١٥٨] ، وَيَعُمُّ قَوْلُهُ أَهْلِ الْكِتابِ الْيَهُودَ، وَالنَّصَارَى، حَيْثُ اسْتَوَوْا مَعَ الْيَهُودِ فِي اعْتِقَادِ وُقُوعِ الصَّلْبِ.
ve { أَهْلِ الْكِتابِ } kavli, asılma olayının vuku bulduğuna inanma hususunda Yahudilerle eşit oldukları cihetle hem Yahudileri hem de Hristiyanları kapsar.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ اللَّهَ يَقْذِفُ فِي نُفُوسِ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ الشَّكَّ فِي صِحَّةِ الصَّلْبِ، فَلَا يَزَالُ الشَّكُّ يُخَالِجُ قُلُوبَهُمْ وَيَقْوَى حَتَّى يَبْلُغَ مَبْلَغَ الْعِلْمِ بِعَدَمِ صِحَّةِ الصَّلْبِ فِي آخِرِ أَعْمَارِهِمْ تَصْدِيقًا لِمَا جَاءَ بِهِ النَّبِيءُ ﷺ حَيْثُ كَذَّبَ أَخْبَارَهُمْ فَنَفَى الصَّلْبَ عَنْ عِيسَى- ﵇.
Zahir olan şudur ki, Allah her iki kitap ehlinin de kalbine asılma olayının doğruluğu hakkında şüphe atacaktır; bu şüphe kalplerini kurcalamaya devam edecek ve güçlenerek ömürlerinin sonunda asılmanın vaki olmadığı bilgisi derecesine ulaşacaktır; bu da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onların haberlerini yalanlayarak İsa'dan -aleyhisselâm- asılmayı nefyetmesi hususunda getirdiği haberi tasdik sadedindedir.
وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ مَوْتِهِ عَائِدٌ إِلَى عِيسَى، أَيْ قَبْلَ مَوْتِ عِيسَى، فَفَرَّعَ الْقَائِلُونَ بِهَذَا تَفَارِيعَ: مِنْهَا أَنَّ مَوْتَهُ لَا يَقَعُ إِلَّا آخِرَ الدُّنْيَا لِيَتِمَّ إِيمَانُ جَمِيعِ أَهْلِ الْكِتَابِ بِهِ قَبْلَ وُقُوعِ الْمَوْتِ، لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ إِيمَانَهُمْ مُسْتَقْبَلًا وَجَعَلَهُ قَبْلَ مَوْتِهِ، فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ مَوْتُهُ مُسْتَقْبَلًا وَمِنْهَا مَا
Şöyle de denilmiştir: { مَوْتِهِ } kavlindeki zamir İsa'ya racidir; yani 'İsa'nın ölümünden önce' demektir. Bu görüşü savunanlar birtakım fer'î neticelere varmışlardır: Bunlardan biri, ölüm gerçekleşmeden önce bütün Ehl-i Kitab'ın ona imanının tamamlanması için onun ölümünün ancak ahir zamanda vuku bulacağıdır; çünkü Allah onların imanını geleceğe bağlamış ve onu İsa'nın ölümünden önce kılmıştır, dolayısıyla onun ölümünün gelecekte olması zorunlu hale gelmiştir. Bir diğeri ise
وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ: أَنَّ عِيسَى- ﵇ يَنْزِلُ فِي آخِرِ مُدَّةِ الدُّنْيَا لِيُؤْمِنَ بِهِ أَهْلُ الْكِتَابِ
hadiste varit olan rivayettir: İsa -aleyhisselâm- dünya müddetinin sonunda, Ehl-i Kitap kendisine iman etsin diye inecektir.
، وَلَا يَخْفَى أَنَّ عُمُومَ قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ يُبْطِلُ هَذَا التَّفْسِيرَ: لِأَنَّ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِهِ- عَلَى حَسَبِ هَذَا التَّأْوِيلِ- هُمُ الَّذِينَ سَيُوجَدُونَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَا جَمِيعُهُمْ.
Açıktır ki { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } kavlinin umumiyeti (genel kapsamı) bu tefsiri geçersiz kılmaktadır: Zira bu yoruma göre ona iman edecek olanlar, Ehl-i Kitab'ın tamamı değil, yalnızca o dönemde mevcut bulunacak olanlardır.
وَالشَّهِيدُ: الشَّاهِدُ يَشْهَدُ بِأَنَّهُ بَلَّغَ لَهُمْ دَعْوَةَ رَبِّهِمْ فَأَعْرَضُوا، وَبِأَنَّ النَّصَارَى بَدَّلُوا،
Şehid (şahitlik eden), Rablerinin davetini kendilerine tebliğ ettiğine fakat onların yüz çevirdiğine ve Hristiyanların [dini] tahrif ettiklerine şahitlik eder,
وَمَعْنَى الْآيَةِ مُفَصَّلٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ الْآيَاتِ فِي سُورَة الْعُقُود [١٠٩] .
Ayetin anlamı, Ukûd (Mâide) Suresi'ndeki { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ } [Mâide: 109] “Allah'ın peygamberleri toplayacağı gün...” ayetlerinde tafsilatlı olarak açıklanmıştır.
[١٦٠- ١٦٢]
[160-162]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٦٠ إِلَى ١٦٢]
[Nisâ Suresi (4), 160-162. Ayetler]
فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦١) لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً
{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦١) لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً } “Yahudilerin yaptıkları zulüm ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle, kendilerine [daha önce] helal kılınmış tertemiz şeyleri onlara haram kıldık. (160) Yasaklandıkları halde faiz almaları ve haksız yollarla insanların mallarını yemeleri yüzünden de [onlara bunu yaptık]. Onlardan inkâra sapanlara can yakıcı bir azap hazırladık. (161) Fakat onlardan ilimde derinleşmiş olanlar ve müminler; sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar. O namazı dosdoğru kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe iman edenler var ya, işte onlara pek büyük bir mükâfat vereceğiz.”
(١٦٢)
(١٦٢) } “Yahudilerin yaptıkları zulüm ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle, kendilerine daha önce helal kılınmış tertemiz şeyleri onlara haram kıldık. Yasaklandıkları halde faiz almaları ve haksız yollarla insanların mallarını yemeleri yüzünden de [aynı cezayı verdik]. Onlardan inkâra sapanlara can yakıcı bir azap hazırladık. Fakat onlardan ilimde derinleşmiş olanlar ve müminler; sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar. O namazı dosdoğru kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe iman edenler var ya, işte onlara pek büyük bir mükâfat vereceğiz.” (160-162)
إِنْ كَانَ مُتَعَلَّقَ قَوْلِهِ: فَبِما نَقْضِهِمْ [النِّسَاء: ١٥٥] مَحْذُوفًا عَلَى أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ كَانَ قَوْلُهُ: فَبِظُلْمٍ مُفَرَّعًا عَلَى مَجْمُوعِ جَرَائِمِهِمُ السَّالِفَةِ. فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِظُلْمِهِمْ ظُلْمًا آخَرَ غَيْرَ مَا عُدِّدَ مِنْ قَبْلُ، وَإِنْ كَانَ قَوْلُهُ: فَبِما نَقْضِهِمْ [النِّسَاء: ١٥٥] مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ: حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ فَقَوْلُهُ: فَبِظُلْمٍ الْخَ بَدَلٌ مُطَابِقٌ مِنْ جُمْلَةِ فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ [النِّسَاء: ١٥٥] بِإِعَادَةِ الْعَامِلِ فِي الْبَدَلِ مِنْهُ لِطُولِ الْفَصْلِ. وَفَائِدَةُ الْإِتْيَانِ بِهِ أَنْ يَظْهَرَ تَعَلُّقُهُ بِقَوْلِهِ: حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ إِذْ بَعُدَ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ مُتَعَلِّقِهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ [النِّسَاء: ١٥٥] لِيَقْوَى ارْتِبَاطُ الْكَلَامِ. وَأُتِيَ فِي جُمْلَةِ الْبَدَلِ بِلَفْظٍ جَامِعٍ لِلْمُبْدَلِ مِنْهُ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ: لِأَنَّ نَقْضَ الْمِيثَاقِ، وَالْكُفْرَ، وَقَتْلَ الْأَنْبِيَاءِ، وَقَوْلَهُمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ، وَقَوْلَهُمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا، وَقَوْلَهُمْ قَتَلْنَا عِيسَى: كُلُّ ذَلِكَ ظُلْمٌ. فَكَانَتِ الْجُمْلَةُ الْأَخِيرَةُ بِمَنْزِلَةِ الْفَذْلَكَةِ لِمَا تَقَدَّمَ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَبِذَلِكَ كُلِّهِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ، لَكِنْ عَدَلَ إِلَى لَفْظِ الظُّلْمِ لِأَنَّهُ أَحْسَنُ تَفَنُّنًا، وَأَكْثَرُ فَائِدَةً مِنَ الْإِتْيَانِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ. وَقَدْ مَرَّ بَيَانُ ذَلِكَ قَرِيبًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَبِما نَقْضِهِمْ [النِّسَاء: ١٥٥] . وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ظُلْمًا آخَرَ أَجْمَلَهُ الْقُرْآنُ.
Şayet { فَبِما نَقْضِهِمْ } [Nisâ: 155] kavlinin müteallakı (bağlantılı olduğu kelime), daha önce geçen iki vecihten birine göre mahzuf ise, { فَبِظُلْمٍ } kavli onların geçmişteki tüm suçlarının bir sonucu olur. Bu durumda zulümleriyle kastedilen, daha önce sayılanlardan başka bir zulüm olur. Yok eğer { فَبِما نَقْضِهِمْ } [Nisâ: 155] kavli { حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ } fiiline müteallak ise, { فَبِظُلْمٍ } kavli ve devamı, aradaki fasılanın uzunluğundan dolayı mübdelü minhteki amilin tekrar edilmesiyle { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } [Nisâ: 155] cümlesinden mutabık bedel olur. Bunun getirilmesinin faydası, müteallakı olan { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } [Nisâ: 155] kavli ile arası uzadığı için { حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ } kavli ile olan bağlantısının açığa çıkması ve kelamın irtibatının kuvvetlenmesidir. Bedel cümlesinde mübdelü minhi ve ona atfedilenleri toplayan kapsayıcı bir lafız getirilmiştir; zira ahdi bozmak, küfür, peygamberleri öldürmek, «kalplerimiz örtülüdür» demeleri, Meryem'e iftira atmaları ve «İsa'yı öldürdük» demeleri: bunların hepsi birer zulümdür. Dolayısıyla son cümle, öncekilerin bir hülasası mesabesindedir; sanki «bütün bunlardan dolayı kendilerine haram kıldık» denilmiş gibidir. Ancak işaret ismi getirmektense üslup çeşitliliği açısından daha güzel ve daha faydalı olduğu için zulüm lafzına yönelinmiştir. Bunun açıklaması az önce Yüce Allah'ın { فَبِما نَقْضِهِمْ } [Nisâ: 155] kavlinde geçmişti. Kur'an'ın mücmel bıraktığı başka bir zulüm olması da caizdir.
وَتَنْكِيرُ (ظُلْمٍ) لِلتَّعْظِيمِ، وَالْعُدُولِ عَنْ أَنْ يَقُولَ «فَبِظُلْمِهِمْ» ، حَتَّى تَأْتِيَ الضَّمَائِرُ مُتَتَابِعَةً مِنْ قَوْلِهِ: فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ إِلَى آخِرِهِ، إِلَى الِاسْمِ الظَّاهِرِ وَهُوَ الَّذِينَ هادُوا لِأَجْلِ بُعْدِ الضَّمِيرِ فِي الْجُمْلَةِ الْمُبْدَلِ مِنْهَا: وَهِيَ فَبِما نَقْضِهِمْ [النِّسَاء: ١٥٥] .
Zulm (ظُلْمٍ) kelimesinin tenvinli (belirsiz) gelmesi büyüklük bildirmek içindir; { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ } kavlinden sonuna kadar zamirlerin peş peşe gelmesi için «فَبِظُلْمِهِمْ» demek yerine zahir isme yani { الَّذِينَ هادُوا } kavline yönelinmesi ise, mübdelü minh olan { فَبِما نَقْضِهِمْ } [Nisâ: 155] cümlesindeki zamirin uzakta kalmasından ötürüdür.
وَلِأَنَّ فِي الْمَوْصُولِ وَصْلَتِهِ مَا يَقْتَضِي التَّنَزُّهَ عَنِ الظُّلْمِ لَوْ كَانُوا كَمَا وَصَفُوا أَنْفُسَهُمْ، فَقَالُوا: إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ [الْأَعْرَاف: ١٥٦] فَصُدُورُ الظُّلْمِ عَنِ الَّذِينَ هَادُوا مَحَلُّ اسْتِغْرَابٍ.
Ayrıca ism-i mevsul ve sılasında, şayet kendilerini nitelendirdikleri gibi { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } [A'râf: 156] “Biz sana yöneldik/tövbe ettik” demiş olsalardı, zulümden uzak durmayı gerektiren bir anlam vardır; dolayısıyla Yahudi olanlardan zulmün sadır olması yadırganacak bir durumdur.
وَالْآيَةُ اقْتَضَتْ: أَنَّ تَحْرِيمَ مَا حُرِّمَ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا كَانَ عِقَابًا لَهُمْ، وَأَنَّ تِلْكَ الْمُحَرَّمَاتِ لَيْسَ فِيهَا مِنَ الْمَفَاسِد مَا يتقضي تَحْرِيمَ تَنَاوُلِهَا، وَإِلَّا لَحُرِّمَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَوَّلِ مَجِيءِ
Ayet, kendilerine haram kılınan şeylerin haram kılınmasının yalnızca bir ceza olduğunu ve bu haram kılınan maddelerde tüketilmelerini gerektirecek bir mefsedet (zarar) bulunmadığını iktiza etmiştir; aksi takdirde bunlar
الشَّرِيعَةِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الطَّيِّبَاتِ هُوَ مَا ذُكِرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما- إِلَى قَوْلِهِ- ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٤٦] ، فَهَذَا هُوَ الْجَزَاءُ عَلَى ظُلْمِهِمْ.
şeriatın ilk gelişinden itibaren kendilerine haram kılınırdı. Bu temiz şeylerden (tayyibât) muradın, En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما } -kavlinden { ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ } [En'âm: 146] kavline kadar olan yerde- zikredilen şeyler olduğu söylenmiştir; işte onların zulümlerinin karşılığı budur.
