فَإِرْسَالُ الرُّسُلِ لِقَطْعِ عُذْرِ الْبَشَرِ إِذَا سُئِلُوا عَنْ جَرَائِمِ أَعْمَالِهِمْ، وَاسْتَحَقُّوا غَضَبَ اللَّهِ وَعِقَابَهُ. فَعُلِمَ مِنْ هَذَا أَنَّ لِلنَّاسِ قَبْلَ إِرْسَالِ الرُّسُلِ حُجَّةً إِلَى اللَّهِ أَنْ يَقُولُوا: لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [الْقَصَص: ٤٧] .
Resullerin gönderilmesi, insanların işledikleri cürümlerden ötürü hesaba çekildiklerinde ve Allah'ın gazabı ile cezasına müstahak olduklarında mazeretlerini kesmek içindir. Buradan anlaşılmıştır ki resuller gönderilmeden önce insanların Allah'a karşı: { لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [Kasas: 47] “Bize bir resul gönderseydin de ayetlerine uyup müminlerden olsaydık ya!” deme hüccetleri vardı.
وَأَشْعَرَتِ الْآيَةُ أَنَّ مِنْ أَعْمَالِ النَّاسِ مَا هُوَ بِحَيْثُ يُغْضِبُ اللَّهَ وَيُعَاقَبُ عَلَيْهِ، وَهِيَ الْأَفْعَالُ الَّتِي تَدُلُّ الْعُقُولُ السَّلِيمَةُ عَلَى قُبْحِهَا لِإِفْضَائِهَا إِلَى الْفَسَادِ وَالْأَضْرَارِ الْبَيِّنَةِ. وَوَجْهُ الْإِشْعَارِ أَنَّ الْحُجَّةَ إِنَّمَا تُقَابِلُ مُحَاوَلَةَ عَمَلٍ مَا، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ الرُّسُلَ لِقَطْعِ الْحُجَّةِ عَلِمْنَا أَنَّ اللَّهَ حِينَ بَعَثَ الرُّسُلَ كَانَ بِصَدَدِ أَنْ يُؤَاخِذَ الْمَبْعُوثَ إِلَيْهِمْ، فَاقْتَضَتْ رَحْمَتُهُ أَنْ يَقْطَعَ حُجَّتَهُمْ بِبِعْثَةِ الرُّسُلِ وَإِرْشَادِهِمْ وَإِنْذَارِهِمْ، وَلِذَلِكَ جَعَلَ قَطْعَ الْحُجَّةِ عِلَّةً غَائِيَّةً لِلتَّبْشِيرِ وَالْإِنْذَارِ: إِذِ التَّبْشِيرُ وَالْإِنْذَارُ إِنَّمَا يُبَيِّنَانِ عَوَاقِبَ الْأَعْمَالِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُعَلِّلْ بَعْثَةَ الرُّسُلِ بِالتَّنْبِيهِ إِلَى مَا يُرْضِي اللَّهَ وَمَا يُسْخِطُهُ.
Ayet, insanların amelleri arasında Allah'ı gazaplandıracak ve cezalandırılacak amellerin bulunduğunu hissettirmiştir; bunlar fesada ve apaçık zararlara yol açtığı için selim akılların çirkinliğine delalet ettiği fiillerdir. Bu hissettirmenin veçhi şudur: Hüccet ancak bir eyleme girişme karşısında söz konusu olur; dolayısıyla Allah hücceti kesmek için resulleri gönderdiğinde bildik ki Allah resulleri gönderirken kendilerine elçi gönderilenleri hesaba çekme iradesindeydi; O'nun rahmeti ise resullerin gönderilmesi, onların irşadı ve uyarıları ile hüccetlerini kesmeyi iktiza etti. Bu sebeple hüccetin kesilmesini müjdeleme ve uyarmanın gaye illeti (nihaî gayesi) kılmıştır; zira müjdeleme ve uyarma ancak amellerin akıbetlerini beyan eder; işte bu yüzden resullerin gönderilmesini Allah'ı neyin razı edeceğini ve neyin öfkelendireceğini bildirme gerekçesiyle açıklamamıştır.
فَهَذِهِ الْآيَةُ مُلْجِئَةٌ جَمِيعَ الْفِرَقِ إِلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ بِعْثَةَ الرُّسُلِ تَتَوَقَّفُ عَلَيْهَا الْمُؤَاخَذَةُ بِالذُّنُوبِ، وَظَاهِرُهَا أَنَّ سَائِرَ أَنْوَاعِ الْمُؤَاخَذَةِ تَتَوَقَّفُ عَلَيْهَا، سَوَاءٌ فِي ذَلِكَ الذُّنُوبُ الرَّاجِعَةُ إِلَى الِاعْتِقَادِ، وَالرَّاجِعَةُ إِلَى الْعَمَلِ، وَفِي وُجُوبِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ. فَإِرْسَالُ الرُّسُلِ عِنْدَنَا مِنْ تَمَامِ الْعَدْلِ مِنَ اللَّهِ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يُرْسِلْهُمْ لَكَانَتِ الْمُؤَاخَذَةُ بِالْعَذَابِ مُجَرَّدَ الْإِطْلَاقِ الَّذِي تَقْتَضِيهِ الْخَالِقِيَّةُ إِذْ لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ، وَكَانَتْ عَدْلًا بِالْمَعْنَى الْأَعَمِّ.
Bu ayet, bütün fırkaları günahlardan ötürü hesaba çekilmenin resullerin gönderilmesine bağlı olduğunu söylemeye mecbur bırakmaktadır; ayetin zahiri, ister itikada ister amele raci günahlar olsun ve isterse Allah'ı bilmenin vücubiyeti hususunda olsun, her türlü hesaba çekilmenin buna bağlı olduğunu göstermektedir. Resullerin gönderilmesi bize göre Allah'ın mutlak adaletinin bir gereğidir; zira şayet onları göndermeseydi azapla hesaba çekmesi -yaptığından sorumlu tutulmayacağı için- yaratıcılığın gerektirdiği salt bir tasarruf olurdu ve en genel anlamıyla adalet sayılırdı.
فَأَمَّا جُمْهُورُ أَهْلِ السُّنَّةِ، الَّذِينَ تُتَرْجَمُ عَنْ أَقْوَالِهِمْ طَرِيقَةُ الْأَشْعَرِيِّ، فَعَمَّمُوا وَقَالُوا:
Sözlerini Eş'arî yönteminin tercüme ettiği Ehl-i Sünnet cumhuruna gelince; onlar [bu hükmü] genelleştirmiş ve şöyle demişlerdir:
لَا يَثْبُتُ شَيْءٌ مِنَ الْوَاجِبَاتِ، وَلَا مُؤَاخَذَةَ عَلَى تَرْكٍ أَوْ فِعْلٍ إِلَّا بِبِعْثَةِ الرُّسُلِ حَتَّى مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَاسْتَدَلُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَغَيْرِهَا: مِثْلِ وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الْإِسْرَاء:
Vaciplerden hiçbir şey sabit olmaz; bir şeyi terk etmekten veya yapmaktan ötürü -Yüce Allah'ı bilmek dâhil- hesaba çekilme ancak resullerin gönderilmesiyle olur. Onlar bu ayetle ve: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الْإِسْرَاء:
١٥] وَبِالْإِجْمَاعِ. وَفِي دَعْوَى الْإِجْمَاعِ نَظَرٌ، وَفِي الِاسْتِدْلَالِ بِهِ عَلَى أَصْلٍ مِنْ أُصُولِ الدِّينِ نَظَرٌ آخَرُ، وَفِي الِاسْتِدْلَالِ بِالْآيَاتِ، وَهِيَ ظَوَاهِرُ، عَلَى أَصْلٍ مِنْ أُصُولِ الدِّينِ نَظَرٌ ثَالِثٌ، إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا تَكَاثَرَتْ كَثْرَةً أَبْلَغَتْهَا إِلَى مَرْتَبَةِ الْقَطْعِ، وَهَذَا أَيْضًا مَجَالٌ لِلنَّظَرِ، وَهُمْ مُلْجَئُونَ إِلَى تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّهُمْ قَائِلُونَ بِمُؤَاخَذَةِ أَهْلِ الْفَتْرَةِ عَلَى إِشْرَاكِهِمْ بِاللَّهِ.
١٥] } “Biz bir resul göndermedikçe azap ediciler değiliz.” [ayetiyle] ve icma ile [delil getirmişlerdir]. İcma iddiasında eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır; icma ile dinin bir aslına (inanç esasına) delil getirilmesinde ise ikinci bir [eleştiriye açık] yön vardır; zahirî delil olan ayetlerle dinin bir aslına delil getirilmesinde ise üçüncü bir [eleştiriye açık] yön vardır; meğerki bu ayetlerin kesinlik (kat'iyet) derecesine ulaşacak kadar çok olduğu söylensin ki bu da ayrıca tartışmaya açıktır. Onlar bu ayeti tevil etmek zorunda kalmışlardır; çünkü onlar fetret ehlinin Allah'a şirk koşmaktan ötürü hesaba çekileceklerini söylemektedirler.
وَالْجَوَابُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الرُّسُلَ فِي الْآيَةِ كُلٌّ إِفْرَادِيٌّ، صَادِقٌ بِالرَّسُولِ الْوَاحِدِ، وَهُوَ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الدَّعْوَةِ. فَأَمَّا الدَّعْوَةُ إِلَى جُمْلَةِ الْإِيمَانِ وَالتَّوْحِيدِ فَقَدْ تَقَرَّرَتْ بِالرُّسُلِ الْأَوَّلِينَ، الَّذِينَ تَقَرَّرَ مِنْ دَعَوَاتِهِمْ عِنْدَ الْبَشَرِ وُجُوبُ الْإِيمَانِ وَالتَّوْحِيدِ، وَأَمَّا الدَّعْوَةُ إِلَى تَفْصِيلِ الْآيَاتِ وَالصِّفَاتِ وَإِلَى فُرُوعِ الشَّرَائِعِ، فَهِيَ تَتَقَرَّرُ بِمَجِيءِ الرُّسُلِ الَّذِينَ يَخْتَصُّونَ بِأُمَمٍ مَعْرُوفَةٍ.
Cevap olarak şöyle denir: Ayetteki “resuller” ifadesi, tek bir resul için de geçerli olan tekil bir bütündür (küll-i efrâdî) ve davetin mahiyetine göre farklılık gösterir. İmanın ve tevhidin bütününe yönelik davete gelince; bu, tebliğleriyle insanlar nezdinde iman ve tevhidin gerekliliği yerleşmiş olan önceki resullerle sabit olmuştur. Ayetlerin ve sıfatların ayrıntılarına ve şeriatların fıkhi/amelî hükümlerine yönelik davete gelince; bu ise belirli ümmetlere tahsis edilen resullerin gelmesiyle sabit olur.
وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ أثبتوا الْحسن والقبح الذَّاتِيَّيْنِ فِي حَالَةِ عَدَمِ إِرْسَالِ رَسُولٍ فَقَالُوا:
Mutezile ise bir resul gönderilmemiş olması durumunda dahi zatî hüsün ve kubhu (aklen iyilik ve kötülüğü) kabul etmiş ve şöyle demişlerdir:
إِنَّ الْعَقْلَ يَثْبُتُ بِهِ وُجُوبُ كَثِيرٍ مِنَ الْأَحْكَامِ، وَحُرْمَةُ كَثِيرٍ، لَا سِيَّمَا مَعْرِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ الْمَعْرِفَةَ دَافِعَةٌ لِلضُّرِّ الْمَظْنُونِ، وَهُوَ الضُّرُّ الْأُخْرَوِيُّ، مِنْ لِحَاقِ الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ، حَيْثُ أَخْبَرَ عَنْهُ جَمْعٌ كَثِيرٌ، وَخَوْفِ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى اخْتِلَافِ الْفِرَقِ فِي مَعْرِفَةِ الصَّانِعِ قَبْلَ الْمَعْرِفَةِ الصَّحِيحَةِ مِنَ الْمُحَارِبَاتِ، وَهُوَ ضُرٌّ دُنْيَوِيٌّ، وَكُلُّ مَا يَدْفَعُ الضُّرَّ الْمَظْنُونَ أَوِ الْمَشْكُوكَ وَاجِبٌ عَقْلًا،
Akıl ile pek çok hükmün vücubiyeti (farz oluşu) ve pek çok şeyin haramlığı sabit olur; bilhassa Yüce Allah'ı bilmek (marifetullah) böyledir. Çünkü marifet, zannolunan zararı defeder; bu zarar ise pek çok kişinin haber vermesi sebebiyle ahirette azabın çatması şeklindeki uhrevi zarardır; keza doğru bir marifetten önce fırkaların Yaratıcı'yı bilme hususundaki ihtilaflarının doğuracağı savaşlar korkusudur ki bu da dünyevi bir zarardır. Zannolunan veya şüphe edilen zararı defetmek ise aklen vaciptir.
كَمَنْ أَرَادَ سُلُوكَ طَرِيقٍ فَأُخْبِرَ بِأَنَّ فِيهِ سَبُعًا، فَإِنَّ الْعَقْلَ يَقْتَضِي أَنْ يَتَوَقَّفَ وَيَبْحَثَ حَتَّى يَعْلَمَ أَيَسْلُكُ ذَلِكَ الطَّرِيقَ أَمْ لَا، وَكَذَلِكَ وُجُوبُ النَّظَرِ فِي مُعْجِزَةِ الرُّسُلِ وَسَائِرِ مَا يُؤَدِّي إِلَى ثُبُوتِ الشَّرَائِعِ. فَلِذَلِكَ تَأَوَّلُوا هَذِهِ الْآيَةَ بِمَا ذَكَرَهُ فِي «الْكَشَّافِ» إِذْ قَالَ: «فَإِنْ قُلْتَ: كَيْفَ يَكُونُ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ قَبْلَ الرُّسُلِ وَهُمْ مَحْجُوجُونَ بِمَا نَصَبَهُ اللَّهُ مِنَ الْأَدِلَّةِ الَّتِي النَّظَرُ فِيهَا مُوَصِّلٌ إِلَى الْمَعْرِفَةِ، وَالرُّسُلُ فِي أَنْفُسِهِمْ لَمْ يَتَوَصَّلُوا إِلَى الْمَعْرِفَةِ بِالنَّظَرِ فِي تِلْكَ الْأَدِلَّةِ، أَيْ قَبْلَ الرِّسَالَةِ. قُلْتُ: الرُّسُلُ مُنَبِّهُونَ عَنِ الْغَفْلَةِ وَبَاعِثُونَ عَلَى النَّظَرِ مَعَ تَبْلِيغِ مَا حَمَلُوهُ مِنْ أُمُورِ الدِّينِ وَتَعْلِيمِ الشَّرَائِعِ فَكَانَ إِرْسَالُهُمْ إِزَاحَةً لِلْعِلَّةِ وَتَتْمِيمًا لِإِلْزَامِ الْحُجَّةِ» . يَعْنِي أَنَّ بِعْثَةَ الرُّسُلِ رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ لَا عَدْلٌ، وَلَوْ لَمْ يَبْعَثْهُمْ لَكَانَتِ الْمُؤَاخَذَةُ عَلَى الْقَبَائِحِ عَدْلًا، فَبِعْثَةُ الرُّسُلِ إِتْمَامٌ لِلْحُجَّةِ فِي أَصْلِ الْمُؤَاخَذَةِ، وَإِتْمَامٌ لِلْحُجَّةِ فِي زِيَادَةِ التَّزْكِيَةِ أَنْ يَقُولَ النَّاسُ: رَبَّنَا لِمَ لَمْ تُرْشِدْنَا إِلَى مَا يَرْفَعُ دَرَجَاتِنَا فِي مَرَاتِبِ الصِّدِّيقِينَ وَقَصَرْتَنَا عَلَى مُجَرَّدِ النَّجَاةِ مِنَ الْعَذَابِ، حِينَ اهْتَدَيْنَا لِأَصْلِ التَّوْحِيدِ بِعُقُولِنَا.
Nitekim bir yola girmek isteyip de kendisine o yolda yırtıcı bir hayvan bulunduğu haber verilen kimsenin aklı, durup o yoldan gidip gitmeyeceğini araştırıp öğrenmesini iktiza eder. Aynı şekilde resullerin mucizeleri ve şeriatların sübutuna götüren diğer hususlar üzerinde düşünmenin vücubiyeti de böyledir. Bu sebeple onlar bu ayeti, [Zemahşerî'nin] el-Keşşâf'ta zikrettiği şu ifadelerle tevil etmişlerdir: “Eğer: ‘İnsanlar, üzerinde düşünülmesi bilgiye ulaştıran ve Allah'ın vazettiği delillerle hüccet altında bırakılmışken ve bizzat resuller de bu delilleri inceleyerek -yani risaletten önce- bilgiye ulaşmamışken, resullerden önce Allah'a karşı nasıl bir hüccetleri olabilir?’ dersen, şöyle derim: Resuller, gafletten uyaran, dine dair üstlendikleri hususları tebliğ edip şeriatları öğretmekle birlikte [insanları] düşünmeye sevk eden kimselerdir. Dolayısıyla onların gönderilmesi mazereti ortadan kaldırmak ve hüccetin bağlayıcılığını tamamlamak içindir.” Yani resullerin gönderilmesi Allah'tan bir adaletten ziyade bir rahmettir; şayet onları göndermeseydi kötülüklerden ötürü hesaba çekmek adalet olurdu. Dolayısıyla resullerin gönderilmesi, esasen hesaba çekilme hususunda hüccetin tamamlanmasıdır; ayrıca insanların, akıllarıyla tevhidin aslına ulaştıklarında: “Rabbimiz! Sıddîklerin derecelerinde mertebelerimizi yükseltecek şeylere bizi neden irşad etmedin de bizi sadece azaptan kurtulmakla sınırlandırdın?” dememeleri için nefislerin daha fazla arındırılmasında hüccetin tamamlanmasıdır.
