müminler bu minval üzere dosdoğru olsalardı kâfirler onlara asla bir zarar veremez ve müminler hayal kırıklığını ve helaki kendilerinden defederlerdi.
[١٤٢، ١٤٣]
[142, 143]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٤٢ إِلَى ١٤٣]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 142-143]
إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً
{ إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً } “Şüphesiz münafıklar Allah'a hile yapmaya kalkışırlar; Oysa O, onların hilelerini başlarına geçirendir. Namaza kalktıkları zaman üşenerek kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar. (142) Onlar bunun arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de şunlara aittirler. Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın.”
(١٤٣)
(143)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، فِيهِ زِيَادَةُ بَيَانٍ لِمَسَاوِيهِمْ. وَالْمُنَاسَبَةُ ظَاهِرَةٌ. وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ (إِنَّ) لِتَحْقِيقِ حَالَتِهِمُ الْعَجِيبَةِ وَتَحْقِيقِ مَا عَقَبَهَا مِنْ قَوْلِهِ: وَهُوَ خادِعُهُمْ.
Bu, onların kötülüklerini daha da açıklayan ibtidâî bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır). [Önceki ayetle] münasebeti açıktır. Cümlenin “inne” (إِنَّ) edatıyla tekit edilmesi, onların bu tuhaf hallerini ve ardından gelen: { وَهُوَ خادِعُهُمْ } “Oysa O, onların hilelerini başlarına geçirendir” kavlini kesin olarak teyit etmek içindir.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مَعْنَى مُخَادَعَةِ الْمُنَافِقِينَ اللَّهَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٩] عِنْدَ قَوْلِهِ:
Münafıkların Allah Teâlâ'ya hile yapmaya kalkışmalarının manasına dair açıklama Bakara suresinde [9], şu kavlinin tefsirinde geçmişti:
يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا.
{ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar.”
وَزَادَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِقَوْلِهِ: وَهُوَ خادِعُهُمْ
Bu ayet ise: { وَهُوَ خادِعُهُمْ } “Oysa O, onların hilelerini başlarına geçirendir” kavliyle ziyadelikte bulunmuştur.
أَيْ فَقَابَلَهُمْ بِمِثْلِ صَنِيعِهِمْ، فَكَمَا كَانَ فِعْلُهُمْ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّبِعِينَ أَمْرَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ خِدَاعًا لِلَّهِ تَعَالَى، كَانَ إِمْهَالُ اللَّهِ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا حَتَّى اطْمَأَنُّوا وَحَسِبُوا أَنَّ حِيلَتَهُمْ وَكَيْدَهُمْ رَاجَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ نَاصِرَهُمْ، وَإِنْذَارُهُ الْمُؤْمِنِينَ بِكَيْدِهِمْ حَتَّى لَا تَنْطَلِيَ عَلَيْهِمْ حِيَلُهُمْ، وَتَقْدِيرُ أَخْذِهِ إِيَّاهُمْ بِأَخَرَةٍ، شَبِيهًا
Yani onlara yaptıklarının misliyle karşılık vermiştir. Nitekim Allah'ın ve Resulünün emrine uyan müminlere karşı yaptıkları fiil Allah Teâlâ'ya hile yapmak olduğu gibi; Allah'ın dünyada onlara mühlet verip rahata ermelerini ve hileleriyle tuzaklarının Müslümanlar nezdinde tuttuğunu, Allah'ın da Müslümanlara yardım etmeyeceğini sanmalarını sağlaması, hileleri tutmasın diye müminleri onların tuzağına karşı uyarması ve en sonunda onları cezalandırmayı takdir etmesi...
بِفعل المخادع جُزْءا وِفَاقًا. فَإِطْلَاقُ الْخِدَاعِ عَلَى اسْتِدْرَاجِ اللَّهِ إِيَّاهُمُ اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ، وَحَسَّنَتْهَا الْمُشَاكَلَةُ لِأَنَّ الْمُشَاكَلَةَ لَا تَعْدُو أَنْ تَكُونَ اسْتِعَارَةَ لَفْظٍ لِغَيْرِ مَعْنَاهُ مَعَ مَزِيدِ مُنَاسَبَةٍ مَعَ لَفْظٍ آخَرَ مِثْلِ اللَّفْظِ الْمُسْتَعَارِ. فَالْمُشَاكَلَةُ ترجع إِلَى التلميح، أَيْ إِذَا لَمْ تَكُنْ لِإِطْلَاقِ اللَّفْظِ عَلَى الْمَعْنَى الْمُرَادِ عَلَاقَةٌ بَيْنَ مَعْنَى اللَّفْظِ وَالْمَعْنَى الْمُرَادِ إِلَّا مُحَاكَاةَ اللَّفْظِ، سُمِّيَتْ مُشَاكَلَةٌ كَقَوْلِ أَبِي الرَّقَعْمَقِ.