نَقَلَ الْفَخْرُ فِي آيَةِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ عَنْ عَبْدِ الْجَبَّارِ أَنَّهُ قَالَ: «نَفْسُ التَّحْرِيمِ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عُقُوبَةً عَلَى جُرْمٍ صَدَرَ مِنْهُمْ لِأَنَّ التَّكْلِيفَ تَعْرِيضٌ لِلثَّوَابِ، وَالتَّعْرِيضَ لِلثَّوَابِ إِحْسَانٌ، فَلَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ التَّكْلِيفُ جَزَاءً عَلَى الْجُرْمِ. قَالَ الْفَخْرُ: وَالْجَوَابُ أَنَّ الْمَنْعَ مِنَ الِانْتِفَاعِ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ لِقَصْدِ اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ لِلْجُرْمِ» .
Fahr[eddin er-Râzî], En'âm Suresi'ndeki ayette Abdülcebbâr'dan şunu nakletmiştir: «Haram kılmanın bizzat kendisinin, onlardan sadır olan bir suça ceza olması caiz değildir; çünkü teklif sevaba muhatap kılmaktır, sevaba muhatap kılmak ise bir ihsandır. Dolayısıyla teklifin bir suçun cezası olması caiz olmaz. Fahr[eddin er-Râzî] şöyle demiştir: Cevap şudur ki, faydalanmaktan men etmek sevabı hak etme kastıyla olabileceği gibi suç sebebiyle de olabilir.»
وَهَذَا الْجَوَابُ مُصَادَرَةٌ عَلَى أَنَّ مِمَّا يُقَوِّي الْإِشْكَالَ أَنَّ الْعُقُوبَةَ حَقُّهَا أَنْ تُخَصَّ بِالْمُجْرِمِينَ ثُمَّ تُنْسَخَ. فَالَّذِي يَظْهَرُ لِي فِي الْجَوَابِ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ سَبَبُ تَحْرِيمِ تِلْكَ الطَّيِّبَاتِ أَنَّ مَا سَرَى فِي طِبَاعِهِمْ بِسَبَبِ بَغْيِهِمْ وَظُلْمِهِمْ مِنَ الْقَسَاوَةِ صَارَ ذَلِكَ طَبْعًا فِي أَمْزِجَتِهِمْ فَاقْتَضَى أَنْ يُلَطِّفَ اللَّهُ طِبَاعَهُمْ بِتَحْرِيمِ مَأْكُولَاتٍ مِنْ طَبْعِهَا تَغْلِيظُ الطِّبَاعِ، وَلِذَلِكَ لَمَّا جَاءَهُمْ عِيسَى أَحَلَّ اللَّهُ لَهُمْ بَعْضَ مَا حَرَّمَ عَلَيْهِمْ مِنْ ذَلِكَ لِزَوَالِ مُوجِبِ التَّحْرِيمِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ تَحْرِيمُ مَا حَرَّمَ عَلَيْهِمْ عِقَابًا لِلَّذِينِ ظَلَمُوا وَبَغَوْا ثُمَّ بَقِيَ ذَلِكَ عَلَى مَنْ جَاءَ بِعْدَهُمْ لِيَكُونَ لَهُمْ ذِكْرَى وَيَكُونَ لِلْأَوَّلِينَ سُوءُ ذِكْرٍ مِنْ بَابِ قَوْلِهِ: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الْأَنْفَال: ٢٥] ،
Bu cevap bir kısır döngüdür (müsadere ale'l-matluptur); zira işkâli kuvvetlendiren hususlardan biri de cezanın suçlulara has kılınması ve ardından neshedilmesi gerektiğidir. Cevap sadedinde bana zahir olan şudur: Ya bu temiz şeylerin haram kılınmasının sebebi, azgınlıkları ve zulümleri sebebiyle tabiatlarına sirayet eden katılaşmanın mizaçlarında bir huy haline gelmesi ve bunun üzerine Allah'ın, tabiatı kabalaştıran yiyecekleri haram kılarak onların tabiatlarını yumuşatmayı murat etmesidir -ki bu yüzden İsa kendilerine geldiğinde haram kılınmanın gerekçesi ortadan kalktığı için Allah bunlardan haram kılınanların bir kısmını onlara helal kılmıştır-; ya da kendilerine haram kılınanların haram kılınması, zulüm ve azgınlık edenlere bir ceza olup sonra kendilerinden sonra gelenler için bir ibret, öncekiler için de { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } [Enfâl: 25] “Öyle bir fitneden sakının ki, aranızdan sadece zulmedenlere isabet etmez” kavli kabilinden kötü bir anılış olması amacıyla sonrakilerin üzerinde baki kalmıştır,
وَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «مَا مِنْ نَفْسٍ تُقْتَلُ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا»
ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Haksız yere öldürülen hiçbir can yoktur ki, onun kanından Âdem'in ilk oğluna bir pay düşmesin» kavli kabilindendir.
. ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ. وَإِمَّا لِأَنَّ هَذَا التَّحْرِيمَ عُقُوبَةٌ دُنْيَوِيَّةٌ رَاجِعَةٌ إِلَى الْحِرْمَانِ مِنَ الطَّيِّبَاتِ فَلَا نَظَرَ إِلَى مَا يَعْرِضُ لِهَذَا التَّحْرِيمِ تَارَةً مِنَ الثَّوَابِ عَلَى نِيَّةِ الِامْتِثَالِ لِلنَّهْيِ، لِنُدْرَةِ حُصُولِ هَذِهِ النِّيَّةِ فِي التَّرْكِ.
Bu da onun cinayeti ilk başlatan kişi olmasından ötürüdür. Ya da bu haram kılma, temiz nimetlerden mahrum kalmaya dayalı dünyevi bir cezadır; dolayısıyla terk etme amelinde bu niyetin gerçekleşmesinin nadir olmasından ötürü, nehyedilene uyma niyetiyle bu haram kılmaya bazen terettüp eden sevaba itibar edilmez.
وَصَدُّهُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ: إِنْ كَانَ مَصْدَرَ صَدَّ الْقَاصِرُ الَّذِي مُضَارِعُهُ يَصِدُّ- بِكَسْرِ الصَّادِ- فَالْمَعْنَى بِإِعْرَاضِهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَإِنْ كَانَ مَصْدَرَ الْمُتَعَدِّي الَّذِي قِيَاسُ مُضَارِعِهِ- بِضَمِّ الصَّادِ-، فَلَعَلَّهُمْ كَانُوا يَصُدُّونَ النَّاسَ عَنِ التَّقْوَى، وَيَقُولُونَ: سَيُغْفَرُ لَنَا، مِنْ زَمَنِ مُوسَى قَبْلَ أَنْ يُحَرَّمَ عَلَيْهِمْ بَعْضُ الطَّيِّبَاتِ. أَمَّا بَعْدَ مُوسَى فَقَدْ صَدُّوا النَّاسَ كَثِيرًا، وَعَانَدُوا الْأَنْبِيَاءَ، وَحَاوَلُوهُمْ عَلَى كَتْمِ الْمَوَاعِظِ، وَكَذَّبُوا عِيسَى، وَعَارَضُوا دَعْوَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَسَوَّلُوا لِكَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ، جَهْرًا أَوْ نِفَاقًا، الْبَقَاءَ عَلَى الْجَاهِلِيَّةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي
Onların Allah yolundan alıkoymaları/yüz çevirmeleri (ve saddihim an sebîlillâh): Eğer muzarisi sâd harfinin kesresiyle (yasiddu) gelen lazım fiil 'sadde'nin masdarı ise, anlam «onların Allah yolundan yüz çevirmeleri sebebiyle» olur. Yok eğer kural gereği muzarisi sâd harfinin zammesiyle gelen müteaddi fiilin masdarı ise, kendilerine bazı temiz şeyler haram kılınmadan önce Musa zamanından itibaren insanları takvadan alıkoyuyor ve «nasıl olsa bağışlanacağız» diyorlardı. Musa'dan sonra ise insanları çokça [haktan] alıkoydular, peygamberlere inat ettiler, onlara öğütleri gizletmeye çalıştılar, İsa'yı yalanladılar, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem davetine karşı çıktılar ve açıktan yahut münafıklıkla birçok insana cahiliye üzere kalmayı süslü gösterdiler; nitekim şu ayette
قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ [النِّسَاء: ٥١] الْآيَاتِ.
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } [Nisâ: 51] “Kendilerine kitaptan bir pay verilenleri görmedin mi? Putlara ve tağuta inanıyorlar...” ayetlerinde bu husus geçmişti.
وَلِذَلِكَ وُصِفَ بِ كَثِيراً حَالًا مِنْهُ.
Bu sebeple { كَثِيراً } lafzı ondan bir hal olarak nitelenmiştir.
وَأَخْذُهُمُ الرِّبَا الَّذِي نُهُوا عَنْهُ هُوَ أَنْ يَأْخُذُوهُ مَنْ قَوْمِهِمْ خَاصَّةً وَيَسُوغُ لَهُمْ أَخْذُهُ مِنْ
Yasaklandıkları faizi almaları ise, onu özellikle kendi kavimlerinden almalarıdır; yoksa faizi
غَيْرِ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ كَمَا فِي الْإِصْحَاحِ ٢٣ مِنْ سِفْرِ التَّثْنِيَةِ «لَا تُقْرِضْ أَخَاكَ بربا رَبًّا قضّة أَوْ رِبَا طَعَامٍ أَوْ رِبَا شَيْءٍ مَا مِمَّا يُقْرَضُ بِرِبًا. لِلْأَجْنَبِيِّ تُقْرِضُ بِرِبًا» . وَالرِّبَا مُحَرَّمٌ عَلَيْهِمْ بِنَصِّ التَّوْرَاةِ فِي سِفْرِ الْخُرُوجِ فِي الْإِصْحَاحِ ٢٢ «إِنْ أَقْرَضْتَ فِضَّةً لِشَعْبِي الْفَقِيرِ الَّذِي عِنْدَكَ فَلَا تَكُنْ لَهُ كَالْمُرَابِي لَا تَضَعُوا عَلَيْهِ رِبًا» وَأَكْلُهُمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ أَعَمُّ مِنَ الرِّبَا فَيَشْمَلُ الرَّشْوَةَ الْمُحَرَّمَةَ عِنْدَهُمْ، وَأَخْذَهُمُ الْفِدَاءَ عَلَى الْأَسْرَى مِنْ قَوْمِهِمْ، وَغَيْرَ ذَلِكَ.
İsrailoğulları dışındakilerden almaları kendilerine mubah kılınmıştı; nitekim Tesniye kitabının 23. babında: «Kardeşine faizle; para faizi, yiyecek faizi yahut faizle ödünç verilen herhangi bir şeyin faiziyle ödünç verme. Yabancıya faizle ödünç verebilirsin» denilmektedir. Çıkış kitabının 22. babındaki Tevrat nassında da faiz onlara haram kılınmıştır: «Eğer yanında bulunan kavmimden bir fakire para ödünç verirsen, ona tefeci gibi davranma, üzerine faiz koymayın». İnsanların mallarını batıl yollarla yemeleri ise faizden daha geneldir; dolayısıyla kendi aralarında haram olan rüşveti, kendi kavimlerinden olan esirler karşılığında fidye almalarını ve benzeri durumları kapsar.
وَالِاسْتِدْرَاكُ بِقَوْلِهِ: لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ إِلَخ ناشيء عَلَى مَا يُوهِمُهُ الْكَلَامُ السَّابِقُ ابْتِدَاءً من قَوْله: يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ [النِّسَاء: ١٥٣] مِنْ تَوَغُّلِهِمْ فِي الضَّلَالَةِ حَتَّى لَا يُرْجَى لِأَحَدٍ مِنْهُمْ خَيْرٌ وَصَلَاحٌ، فَاسْتُدْرِكَ بِأَنَّ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ لَيْسُوا كَمَا تُوُهِّمَ، فَهُمْ يُؤْمِنُونَ بِالْقُرْآنِ مِثْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَمُخَيْرِيقٍ.
{ لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } kavliyle yapılan istidrak (düzeltme), { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ } [Nisâ: 153] kavlinden itibaren önceki kelamın vehmettirdiği, onların hiçbirinden hayır ve ıslah umulmayacak derecede dalalete daldıkları zehabından kaynaklanmaktadır. Bu yüzden onlardan ilimde derinleşenlerin böyle zannedildiği gibi olmadığı, Abdullah b. Selâm ve Muhayrîk gibi Kur'an'a iman ettikleri belirtilerek istidrak yapılmıştır.
وَالرَّاسِخُ حَقِيقَتُهُ الثَّابِتُ الْقَدَمِ فِي الْمَشْيِ، لَا يَتَزَلْزَلُ وَاسْتُعِيرَ لِلتَّمَكُّنِ مِنَ الْوَصْفِ مِثْلُ الْعِلْمِ بِحَيْثُ لَا تَغُرُّهُ الشَّبَهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧] . وَالرَّاسِخُ فِي الْعِلْمِ بَعِيدٌ عَنِ التَّكَلُّفِ وَعَنِ التَّعَنُّتِ، فَلَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْحَقِّ حَاجِبٌ، فَهُمْ يَعْرِفُونَ دَلَائِلَ صِدْقِ الْأَنْبِيَاءِ وَلَا يَسْأَلُونَهُمْ خَوَارِقَ الْعَادَاتِ.
Rasih (kök salmış) kelimesinin hakiki anlamı, yürüyüşünde ayağı sabit olan, sendelemeyendir; ilim gibi bir vasıfta şüphelerin kendisini aldatamayacağı derecede yetkinleşmeyi ifade etmek üzere istiare yoluyla kullanılmıştır. Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } [Âl-i İmrân: 7] kavlinde bu geçmişti. İlimde derinleşen kişi yapmacıklıktan ve inatçılıktan uzaktır; dolayısıyla kendisiyle hak arasında hiçbir perde yoktur. Onlar peygamberlerin doğruluğunun delillerini bilirler ve onlardan harikulade mucizeler istemezler.