وَقَالَ الْمَاتِرِيدِيُّ بِمُوَافَقَةِ الْجُمْهُورِ فِيمَا عَدَا الْمَعْرِفَةِ بِاللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ إِرَادَةِ إِفْحَامِ الرُّسُلِ خَاصَّةً لِأَنَّهُ رَآهُ مَبْنَى أُصُولِ الدِّينِ، كَمَا يُشِيرُ إِلَيْهِ قَوْلُ صَدْرِ الشَّرِيعَةِ فِي «التَّوْضِيحِ» «أَيْ يَكُونُ الْفِعْلُ صِفَةً يُحْمَدُ فَاعِلُ الْفِعْلِ وَيُثَابُ لِأَجْلِهَا أَوْ يُذَمُّ وَيُعَاقَبُ لِأَجْلِهَا لِأَنَّ وُجُوبَ تَصْدِيقِ النَّبِيءِ إِنْ تَوَقَّفَ عَلَى الشَّرْعِ يُلْزِمُ الدَّوْرَ» وَصَرَّحَ أَيْضًا بِأَنَّهَا تُعَرِّفُ بِالشَّرْعِ أَيْضًا.
Mâtürîdî ise özellikle resulleri ilzam etme (susturma) iradesi anında Yüce Allah'ı bilme [marifetullah] meselesi hariç diğer hususlarda cumhura muvafakat etmiştir; zira o, bunu dinin usulünün dayanağı olarak görmüştür. Nitekim Sadrüşşerîa'nın et-Tavzîh'teki şu sözü de buna işaret eder: “Yani fiil, failinin övüldüğü ve bu sebeple sevap kazandığı yahut yerildiği ve bu sebeple cezalandırıldığı bir vasıf olur; zira peygamberi tasdik etmenin vücubiyeti şeriata bağlı olursa kısır döngü (devir) gerekir.” O, bunun aynı zamanda şeriatla da bildirileceğini açıkça ifade etmiştir.
وَقَدْ ضَايَقَ الْمُعْتَزِلَةُ الْأَشَاعِرَةَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِخُصُوصِ وُجُوبِ الْمَعْرِفَةِ فَقَالُوا: لَوْ لَمْ تَجِبِ الْمَعْرِفَةُ إِلَّا بِالشَّرْعِ لَلَزِمَ إِفْحَامُ الرُّسُلِ، فَلَمْ تَكُنْ لِلْبَعْثَةِ فَائِدَةٌ. وَوَجْهُ اللُّزُومِ أَنَّ الرَّسُولَ إِذَا قَالَ لِأَحَدٍ: انْظُرْ فِي مُعْجِزَتِي حَتَّى يَظْهَرَ صِدْقِي لَدَيْكَ، فَلَهُ أَنْ يَقُولَ: لَا أَنْظُرُ مَا لَمْ يَجِبْ عَلَيَّ، لِأَنَّ تَرْكَ غَيْرَ الْوَاجِبِ جَائِزٌ، وَلَا يَجِبُ عَلَيَّ حَتَّى يَثْبُتَ عِنْدِي الْوُجُوبُ بِالشَّرْعِ، وَلَا يَثْبُتُ الشَّرْعُ مَا دُمْتُ لَمْ أَنْظُرْ، لِأَنَّ ثُبُوتَ الشَّرْعِ نَظَرِيٌّ لَا ضَرُورِيٌّ.
Mutezile, özellikle marifetin vücubiyeti hususunda bu meselede Eş'arîleri sıkıştırıp şöyle demiştir: Eğer marifet ancak şeriatla vacip olsaydı, resullerin ilzam edilmesi (susturulması) gerekirdi; bu durumda peygamber gönderilmesinin bir faydası kalmazdı. Bu lüzumun gerekçesi şudur: Resul bir kimseye: “Doğruluğum senin nezdinde ortaya çıksın diye mucizeme bak” dediğinde, o kimsenin: “Üzerime vacip olmadıkça bakmam; zira vacip olmayanı terk etmek caizdir. Benim nezdimde şeriatla bir vücubiyet sabit olmadıkça da bana vacip olmaz; ben bakıp düşünmedikçe de şeriat sabit olmaz, çünkü şeriatın sübutu zorunlu (zarûrî) değil, akıl yürütmeye dayalıdır (nazarîdir)” deme hakkı doğar.
وَظَاهَرَهُمُ الْمَاتِرِيدِيَّةُ وَبَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ عَلَى هَذَا الِاسْتِدْلَالِ.
Mâtürîdiyye ve bazı Şâfiîler de bu delillendirmede onlara arka çıkmışlardır.
وَلَمْ أَرَ لِلْأَشَاعِرَةِ جَوَابًا مُقْنِعًا، سِوَى أَنَّ إِمَامَ الْحَرَمَيْنِ فِي «الْإِرْشَادِ» أَجَابَ: بِأَنَّ هَذَا مُشْتَرِكُ الْإِلْزَامِ لِأَنَّ وُجُوبَ التَّأَمُّلِ فِي الْمُعْجِزَةِ نَظَرِيٌّ لَا ضَرُورِيٌّ لَا مَحَالَةَ، فَلِمَنْ دَعَاهُ الرَّسُولُ أَنْ يَقُولَ: لَا أَتَأَمَّلُ فِي الْمُعْجِزَةِ مَا لَمْ يَجِبْ ذَلِكَ عَلَيَّ عَقْلًا، وَلَا يَجِبُ عَلَيَّ عَقْلًا مَا لَمْ أَنْظُرْ، لِأَنَّهُ وُجُوبٌ نَظَرِيٌّ، وَالنَّظَرِيُّ يَحْتَاجُ إِلَى تَرْتِيبِ مُقَدِّمَاتٍ، فَأَنَا لَا أُرَتِّبُهَا.
İmamü'l-Haremeyn'in el-İrşâd'ında verdiği şu cevap dışında Eş'arîler için ikna edici bir cevap görmedim: “Bu [itiraz], bağlayıcılığı her iki taraf için ortak olan (müşterekü'l-ilzâm) bir husustur; zira mucize üzerinde düşünmenin vacipliği şüphesiz zarurî değil nazarîdir. Bu durumda resulün davet ettiği kimsenin şöyle deme hakkı olur: ‘Bu bana aklen vacip olmadıkça mucize üzerinde düşünmem; bakıp düşünmedikçe de bana aklen vacip olmaz; zira bu nazarî bir vücubiyettir, nazarî olan ise öncüllerin tertip edilmesini gerektirir, ben ise bunları tertip etmiyorum.’”
وَتَبِعَهُ عَلَى هَذَا الْجَوَابِ جَمِيعُ الْمُتَكَلِّمِينَ بَعْدَهُ مِنَ الْأَشَاعِرَةِ مِثْلُ الْبَيْضَاوِيّ والعضد والتفتازانيّ. وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ فِي «الشَّامِلِ» : إِنَّهُ اعْتِرَافٌ بِلُزُومِ الْإِفْحَامِ فَلَا يُزِيلُ الشُّبْهَةَ بَلْ يُعَمِّمُهَا بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ، فَلَمْ يَحْصُلْ دَفْعُ الْإِشْكَالِ وَكَلَامُ ابْنِ عَرَفَةَ رَدٌّ مُتَمَكِّنٌ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ مُرَادَ إِمَامِ الْحَرَمَيْنِ أَنْ يُسْقِطَ اسْتِدْلَالَ الْمُعْتَزِلَةِ لِأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْوُجُوبِ الْعَقْلِيِّ بِتَمَحُّضِ الِاسْتِدْلَالِ بِالْأَدِلَّةِ الشَّرْعِيَّةِ وَهُوَ مَطْلُوبُنَا.
Ondan sonra gelen Beyzâvî, Adudüddin el-Îcî ve Teftâzânî gibi Eş'arî kelamcılarının tamamı bu cevapta ona tâbi olmuşlardır. İbn Arafe ise eş-Şâmil'de şöyle demiştir: “Bu, ilzamın (susturulmanın) lüzumunu itiraf etmektir; dolayısıyla şüpheyi gidermez, bilakis bizimle onlar arasında şüpheyi genelleştirir. Böylece müşkil bertaraf edilmiş olmaz.” İbn Arafe'nin bu sözü yerinde ve güçlü bir reddiyedir. Görünen o ki İmamü'l-Haremeyn'in maksadı, Mutezile'nin aklî vücubiyet yönündeki delillendirmesini sadece şer'î delillerle yetinmek suretiyle düşürmektir ki aradığımız da budur.