...tam bir karşılık olarak hile yapanın fiiline benzer olmuştur. Dolayısıyla Allah'ın onları istidracına (derece derece helake yaklaştırmasına) 'hile/aldatma' denilmesi temsîlî bir istiaredir. Bunu güzelleştiren ise müşakele (aynı lafzı kullanma) sanatıdır; zira müşakele, bir lafzın kendi manasından başka bir mana için, ödünç alınan lafızla aynı olan diğer bir lafızla aradaki ilave münasebet sebebiyle istiâre edilmesinden ibarettir. Müşakele telmihe dayanır; yani lafzın kastedilen manaya verilmesinde, lafzın hakiki manası ile kastedilen mana arasında lafzın taklit edilmesinden başka bir alaka yoksa buna müşakele denir; nitekim Ebu'r-Raka'mak'ın şöyle dediği gibi:
قَالُوا: اقْتَرِحْ شَيْئًا نُجِدْ لَكَ طَبْخَهُ ... قُلْتُ: أَطْبِخُوا لِي جُبَّةً وَقَمِيصَا
“Dediler ki: 'Bir şey iste, senin için güzelce pişirelim.' Ben de: 'Bana bir cübbe ve gömlek pişirin!' dedim.”
وَ «كُسَالَى» جَمْعُ كَسْلَانَ عَلَى وَزْنِ فُعَالَى، وَالْكَسْلَانُ الْمُتَّصِفُ بِالْكَسَلِ، وَهُوَ الْفُتُورُ فِي الْأَفْعَالِ لِسَآمَةٍ أَوْ كَرَاهِيَةٍ. وَالْكَسَلُ فِي الصَّلَاةِ مُؤْذِنٌ بِقِلَّةِ اكْتِرَاثِ الْمُصَلِّي بِهَا وَزُهْدِهِ فِي فِعْلِهَا، فَلِذَلِكَ كَانَ مِنْ شِيَمِ الْمُنَافِقِينَ. وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ حَذَّرَتِ الشَّرِيعَةُ مِنْ تَجَاوُزِ حَدِّ النَّشَاطِ فِي الْعِبَادَةِ خَشْيَةَ السَّآمَةِ، فَفِي الْحَدِيثِ «عَلَيْكُمْ مِنَ الْأَعْمَالِ بِمَا تُطِيقُونَ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَمَلُّ حَتَّى تملّوا» . وَنهى على الصَّلَاةِ وَالْإِنْسَانُ يُرِيدُ حَاجَتَهُ، وَعَنِ الصَّلَاةِ عِنْدَ حُضُورِ الطَّعَامِ، كُلُّ ذَلِكَ لِيَكُونَ إِقْبَالُ الْمُؤْمِنِ عَلَى الصَّلَاةِ بِشَرَهٍ وَعَزْمٍ، لِأَنَّ
Kusâlâ (كُسَالَى), fu‘âlâ vezninde keslân (tembel) kelimesinin çoğuludur. Keslân, tembellikle nitelenen kimsedir; bu da bıkkınlık veya hoşnutsuzluk sebebiyle eylemlerde gevşeklik göstermektir. Namazdaki tembellik, namaz kılanın namaza aldırış etmediğinin ve onu kılmaya karşı isteksizliğinin habercisidir; bu yüzden münafıkların huylarından olmuştur. İşte bu sebeple şeriat, bıkkınlık korkusundan ötürü ibadette canlılık ve gayret sınırının aşılmasından sakındırmıştır. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Gücünüzün yettiği amelleri yapmaya bakın; zira siz bıkmadıkça Allah [sevap vermekten] bıkmaz.” İnsanın tuvalet ihtiyacı varken namaz kılması ve yemek hazır olduğunda namaza durulması da nehyedilmiştir. Bütün bunlar, müminin namaza şevkle ve azimle yönelmesi içindir; çünkü...