وَعَطْفُ الْمُؤْمِنُونَ عَلَى الرَّاسِخُونَ ثَنَاءٌ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَسْأَلُوا نَبِيَّهُمْ أَنْ يُرِيَهُمُ الْآيَاتِ الْخَوَارِقَ لِلْعَادَةِ. فَلِذَلِكَ قَالَ يُؤْمِنُونَ، أَيْ جَمِيعُهُمْ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ، أَيِ الْقُرْآنِ، وَكَفَاهُمْ بِهِ آيَةً، وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ عَلَى الرُّسُلِ، وَلَا يُعَادُونَ رُسُلَ اللَّهِ تَعَصُّبًا وَحَمِيَّةً.
{ الْمُؤْمِنُونَ } kelimesinin { الرَّاسِخُونَ } üzerine atfedilmesi, peygamberlerinden kendilerine harikulade ayetler (mucizeler) göstermesini istemedikleri için onları bir övgüdür. Bundan dolayı { يُؤْمِنُونَ } buyurmuştur; yani hepsi sana indirilen Kur'an'a -ki o bir mucize olarak onlara yetmiştir- ve senden önce peygamberlere indirilenlere inanırlar, taassup ve tarafgirlik yüzünden Allah'ın peygamberlerine düşmanlık etmezler.
وَالْمُرَادُ بِالْمُؤْمِنِينَ فِي قَوْلِهِ: وَالْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ لِلْإِيمَانِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَلَمْ يَكُونُوا مِنَ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ، مِثْلَ الْيَهُودِيِّ الَّذِي كَانَ يَخْدِمُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَآمَنَ بِهِ.
{ وَالْمُؤْمِنُونَ } kavlindeki müminlerden murat, Ehl-i Kitap'tan olup ilimde derinleşmiş olanlardan sayılmayan ancak Allah'ın kendilerini imana hidayet ettiği kimselerdir; Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hizmet eden ve ona iman eden Yahudi [genç] gibi.
وَعَطْفُ الْمُقِيمِينَ بِالنَّصْبِ ثَبَتَ فِي الْمُصْحَفِ الْإِمَامِ، وَقَرَأَهُ الْمُسْلِمُونَ فِي الأقطار دون نَكِير فَعَلِمْنَا أَنَّهُ طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ فِي عَطْفِ الْأَسْمَاءِ الدَّالَّةِ عَلَى صِفَاتٍ مَحَامِدَ، عَلَى أَمْثَالِهَا، فَيَجُوزُ فِي بَعْضِ الْمُعْطُوفَاتِ النَّصْبُ عَلَى التَّخْصِيصِ بِالْمَدْحِ، وَالرَّفْعُ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ لِلِاهْتِمَامِ، كَمَا فَعَلُوا ذَلِكَ فِي النُّعُوتِ الْمُتَتَابِعَةِ، سَوَاءٌ كَانَتْ بِدُونِ عَطْفٍ أَمْ بِعَطْفٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ- إِلَى قَوْله- وَالصَّابِرِينَ [الْبَقَرَة: ١٧٧] . قَالَ سِيبَوَيْهِ فِي «كِتَابِهِ» «بَابُ مَا يَنْتَصِبُ فِي التَّعْظِيمِ وَالْمَدْحِ وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَهُ صِفَةً فَجَرَى عَلَى الْأَوَّلِ، وَإِنْ شِئْتَ قَطَعْتَهُ فَابْتَدَأْتَهُ» . وَذَكَرَ مِنْ قَبِيلِ مَا نَحْنُ بِصَدَدِهِ هَذِهِ الْآيَةَ فَقَالَ: «فَلَوْ
{ الْمُقِيمِينَ } lafzının nasb ile atfedilmesi İmam Mushaf'ta sabittir ve Müslümanlar bunu beldelerde hiçbir itiraz olmaksızın okumuşlardır. Böylece bunun, övgüye değer sıfatlara delalet eden isimlerin emsallerine atfedilmesinde bir Arap üslubu olduğunu anladık. Dolayısıyla matuf olan bazı kelimelerde övgüye tahsis amacıyla nasb, önemine binaen istînâf (yeni başlangıç) üzere ref caizdir; nitekim peş peşe gelen sıfatlarda, ister atıfsız ister atıflı olsun, Yüce Allah'ın { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ } kavlinden { وَالصَّابِرِينَ } [Bakara: 177] kavline kadar olan yerde yaptıkları gibi böyle yapmışlardır. Sîbeveyh *el-Kitâb*ında şöyle der: «Tazim ve medih amacıyla mansup kılınanlar babı; dilersen onu sıfat yapıp öncekine tabi kılarsın, dilersen [önceki iraptan] kesip [mübteda olarak] başlatırsın». Konumuz kabilinden bu ayeti zikretmiş ve şöyle demiştir: «Şayet
كَانَ كُلُّهُ رَفْعًا كَانَ جَيِّدًا» ، وَمِثْلُهُ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ [الْبَقَرَة: ١٧٧] ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُ الْخِرْنَقِ:
hepsi merfu olsaydı da güzel olurdu». { وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ } [Bakara: 177] “Antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getirenler, sıkıntı ve zorluk hallerinde sabredenler...” ayeti de böyledir; Hırnık'ın şu sözü de bunun benzeridir:
لَا يبعدن قومِي الَّذِي هُمُو ... سُمُّ الْعُدَاةِ وَآفَةُ الْجُزُرِ
*Uzak düşmesin kavmim ki onlar ... Düşmanların zehri, [kesilen] develerin afetidirler,*
النَّازِلُونَ بِكُلِّ مُعْتَرَكٍ ... وَالطَّيِّبِينَ مَعَاقِدَ الْأُزُرِ
*Her savaş meydanına inenler ... Ve etek bağları tertemiz olanlardır.*
فِي رِوَايَةِ يُونُسَ عَنِ الْعَرَبِ: بِرَفْعِ (النَّازِلُونَ) وَنَصْبِ (الطَّيِّبِينَ) ، لِتَكُونَ نَظِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا مِمَّا يَجْرِي عَلَى قَصْدِ التَّفَنُّنِ عِنْدَ تَكَرُّرِ الْمُتَتَابِعَاتِ، وَلِذَلِكَ تَكَرَّرَ وُقُوعُهُ فِي الْقُرْآنِ فِي مَعْطُوفَاتٍ مُتَتَابِعَاتٍ كَمَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِي قَوْله:
Yûnus'un Araplardan rivayetinde, bu ayetin benzeri olsun diye (en-nâzilûne / النَّازِلُونَ) lafzı ref, (et-tayyibîne / الطَّيِّبِينَ) lafzı ise nasb iledir. Zahir olan şudur ki bu, peş peşe gelen ifadelerin tekrarında üslup çeşitliliği (tefennün) gayesiyle cereyan eden durumlardandır; bu sebeple Kur'an'da Bakara Suresi'nde, bu ayette ve Yüce Allah'ın:
والصَّابِئُونَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٦٩] .
Mâide Suresi'ndeki { والصَّابِئُونَ } [Mâide: 69] kavlinde peş peşe gelen matuflarda bunun vuku bulması tekrarlanmıştır.
وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبَانٍ بْنِ عُثْمَانَ أَنَّ نَصْبَ الْمُقِيمِينَ خَطَأٌ، مِنْ كَاتِبِ الْمُصْحَفِ وَقَدْ عَدَّتْ مِنَ الْخَطَأِ هَذِهِ الْآيَةَ. وَقَوْلِهِ: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ- إِلَى قَوْلِهِ- وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ [الْبَقَرَة: ١٧٧] وَقَوْلِهِ: إِنْ هذانِ لَساحِرانِ [طه: ٦٣] . وَقَوله: الصَّابِئُونَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٦٩] . وَقَرَأَتْهَا عَائِشَةُ، وَعَبْدُ اللَّهُ بْنُ مَسْعُودٍ، وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَالْحَسَنُ، وَمَالِكُ بْنُ دِينَارٍ، وَالْجَحْدَرِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ، وَعَمْرُو بْنُ عُبَيْدٍ:
Âişe ve Ebân b. Osmân'dan, { الْمُقِيمِينَ } lafzının mansup oluşunun mushaf kâtibinin bir hatası olduğu rivayet edilmiş; bu ayeti, { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } kavlinden { وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ } [Bakara: 177] kavline kadar olan yeri, { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } [Tâhâ: 63] kavlini ve Mâide Suresi'ndeki { الصَّابِئُونَ } [Mâide: 69] kavlini hatadan saydığı aktarılmıştır. Âişe, Abdullah b. Mes'ûd, Übeyy b. Ka'b, Hasan[-ı Basrî], Mâlik b. Dînâr, Cahderî, Saîd b. Cübeyr, Îsâ b. Ömer ve Amr b. Ubeyd bunu:
وَالْمُقِيمُونَ- بِالرَّفْعِ-. وَلَا تُرَدُّ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ الْمُجْمَعِ عَلَيْهَا بِقِرَاءَةٍ شَاذَّةٍ.
ref ile «وَالْمُقِيمُونَ» şeklinde okumuşlardır. Ancak cumhurun üzerinde icma ettiği kıraat, şaz bir kıraatle reddedilemez.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ نَصْبَ الْمُقِيمِينَ وَنَحْوَهُ هُوَ مَظْهَرُ تَأْوِيلِ قَوْلِ عُثْمَانَ لِكُتَّابِ الْمَصَاحِفِ حِينَ أَتَمُّوهَا وَقَرَأَهَا أَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: «أَحْسَنْتُمْ وَأَجْمَلْتُمْ وَأَرَى لَحْنًا قَلِيلًا سَتُقِيمُهُ الْعَرَبُ بِأَلْسِنَتِهَا» . وَهَذِهِ أَوْهَامٌ وَأَخْبَارٌ لَمْ تَصِحَّ عَنِ الَّذِينَ نُسِبَتْ إِلَيْهِمْ. وَمِنَ الْبَعِيدِ جدّا أَن يخطىء كَاتِبُ الْمُصْحَفِ فِي كَلِمَةٍ بَيْنَ أَخَوَاتِهَا فَيُفْرِدَهَا بِالْخَطَأِ دُونَ سَابِقَتِهَا أَوْ تَابِعَتِهَا، وَأَبْعَدَ مِنْهُ أَنْ يَجِيءَ الْخَطَأُ فِي طَائِفَةٍ مُتَمَاثِلَةٍ مِنَ الْكَلِمَاتِ وَهِيَ الَّتِي إِعْرَابُهَا بِالْحُرُوفِ النَّائِبَةِ عَنْ حَرَكَاتِ الْإِعْرَابِ مِنَ الْمُثَنَّى وَالْجَمْعِ عَلَى حَدِّهِ. وَلَا أَحْسَبُ مَا رَوَاهُ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ فِي ذَلِكَ صَحِيحًا. وَقَدْ عَلِمْتُ وَجْهَ عَرَبِيَّتِهِ فِي الْمُتَعَاطِفَاتِ، وَأَمَّا وَجْهُ عَرَبِيَّةِ إِنْ هذانِ لَساحِرانِ فَيَأْتِي عِنْدَ الْكَلَام فِي سُورَةِ طه [٦٣] .
İnsanlardan bazıları, { الْمُقِيمِينَ } lafzının nasb ile gelmesinin ve benzerlerinin, Osmân'ın mushaf kâtipleri mushafları tamamlayıp kendisi de okuduğu zaman onlara söylediği rivayet edilen: «Güzel ve hoş yaptınız; az bir lahin (dil kusuru) görüyorum ki onu Araplar dilleriyle düzeltecektir» sözünün tevilinin bir tezahürü olduğunu iddia etmiştir. Bunlar birer kuruntudur ve kendilerine nispet edilen kimselerden sahih olarak gelmemiş haberlerdir. Mushaf kâtibinin kardeş kelimeler arasındaki bir kelimede hata yapıp, öncesini veya sonrasını bırakarak yalnız o kelimede hataya düşmesi son derece uzaktır; tesniye ve cemi gibi irap harekelerine vekâlet eden harflerle iraplanan benzer kelimeler grubunda hatanın meydana gelmesi ise bundan daha da uzaktır. Âişe ve Ebân b. Osmân'dan bu hususta rivayet edilenlerin sahih olduğunu zannetmiyorum. Birbiri ardınca gelen matuflardaki Arapça dil kuralı yönünü öğrenmiştin; { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } kavlinin Arapça dil kuralı yönü ise Tâhâ Suresi [63] incelenirken gelecektir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ تَأْوِيلَ قَوْلِ عُثْمَانَ هُوَ مَا وَقَعَ فِي رَسْمِ الْمُصْحَفِ مِنْ نَحْوِ الْأَلِفَاتِ الْمَحْذُوفَةِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : «وَهُمْ كَانُوا أَبْعَدَ هِمَّةً فِي الْغَيْرَةِ عَلَى الْإِسْلَامِ وَذَبِّ الْمَطَاعِنِ عَنْهُ مِنْ أَنْ يَتْرُكُوا فِي كِتَابِ اللَّهِ ثُلْمَةً لِيَسُدَّهَا مَنْ بَعْدَهُمْ وَخَرْقًا يَرْفُوهُ مَنْ يَلْحَقُ بِهِمْ» . وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٧] .
Zahir olan şudur ki, Osmân'ın sözünün tevili, mushaf resminde hazfedilen elifler gibi durumlardır. *el-Keşşâf* sahibi şöyle demiştir: «Onlar İslam hakkındaki gayretleri ve ona yöneltilecek taanları defetme hususundaki himmetleri bakımından, kendilerinden sonra gelecek olanların kapatacağı bir gedik veya kendilerine yetişecek olanların yamayacağı bir yırtık bırakmaktan çok uzaktılar». Bunun benzeri daha önce Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ } [Bakara: 177] kavlinde geçmişti.
وَالْوَعْدُ بِالْأَجْرِ الْعَظِيمِ بِالنِّسْبَةِ لِلرَّاسِخِينَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لِأَنَّهُمْ آمَنُوا بِرَسُولِهِمْ وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ وَقَدْ
Büyük mükâfat vaadi, Ehl-i Kitap'tan ilimde derinleşenler açısından kendi peygamberlerine ve Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman ettiklerinden ötürüdür; nitekim
وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: أَنَّ لَهُمْ أَجْرَيْنِ،
sahih hadiste onlar için iki mükâfat olduğu varit olmuştur;
وَبِالنِّسْبَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْعَرَبِ لِأَنَّهُمْ سَبَقُوا غَيْرَهُمْ بِالْإِيمَانِ.
Araplardan olan müminler açısından ise imanda başkalarından öne geçtikleri içindir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: سَنُؤْتِيهِمْ- بِنُونِ الْعَظَمَةِ- وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَخَلَفٌ- بِيَاءِ الْغَيْبَةِ- وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ.