وَأَنَا أَرَى أَنْ يَكُونَ الْجَوَابُ بِأَحَدِ طَرِيقَيْنِ:
Bana göre cevap iki yoldan biriyle olmalıdır:
أَوَّلُهُمَا: بِالْمَنْعِ، وَهُوَ أَنْ نَمْنَعَ أَنْ يَكُونَ وُجُوبُ سَمَاعِ دَعْوَةِ الرَّسُولِ مُتَوَقِّفًا عَلَى الْإِصْغَاءِ إِلَيْهِ، وَالنَّظَرِ فِي مُعْجِزَتِهِ، وَأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَثْبُتْ وُجُوبُ ذَلِكَ بِالْعَقْلِ يَلْزَمُ إِفْحَامَ الرَّسُولِ، بَلْ نَدَّعِي أَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ ثَبَتَ بِالشَّرَائِعِ الَّتِي تَعَاقَبَ وُرُودُهَا بَيْنَ الْبَشَرِ، بِحَيْثُ قَدْ عَلِمَ كُلُّ مَنْ لَهُ عَلَاقَةٌ بِالْمَدَنِيَّةِ الْبَشَرِيَّةِ بِأَنَّ دُعَاةً أَتَوْا إِلَى النَّاسِ فِي عُصُورٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَدَعْوَتُهُمْ وَاحِدَةٌ: كُلٌّ يَقُولُ إِنَّهُ مَبْعُوثٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَدْعُوَ النَّاسَ إِلَى مَا يُرِيدُهُ اللَّهُ مِنْهُمْ، فَاسْتَقَرَّ فِي نُفُوسِ الْبَشَرِ كُلِّهِمْ أَنَّ هُنَالِكَ إِيمَانًا وَكُفْرًا، وَنَجَاةً وَارْتِبَاقًا، اسْتِقْرَارًا لَا يَجِدُونَ فِي نُفُوسِهِمْ سَبِيلًا إِلَى دَفْعِهِ، فَإِذَا دَعَا الرَّسُولُ النَّاسَ إِلَى الْإِيمَانِ حَضَرَتْ فِي نَفْسِ الْمَدْعُوِّ
Birincisi: Men (inkâr ve reddetme) yoluyladır; o da resulün davetini dinlemenin vücubiyetinin ona kulak vermeye ve mucizesine bakmaya bağlı olduğunu ve şayet bu vücubiyet akılla sabit olmasaydı resulün ilzam edilmesinin gerekeceğini reddetmemizdir. Bilakis biz, bunun insanlık arasında birbirini takip eden şeriatlarla sabit olmuş bir durum olduğunu iddia ederiz; öyle ki insan medeniyetiyle irtibatı olan herkes, farklı asırlarda insanlara davetçilerin geldiğini ve davetlerinin bir olduğunu bilmiştir: Her biri insanları Allah'ın kendilerinden istediği şeylere davet etmek üzere Allah katından gönderildiğini söylemektedir. Böylece bütün insanların nefislerinde bir imanın ve küfrün, bir kurtuluşun ve helakin bulunduğu, nefislerinde bertaraf etmeye yol bulamayacakları kesin bir şekilde yerleşmiştir. Dolayısıyla resul insanları imana davet ettiğinde, davet edilen
السَّامِعِ تِلْكَ الْأَخْبَارُ الْمَاضِيَةُ وَالْمُحَاوَرَاتُ، فَوَجَبَ عَلَيْهِ وُجُوبًا اضْطِرَارِيًّا اسْتِمَاعُهُ وَالنَّظَرُ فِي الْأَمْرِ الْمُقَرَّرِ فِي نُفُوسِ الْبَشَرِ، وَلِذَلِكَ آخَذَ اللَّهُ أَهْلَ الْفَتْرَةِ بِالْإِشْرَاكِ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ نُصُوصٌ كَثِيرَةٌ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. وَلِذَلِكَ فَلَوْ قَدَّرْنَا أَحَدًا لَمْ يُخَالِطْ جَمَاعَاتِ الْبَشَرِ، وَلَمْ يَسْبِقْ لَهُ شُعُورٌ بِأَنَّ النَّاسَ آمَنُوا وَكَفَرُوا وَأَثْبَتُوا وَعَطَّلُوا، لَمَا وَجَبَ عَلَيْهِ الْإِصْغَاءُ إِلَى الرَّسُولِ لِأَنَّ ذَلِكَ
[ve bunu] işiten kimsenin nefsinde geçmişteki o haberler ve muhavereler hazır hale gelir; böylece onu dinlemesi ve insanların nefislerinde yerleşmiş olan bu mesele üzerinde düşünmesi kendisi üzerine zorunlu (ıztırârî) bir vücubiyetle vacip olur. Bu yüzdendir ki Kitap ve Sünnet'ten pek çok nassın delalet ettiği üzere Allah, fetret ehlini şirklerinden ötürü hesaba çekmiştir. Bu sebepledir ki şayet insan topluluklarına karışmamış, insanların iman edip inkâr ettiğini, [Yaratıcı'yı] ikrar edip inkâr ettiğini önceden hiç hissetmemiş bir kimse farz etseydik, o kimseye resule kulak vermek vacip olmazdı; çünkü bu
الِانْسِيَاقَ الضَّرُورِيَّ مَفْقُودٌ عِنْدَهُ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ الْوُجُوبُ غَيْرَ شَرْعِيٍّ، وَلَا عَقْلِيٍّ نَظَرِيٍّ، بَلْ هُوَ مِنَ الْأُمُورِ الضَّرُورِيَّةِ الَّتِي لَا يُسْتَطَاعُ دَفْعُهَا فَلَا عَجَبَ أَنْ تَقَعَ الْمُؤَاخَذَةُ بِتَعَمُّدِ مُخَالَفَتِهَا.
zorunlu yöneliş onun nezdinde mevcut değildir. Bu yaklaşıma göre vücubiyet şer'î veya nazarî aklî olmayıp, bertaraf edilmesi mümkün olmayan zarurî hususlardandır; dolayısıyla buna kasten muhalefet etmekten ötürü hesaba çekilmenin vuku bulmasında şaşılacak bir durum yoktur.
وَثَانِي الْجَوَابَيْنِ: بِالتَّسْلِيمِ، غَيْرَ أَنَّ مَا وَقَرَ فِي جِبِلَّةِ الْبَشَرِ مِنِ اسْتِطْلَاعِ الْحَوَادِثِ وَالْأَخْبَارِ الْجَدِيدَةِ، وَالْإِصْغَاءِ لِكُلِّ صَاحِبِ دَعْوَةٍ، أَمْرٌ يَحْمِلُ كُلَّ مَنْ دَعَاهُ الرَّسُولُ إِلَى الدِّينِ عَلَى أَنْ يَسْتَمِعَ لِكَلَامِهِ، وَيَتَلَقَّى دَعْوَتَهُ وَتَحَدِّيَهُ وَمُعْجِزَتَهُ، فَلَا يَشْعُرُ إِلَّا وَقَدْ سَلَكَتْ دَعْوَتُهُ إِلَى نَفْسِ الْمَدْعُوِّ، فَحَرَّكَتْ فِيهِ دَاعِيَةَ النَّظَرِ، فَهُوَ يَنْجَذِبُ إِلَى تَلَقِّي الدَّعْوَةِ، رُوَيْدًا رُوَيْدًا، حَتَّى يَجِدَ نَفْسَهُ قَدْ وَعَاهَا وَعَلِمَهَا عِلْمًا لَا يَسْتَطِيعُ بَعْدَهُ أَنْ يَقُولَ: إِنِّي لَا أَنْظُرُ الْمُعْجِزَةَ، أَوْ لَا أُصْغِي إِلَى الدَّعْوَةِ. فَإِنْ هُوَ أَعْرَضَ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَدِ اخْتَارَ الْعَمَى عَلَى الْهُدَى، فَكَانَ مُؤَاخَذًا، فَلَوْ قَدَّرْنَا أَحَدًا مَرَّ بِرَسُولٍ يَدْعُو فَشَغَلَهُ شَاغِلٌ عَنْ تَعَرُّفِ أَمْرِهِ وَالْإِصْغَاءِ لِكَلَامِهِ وَالنَّظَرِ فِي أَعْمَالِهِ، لَسَلَّمْنَا أَنَّهُ لَا يَكُونُ مُخَاطِبًا، وَأَنَّ هَذَا الْوَاحِدَ وَأَمْثَالَهُ إِذَا أَفْحَمَ الرَّسُولَ لَا تَتَعَطَّلُ الرِّسَالَةُ، وَلَكِنَّهُ خَسِرَ هَدْيَهُ، وَسَفَّهَ نَفْسَهُ.
İkinci cevap ise: Teslim (kabul) yoluyladır; şu kadar var ki insanların yaratılışına yerleştirilmiş olan yeni hadiseleri ve haberleri öğrenme merakı ve her davet sahibine kulak verme duygusu, resulün dine davet ettiği herkesi onun sözünü dinlemeye, davetini, meydan okumasını ve mucizesini telakki etmeye sevk eden bir husustur. Kişi farkına bile varmadan onun daveti muhatabın nefsine nüfuz eder ve onda düşünme arzusunu harekete geçirir; böylece kişi bu daveti almaya azar azar çekilir ve nihayet kendisini onu kavramış ve öyle bir bilgiyle bilmiş bulur ki artık bundan sonra: “Ben mucizeye bakmam” veya “Davete kulak vermem” diyemez. Eğer bundan sonra yüz çevirirse hidayete karşı körlüğü tercih etmiş olur ve hesaba çekilir. Şayet davet eden bir resule rastlayıp da bir meşgalenin kendisini onun durumunu öğrenmekten, sözüne kulak vermekten ve fiillerine bakmaktan alıkoyduğu bir kimse farz etseydik, onun muhatap kılınmadığını kabul ederdik; bu bir kişi ve benzerleri resulü ilzam etse dahi risalet işlevsiz kalmaz, fakat o kimse kendi hidayetini kaybetmiş ve nefsini beyinsizliğe sürüklemiş olur.