النَّفْسَ إِذَا تَطَرَّقَتْهَا السَّآمَةُ مِنَ الشَّيْءِ دَبَّتْ إِلَيْهَا كَرَاهِيَتُهُ دَبِيبًا حَتَّى تَتَمَكَّنَ مِنْهَا الْكَرَاهِيَةُ، وَلَا خَطَرَ عَلَى النَّفْسِ مِثْلُ أَنْ تَكْرَهَ الْخَيْرَ.
...nefse bir şeyden bıkkınlık arız olduğunda, o şeyden nefret etme duygusu nefse azar azar sızar ve nihayet o nefret yerleşir. Nefis için hayırdan hoşlanmamak kadar büyük bir tehlike de yoktur.
وَ «كُسَالَى» حَالٌ لَازِمَةٌ مِنْ ضَمِيرِ (قامُوا)
Kusâlâ (كُسَالَى), { قَامُوا } fiilindeki zamirden lazım (ayrılmaz) bir haldir;
، لِأَنَّ قَامُوا لَا يَصْلُحُ أَنْ يَقَعَ وَحْدَهُ جَوَابًا لِ «إِذَا» الَّتِي شَرْطُهَا «قَامُوا» ، لِأَنَّهُ لَوْ وَقَعَ مُجَرَّدًا لَكَانَ الْجَوَابُ عَيْنَ الشَّرْطِ، فَلَزِمَ ذِكْرُ الْحَالِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفرْقَان: ٧٢] وَقَوْلِ الْأَحْوَصِ الْأَنْصَارِيِّ:
çünkü { قَامُوا }, şartı { قَامُوا } olan “izâ” (إِذَا) edatının tek başına cevabı olmaya elverişli değildir. Zira tek başına yer alsaydı, cevap bizzat şartın aynısı olurdu; bu yüzden hâlin zikredilmesi zorunlu olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } [Furkân: 72] “Boş sözle karşılaştıklarında vakarla geçip giderler” kavlinde ve Ahvas el-Ensârî'nin şu sözünde olduğu gibi:
فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ عَنْ مُتَخَمِّطٍ ... تُخْشَى بَوَادِرُهُ عَلَى الأقران
“O yok olup gidecekse, akranlarına karşı ani öfkesinden korkulan heybetli ve celalli birinden [sonra] yok olup gider.”
وَجُمْلَة يُراؤُنَ النَّاسَ
{ يُراؤُنَ النَّاسَ } “İnsanlara gösteriş yaparlar” cümlesi ise;
حَالٌ ثَانِيَةٌ، أَوْ صِفَةٌ لِ (كُسَالَى) ، أَوْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ جَوَابِ مَنْ يَسْأَلُ: مَاذَا قَصْدُهُمْ بِهَذَا الْقِيَامِ لِلصَّلَاةِ وَهَلَّا تَرَكُوا هَذَا الْقِيَامَ مِنْ أَصْلِهِ، فَوَقَعَ الْبَيَانُ بِأَنَّهُمْ يُرَاءُونَ بصلاتهم النَّاس. ويُراؤُنَ
ikinci bir haldir yahut { كُسَالَى } kelimesinin sıfatıdır veya 'Onların namaza kalkmaktaki maksadı nedir, bu kalkışı kökten terk etseler ya?' diye soracak kimsenin cevabını açıklamak için müste'nef bir cümledir; böylece onların namazlarıyla insanlara gösteriş yaptıkları açıklanmıştır. Yurâûne (يُراؤُنَ) kelimesine gelince,
فِعْلٌ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ يُرُونَ النَّاسَ صَلَاتَهُمْ وَيُرِيهِمُ النَّاسُ. وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَالْمُفَاعَلَةُ هُنَا لِمُجَرَّدِ الْمُبَالَغَةِ فِي الْإِرَاءَةِ، وَهَذَا كَثِيرٌ فِي بَابِ الْمُفَاعَلَةِ.
onların namazlarını insanlara göstermesini ve insanların da onlara göstermesini gerektiren [müşareket bildiren] bir fiildir. Fakat durum böyle değildir; buradaki müfâale babı, sırf gösterme işinde mübalağa içindir ve bu durum müfâale babında çokça görülür.
وَقَوْلُهُ: وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا
Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا } “Ve Allah'ı pek az anarlar” kavli;
مَعْطُوف على يُراؤُنَ
{ يُراؤُنَ } fiiline matuftur;
إِن كَانَ يُراؤُنَ
eğer { يُراؤُنَ }...