Cumhur (senü'tîhim / سَنُؤْتِيهِمْ) lafzını azamet nûnu ile, Hamza ve Halef ise gaybet yâsı ile [seyu'tîhim şeklinde] okumuştur; bu durumda zamir, { وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } kavlindeki lafza-i celâle racidir.
[١٦٣- ١٦٥]
[163-165]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٦٣ إِلَى ١٦٥]
[Nisâ Suresi (4), 163-165. Ayetler]
إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (١٦٣) وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤) رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً
{ إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (١٦٣) وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤) رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً } “Nuh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik. İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a, torunlarına, İsa'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Harun'a ve Süleyman'a da vahyettik. Davud'a da Zebur'u verdik. (163) Daha önce sana kıssalarını anlattığımız peygamberler ve sana kıssalarını anlatmadığımız nice peygamberler [gönderdik]. Allah, Musa ile de bizzat konuştu. (164) Müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberler [gönderdik] ki, peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti (mazereti) kalmasın. Allah Azîzdir, Hakîmdir (mutlak galiptir, tam hüküm ve hikmet sahibidir).”
(١٦٥)
(١٦٥) } “Nuh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik. İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a, torunlarına, İsa'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Harun'a ve Süleyman'a da vahyettik. Davud'a da Zebur'u verdik. Daha önce sana kıssalarını anlattığımız peygamberler ve sana kıssalarını anlatmadığımız nice peygamberler [gönderdik]. Allah, Musa ile de bizzat konuştu. Müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberler [gönderdik] ki, peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti (mazereti) kalmasın. Allah Azîzdir, Hakîmdir (mutlak galiptir, tam hüküm ve hikmet sahibidir).” (163-165)
اسْتَأْنَفَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ الرَّدَّ عَلَى سُؤَالِ الْيَهُودِ أَنْ يُنْزِلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ، بَعْدَ أَنْ حُمِقُوا فِي ذَلِكَ بِتَحْمِيقِ أَسْلَافِهِمْ: بِقَوْلِهِ: فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ [النِّسَاء: ١٥٣] ، وَاسْتُطْرِدَتْ بَيْنَهُمَا جُمَلٌ مِنْ مُخَالَفَةِ أَسْلَافِهِمْ، وَمَا نَالَهُمْ مِنْ جَرَّاءِ ذَلِكَ، فَأَقْبَلَ الْآنَ عَلَى بَيَانِ أَنَّ إِنْزَالَ الْقُرْآنِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ لَمْ يَكُنْ بِدَعًا، فَإِنَّهُ شَأْنُ الْوَحْيِ لِلرُّسُلِ، فَلَمْ يُقْدَحْ فِي رِسَالَتِهِمْ أَنَّهُمْ لَمْ يُنَزَّلْ عَلَيْهِمْ كِتَابٌ مِنَ السَّمَاءِ.
Bu ayetler, Yahudilerin kendilerine gökten bir kitap indirmesi yönündeki taleplerine { فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ } [Nisâ: 153] “Nitekim Musa'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi” kavliyle atalarının ahmaklığı belirtilerek bu hususta ahmak sayılmalarından sonra yeni baştan cevap vermiştir. İkisi arasında atalarının muhalefetinden ve bu yüzden başlarına gelenlerden bahseden cümleler istitrat olarak yer almış, şimdi ise Kur'an'ın Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirilmesinin nevzuhur bir şey (bidat) olmadığını, zira peygamberlere vahyin şanının böyle olduğunu ve kendilerine gökten [toptan] bir kitap indirilmemiş olmasının onların risaletine asla halel getirmediğini beyana yönelmiştir.
وَالتَّأْكِيدُ (بِإِنَّ) لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ أَوْ لِتَنْزِيلِ الْمَرْدُودِ عَلَيْهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يُنْكِرُ كَيْفِيَّةَ الْوَحْيِ لِلرُّسُلِ غَيْرِ مُوسَى، إِذْ لَمْ يَجْرُوا عَلَى مُوجَبِ عِلْمِهِمْ حَتَّى أَنْكَرُوا رِسَالَةَ رَسُولٍ لَمْ يُنْزَلْ إِلَيْهِ كِتَابٌ مِنَ السَّمَاءِ.
İnne (إِنَّ) ile yapılan tekid, bu habere verilen önemden ötürüdür yahut kendilerine cevap verilenleri, bildiklerinin gereğince amel etmeyip kendilerine gökten bir kitap indirilmeyen bir elçinin risaletini inkâr ettikleri için Musa dışındaki peygamberlere vahyin keyfiyetini inkâr eden kimse mesabesine koymak içindir.
وَالْوَحْيُ إِفَادَةُ الْمَقْصُودِ بِطَرِيقٍ غَيْرِ الْكَلَامِ، مِثْلَ الْإِشَارَةِ قَالَ تَعَالَى: فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا [مَرْيَم: ١١] . وَقَالَ دَاوُود بْنُ جَرِيرٍ:
Vahiy, işaret gibi söz dışı bir yolla maksadı anlatmaktır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا } [Meryem: 11] “Bunun üzerine mabetten kavminin karşısına çıkıp onlara sabah akşam tesbih etmelerini vahyetti (işaretle bildirdi).” Dâvûd b. Cerîr de şöyle demiştir:
يَرْمُونَ بِالْخُطَبِ الطِّوَالِ وَتَارَةً ... وَحْيُ اللَّوَاحِظِ خِيفَةَ الرُّقَبَاءِ
*Uzun nutuklar atarlar, bazen de ... Gözetleyicilerin korkusundan göz ucuyla işaret ederler.*
وَالتَّشْبِيهُ فِي قَوْلِهِ: كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ تَشْبِيهٌ بِجِنْسِ الْوَحْيِ وَإِنِ اخْتَلَفَتْ أَنْوَاعُهُ، فَإِنَّ الْوَحْيَ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ كَانَ بِأَنْوَاعٍ مِنَ الْوَحْيِ وَرَدَ بَيَانُهَا فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ فِي الصَّحِيحِ عَنْ سُؤَالِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ النَّبِيءَ ﷺ كَيْفَ يَأْتِيكَ الْوَحْيُ- بِخِلَافِ الْوَحْيِ إِلَى غَيْرِهِ مِمَّنْ
{ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ } kavlindeki benzetme, türleri farklı olsa bile vahyin cinsiyle yapılan bir benzetmedir. Zira Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelen vahiy, Hâris b. Hişâm'ın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem «Sana vahiy nasıl gelir?» sorusuna dair Sahih'teki Âişe hadisinde beyanı geçen çeşitli vahiy türleriyle gerçekleşmiştir; Yüce Allah'ın ismini zikrettiği diğer kimselere
سَمَّاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فَإِنَّهُ يُحْتَمَلُ بَعْضٌ مِنَ الْأَنْوَاعِ، عَلَى أَنَّ الْوَحْيَ لِلنَّبِيءِ ﷺ كَانَ مِنْهُ الْكِتَابُ الْقُرْآنُ وَلَمْ يَكُنْ لِبَعْضِ مَنْ ذُكِرَ مَعَهُ كِتَابٌ. وَعَدَّ اللَّهُ هُنَا جَمْعًا مِنَ النَّبِيئِينَ وَالْمُرْسَلِينَ وَذَكَرَ أَنَّهُ أَوْحَى إِلَيْهِمْ وَلَمْ يَخْتَلِفِ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ الرُّسُلَ وَالْأَنْبِيَاءَ يُوحَى إِلَيْهِمْ.
gelen vahiy ise bundan farklı olup [bu vahiy] bazı türleri kapsayabilir. Şu var ki Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelen vahyin bir kısmı Kitap, yani Kur'an idi; oysa onunla birlikte zikredilenlerin bazısına kitap verilmemişti. Allah burada peygamber ve resullerden bir topluluk saymış ve kendilerine vahyettiğini bildirmiştir; âlimler de resullere ve nebilere vahiy geldiği hususunda ihtilaf etmemişlerdir.
وَإِنَّمَا اخْتَلَفَتْ عِبَارَاتُهُمْ فِي مَعْنَى الرَّسُولِ وَالنَّبِيءِ. فَفِي كَلَامِ جَمَاعَةٍ مِنْ عُلَمَائِنَا لَا نَجِدُ تَفْرِقَةً، وَأَنَّ كُلَّ نَبِيءٍ فَهُوَ رَسُولٌ لِأَنَّهُ يُوحَى إِلَيْهِ بِمَا لَا يَخْلُو مِنْ تَبْلِيغِهِ وَلَوْ إِلَى أَهْلِ بَيْتِهِ. وَقَدْ يَكُونُ حَالُ الرَّسُول مُبْتَدأ بنبؤة ثُمَّ يَعْقُبُهَا إرْسَاله، فَتلك النُّبُوَّة تمهيد الرسَالَة كَمَا كَانَ أَمْرُ مَبْدَأِ الْوَحْيِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَإِنَّهُ أَخْبَرَ خَدِيجَةَ، وَنَزَلَ عَلَيْهِ: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ [الشُّعَرَاء: ٢١٤] . وَالْقَوْلُ الصَّحِيحُ أَنَّ الرَّسُولَ أَخَصُّ، وَهُوَ مَنْ أُوحِيَ إِلَيْهِ مَعَ الْأَمْرِ بِالتَّبْلِيغِ، وَالنَّبِيءُ لَا يُؤْمَرُ بِالتَّبْلِيغِ وَإِنْ كَانَ قَدْ يُبَلِّغُ عَلَى وَجْهِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالدُّعَاءِ لِلْخَيْرِ، يَعْنِي بِدُونِ إِنْذَارٍ وَتَبْشِيرٍ.
Âlimlerin ifadeleri sadece resul ve nebi kavramlarının anlamında farklılık göstermiştir. Âlimlerimizden bir grubun kelamında bir ayrım görmeyiz; onlara göre her nebi aynı zamanda bir resuldür, zira kendisine -kendi ev halkına dahi olsa- tebliğ etmekten hâli kalamayacağı şeyler vahyolunur. Bazen resulün durumu önce nübüvvetle başlar, ardından risalet gelir; dolayısıyla o nübüvvet, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem vahyin başlangıcında olduğu gibi risalete bir hazırlık olur; zira o [önce] Hatice'ye haber vermiş, sonra da kendisine { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } [Şuarâ: 214] “En yakın akrabanı uyar” ayeti inmiştir. Sahih olan görüş ise resulün daha hususi olduğudur; resul, tebliğ emriyle birlikte kendisine vahiy gelendir; nebi ise tebliğle emrolunmaz, ancak emr-i bi'l-maruf ve hayra davet kabilinden tebliğde bulunabilir; yani inzar (korkutma) ve tebşir (müjdeleme) vazifesi olmaksızın.
وَوَرَدَ فِي بَعْضِ الْأَحَادِيثِ: الْأَنْبِيَاءُ مِائَةُ أَلْفٍ وَأَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ أَلْفًا، وَعَدُّ الرُّسُلِ ثَلَاثُمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ رَسُولًا
Bazı hadislerde: «Nebilerin sayısı yüz yirmi dört bin, resullerin sayısı ise üç yüz on üç resuldür» şeklinde varit olmuştur.
. وَقَدْ وَرَدَ فِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ، فِي الصَّحِيحِ: أَنَّ نُوحًا- ﵇ أَوَّلُ الرُّسُلِ. وَقَدْ دَلَّتْ آيَاتُ الْقُرْآنِ عَلَى أَنَّ الدِّينَ كَانَ مَعْرُوفًا فِي زَمَنِ آدَمَ وَأَنَّ الْجَزَاءَ كَانَ مَعْلُومًا لَهُمْ، فَقَدْ قَرَّبَ ابْنَا آدَمَ قُرْبَانًا، وَقَالَ أَحَدُهُمَا لِلْآخَرِ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ [الْمَائِدَة: ٢٧] ، وَقَالَ لَهُ: إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ [الْمَائِدَة: ٢٨، ٢٩] . وَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ بَيْنَهُمْ مَنْ يَأْخُذُ عَلَى يَدِ الْمُعْتَدِي وَيَنْتَصِفُ لِلضَّعِيفِ مِنَ الْقَوِيِّ، فَإِنَّمَا كَانَ مَا تَعَلَّمُوهُ مِنْ طَرِيقَةِ الْوَعْظِ وَالتَّعْلِيمِ وَكَانَتْ رِسَالَةً عَائِلِيَّةً.
Sahih'teki şefaat hadisinde Nûh'un -aleyhisselâm- ilk resul olduğu varit olmuştur. Kur'an ayetleri de dinin Âdem zamanında bilindiğine ve karşılığın (ceza ve mükâfatın) onlarca malum olduğuna delalet etmiştir; nitekim Âdem'in iki oğlu birer kurban sunmuş ve biri diğerine: { إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } [Mâide: 27] “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” demiş, ayrıca ona şöyle demiştir: { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ } [Mâide: 28-29] “Şüphesiz ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım. Ben isterim ki sen hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip cehennemliklerden olasın. Zalimlerin cezası işte budur!” [Bu ayetler] o gün aralarında saldırganın elini tutacak ve zayıfın hakkını güçlüden alacak kimsenin bulunmadığına delalet etmiştir; zira öğrendikleri şeyler sadece vaaz ve öğretim yoluylaydı ve bu da ailevi bir risaletti.
وَنُوحٌ هُوَ أَوَّلُ الرُّسُلِ، وَهُوَ نُوحُ بْنُ لَامَكَ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: لَمَكُ بْنُ مُتُوشَالِحَ بْنِ أَخْنُوخَ. وَيُسَمِّيهِ الْمِصْرِيُّونَ هُرْمُسَ، وَيُسَمِّيهِ الْعَرَبُ إِدْرِيسُ بْنُ يَارِدَ بْنِ مَهْلَلْئِيلَ بْنِ قِينَانَ بْنِ أَنْوَشَ بْنِ شِيثَ بْنِ آدَمَ، حَسَبَ- قَوْلِ التَّوْرَاةِ-. وَفِي زَمَنِهِ وَقَعَ الطُّوفَانُ الْعَظِيمُ. وَعَاشَ تِسْعَمِائَةٍ وَخَمْسِينَ سَنَةً، وَقِيلَ تِسْعَمِائَةٍ وَتِسْعِينَ سَنَةً، وَالْقُرْآنُ أَثْبَتَ ذَلِكَ. وَقَدْ مَاتَ نُوحٌ قَبْلَ الْهِجْرَةِ بِثَلَاثَةِ آلَافِ سَنَةٍ وَتِسْعمِائَة سنة وَأَرْبع وَسَبْعِينَ سَنَةً عَلَى حَسَبِ حِسَابِ الْيَهُودِ الْمُسْتَمَدِّ مِنْ كِتَابِهِمْ.