وَلَا يَرِدُ عَلَيْنَا أَنَّ مَنْ سَمِعَ دَعْوَةَ الرَّسُولِ فَجَعَلَ أَصَابِعَهُ فِي أُذُنَيْهِ وَأَعْرَضَ هَارِبًا حِينَئِذٍ، لَا يَتَوَجَّهُ إِلَيْهِ وُجُوبُ الْمَعْرِفَةِ، لِأَنَّ هَذَا مَا صَنَعَ صُنْعَهُ إِلَّا بَعْدَ أَنْ عَلِمَ أَنَّهُ قَدْ تَهَيَّأَ لِتَوَجُّهِ الْمُؤَاخَذَةِ عَلَيْهِ إِذَا سَمِعَ فَعَصَى، وَكَفَى بِهَذَا شُعُورًا مِنْهُ بِتَوَجُّهِ التَّكْلِيفِ إِلَيْهِ فَيَكُونُ مُؤَاخَذًا عَلَى اسْتِحْبَابِهِ الْعَمَى عَلَى الْهُدَى، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي قَوْمِ نُوحٍ: وَإِنِّي كُلَّما دَعَوْتُهُمْ- أَيْ إِلَى الْإِيمَانِ- لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيابَهُمْ [نوح: ٧] .
Resulün davetini işitip de o anda parmaklarını kulaklarına tıkayan ve kaçarak yüz çeviren kimseye marifetin vücubiyetinin yönelmeyeceği de bize itiraz olarak ileri sürülemez; çünkü bu kimse, işitip isyan ettiği takdirde kendisine hesaba çekilmenin yöneleceğini bildikten sonra ancak bu davranışı yapmıştır. Bu durum, teklifin kendisine yöneldiğini hissetmesi için yeterlidir; dolayısıyla hidayete karşı körlüğü sevip tercih etmesinden ötürü hesaba çekilir; nitekim Yüce Allah Nuh kavmi hakkında şöyle buyurmuştur: { وَإِنِّي كُلَّما دَعَوْتُهُمْ- أَيْ إِلَى الْإِيمَانِ- لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيابَهُمْ } “Gerçekten ben onları -yani imana-, onları bağışlaman için her davet edişimde parmaklarını kulaklarına tıkadılar ve elbiselerine büründüler.” [Nûh: 7].
وَالْإِظْهَارُ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ فِي قَوْلِهِ: بَعْدَ الرُّسُلِ دُونَ أَنْ يُقَالَ: بَعْدَهُمْ، لِلِاهْتِمَامِ بِهَذِهِ الْقَضِيَّةِ وَاسْتِقْلَالِهَا فِي الدَّلَالَةِ عَلَى مَعْنَاهَا حَتَّى تَسِيرَ مِسْرَى الْأَمْثَالِ.
“Onlardan sonra” denilmeyip { بَعْدَ الرُّسُلِ } [ifadesinde] zamir makamında açık ismin (izhar) kullanılması, bu meseleye verilen önem ve darbımesel haline gelecek derecede anlamını ifade etmedeki bağımsızlığı içindir.
وَمُنَاسَبَةُ التَّذْيِيلِ بِالْوَصْفَيْنِ فِي قَوْلِهِ: عَزِيزاً حَكِيماً: أَمَّا بِوَصْفِ الْحَكِيمِ فَظَاهِرَةٌ،
{ عَزِيزاً حَكِيماً } ifadesindeki iki vasıfla cümlenin sonlandırılmasının (tezyîl) münasebetine gelince: Hakîm vasfıyla münasebeti açıktır;
لِأَنَّ هَذِهِ الْأَخْبَارَ كُلَّهَا دَلِيلُ حِكْمَتِهِ تَعَالَى، وَأَمَّا بِوَصْفِ الْعَزِيزِ فَلِأَنَّ الْعَزِيزَ يُنَاسِبُ عِزَّتَهُ أَنْ يَكُونَ غَالِبًا مِنْ كُلِّ طَرِيقٍ فَهُوَ غَالِبٌ مِنْ طَرِيقِ الْمَعْبُودِيَّةِ، لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ، وَغَالِبٌ مِنْ طَرِيقِ الْمَعْقُولِيَّةِ إِذْ شَاءَ أَنْ لَا يُؤَاخِذَ عَبِيدَهُ إِلَّا بَعْدَ الْأَدِلَّةِ وَالْبَرَاهِينِ وَالْآيَاتِ. وَتَأْخِيرُ
çünkü bu haberlerin tamamı Yüce Allah'ın hikmetinin delilidir. Azîz vasfına gelince; Azîz olana izzetine yaraşır şekilde her bakımdan galip olmak münasiptir. O, ibadet edilen varlık (mabudiyet) cihetiyle galiptir; yaptığından sorumlu tutulmaz. Kullarını ancak deliller, bürhanlar ve ayetlerden sonra hesaba çekmeyi dilediği için akıl cihetiyle (makuliyet) de galiptir. [Ayetin sonunda]
وَصْفِ الْحَكِيمِ لِأَنَّ إِجْرَاءَ عِزَّتِهِ عَلَى هَذَا التَّمَامِ هُوَ أَيْضًا مِنْ ضُرُوبِ الْحِكْمَة الباهرة.
Hakîm vasfının sonraya bırakılması ise O'nun izzetinin bu mükemmellikte tecelli etmesinin de göz kamaştırıcı hikmet türlerinden biri olması sebebiyledir.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٦٦]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 166]
لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (١٦٦)
{ لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (١٦٦) } “Fakat Allah sana indirdiğine şahitlik eder ki onu kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter.”
هَذَا اسْتِدْرَاكٌ عَلَى مَعْنًى أَثَارَهُ الْكَلَامُ: لِأَنَّ مَا تَقَدَّمَ من قَوْله: يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ [النِّسَاء: ١٥٣] مَسُوقٌ مَسَاقَ بَيَانِ تَعَنُّتِهِمْ وَمُكَابَرَتِهِمْ عَنْ أَنْ يَشْهَدُوا بِصِدْقِ الرَّسُولِ ﷺ وَصِحَّةِ نِسْبَةِ الْقُرْآنِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَكَانَ هَذَا الْمَعْنَى يَسْتَلْزِمُ أَنَّهُمْ يَأْبَوْنَ مِنَ الشَّهَادَةِ بِصِدْقِ الرَّسُولِ، وَأَنَّ ذَلِكَ يُحْزِنُ الرَّسُولَ ﷺ، فَجَاءَ الِاسْتِدْرَاكُ بِقَوْلِهِ: لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ. فَإِنَّ الِاسْتِدْرَاكَ تَعْقِيبُ الْكَلَامِ بِرَفْعِ مَا يُتَوَهَّمُ ثُبُوتُهُ أَوْ نَفْيُهُ. وَالْمَعْنَى: لَمْ يَشْهَدْ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكِنَّ اللَّهَ شَهِدَ وَشَهَادَةُ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ شَهَادَتِهِمْ.
Bu, sözün çağrıştırdığı bir manaya yönelik istidraktır (düzeltmedir): Çünkü daha önce geçen { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ } [Nisâ: 153] sözü, onların Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğuna ve Kur'an'ın Yüce Allah'a nispetinin sıhhatine şahitlik etmekten inatla kaçındıklarını ve büyüklenmelerini beyan etme bağlamında sevk edilmiştir. Bu mana, onların Resul'ün doğruluğuna şahitlik etmekten çekindiklerini ve bunun da Resul'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzdüğünü iktiza etmekteydi. Bunun üzerine { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } buyrularak istidrak gelmiştir; zira istidrak, sübutu veya nefyi vehmedilen bir şeyi ortadan kaldırmak için sözün peşine ekleme yapmaktır. Mana şudur: Ehl-i Kitap şahitlik etmedi, fakat Allah şahitlik etti; Allah'ın şahitliği ise onların şahitliğinden daha hayırlıdır.
وَقَدْ مَضَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨٢] ، أَنَّ حَقِيقَةَ الشَّهَادَةِ إِخْبَارٌ لِتَصْدِيقِ مُخْبِرٍ، وَتَكْذِيبِ مُخْبِرٍ آخَرَ. وَتَقَدَّمَ أَنَّهَا تُطْلَقُ عَلَى الْخَبَرِ الْمُحَقِّقِ الَّذِي لَا يَتَطَرَّقُهُ الشَّكُّ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٨] . فَالشَّهَادَةُ فِي قَوْلِهِ: لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ أُطْلِقَتْ عَلَى الْإِخْبَارِ بِنُزُولِ الْقُرْآنِ مِنَ اللَّهِ إِطْلَاقًا مَجَازِيًّا، لِأَنَّ هَذَا الْخَبَرَ تَضَمَّنَ تَصْدِيقَ الرَّسُولِ وَتَكْذِيبَ مُعَانَدِيهِ، وَهُوَ إِطْلَاقٌ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ مِنَ الْإِطْلَاقِ الْحَقِيقِيِّ هُوَ غَيْرُ الْإِطْلَاقِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [آل عمرَان: ١٨] فَإِنَّهُ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ. وَعُطِفَ شَهَادَةُ الْمَلَائِكَةِ عَلَى شَهَادَةِ اللَّهِ: لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ هَذِهِ الشَّهَادَةِ بِتَعَدُّدِ الشُّهُودِ، وَلِأَنَّ شَهَادَةَ اللَّهِ مَجَازٌ فِي الْعِلْمِ وَشَهَادَةَ الْمَلَائِكَةِ
Bakara Suresi'ndeki: { وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ } [282] ayetinde, şahitliğin hakikatinin bir haber vereni tasdik etmek ve diğer haber vereni yalanlamak için yapılan bir ihbar olduğu daha önce geçmişti. Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { شَهِيدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } [18] ayetinde de şahitliğin, içine şüphe girmeyen kesin habere ıtlak olunduğu belirtilmişti. Dolayısıyla { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } ifadesindeki şahitlik, Kur'an'ın Allah katından indirildiğini haber vermeye mecazi olarak ıtlak edilmiştir; çünkü bu haber, Resul'ü tasdik etmeyi ve ona inat edenleri yalanlamayı içermektedir. Bu, hakiki kullanımdan istiare yoluyla yapılmış bir ıtlaktır ve { شَهِيدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } [Âl-i İmrân: 18] ayetindeki kullanımdan farklıdır; zira o mecaz-ı mürsel yoluyladır. Meleklerin şahitliğinin Allah'ın şahitliğine atfedilmesi, şahitlerin çoğalmasıyla bu şahitliğin teyidini artırmak içindir ve Allah'ın şahitliği ilimde mecaz, meleklerin şahitliği ise
حَقِيقَةٌ. وَإِظْهَارُ فِعْلِ يَشْهَدُونَ مَعَ وُجُودِ حَرْفِ الْعَطْفِ لِلتَّأْكِيدِ. وَحَرْفُ (لَكِنْ) بِسُكُونِ النُّونِ مُخَفَّفُ لَكِنَّ الْمُشَدَّدَةِ النُّونِ الَّتِي هِيَ مِنْ أَخَوَاتِ (إِنَّ) وَإِذَا خُفِّفَتْ بَطُلَ عَمَلُهَا.