Nûh resullerin ilkidir; o, Lâmek'in -Araplar Lemek b. Metûşelah b. Ahnûh der- oğlu Nûh'tur. Mısırlılar ona Hermes der; Araplar ise -Tevrat'ın ifadesine göre- İdrîs b. Yârid b. Mehlelel b. Kaynân b. Enûş b. Şît b. Âdem derler. Onun zamanında büyük tufan meydana gelmiştir. Dokuz yüz elli yıl yaşamıştır; dokuz yüz doksan yıl yaşadığı da söylenmiştir; Kur'an da bunu teyit etmiştir. Nûh, Yahudilerin kendi kitaplarından çıkardıkları hesaba göre hicretten üç bin dokuz yüz yetmiş dört yıl önce vefat etmiştir.
وَإِبْرَاهِيمُ هُوَ الْخَلِيلُ، إِبْرَاهِيمُ بْنُ تَارِحَ- وَالْعَرَبُ تُسَمِّيهِ آزَرَ- بْنَ نَاحُورَ بْنِ ساروغ بن أرغو بْنِ فَالِغَ بْنِ عَابِرَ بْنِ شَالِحَ بْنِ قِينَانَ بْنِ أَرْفَخْشَدَ بْنِ سَامَ بْنِ نُوحٍ. وُلِدَ سَنَةَ ٢٨٩٣ قَبْلَ الْهِجْرَةِ، فِي بَلَدِ أُورِ الْكَلْدَانِيِّينَ، وَمَاتَ فِي بِلَادِ الْكَنْعَانِيِّينَ، وَهِيَ سُورِيَا، فِي حَبْرُونَ حَيْثُ مَدْفَنُهُ الْآنَ الْمَعْرُوفُ بِبَلَدِ الْخَلِيلِ سَنَةَ ٢٧١٨ قَبْلَ الْهِجْرَةِ.
İbrâhim Halîl'dir; İbrâhim b. Târah'tır -Araplar Âzer der- b. Nâhor b. Sârûğ b. Erğû b. Fâliğ b. Âbir b. Şâlih b. Kaynân b. Erfahşed b. Sâm b. Nûh'tur. Hicretten 2893 yıl önce Keldânîlerin Ur şehrinde doğmuş, Kenânîlerin diyarında yani Suriye'de, hicretten 2718 yıl önce, şu anda el-Halîl şehri olarak bilinen ve kabrinin bulunduğu Hebron'da vefat etmiştir.
وَإِسْمَاعِيلُ هُوَ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ مِنَ الْجَارِيَةِ الْمِصْرِيَّةِ هَاجَرَ. تُوُفِّيَ بِمَكَّةَ سَنَةَ ٢٦٨٦ قَبْلَ الْهِجْرَةِ تَقْرِيبًا. وَكَانَ إِسْمَاعِيلُ رَسُولًا إِلَى قَوْمِهِ الَّذِينَ حَلَّ بَيْنَهُمْ مِنْ جُرْهُمَ وَغَيْرِهِمْ، وَإِلَى أَبْنَائِهِ وَأَهْلِهِ، قَالَ تَعَالَى: وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا [مَرْيَم: ٥٤] .
İsmâil, İbrâhim'in Mısırlı cariye Hâcer'den olan oğludur. Yaklaşık olarak hicretten 2686 yıl önce Mekke'de vefat etmiştir. İsmâil, aralarına yerleştiği Cürhüm ve diğerlerinden oluşan kavmine, çocuklarına ve ailesine gönderilmiş bir resuldü. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا } [Meryem: 54] “Kitap'ta İsmâil'i de an; çünkü o sözüne sadıktı, bir resul ve bir nebi idi.”
وَإِسْحَاقُ هُوَ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ مِنْ سَارَةَ ابْنَةَ عَمِّهِ، تُوُفِّيَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ سَنَةَ ٢٦١٣، وَكَانَ إِسْحَاقُ نَبِيًّا مُؤَيِّدًا لِشَرْعِ أَبِيهِ إِبْرَاهِيم وَلم يجىء بِشَرْعٍ.
İshâk, İbrâhim'in amcasının kızı Sâre'den olan oğludur; hicretten önce 2613 yılında vefat etmiştir. İshâk, babası İbrâhim'in şeriatını destekleyen bir nebiydi ve [yeni] bir şeriat getirmemiştir.
وَيَعْقُوبُ هُوَ ابْنُ إِسْحَاقَ، الْمُلَقَّبُ بِإِسْرَائِيلَ. تُوُفِّيَ سَنَةَ ٢٥٨٦ قَبْلَ الْهِجْرَةِ. وَكَانَ يَعْقُوبُ نَبِيًّا مُؤَيِّدًا لِشَرْعِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ تَعَالَى: وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ [الْبَقَرَة:
Ya'kûb, İshâk'ın oğlu olup İsrail lakabıyla anılır. Hicretten 2586 yıl önce vefat etmiştir. Ya'kûb, İbrâhim'in şeriatını destekleyen bir nebiydi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ [الْبَقَرَة:
١٣٢] وَلم يجىء بِشَرْعٍ جَدِيدٍ.
١٣٢] } “İbrâhim bunu kendi oğullarına vasiyet etti, Ya'kûb da...” [Bakara: 132]. [Ya'kûb] yeni bir şeriat getirmemiştir.
وَالْأَسْبَاطُ هُمْ أَسْبَاطُ إِسْحَاقَ، أَيْ أَحْفَادُهُ، وَهُمْ أَبْنَاءُ يَعْقُوبَ اثْنَا عَشَرَ ابْنًا: رُوبِينُ، وَشَمْعُونُ، وَجَادُ، وَيَهُوذَا، وَيَسَاكِرُ، وَزَبُولُونُ، وَيُوسُفُ، وَبِنْيَامِينُ، وَمُنَسَّى، وَدَانٍ، وَأَشْيَرُ، وَثَفْتَالِي. فَأَمَّا يُوسُفُ فَكَانَ رَسُولًا لِقَوْمِهِ بِمِصْرَ. قَالَ تَعَالَى خطابا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ مُؤْمِنِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَوْ خِطَابًا مِنَ اللَّهِ وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا [غَافِر: ٣٤] .
Esbât, İshâk'ın torunları yani Ya'kûb'un on iki oğludur: Rûbîn, Şem'ûn, Câd, Yehûzâ, Yessâkir, Zebûlûn, Yûsuf, Bünyâmîn, Menesse, Dân, Âşîr ve Naftâlî. Yûsuf'a gelince; o, Mısır'daki kavmine bir resuldü. Yüce Allah, İsrailoğullarının mümini diliyle veya doğrudan Allah'tan bir hitap olarak İsrailoğullarına şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا } [Gâfir: 34] “Andolsun, daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti; o vakit de size getirdiği şeyler hakkında şüphe edip durmuştunuz. Nihayet o vefat edince: 'Allah ondan sonra asla bir resul göndermez' dediniz.”
وَأَمَّا بَقِيَّةُ الْأَسْبَاطِ فَكَانَ كُلٌّ مِنْهُمْ قَائِمًا بِدَعْوَةِ شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ فِي بَنِيهِ وَقَوْمِهِ. وَالْوَحْيُ إِلَى هَؤُلَاءِ مُتَفَاوِتٌ.
Diğer esbâta gelince; onların her biri kendi evlatları ve kavmi arasında İbrâhim'in şeriatını tebliğ etmekteydi. Bunlara gelen vahiy ise farklı seviyelerdeydi.
وَعِيسَى هُوَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ، وُلِدَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ قَبْلَ الْهِجْرَةِ سَنَةَ ٦٢٢. وَرُفِعَ إِلَى السَّمَاءِ قَبْلَهَا سَنَةَ ٥٨٩. وَهُوَ رَسُولٌ بِشَرْعٍ نَاسِخٍ لِبَعْضِ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ. وَدَامَتْ دَعْوَتُهُ إِلَى اللَّهِ ثَلَاثَ سِنِينَ.
Îsâ, Meryem oğlu Îsâ'dır; hicretten 622 yıl önce babasız olarak doğmuştur. Hicretten 589 yıl önce ise göğe yükseltilmiştir. O, Tevrat'ın bazı hükümlerini nesheden bir şeriatla [gönderilmiş] bir resuldür. Allah'a daveti üç yıl sürmüştür.
وَأَيوب هُوَ نبيء. قِيلَ: أَنَّهُ عَرَبِيُّ الْأَصْلِ مِنْ أَرْضِ عُوصٍ، فِي بِلَادِ أَدَوْمَ، وَهِيَ مِنْ بِلَادِ حَوْرَانَ، وَقِيلَ: هُوَ أَيُّوبُ بْنُ نَاحُورَ أَخِي إِبْرَاهِيمَ، وَقِيلَ: اسْمُهُ عَوَضٌ، وَقِيلَ: هُوَ يُوبَابُ ابْنُ حَفِيدِ عِيسُو. وَقِيلَ: كَانَ قَبْلَ إِبْرَاهِيمَ بِمِائَةِ سَنَةٍ.
Eyyûb bir nebidir. Aslen Arap olup Edom topraklarındaki Ûs (Uz) diyarından olduğu söylenmiştir ki burası Havran topraklarındandır. İbrâhim'in kardeşi Nâhor'un oğlu Eyyûb olduğu da söylenmiştir. İsminin Avaz olduğu, Îsû'nun (Esav) torununun oğlu Yûbâb olduğu da söylenmiştir. İbrâhim'den yüz yıl önce yaşadığı da söylenmiştir.
وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ كَانَ بَعْدَ إِبْرَاهِيمَ وَقَبْلَ مُوسَى فِي الْقَرْنِ الْخَامِسَ عَشَرَ قَبْلَ الْمَسِيحِ، أَيْ فِي الْقَرْنِ الْحَادِي وَالْعِشْرِينَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ. وَيُقَالُ: إِنَّ الْكِتَابَ الْمَنْسُوبَ إِلَيْهِ فِي كُتُبِ الْيَهُودِ أَصْلُهُ مُؤَلَّفٌ بِاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ وَأَنَّ مُوسَى- ﵇ نَقَلَهُ إِلَى الْعِبْرَانِيَّةِ عَلَى سَبِيلِ الْمَوْعِظَةِ، فَظَنَّ كَثِيرٌ مِنَ الْبَاحِثِينَ فِي التَّارِيخِ أَنَّ أَيُّوبَ مِنْ قَبِيلَةٍ عَرَبِيَّةٍ. وَلَيْسَ ذَلِكَ بِبَعِيدٍ. وَكَانَ أَيُّوبُ رَسُولًا نَبِيًّا. وَكَانَ لَهُ صَاحِبٌ اسْمُهُ الْيَفَازُ الْيَمَانِيُّ هُوَ الَّذِي شَدَّ أَزْرَهُ فِي الصَّبْرِ، كَمَا سَنَذْكُرُهُ فِي مَوْضِعِهِ. وَإِنَّمَا
Sahih olan görüş, onun İbrâhim'den sonra ve Mûsâ'dan önce, Milattan önce on beşinci yüzyılda, yani hicretten önce yirmi birinci yüzyılda yaşadığıdır. Yahudi kitaplarında ona nispet edilen kitabın aslının Arap dilinde telif edildiği ve Mûsâ'nın -aleyhisselâm- bunu bir öğüt olarak İbraniceye aktardığı söylenir; bu sebeple tarih araştırmacılarının çoğu Eyyûb'un bir Arap kabilesinden olduğunu düşünmüştür. Bu da uzak bir ihtimal değildir. Eyyûb bir resul ve nebi idi. Temanlı Elifaz adında, sabır konusunda ona destek olan bir dostu vardı; bunu yerinde zikredeceğiz. Ancak...
مُنِعَ اسْمُهُ مِنَ الصَّرْفِ إِذْ لَمْ يَكُنْ مِنْ عَرَبِ الْحِجَازِ وَنَجْدٍ لِأَنَّ الْعَرَبَ اعْتَبَرَتِ الْقَبَائِلَ الْبَعِيدَةَ عَنْهَا عَجَمًا، وَإِنْ كَانَ أَصْلُهُمْ عَرَبِيًّا، وَلِذَلِكَ مَنَعُوا ثَمُودَ مِنَ الصَّرْفِ إِذْ سَكَنُوا الْحِجْرَ.
İsminin gayr-i munsarif olması, Hicaz ve Necid Araplarından olmamasından ötürüdür; çünkü Araplar kendilerinden uzak kabileleri, asılları Arap olsa bile acem (yabancı) saymışlardır. Bu sebeple Hicr'de ikamet eden Semûd'u da gayr-i munsarif kılmışlardır.
وَيُونُسُ هُوَ ابْنُ مَتَّى مِنْ سِبْطِ زَبُولُونَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَهْلِ نِينَوَى عَاصِمَةِ الْآشُورِيِّينَ، بَعْدَ خَرَابِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَذَلِكَ فِي حُدُودِ الْقَرْنِ الْحَادِي عَشَرَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ.
Yûnus, İsrailoğullarından Zebûlûn sıbtına mensup Matta'nın oğludur. Allah onu Beytülmakdis'in tahribinden sonra Asurluların başkenti Ninova halkına göndermiştir; bu da hicretten önce yaklaşık on birinci yüzyıldadır.
وَهَارُونُ أَخُو مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ تُوُفِّيَ سَنَةَ ١٩٧٢ قَبْلَ الْهِجْرَةِ وَهُوَ رَسُولٌ مَعَ مُوسَى إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Hârûn, İmrân oğlu Mûsâ'nın kardeşidir; hicretten 1972 yıl önce vefat etmiştir. O, Mûsâ ile birlikte İsrailoğullarına gönderilmiş bir resuldür.
وَسُلَيْمَانُ هُوَ ابْنُ دَاوُدَ. كَانَ نَبِيًّا حَاكِمًا بِالتَّوْرَاةِ وَمَلِكًا عَظِيمًا. تُوُفِّيَ سَنَةَ ١٥٩٧ قَبْلَ الْهِجْرَةِ. وَمِمَّا أَوْحَى اللَّهُ بِهِ إِلَيْهِ مَا تَضَمَّنَهُ كِتَابُ «الْجَامِعَةِ» وَكِتَابُ «الْأَمْثَالِ مِنَ الْحِكْمَةِ وَالْمَوَاعِظِ» ، وَهِيَ مَنْسُوبَةٌ إِلَى سُلَيْمَانَ وَلَمْ يُقَلْ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ أَوْحَاهَا إِلَيْهِ فَعَلِمْنَا أَنَّهَا كَانَتْ مُوحَى بِمَعَانِيهَا دُونَ لَفْظِهَا.
Süleyman, Dâvûd'un oğludur. Tevrat ile hükmeden bir nebi ve büyük bir hükümdardı. Hicretten 1597 yıl önce vefat etmiştir. Allah'ın ona vahyettikleri arasında «Vâiz» (Câmi'a) kitabı ve hikmet ile vaazları içeren «Özdeyişler» (Emsâl) kitabı da yer alır; bunlar Süleyman'a nispet edilmiş olup içlerinde Allah'ın bunları ona vahyettiği açıkça belirtilmemiştir; bundan anlıyoruz ki bunlar lafızlarıyla değil, manalarıyla vahyolunmuştur.
وَدَاوُدُ أَبُو سُلَيْمَانَ هُوَ دَاوُدُ بْنُ يَسِي، تُوُفِّيَ سَنَةَ ١٦٢٦ قَبْلَ الْهِجْرَةِ، بَعَثَهُ اللَّهُ لِنَصْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ كِتَابًا فِيهِ مَوَاعِظُ وَأَمْثَالُ، كَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ يَتَرَنَّمُونَ بِفُصُولِهِ، وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالزَّبُورِ. وَهُوَ مَصْدَرٌ عَلَى وَزْنِ فَعُولٍ مِثْلُ قَبُولٍ. وَيُقَالُ فِيهِ: زُبُورٌ- بِضَمِّ الزَّايِ- أَيْ مَصْدَرًا مِثْلَ الشُّكُورِ، وَمَعْنَاهُ الْكِتَابَةُ وَيُسَمَّى الْمَكْتُوبُ زَبُورًا فَيُجْمَعُ عَلَى الزُّبُرِ، قَالَ تَعَالَى: بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ [آل عمرَان: ١٨٤] . وَقَدْ صَارَ
Süleyman'ın babası Dâvûd, Yesse oğlu Dâvûd'dur; hicretten 1626 yıl önce vefat etmiştir. Allah onu İsrailoğullarına yardım etmek için göndermiştir. Ona içinde vaazlar ve meseller bulunan, İsrailoğullarının bölümlerini ezgili olarak okudukları bir kitap indirmiştir ki o Zebûr diye isimlendirilir. Bu, kabûl gibi faûl vezninde bir masdardır. Zâ harfinin zammesiyle zübûr da denir; yani şükûr gibi bir masdardır. Anlamı yazmaktır; yazılan şeye de zebûr denir ve çoğulu zübûr şeklinde gelir. Yüce Allah: { بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ } [Âl-i İmrân: 184] “Apaçık deliller ve sahifelerle...” buyurmuştur. Bu [kelime]...
عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ عَلَى كِتَابِ دَاوُدَ النَّبِيءِ، وَهُوَ أَحَدُ أَسْفَارِ الْكِتَابِ الْمُقَدَّسِ عِنْدَ الْيَهُودِ.
Arap dilinde galebe yoluyla Dâvûd peygamberin kitabına özel isim olmuştur; o da Yahudilerin Kutsal Kitabındaki bölümlerden (Mezmurlar'dan) biridir.
وَعُطِفَتْ جُمْلَةُ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً عَلَى أَوْحَيْنا إِلَيْكَ. وَلَمْ يُعْطَفِ اسْمُ دَاوُدَ عَلَى بَقِيَّةِ الْأَسْمَاءِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلَهُ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ الزَّبُورَ مُوحًى بِأَنْ يَكُونَ كِتَابًا.
{ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” cümlesi, { أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } [cümlesine] atfedilmiştir. Dâvûd'un ismi, kendisinden önce zikredilen diğer isimlere atfedilmemiştir; çünkü Zebûr'un bir kitap olarak vahyedildiğine işaret edilmek istenmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ زَبُوراً- بِفَتْحِ الزَّايِ-، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَخَلَفٌ- بِضَمِّ الزَّايِ-.
Cumhur { زَبُوراً } kelimesini zâ harfinin fethasıyla okumuş; Hamza ve Halef ise zâ harfinin zammesiyle [zübûran şeklinde] okumuştur.
وَقَوْلُهُ: وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ يَعْنِي فِي آيِ الْقُرْآنِ مِثْلَ: هُودٍ، وَصَالِحٍ، وَشُعَيْبَ، وَزَكَرِيَّاءَ، وَيَحْيَى، وَإِلْيَاسَ، وَالْيَسَعَ، وَلُوطٍ، وَتُبَّعٍ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ:
{ وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce sana kıssalarını anlattığımız resuller de [gönderdik]” kavli, Kur'an ayetlerinde geçen Hûd, Sâlih, Şuayb, Zekeriyyâ, Yahyâ, İlyâs, Elyesa', Lût ve Tübba' gibi resuller demektir. [Yüce Allah'ın] şu kavlinin anlamı ise:
وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ لَمْ يَذْكُرْهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ، فَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَرِدْ ذِكْرُهُ فِي السُّنَّةِ: مِثْلُ حَنْظَلَةَ بْنِ صَفْوَانَ نَبِيءِ أَصْحَابِ الرَّسِّ، وَمِثْلُ بَعْضِ حُكَمَاءِ الْيُونَانِ عِنْدَ بَعْضِ عُلَمَاءِ الْحِكْمَةِ. قَالَ السَّهْرَوَرْدِيُّ فِي «حِكْمَةِ الْإِشْرَاقِ» : «مِنْهُمْ أَهْلُ السِّفَارَةِ» . وَمِنْهُمْ مَنْ
{ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ } “Kıssalarını sana anlatmadığımız resuller de [gönderdik]”, yani Yüce Allah'ın Kur'an'da zikretmediği resullerdir. Bunlardan bazılarının zikri Sünnet'te de geçmemiştir: Ashâb-ı Ress'in peygamberi Hanzale b. Safvân gibi ve bazı hikmet âlimlerine göre kimi Yunan bilgeleri gibi. Sühreverdî «Hikmetü'l-İşrâk»ta: «Onlardan elçilik (risalet) ehli vardır» demiştir. Bazıları ise...
ذَكَرَتْهُ السُّنَّةُ: مِثْلُ خَالِدِ بْنِ سِنَانٍ الْعَبْسِيِّ.
Sünnet'in zikrettiği kimselerdir: Hâlid b. Sinân el-Absî gibi.
وَإِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هُنَا الْأَنْبِيَاءَ الَّذِينَ اشْتُهِرُوا عِنْدَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مُحَاجَّتُهُمْ. وَإِنَّمَا تَرَكَ اللَّهُ أَنْ يَقُصَّ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ أَسْمَاءَ كَثِيرٍ مِنَ الرُّسُلِ لِلِاكْتِفَاءِ بِمَنْ قَصَّهُمْ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْمَذْكُورِينَ هُمْ أَعْظَمُ الرُّسُلِ وَالْأَنْبِيَاءِ قَصَصًا ذَاتَ عِبَرٍ.
Yüce Allah burada sadece İsrailoğulları nezdinde meşhur olan peygamberleri zikretmiştir; çünkü asıl maksat onlarla delil getirmektir. Allah'ın birçok resulün ismini Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem anlatmayı bırakması ise kıssalarını anlattığı kimselerle iktifa etmek içindir; zira zikredilenler, kıssaları en çok ibret dolu olan en ulu resul ve nebilerdir.
وَقَوْلُهُ: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً غُيِّرَ الْأُسْلُوبُ فَعُدِلَ عَنِ الْعَطْفِ إِلَى ذِكْرِ فِعْلٍ آخَرَ، لِأَنَّ لِهَذَا النَّوْعِ مِنَ الْوَحْيِ مَزِيدَ أَهَمِّيَّةٍ، وَهُوَ مَعَ تِلْكَ الْمَزِيَّةِ لَيْسَ إِنْزَالَ كِتَابٍ مِنَ السَّمَاءِ، فَإِذَا لَمْ تَكُنْ عِبْرَةٌ إِلَّا بِإِنْزَالِ كِتَابٍ مِنَ السَّمَاءِ حَسَبَ اقْتِرَاحِهِمْ، فَقَدْ بَطَلَ أَيْضًا مَا عَدَا الْكَلِمَاتِ الْعَشْرِ الْمُنَزَّلَةِ فِي الْأَلْوَاحِ عَلَى مُوسَى- ﵇.
{ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah Mûsâ ile bizzat konuştu” kavlinde üslup değiştirilmiş, atıftan vazgeçilip başka bir fiilin zikrine geçilmiştir; çünkü bu vahiy türünün ayrı bir önemi vardır ve bu üstünlüğüne rağmen gökten bir kitap indirilmesi değildir. Dolayısıyla eğer onların teklif ettiği gibi gökten bir kitap indirilmedikçe bir kıymet taşımayacaksa, Mûsâ'ya -aleyhisselâm- levhalarda indirilen On Emir dışındakiler de geçersiz olurdu.
وَكَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى صِفَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ عِنْدَنَا، وَهِيَ الْمُتَعَلِّقَةُ بِإِبْلَاغِ مُرَادِ اللَّهِ إِلَى الْمَلَائِكَةِ وَالرُّسُلِ، وَقَدْ تَوَاتَرَ ذَلِكَ فِي كَلَامِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ تَوَاتُرًا ثَبَتَ
Yüce Allah'ın kelamı, bize göre müstakil bir sıfattır; bu sıfat, Allah'ın muradının meleklere ve resullere ulaştırılmasıyla taalluk eder. Bu husus, peygamberlerin ve resullerin sözlerinde mütevatir olarak nakledilmiş ve...