hakikattir. Atıf harfi bulunmasına rağmen { يَشْهَدُونَ } fiilinin açıkça zikredilmesi (izharı) tekit içindir. Nûn'un sükûnu ile olan (لَكِنْ) harfi, (إِنَّ)'nin kardeşlerinden olan şeddeli (لَكِنَّ)'nin hafifletilmiş (muhaffef) halidir ve hafifletildiğinde ameli (i'rab üzerindeki tesiri) batıl olur.
وَقَوْلُهُ: وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً يَجْرِي عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ.
{ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } sözü her iki ihtimale de uygundur.
وَقَوْلُهُ: بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَقَعَ تَحْوِيلٌ فِي تَرْكِيبِ الْجُمْلَةِ لِقَصْدِ الْإِجْمَالِ الَّذِي يَعْقُبُهُ التَّفْصِيلُ، لِيَكُونَ أَوْقَعَ فِي النَّفْسِ. وَأَصْلُ الْكَلَامِ: يَشْهَدُ بِإِنْزَالِ مَا أَنْزَلَهُ إِلَيْكَ بِعِلْمِهِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ لَمْ يُفَدِ الْمَشْهُودُ بِهِ إِلَّا ضِمْنًا مَعَ الْمَشْهُودِ فِيهِ إِذْ جِيءَ بِاسْمِ الْمَوْصُولِ لِيُوصِلَ بِصِلَةٍ فِيهَا إِيمَاءٌ إِلَى الْمَقْصُودِ، وَمَعَ ذَلِكَ لَمْ يُذْكَرِ الْمَقْصُودُ مِنَ الشَّهَادَةِ الَّذِي هُوَ حَقُّ مَدْخُولِ الْبَاءِ بَعْدَ مَادَّةِ شَهِدَ، فَتَكُونُ جُمْلَةُ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ مُكَمِّلَةَ مَعْنَى الشَّهَادَةِ. وَهَذَا قَرِيبٌ مِنَ التَّحْوِيلِ الَّذِي يَسْتَعْمِلُهُ الْعَرَبُ فِي تَمْيِيزِ النِّسْبَةِ. وَقَالَ
{ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } sözünde, zihne daha tesirli olması amacıyla ardından tafsilatın geleceği bir icmal (özetleme) kastıyla cümlenin terkibinde bir yer değiştirme (tahvil) vuku bulmuştur. Kelamın aslı şudur: [Allah], sana ilmiyle indirdiği şeyin inişine şahitlik eder. Zira { بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ } sözü, şahitlik edileni (meşhûdun bih), şahitlik konusu olan şeyle (meşhûdun fîh) birlikte ancak zımnen ifade etmiştir; çünkü maksada imada bulunan bir sıla ile bağlanması için ism-i mevsul getirilmiştir; bununla birlikte şehide fiilinin maddesinden sonra gelen bâ harfinin asıl dahil olması gereken maksat (şahitliğin asıl konusu) zikredilmemiştir. Dolayısıyla { أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } cümlesi şahitliğin manasını tamamlayıcı olmaktadır. Bu durum, Arapların nispet temyizinde kullandıkları tahvile yakındır.
الزَّمَخْشَرِيُّ: «مَوْقِعُ قَوْلِهِ: أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ مِنْ قَوْلِهِ: لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ مَوْقِعُ الْجُمْلَةِ الْمُفَسِّرَةِ لِأَنَّهُ بَيَانٌ لِلشَّهَادَةِ وَأَنَّ شَهَادَتَهُ بِصِحَّتِهِ أَنَّهُ أَنْزَلَهُ بِالنَّظْمِ الْمُعْجِزِ» . فَلَعَلَّهُ يَجْعَلُ جُمْلَةَ لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ مُسْتَقِلَّةً بِالْفَائِدَةِ، وَأَنَّ مَعْنَى بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ بِصِحَّةِ مَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ، وَمَا ذَكَرْتُهُ أَعْرَقُ فِي الْبَلَاغَةِ.
Zemahşerî şöyle demiştir: “{ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } sözünün { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ } sözündeki konumu, müfessir (açıklayıcı) cümlenin konumundadır; çünkü bu, şahitliğin beyanıdır ve O'nun [Kur'an'ın] sıhhatine şahitliği, onu mucize bir nazımla indirmiş olmasıdır.” O, muhtemelen { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ } cümlesini bağımsız bir fayda ifade eder kılmıştır ve { بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ } ifadesinin manası “sana indirdiğinin sıhhatine [şahitlik eder]” demektir. Benim zikrettiğim [izah] ise belagat açısından daha derindir.
وَمَعْنَى أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ أَيْ مُتَلَبِّسًا بِعِلْمِهِ، أَيْ بَالِغًا الْغَايَةَ فِي بَابِ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ، شَأْنُ مَا يَكُونُ بِعِلْمٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ مُعْجِزٌ لَفْظًا وَمَعْنًى، فَكَمَا أَعْجَزَ الْبُلَغَاءَ مِنْ أَهْلِ اللِّسَانِ أَعْجَزَ الْعُلَمَاءَ مِنْ أَهْلِ الْحَقَائِقِ الْعَالِيَةِ.
{ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } ifadesinin manası; yani kendi ilmine bürünmüş olarak, diğer bir deyişle semavi kitaplar sahasında -Yüce Allah'ın ilminden kaynaklanan şeyin şanına yakışır biçimde- nihai gayeye ulaşmış olarak indirmiştir. Bunun manası, lafzen ve manen mucize olduğudur; zira dil ehlinin belagat ustalarını aciz bıraktığı gibi, yüce hakikatler ehlinin âlimlerini de aciz bırakmıştır.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً زَائِدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ، وَأَصْلُهُ: كَفَى اللَّهُ شَهِيدًا كَقَوْلِهِ:
{ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } sözündeki bâ harfi tekit için zaiddir; kelamın aslı şu beyitte olduğu gibi: “Kefallâhu şehîdâ”dır:
كَفَى الشَّيْبُ وَالْإِسْلَامُ لِلْمَرْءِ نَاهِيًا أَوْ يُضَمَّنُ (كَفَى) مَعْنَى اقْتَنِعُوا، فَتَكُونُ الْبَاء للتعدية.
“Kişiye vazgeçirici olarak saç akı ve İslam yeter.” Yahut (كَفَى) fiiline “ikna olun/yetinin” anlamı tazmin edilir (yüklenir) ve bu durumda bâ harfi geçişlilik (ta'diye) için olur.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٦٧]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 167]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعِيداً
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعِيداً } “Şüphesiz inkâr eden ve Allah yolundan alıkoyanlar, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüşlerdir.”
(١٦٧)
(١٦٧) } “Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar, gerçekten derin bir sapıklıkla sapmışlardır.”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ كَفَرُوا هُنَا أَهْلَ الْكِتَابِ، أَيِ الْيَهُودَ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ بِمَنْزِلَةِ الْفَذْلَكَةِ لِلْكَلَامِ السَّابِقِ الرَّادِّ عَلَى الْيَهُودِ مِنَ التَّحَاوُرِ الْمُتَقَدِّمِ. وَصَدُّهُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ صَدِّ الْقَاصِرِ الَّذِي قِيَاسُ مُضَارِعِهِ يَصِدُّ- بِكَسْرِ الصَّادِ-، أَيْ أَعْرَضُوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ. أَيِ الْإِسْلَامِ، أَوْ هُوَ مِنْ صَدَّ الْمُتَعَدِّي الَّذِي قِيَاسُ مُضَارِعِهِ- بِضَمِّ الصَّادِ-، أَيْ صَدُّوا النَّاسَ. وَحُذِفَ الْمَفْعُولُ لِقَصْدِ التَّكْثِيرِ. فَقَدْ كَانَ الْيَهُودُ يَتَعَرَّضُونَ لِلْمُسْلِمِينَ بِالْفِتْنَةِ، وَيُقَوُّونَ أَوْهَامَ الْمُشْرِكِينَ بِتَكْذِيبِهِمُ النَّبِيءَ ﷺ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ كَفَرُوا الْمُشْرِكِينَ، كَمَا هُوَ الْغَالِبُ فِي إِطْلَاقِ هَذَا الْوَصْفِ فِي الْقُرْآنِ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا، انْتَقَلَ إِلَيْهِ بِمُنَاسَبَةِ الْخَوْضِ فِي مُنَاوَاةِ أَهْلِ الْكِتَابِ لِلْإِسْلَامِ. وَصَدُّهُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، أَيْ صَدُّهُمُ النَّاسَ عَنِ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ مَشْهُورٌ.