عِنْدَ جَمِيعِ الْمِلِّيِّينَ، فَكَلَامُ اللَّهِ صِفَةٌ لَهُ ثَبَتَتْ بِالشَّرْعِ لَا يَدُلُّ عَلَيْهَا الدَّلِيلُ الْعَقْلِيُّ عَلَى التَّحْقِيقِ إِذْ لَا تَدُلُّ الْأَدِلَّةُ الْعَقْلِيَّةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ يَجِبُ لَهُ إِبْلَاغُ مُرَادِهِ النَّاسَ بَلْ يَجُوزُ أَنْ يُوجِدَ الْمَوْجُودَاتِ ثُمَّ يَتْرُكُهَا وَشَأْنَهَا، فَلَا يَتَعَلَّقُ عِلْمُهُ بِحَمْلِهَا عَلَى ارْتِكَابِ حَسَنِ الْأَفْعَالِ وَتَجَنُّبِ قَبَائِحِهَا. أَلَا تَرَى أَنَّهُ خَلَقَ الْعَجْمَاوَاتِ فَمَا أَمَرَهَا وَلَا نَهَى، فَلَوْ تَرَكَ النَّاسَ فَوْضَى كالحيوان لما ستحال ذَلِكَ. وَأَنَّهُ إِذَا أَرَادَ حَمْلَ الْمَخْلُوقَاتِ عَلَى شَيْءٍ يُرِيدُهُ فَطَرَهَا عَلَى ذَلِكَ فَانْسَاقَتْ إِلَيْهِ بِجِبِلَّاتِهَا، كَمَا فَطَرَ النَّحْلَ عَلَى إِنْتَاجِ الْعَسَلِ، وَالشَّجَرِ عَلَى الْإِثْمَارِ. وَلَوْ شَاءَ لَحَمَلَ النَّاسَ أَيْضًا عَلَى جِبِلَّةٍ لَا يَعْدُونَهَا، غَيْرَ أَنَّنَا إِذْ قَدْ عَلِمْنَا أَنَّهُ عَالِمٌ، وَأَنَّهُ حَكِيمٌ، وَالْعِلْمُ يَقْتَضِي انْكِشَافَ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ عِنْدَهُ، فَهُوَ إِذْ يَعْلَمُ حَسَنَ الْأَفْعَالِ وَقُبْحَهَا، يُرِيدُ حُصُولَ الْمَنَافِعِ وَانْتِفَاءَ الْمَضَارِّ، وَيَرْضَى بِالْأُولَى، وَيَكْرَهُ الثَّانِيَةَ، وَإِذِ اقْتَضَتْ حِكْمَتُهُ وَإِرَادَتُهُ أَنْ جَعَلَ الْبَشَرَ قَابِلًا لِلتَّعَلُّمِ وَالصَّلَاحِ، وَجَعَلَ عُقُولَ الْبَشَرِ صَالِحَةً لِبُلُوغِ غَايَاتِ الْخَيْرِ، وَغَايَاتِ الشَّرِّ، وَالتَّفَنُّنِ فِيهِمَا، بِخِلَافِ الْحَيَوَانِ الَّذِي يَبْلُغُ فِيمَا جُبِلَ عَلَيْهِ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ إِلَى غَايَةٍ فُطِرَ عَلَيْهَا لَا يَعْدُوهَا، فَكَانَ مِنَ الْمُتَوَقَّعِ طُغْيَانُ الشَّرِّ عَلَى الْخَيْرِ بِعَمَلِ فَرِيقِ الْأَشْرَارِ مِنَ الْبَشَرِ كَانَ مِنْ مُقْتَضَى الْحِكْمَةِ أَنْ يَحْمِلَ النَّاسَ عَلَى فِعْلِ الْخَيْرِ الَّذِي يَرْضَاهُ، وَتَرْكِ الشَّرِّ الَّذِي يَكْرَهُهُ، وَحَمْلُهُمْ عَلَى هَذَا قَدْ يَحْصُلُ بِخَلْقِ أَفَاضِلِ النَّاسِ وَجَبْلِهِمْ عَلَى الصَّلَاحِ وَالْخَيْرِ، فَيَكُونُونَ دُعَاةً لِلْبَشَرِ، لَكِنَّ حِكْمَةَ اللَّهِ وَفَضْلَهُ اقْتَضَى أَنْ يَخْلُقَ الصَّالِحِينَ الْقَابِلِينَ لِلْخَيْرِ، وَأَنْ يُعِينَهُمْ عَلَى بُلُوغِ مَا جُبِلُوا عَلَيْهِ بِإِرْشَادِهِ وَهَدْيِهِ، فَخَلَقَ النُّفُوسَ الْقَابِلَةَ لِلنُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ وَأَمَدَّهَا بِالْإِرْشَادِ الدَّالِّ عَلَى مُرَادِهِ الْمُعَبِّرِ عَنْهُ بِالْوَحْيِ، كَمَا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ
bütün din mensupları nezdinde sabit olmuştur. Dolayısıyla Allah'ın kelamı, şeriatla sabit olmuş bir sıfatıdır; tahkik ehli nezdinde akli delil buna delalet etmez. Çünkü akli deliller, Allah'ın muradını insanlara bildirmesinin vacip olduğuna delalet etmez; bilakis varlıkları yaratıp sonra onları kendi hallerine bırakması caizdir, dolayısıyla ilmi onları güzel fiilleri işlemeye ve çirkin olanlardan kaçınmaya sevk etmeye taalluk etmeyebilirdi. Görmez misin ki O, dilsiz hayvanları yaratmış fakat onlara ne emretmiş ne de yasaklamıştır; şayet insanları da hayvanlar gibi başıboş bıraksaydı bu muhal olmazdı. Nitekim yaratılanları dilediği bir şeye sevk etmek istediğinde onları o fıtrat üzere yaratmış, onlar da yaratılışları gereği o yöne akmışlardır; arıyı bal üretmeye, ağacı meyve vermeye programladığı gibi. Dileseydi insanları da dışına çıkamayacakları bir fıtrat üzere yaratırdı. Ancak biz O'nun Âlim ve Hakîm olduğunu bildiğimiz için -ilim de eşyanın hakikatlerinin O'nun katında olduğu gibi açığa çıkmasını gerektirdiğinden- O, fiillerin güzelliğini ve çirkinliğini bildiğinden menfaatlerin gerçekleşmesini ve zararların ortadan kalkmasını murad eder; birincisinden razı olur, ikincisinden hoşlanmaz. Hikmeti ve iradesi insanı öğrenmeye ve ıslaha yatkın kılmayı, insan aklını da iyiliğin ve kötülüğün nihai noktalarına ulaşmaya ve bu ikisinde çeşitlenmeye elverişli yapmayı gerektirdiğinden -oysa hayvan fıtratında bulunan hayır veya şerde yaratıldığı gayeye ulaşır ve onu aşamaz-, insanlardan kötü grubun eylemleri sebebiyle kötülüğün iyiliğe galebe çalması beklendiğinden, insanları razı olduğu hayrı işlemeye ve hoşlanmadığı şerri terk etmeye sevk etmesi hikmetin gereği olmuştur. Onları buna sevk etmek ise insanların faziletlilerini yaratıp onları ıslah ve hayır üzere fıtratlandırmakla da حاصل olabilirdi; böylece onlar insanlara davetçi olurlardı. Fakat Allah'ın hikmeti ve lütfu, hayra yatkın olan salih kimseleri yaratmayı ve yaratıldıkları bu gayeye ulaşmaları için irşadı ve hidayetiyle onlara yardım etmeyi gerektirmiş; böylece nübüvvet ve risalete elverişli nefisler yaratıp muradına delalet eden ve vahiy diye ifade edilen irşatla onları desteklemiştir; nitekim [Yüce Allah'ın] şu kavlinin gerektirdiği gibi:
تَعَالَى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَام: ١٢٤] فَأَثْبَتَ رِسَالَةً وَتَهْيِئَةَ الْمُرْسَلِ لِقَبُولِهَا وَمِنْ هُنَا ثَبَتَتْ صِفَةُ الْكَلَامِ. فَعَلِمْنَا بِأَخْبَارِ الشَّرِيعَةِ الْمُتَوَاتِرَةِ أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ مِنَ الْبَشَرِ الصَّلَاحَ وَأَمَرَهُمْ بِهِ، وَأَنَّ أَمْرَهُ بِذَلِكَ بَلَغَ إِلَى الْبَشَرِ فِي عُصُورٍ، كَثِيرَةٍ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ يَرْضَى بَعْضَ أَعْمَالِ الْبَشَرِ وَلَا يَرْضَى بَعْضَهَا وَأَنَّ ذَلِكَ يسمّى كلَاما نفسيا، وَهُوَ أَزَلِيٌّ.
{ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } [En'âm: 124] “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir.” Böylece risaleti ve elçinin onu kabule hazır kılınmasını ispat etmiştir; kelam sıfatı da buradan sabit olmuştur. Şeriatın mütevatir haberleriyle bildik ki Allah insanlardan ıslahı murad etmiş ve onlara bunu emretmiştir; O'nun bu emri birçok çağda insanlara ulaşmıştır. Bu da göstermektedir ki Allah insanların bazı amellerinden razı olur, bazılarından ise razı olmaz; işte buna kelâm-ı nefsî denir ve o ezelîdir.
ثُمَّ إِنَّ حَقِيقَةَ صِفَةِ الْكَلَامِ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مِنْ مُتَعَلِّقَاتِ صِفَةِ الْعِلْمِ، أَوْ مِنْ مُتَعَلِّقَاتِ صِفَةِ الْإِرَادَةِ، أَوْ صِفَةٍ مُسْتَقِلَّةٍ مُتَمَيِّزَةٍ عَنِ الصِّفَتَيْنِ الْأُخْرَيَيْنِ
Sonra kelam sıfatının hakikatinin ilim sıfatının taalluklarından veya irade sıfatının taalluklarından yahut diğer iki sıfattan müstakil ve ayrı bir sıfat olması muhtemeldir.
فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: عَلِمَ حَاجَةَ النَّاسِ إِلَى الْإِرْشَادِ فَأَرْشَدَهُمْ، أَوْ أَرَادَ هُدَى النَّاسِ فَأَرْشَدَهُمْ. وَنَحْنُ نَقُولُ: إِنَّ الْإِلَهِيَّةَ تَقْتَضِي ثُبُوتَ صِفَاتِ الْكَمَالِ الَّتِي مِنْهَا الرِّضَا وَالْكَرَاهِيَةُ وَالْأَمْرُ وَالنَّهْيُ لِلْبَشَرِ أَوِ الْمَلَائِكَةِ، فَثَبَتَتْ صِفَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ هِيَ صِفَةُ الْكَلَامِ النَّفْسِيِّ وَكُلُّ ذَلِكَ مُتَقَارِبٌ، وَتَفْصِيلُهُ فِي عِلْمِ الْكَلَامِ.
Onlardan kimi: «İnsanların irşada olan ihtiyacını bildi ve onları irşat etti» yahut «İnsanların hidayetini murad etti ve onları irşat etti» der. Biz ise şöyle deriz: İlahlık; insanlara veya meleklere yönelik rıza, kerahiyyet (hoşlanmama), emir ve nehiy gibi kemal sıfatlarının sübutunu gerektirir; böylece kelâm-ı nefsî sıfatı olan müstakil bir sıfat sabit olmuştur. Bütün bunlar birbirine yakındır, tafsilatı ise kelâm ilmindedir.
أَمَّا تَكْلِيمُ اللَّهِ تَعَالَى بَعْضَ عِبَادِهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَوِ الْبَشَرِ فَهُوَ إِيجَادُ مَا يَعْرِفُ مِنْهُ الْمَلَكُ أَوِ الرَّسُولُ أَنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ أَوْ يَنْهَى أَوْ يُخْبِرُ. فَالتَّكْلِيمُ تَعَلُّقٌ لِصِفَةِ الْكَلَامِ بِالْمُخَاطَبِ عَلَى جَعْلِ الْكَلَامِ صِفَةً مُسْتَقِلَّةً، أَوْ تَعَلُّقُ الْعِلْمِ بِإِيصَالِ الْمَعْلُومِ إِلَى الْمُخَاطَبِ، أَوْ تَعَلُّقُ الْإِرَادَةِ بِإِبْلَاغِ الْمُرَادِ إِلَى الْمُخَاطَبِ. فَالْأَشَاعِرَةُ قَالُوا: تَكْلِيمُ اللَّهِ عَبْدَهُ هُوَ أَنْ يَخْلُقَ لِلْعَبْدِ إِدْرَاكًا مِنْ جِهَةِ السَّمْعِ يَتَحَصَّلُ بِهِ الْعِلْمَ بِكَلَامِ اللَّهِ دُونَ حُرُوفٍ وَلَا أَصْوَاتٍ. وَقَدْ وَرَدَ تَمْثِيلُهُ بِأَنَّ مُوسَى سَمِعَ مِثْلَ الرَّعْدِ عَلِمَ مِنْهُ مَدْلُولَ الْكَلَامِ النَّفْسِيِّ. قُلْتُ: وَقَدْ
Yüce Allah'ın melek veya insan kullarından bazılarıyla konuşmasına (teklîm) gelince; bu, meleğin veya resulün Allah'ın emrettiğini, yasakladığını veya haber verdiğini anlamasını sağlayan şeyi yaratmasıdır. Teklîm; kelamın müstakil bir sıfat kabul edilmesine göre kelam sıfatının muhatapla taalluku, ya ilmin malumu muhataba ulaştırmasıyla taalluku yahut da iradenin muradı muhataba tebliğ etmesiyle taallukudur. Eş'arîler şöyle demiştir: Allah'ın kuluyla konuşması, harf ve ses olmaksızın kulda işitme cihetinden Allah'ın kelamına dair ilmin hâsıl olacağı bir idrak yaratmasıdır. Bunun misali olarak Mûsâ'nın gök gürültüsü gibi bir ses işittiği ve bundan kelâm-ı nefsînin medlulünü anladığı varit olmuştur. Derim ki:...
مَثَّلَهُ النَّبِيءُ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ «أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا قَضَى الْأَمْرَ فِي السَّمَاءِ ضَرَبَتِ الْمَلَائِكَةُ بِأَجْنِحَتِهَا خُضْعَانًا لِقَوْلِهِ كَأَنَّهُ سِلْسِلَةٌ عَلَى صَفْوَانٍ فَإِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا: مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ، قَالُوا لِلَّذِي قَالَ «الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Hüreyre'den nakledilen sahih hadiste bunu şöyle örneklendirmiştir: «Allah Teâlâ gökte bir işe hükmettiği zaman melekler O'nun sözüne boyun eğerek kanatlarını çırparlar; [bu ses] sanki düz kaya üzerindeki zincir sesi gibidir. Nihayet kalplerinden korku giderilince: "Rabbiniz ne buyurdu?" derler. [Bunu] söyleyen kimseye: "Hakkı buyurdu, O çok yücedir, çok büyüktür" derler.»
، فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ لَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْمَسْمُوعُ لِلرَّسُولِ أَوِ الْمَلَكِ حُرُوفًا وَأَصْوَاتًا بَلْ هُوَ عِلْمٌ يَحْصُلُ لَهُ مِنْ جِهَةِ سَمْعِهِ يَتَّصِلُ بِكَلَامِ اللَّهِ، وَهُوَ تَعَلُّقٌ مِنْ تَعَلُّقَاتِ صِفَةِ الْكَلَامِ النَّفْسِيِّ بِالْمُكَلِّمِ فِيمَا لَا يَزَالُ، فَذَلِكَ التَّعَلُّقُ حَادِثٌ لَا مَحَالَةَ كَتَعَلُّقِ الْإِرَادَةِ. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: يَخْلُقُ اللَّهُ حُرُوفًا وَأَصْوَاتًا بِلُغَةِ الرَّسُولِ فَيَسْمَعُهَا الرَّسُولُ، فَيَعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، بِعِلْمٍ يَجِدُهُ فِي نَفْسِهِ، يَعْلَمُ بِهِ أَنَّ ذَلِكَ وَرَدَ إِلَيْهِ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ، إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ بِوَاسِطَةِ الْمَلَكِ، فَهُمْ يُفَسِّرُونَهُ بِمِثْلِ مَا نُفَسِّرُ بِهِ نَحْنُ نُزُولَ الْقُرْآنِ فَإِسْنَادُ الْكَلَامِ إِلَى اللَّهِ مَجَازٌ فِي الْإِسْنَادِ، عَلَى قَوْلِهِمْ، لِأَنَّ اللَّهَ مُنَزَّهٌ عَنِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ. وَالْكَلَامُ حَقِيقَةً حُرُوفٌ وَأَصْوَاتٌ، وَهَذِهِ سَفْسَطَةٌ فِي الدَّلِيلِ لِأَنَّهُ لَا يَقُولُ أَحَدٌ بِأَنَّ الْحُرُوفَ وَالْأَصْوَاتَ تَتَّصِفُ بِهَا الذَّاتُ الْعَلِيَّةُ. وَهُوَ عِنْدَنَا وَعِنْدَهُمْ غَيْرُ الْوَحْيِ الَّذِي يَقَعُ فِي قَلْبِ الرَّسُولِ، وَغَيْرُ التَّبْلِيغِ الَّذِي يَكُونُ بِوَاسِطَةِ جِبْرِيلَ، وَهُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ
Bu görüşe göre resul veya meleğin işittiği şeyin harf ve sesler olması gerekmez; aksine o, işitme cihetinden hâsıl olan ve Allah'ın kelamına bağlanan bir ilimdir. Bu da kelâm-ı nefsî sıfatının hâdiste (sonradan var olanda) muhatapla gerçekleşen taalluklarından biridir; dolayısıyla bu taalluk, iradenin taalluku gibi şüphesiz hadistir (sonradan olmadır). Mu'tezile ise şöyle demiştir: Allah resulün diliyle harfler ve sesler yaratır; resul de bunları işitir ve kendisinde bulduğu bir ilim vasıtasıyla bunun Allah katından geldiğini, kendisine Allah tarafından ulaştırıldığını bilir; ancak bu melek vasıtasıyla değildir. Onlar bunu bizim Kur'an'ın inişini tefsir ettiğimiz gibi tefsir ederler. Dolayısıyla onların kavline göre kelamın Allah'a isnat edilmesi isnatta mecazdır; zira Allah harflerden ve seslerden münezzehtir. Kelam ise hakikatte harfler ve seslerdir. Bu ise delilde safsatadır; zira hiç kimse harf ve seslerin Yüce Zât'ın sıfatı olduğunu söylemez. Bu [teklîm], hem bize hem onlara göre resulün kalbine vaki olan vahiyden ve Cibrîl vasıtasıyla gerçekleşen tebliğden farklıdır; nitekim [Yüce Allah'ın] şu kavliyle işaret edilen de budur:
تَعَالَى: أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ [الشورى: ٥١] .
{ أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } [Şûrâ: 51] “...yahut perde arkasından [konuşur].”
أَمَّا كَلَامُ اللَّهِ الْوَارِدُ لِلرَّسُولِ بِوَاسِطَةِ الْمَلَكِ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْقُرْآنِ وبالتّوراة وَالْإِنْجِيل وَبِالزَّبُورِ: فَتِلْكَ أَلْفَاظٌ وَحُرُوفٌ وَأَصْوَاتٌ يُعْلِمُهَا اللَّهُ لِلْمَلَكِ بِكَيْفِيَّةٍ لَا نَعْلَمُهَا، يَعْلَمُ بِهَا الْمَلَكُ أَنَّ اللَّهَ يَدُلُّ، بِالْأَلْفَاظِ الْمَخْصُوصَةِ الْمُلْقَاةِ لِلْمَلَكِ، عَلَى مَدْلُولَاتِ تِلْكَ الْأَلْفَاظِ فَيُلْقِيهَا الْمَلَكُ عَلَى الرَّسُولِ كَمَا هِيَ قَالَ تَعَالَى: أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ
Melek vasıtasıyla resule gelen ve Kur'an, Tevrat, İncil ve Zebûr diye ifade edilen Allah'ın kelamına gelince: Bunlar, mahiyetini bilmediğimiz bir keyfiyette Allah'ın meleğe bildirdiği lafızlar, harfler ve seslerdir; melek bu sayede Allah'ın, kendisine ilkâ edilen özel lafızlarla o lafızların manalarına delalet ettiğini bilir ve melek bunları aynen resule ilkâ eder. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ }
[الشورى: ٥١] وَقَالَ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ [الشُّعَرَاء: ١٩٣- ١٩٥] . وَهَذَا لَا يَمْتَرِي فِي حُدُوثِهِ مَنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنَ الْعِلْمِ فِي الدِّينِ. وَلَكِنْ أَمْسَكَ بَعْضُ أَئِمَّةِ الْإِسْلَامِ عَنِ التَّصْرِيحِ بِحُدُوثِهِ، أَوْ بِكَوْنِهِ مَخْلُوقًا، فِي مَجَالِسِ الْمُنَاظَرَةِ الَّتِي غَشِيَتْهَا الْعَامَّةُ، أَوْ ظُلْمَةُ الْمُكَابَرَةِ، وَالتَّحَفُّزُ إِلَى النَّبْزِ وَالْأَذَى: دَفْعًا لِلْإِيهَامِ، وَإِبْقَاءً عَلَى النِّسْبَةِ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَتَنَصُّلًا من غوغاء الطَّعَام، فَرَحِمَ اللَّهُ نُفُوسًا فَتَنَتْ، وَأَجْسَادًا أَوْجَعَتْ، وَأَفْوَاهًا سَكَتَتْ، وَالْخَيْرَ أَرَادُوا، سَوَاءً اقْتَصَدُوا أَمْ زَادُوا. وَاللَّهُ حَسِيبُ الَّذِينَ أَلَّبُوا عَلَيْهِمْ وَجَمَعُوا، وَأَغْرُوا بِهِمْ وَبِئْسَ مَا صَنَعُوا.
[Şûrâ: 51] “...yahut bir elçi gönderip izniyle dilediğini vahyetmesidir.” Ve yine şöyle buyurmuştur: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ } [Şuarâ: 193-195] “Uyarıcılardan olasın diye onu apaçık Arapça bir dille Rûhu'l-Emîn senin kalbine indirmiştir.” Dinde ilimden nasibi olan hiç kimse bunun hâdis (sonradan yaratılmış) olduğunda şüphe etmez. Ancak İslâm imamlarından bazıları; yanlış anlamayı önlemek, İslâm'a aidiyeti muhafaza etmek ve avamın kışkırtmalarından uzak durmak maksadıyla, avamın yahut inatçılık karanlığının, karalama ve eziyet etme hevesinin bürüdüğü münazara meclislerinde bunun hadis veya mahluk olduğunu açıkça söylemekten kaçınmışlardır. Allah, imtihana çekilen canlara, acı çektirilen bedenlere ve susan ağızlara rahmet etsin; onlar orta yolu da tutsalar, ileri de gitseler hayrı murad etmişlerdi. Onlara karşı kışkırtıcılık yapan, [halkı] toplayıp aleyhlerine kışkırtanların hesabını ise Allah görecektir; yaptıkları ne kötüdür!
وَقَوْلُهُ تَكْلِيماً مَصْدَرٌ لِلتَّوْكِيدِ. وَالتَّوْكِيدُ بِالْمَصْدَرِ يَرْجِعُ إِلَى تَأْكِيدِ النِّسْبَةِ وَتَحْقِيقِهَا مِثْلَ (قَدْ) وَ (إِنَّ) ، وَلَا يُقْصَدُ بِهِ رَفْعُ احْتِمَالِ الْمَجَازِ، وَلِذَلِكَ أَكَّدَتِ الْعَرَبُ بِالْمَصْدَرِ أَفْعَالًا لَمْ تُسْتَعْمَلْ إِلَّا مَجَازًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً فَإِنَّهُ أَرَادَ أَنَّهُ يُطَهِّرُهُمُ الطَّهَارَةَ الْمَعْنَوِيَّةَ، أَيِ الْكَمَالَ النَّفْسِيَّ، فَلَمْ يُفِدِ التَّأْكِيدُ رَفْعَ الْمَجَازِ. وَقَالَتْ هِنْدُ بِنْتُ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ تَذُمُّ زَوْجَهَا رَوْحَ بْنَ زِنْبَاعٍ:
[Yüce Allah'ın] { تَكْلِيماً } kavli tekit için [gelen] bir masdardır. Masdar ile yapılan tekit, tıpkı (kadd / قَدْ) ve (inne / إِنَّ) gibi nispeti pekiştirmeye ve tahkik etmeye racidir; bununla mecaz ihtimalini ortadan kaldırmak kastedilmez. Bu sebeple Araplar sadece mecazen kullanılan fiilleri de masdar ile tekit etmişlerdir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } [Ahzâb: 33] “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” Zira burada onları manevi bir temizlikle, yani ruhi bir kemal ile temizlemeyi murad etmiştir; dolayısıyla tekit mecazı ortadan kaldırmamıştır. Nu'mân b. Beşîr'in kızı Hind de kocası Ravh b. Zinbâ'ı yererken şöyle demiştir:
بَكَى الْخَزُّ مِنْ رَوْحٍ وَأَنْكَرَ جِلْدُهُ ... وَعَجَّتْ عَجِيجًا مِنْ جُذَامَ الْمَطَارِفُ
«Ravh'ın [üzerine giyilmesinden] ötürü ipek kumaş ağladı, teni onu yadırgadı... Cüzâm kabilesi yüzünden süslü şallar feryat edip inledi!»
وَلَيْسَ الْعَجِيجُ إِلَّا مَجَازًا، فَالْمَصْدَرُ يُؤَكِّدُ، أَيْ يُحَقِّقُ حُصُول الْفِعْل الموكّد عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ مِنَ الْمَعْنَى قَبْلَ التَّأْكِيدِ.
Buradaki inleme ve feryat ancak mecazdır; binaenaleyh masdar, tekit edilen fiilin tekitten önceki manası ne ise o şekilde gerçekleştiğini tekit eder, yani tahkik eder.
فَمَعْنَى قَوْلِهِ: تَكْلِيماً هُنَا: أَنَّ مُوسَى سَمِعَ كَلَامًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، بِحَيْثُ لَا يُحْتَمَلُ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ جِبْرِيلَ بِكَلَامٍ، أَوْ أَوْحَى إِلَيْهِ فِي نَفْسِهِ. وَأَمَّا كَيْفِيَّةُ صُدُورِ هَذَا الْكَلَامِ عَنْ جَانِبِ اللَّهِ فَغَرَضٌ آخَرُ هُوَ مَجَالٌ لِلنَّظَرِ بَيْنَ الْفِرَقِ، وَلِذَلِكَ
Dolayısıyla buradaki { تَكْلِيماً } kavlinin anlamı şudur: Mûsâ, Allah katından bir kelam işitmiştir; öyle ki Allah'ın ona Cibrîl ile bir söz göndermiş olması veya kalbine vahyetmiş olması ihtimali kalmamıştır. Bu kelamın Allah tarafından sâdır olma keyfiyetine gelince; bu başka bir mesele olup fırkalar arasında inceleme ve ihtilaf konusudur. Bu sebeple...
فَاحْتِجَاجُ كَثِيرٍ مِنَ الْأَشَاعِرَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى كَوْنِ الْكَلَامِ الَّذِي سَمِعَهُ مُوسَى الصِّفَةَ الذَّاتِيَّةَ الْقَائِمَةَ بِاللَّهِ تَعَالَى احْتِجَاجٌ ضَعِيفٌ. وَقَدْ حَكَى ابْنُ عَرَفَةَ أَنَّ الْمَازِرِيُّ قَالَ فِي «شَرْحِ التَّلْقِينِ» : إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ حُجَّةٌ عَلَى الْمُعْتَزِلَةِ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُكَلِّمْ مُوسَى مُبَاشَرَةً بَلْ بِوَاسِطَةِ خَلْقِ الْكَلَامِ لِأَنَّهُ أَكَّدَهُ بِالْمَصْدَرِ، وَأَنَّ ابْنَ عَبْدِ السَّلَامِ التُّونِسِيَّ، شَيْخَ ابْنِ عَرَفَةَ، رَدَّهُ بِأَنَّ التَّأْكِيدَ بِالْمَصْدَرِ لِإِزَالَةِ
Eş'arîlerin birçoğunun Mûsâ'nın işittiği kelamın Yüce Allah'ın zâtıyla kaim zâtî sıfatı olduğuna bu ayetle delil getirmeleri zayıf bir istidlaldir. İbn Arafe'nin naklettiğine göre Mâzerî «Şerhu't-Telkîn»de şöyle demiştir: «Bu ayet, masdar ile tekit edildiği için, Allah'ın Mûsâ ile doğrudan konuşmadığı bilakis kelamı yaratmak vasıtasıyla konuştuğu şeklindeki görüşlerine karşı Mu'tezile aleyhine bir hüccettir.» İbn Arafe'nin hocası İbn Abdüsselâm et-Tûnisî ise buna masdar ile yapılan tekidin...
الشَّكِّ عَنِ الْحَدِيثِ لَا عَنِ الْمُحَدِّثِ عَنْهُ. وَتَعَقَّبَهُ ابْنُ عَرَفَةَ بِمَا يَؤُولُ إِلَى تَأْيِيدِ رَدِّ ابْنِ عَبْدِ السَّلَامِ.
hakkında konuşulan kimseden değil, bizzat fiilden (hadesten) şüpheyi gidermek için olduğu gerekçesiyle karşı çıkmıştır. İbn Arafe de onu İbn Abdüsselâm'ın bu reddini desteklemeye varacak şekilde değerlendirmiştir.
وَقَوْلُهُ: رُسُلًا حَالٌ مِنَ الْمَذْكُورِينَ، وَقَدْ سَمَّاهُمْ رُسُلًا لِمَا قَدَّمْنَاهُ، وَهِيَ حَالٌ مُوَطِّئَةٌ لِصِفَتِهَا، أَعْنِي مُبَشِّرِينَ لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ مِنَ الْحَال.
[Yüce Allah'ın] { رُسُلًا } kavli, zikredilenlerden hâldir; daha önce açıkladığımız sebepten ötürü onları resul olarak isimlendirmiştir. Bu, sıfatına yani { مُبَشِّرِينَ } [kelimesine] zemin hazırlayan bir hâl-i muvattıadır (hazırlayıcı durumdur); zira hâlden asıl maksat odur.
وَقَوله: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ تَعْلِيلٌ لِقَوْلِهِ: مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَلَا يَصِحُّ جَعْلُهُ تَعْلِيلًا لِقَوْلِهِ: إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِأَنَّ ذَلِكَ مَسُوقٌ لِبَيَانِ صِحَّةِ الرِّسَالَةِ مَعَ الْخُلُوِّ عَنْ هُبُوطِ كِتَابٍ مِنَ السَّمَاءِ رَدًّا عَلَى قَوْلِهِمْ: حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ [الْإِسْرَاء: ٩٣] . فموقع قَوْله: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ مَوْقِعَ الْإِدْمَاجِ تَعْلِيمًا لِلْأُمَّةِ بِحِكْمَةٍ مِنَ الحكم فِي بعثته الرُّسُلَ.
{ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “...ki resullerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın” kavli, { مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } kavlinin illetidir (gerekçesidir). Bunu { إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } kavlinin illeti kılmak doğru olmaz; zira o, onların: { حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } [İsrâ: 93] “...bize okuyacağımız bir kitap indirinceye kadar” şeklindeki sözlerine bir ret olarak gökten bir kitap inmeksizin de risaletin sahih olduğunu beyan etmek için sevk edilmiştir. Dolayısıyla { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } kavlinin konumu, ümmete Allah'ın resulleri göndermesindeki hikmetlerden bir hikmeti öğretmek üzere idmâc (ek açıklama) konumundadır.
وَالْحُجَّةُ مَا يَدُلُّ عَلَى صِدْقِ الْمُدَّعِي وَحَقِّيَّةِ الْمُعْتَذِرِ، فَهِيَ تَقْتَضِي عَدَمَ الْمُؤَاخَذَةِ بِالذَّنْبِ أَوِ التَّقْصِيرِ. وَالْمُرَادُ هُنَا الْعُذْرُ الْبَيِّنُ الَّذِي يُوجِبُ التَّنَصُّلَ مِنَ الْغَضَبِ وَالْعِقَابِ.
Hüccet (delil/mazeret); iddia sahibinin doğruluğuna ve mazeret bildirenin haklılığına delalet eden şeydir; dolayısıyla günahtan veya kusurdan ötürü hesaba çekilmemeyi gerektirir. Burada kastedilen ise gazap ve cezadan kurtulmayı gerektiren açık mazerettir.