Buradaki { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden muradın Ehl-i Kitap, yani Yahudiler olması caizdir; bu takdirde cümle, geçen muhavereden hareketle Yahudilere reddiye mahiyetindeki önceki kelamın bir özeti (fezlekesi) mesabesinde olur. Onların Allah yolundan alıkoymaları/yüz çevirmeleri (sedd) ifadesinin, muzarisi sad harfinin kesresiyle “yasiddü” kalıbında gelen lazım (geçişsiz) fiilden olması muhtemeldir; yani Allah'ın yolundan, yani İslam'dan yüz çevirdiler demektir. Yahut muzarisi sad harfinin zammesiyle [yasuddü] gelen müteaddi (geçişli) fiildendir; yani insanları [Allah yolundan] alıkoydular demektir. Çokluk kastıyla meful (nesne) hazfedilmiştir; nitekim Yahudiler Müslümanları fitneye maruz bırakıyor ve Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlamak suretiyle müşriklerin kuruntularını güçlendiriyorlardı. Bu vasfın Kur'an'daki galip kullanımında olduğu gibi { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden muradın müşrikler olması da caizdir; bu durumda cümle, Ehl-i Kitab'ın İslam'a düşmanlığına dalınması münasebetiyle intikal edilen bir iptidai istinaf (yeni bir başlangıç) olur. Onların Allah yolundan alıkoymaları, yani insanların İslam'a girmesini engellemeleri ise meşhurdur.
وَالضَّلَالُ الْكُفْرُ لِأَنَّهُ ضَيَاعٌ عَنِ الْإِيمَانِ، الَّذِي هُوَ طَرِيقُ الْخَيْرِ وَالسَّعَادَةِ، فَإِطْلَاقُ الضَّلَالِ عَلَى الْكُفْرِ اسْتِعَارَةٌ مَبْنِيَّةٌ عَلَى اسْتِعَارَةِ الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ لِلْإِيمَانِ. وَوَصْفُ الضَّلَالِ بِالْبَعِيدِ مَعَ أَنَّ الْبُعْدَ مِنْ صِفَاتِ الْمَسَافَاتِ هُوَ اسْتِعَارَةُ الْبُعْدِ لِشِدَّةِ الضَّلَالِ وَكَمَالِهِ فِي نَوْعِهِ، بِحَيْثُ لَا يُدْرَكُ مِقْدَارُهُ، وَهُوَ تَشْبِيهٌ شَائِعٌ فِي كَلَامِهِمْ: أَنْ يُشَبِّهُوا بُلُوغَ الْكَمَالِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْمَسَافَاتِ وَالنِّهَايَاتِ كَقَوْلِهِمْ: بَعِيدُ الْغَوْرِ، وَبَعِيدُ الْقَعْرِ، وَلَا نِهَايَةَ لَهُ، وَلَا غَايَةَ لَهُ، وَرَجُلٌ بَعِيدُ الْهِمَّةِ، وَبَعِيدُ الْمَرْمَى، وَلَا مُنْتَهَى لِكِبَارِهَا، وَبَحْرٌ لَا سَاحِلَ لَهُ، وَقَوْلِهِمْ:
Dalalet küfürdür; zira o, hayır ve saadet yolu olan imandan sapıp kaybolmaktır. Dolayısıyla dalaletin küfür hakkında kullanılması, dosdoğru yolun imana istiare edilmesine dayanan bir istiaredir. Uzaklığın (bu'd) mesafelerin bir vasfı olmasına rağmen dalaletin uzak (derin) olarak nitelendirilmesi ise, uzaklığın miktarının idrak edilemeyeceği derecede dalaletin şiddetine ve kendi türündeki kemaline istiare edilmesidir. Kemale ulaşmayı mesafelere ve nihayetlere delalet eden şeylere benzetmek onların kelamında yaygın bir teşbihtir; nitekim “derinliği uzak (pek derin)”, “dibi uzak (son derece derin)”, “sonu yok”, “gayesi yok”, “gayesi/ufku uzak adam”, “hedefi uzak [adam]”, “büyüklerinin sonu gelmez”, “sahilsiz bir deniz” demeleri ve:
هَذَا إِغْرَاقٌ فِي كَذَا.
“Bu, falan şeyde aşırıya gitmektir (derinleşmektir)” sözleri böyledir.
وَمِنْ بَدِيعِ مُنَاسَبَتِهِ هُنَا أَنَّ الضَّلَالَ الْحَقِيقِيَّ يَكُونُ فِي الْفَيَافِي وَالْمَوَامِي، فَإِذَا اشْتَدَّ التِّيهُ وَالضَّلَالُ بَعُدَ صَاحِبُهُ عَنِ الْمَعْمُورِ، فَكَانَ فِي وَصْفِهِ بِالْبَعِيدِ تَعَاهُدٌ لِلْحَقِيقَةِ، وَإِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ فِي إِطْلَاقِهِ عَلَى الْكُفْرِ وَالْجَهْلِ نقلا عرفيا.
Buradaki eşsiz münasebetlerden biri de şudur: Hakiki dalalet (yolunu kaybetme) çöllerde ve ıssız arazilerde olur. Şaşkınlık ve kaybolma şiddetlendiğinde ise o kimse mamur yerlerden uzaklaşır. Dolayısıyla onun “uzak” olarak nitelendirilmesinde hakikate riayet ve bunun küfür ile cehalet hakkında kullanılmasında örfî bir nakil (terimleşme) bulunduğuna ima vardır.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٦٨ إِلَى ١٦٩]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 168-169]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً (١٦٨) إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٦٩)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً (١٦٨) إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٦٩) } “Şüphesiz inkâr edenler ve zulmedenler var ya, Allah onları bağışlayacak ve onları bir yola iletecek değildir; (168) İçinde ebediyen kalacakları cehennem yolundan başka! Bu da Allah'a pek kolaydır. (169)”
الْجُمْلَةُ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً [النِّسَاء: ١٦٧] ، لِأَنَّ السَّامِعَ يَتَرَقَّبُ مَعْرِفَةَ جَزَاءِ هَذَا الضلال قبيّنته هَذِهِ الْجُمْلَةُ.
Bu cümle, { قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً } [Nisâ: 167] cümlesinin beyanıdır; çünkü işiten kimse bu dalaletin cezasını öğrenmeyi bekler, işte bu cümle onu beyan etmiştir.
وَإِعَادَةُ الْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ دُونَ أَنْ يُذْكَرَ ضَمِيرُهُمْ لِتُبْنَى عَلَيْهِ صِلَةُ وَظَلَمُوا، وَلِأَنَّ فِي تَكْرِيرِ الصِّلَةِ تَنْدِيدًا عَلَيْهِمْ. وَيَجِيءُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ فِي الْمُرَادِ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا أَنْ يَكُونَ عَطْفُ الظُّلْمِ عَلَى الْكُفْرِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا إِمَّا أَنْ يُرَادَ بِهِ ظُلْمُ النَّفْسِ، وَظُلْمُ النَّبِيءِ وَالْمُسْلِمِينَ، وَذَلِكَ اللَّائِقُ بِأَهْلِ الْكِتَابِ وَإِمَّا أَنْ يُرَادَ بِهِ الشِّرْكُ، كَمَا هُوَ شَائِعٌ فِي اسْتِعْمَال الْقُرْآن كَقَوْلِه: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] ، فَيَكُونُ مِنْ عَطْفِ الْأَخَصِّ عَلَى الْأَعَمِّ فِي الْأَنْوَاعِ وَإِمَّا أَنْ يُرَادَ بِهِ التَّعَدِّي عَلَى النَّاسِ، كَظُلْمِهِمُ النَّبِيءَ ﷺ بِإِخْرَاجِهِ مِنْ أَرْضِهِ، وَتَأْلِيبِ النَّاسِ عَلَيْهِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَظُلْمِهِمُ الْمُؤْمِنِينَ بِتَعْذِيبِهِمْ فِي اللَّهِ، وَإِخْرَاجِهِمْ، وَمُصَادَرَتِهِمْ فِي أَمْوَالِهِمْ، وَمُعَامَلَتِهِمْ بِالنِّفَاقِ وَالسُّخْرِيَةِ وَالْخِدَاعِ وَإِمَّا أَنْ يُرَادَ بِهِ ارْتِكَابُ الْمَفَاسِدِ وَالْجَرَائِمِ مِمَّا اسْتَقَرَّ عِنْدَ أَهْلِ الْعُقُولِ أَنَّهُ ظُلْمٌ وَعُدْوَانٌ.
Onların zamiri zikredilmeyip ism-i mevsul ve sılasının tekrarlanması, { وَظَلَمُوا } sılasının onun üzerine bina edilmesi ve sılanın tekrarında onları kınama ve yerme bulunması içindir. Bir önceki ayette { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden muradın ne olduğuna dair iki veçhe binaen, { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا } kavlinde zulmün küfre atfedilmesinden ya nefse zulmetmek, Peygamber'e ve Müslümanlara zulmetmek murat edilir ki Ehl-i Kitab'a layık olan budur; yahut Kur'an'ın kullanımında yaygın olduğu üzere -nitekim { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] buyrulmuştur- şirk murat edilir ki bu durumda türler içerisinde daha hususi olanın daha umumi olana atfedilmesi kabilinden olur; yahut insanlara tecavüz etmek murat edilir ki bu da Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yurdundan çıkarmak ve insanları onun aleyhine kışkırtmak suretiyle ona zulmetmeleri, Allah yolunda müminlere işkence edip onları yurtlarından çıkarmak, mallarına el koymak ve onlara münafıklık, alay ve hile ile muamele etmek suretiyle onlara zulmetmeleri gibidir; yahut akıl sahipleri nezdinde zulüm ve düşmanlık olduğu kesinleşmiş olan fesat ve cürümleri irtikâp etmek murat edilir.
وَقَوْلُهُ: لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ صِيغَةُ جُحُودٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } sözü bir inkâr/cuhûd sıygasıdır; bunun açıklaması daha önce Yüce Allah'ın şu kavlinde geçmişti:
مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧٩] ، فَهِيَ تَقْتَضِي تَحْقِيقَ النَّفْيِ، وَقَدْ نُفِيَ عَنِ اللَّهِ أَنْ يَغْفِرَ لَهُمْ تَحْذِيرًا مِنَ الْبَقَاءِ عَلَى الْكُفْرِ وَالظُّلْمِ، لِأَنَّ هَذَا الْحُكْمَ نِيطَ بِالْوَصْفِ وَلَمْ يُنَطْ بِأَشْخَاصٍ مَعْرُوفِينَ، فَإِنْ هُمْ أَقْلَعُوا عَنِ الْكُفْرِ وَالظُّلْمِ لَمْ يَكُونُوا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا. وَمَعْنَى نَفْيِ أَنْ يَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا: إِنْ كَانَ طَرِيقا يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَهُوَ وَاضِحٌ: أَيْ لَا يهْدِيهم طَرِيقا بوصلهم إِلَى مَكَانٍ إِلَّا طَرِيقًا يُوَصِّلُ إِلَى جَهَنَّمَ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ مِنَ الطَّرِيقِ الْآيَاتُ فِي الدُّنْيَا، كَقَوْلِهِ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ [الْفَاتِحَة: ٦] . فَنَفْيُ هَدْيِهِمْ إِلَيْهِ
Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ } [79] ayeti. Bu sıyga nefyi (olumsuzluğu) pekiştirmeyi gerektirir. Küfür ve zulüm üzere kalmaktan sakındırmak amacıyla Allah'ın onları bağışlaması nefyedilmiştir; zira bu hüküm belirli şahıslara değil, bir vasfa bağlanmıştır; dolayısıyla şayet küfür ve zulümden vazgeçerlerse inkâr eden ve zulmedenlerden olmazlar. Onları bir yola iletmesinin nefyedilmesinin manası ise şöyledir: Eğer kastedilen kıyamet günündeki yol ise bu açıktır; yani onları cehenneme ulaştıran bir yoldan başka bir mekâna ulaştıracak hiçbir yola iletmez. “Yol”dan dünyadaki ayetlerin (hidayet yolunun) murat edilmesi de caizdir; nitekim: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } [Fâtiha: 6] kavli böyledir. Onların oraya iletilmesinin nefyedilmesi,
إِنْذَارٌ بِأَنَّ الْكُفْرَ وَالظُّلْمَ مِنْ شَأْنِهِمَا أَنْ يُخَيِّمَا عَلَى الْقَلْبِ بِغِشَاوَةٍ تَمْنَعُهُ مِنْ وُصُولِ الْهُدَى إِلَيْهِ، لِيُحَذِّرَ الْمُتَلَبِّسَ بِالْكُفْرِ وَالظُّلْمِ مِنَ التَّوَغُّلِ فِيهِمَا، فَلَعَلَّهُ أَنْ يُصْبِحَ وَلَا
küfür ve zulümle iç içe olan kimseyi bunlara dalmaktan sakındırmak için, küfür ve zulmün kalbe hidayetin ulaşmasını engelleyen bir perde çekme tabiatında olduğuna dair bir uyarıdır; ta ki küfür ve zulme batan kimse [uyansın], zira gün gelip de
مُخَلِّصَ لَهُ مِنْهُمَا. وَنَفْيُ هُدَى اللَّهِ إِيَّاهُمْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ فِي نَفْيِ تَيْسِيرِ أَسْبَابِ الْهُدَى بِحَسَبِ قَانُونِ حُصُولِ الْأَسْبَابِ وَحُصُولِ آثَارِهَا بَعْدَهَا. وَعَلَى أَيِّ الِاحْتِمَالَيْنِ فَتَوْبَةُ الْكَافِرِ الظَّالِمِ بِالْإِيمَانِ مَقْبُولَةٌ، وَكَثِيرًا مَا آمَنَ الْكَافِرُونَ الظَّالِمُونَ وَحَسُنَ إِيمَانُهُمْ، وَآيَاتُ قَبُولِ التَّوْبَةِ، وَكَذَلِكَ مُشَاهَدَةُ الْوَاقِعِ، مِمَّا يَهْدِي إِلَى تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَرِيبًا، أَيِ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا [النِّسَاء: ١٣٧] الْآيَةَ.
onlardan kurtarıcısı olmayan bir hale düşebilir. Allah'ın onlara hidayet etmesinin bu veçhile nefyedilmesi, sebeplerin hâsıl olması ve ardından eserlerinin meydana gelmesi kanununa göre hidayet sebeplerinin kolaylaştırılmasının nefyedilmesinde aklî bir mecazdır. Her iki ihtimale göre de kâfir ve zalim olan kimsenin iman ederek tövbe etmesi makbuldür; nitekim kâfir ve zalimler çokça iman etmiş ve imanları da güzel olmuştur. Tövbenin kabulüne dair ayetler ve aynı şekilde fiilî müşahede, bu ayetin teviline rehberlik eden hususlardandır. Bu ayetin bir benzeri yakın bir yerde geçmişti; yani: { الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا } [Nisâ: 137] ayetidir.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ إِنْ كَانَ الطَّرِيقُ الَّذِي نَفَى هَدْيَهُمْ إِلَيْهِ الطَّرِيقَ الْحَقِيقِيَّ، وَمُنْقَطِعٌ إِنْ أُرِيدَ بِالطَّرِيقِ الْأَوَّلِ الْهُدَى. وَفِي هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ تَأْكِيدُ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ: لِأَنَّ الْكَلَامَ مَسُوقٌ لِلْإِنْذَارِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ فِيهِ رَائِحَةُ إِطْمَاعٍ، ثُمَّ إِذَا سُمِعَ الْمُسْتَثْنَى تَبَيَّنَ أَنَّهُ مِنْ قَبِيلِ الْإِنْذَارِ. وَفِيهِ تَهَكُّمٌ لِأَنَّهُ اسْتَثْنَى مِنَ الطَّرِيقِ الْمَعْمُولِ لِيَهْدِيَهُمْ، وَلَيْسَ الْإِقْحَامُ بِهِمْ فِي طَرِيقِ جَهَنَّمَ بِهَدْيٍ لِأَنَّ الْهَدْيَ هُوَ إِرْشَادُ الضَّالِّ إِلَى الْمَكَانِ الْمَحْبُوبِ.
{ إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ } sözü, kendilerine iletilmesi nefyedilen yol hakiki yol ise muttasıl bir istisnadır; şayet ilk yoldan hidayet murat edilmişse munkatı bir istisnadır. Bu istisnada bir şeyi zıddına benzeyen bir şeyle pekiştirme (te'kîdü'ş-şey' bimâ yüşbihu dıddeh) sanatı vardır; zira kelam uyarı ve sakındırma amacıyla sevk edilmiştir, istisnada ise bir umutlandırma kokusu vardır, ardından müstesna (istisna edilen) işitildiğinde bunun da sakındırma kabilinden olduğu ortaya çıkar. Bunda bir istihza/alay (tehekküm) da vardır; çünkü [cehennem yolu], “onları iletmek” [fiilinin] mefulü olan yoldan istisna edilmiştir; oysa onları cehennem yoluna sürmek bir hidayet değildir; zira hidayet, yolunu şaşıranı sevilen bir yere ulaştırmaktır.
وَلِذَلِكَ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: وَكانَ ذلِكَ أَيِ الْإِقْحَامُ بِهِمْ فِي طَرِيقِ النَّارِ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا إِذْ لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ، وَإِذْ هُمْ عَبِيدُهُ يَصْرِفُهُمْ إِلَى حَيْثُ يَشَاء.
İşte bu sebeple onun ardından: { وَكانَ ذلِكَ } yani onları ateş yoluna sürmek { عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا } “Allah'a pek kolaydır” buyurmuştur; zira hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz ve onlar O'nun dilediği yere sevk ettiği kullarıdır.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٧٠]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 170]
يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧٠)
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “Ey insanlar! Peygamber size Rabbinizden hakkı getirdi; o halde kendi hayrınıza olarak iman edin. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
بَعْدَ اسْتِفْرَاغِ الْحِوَارِ مَعَ أَهْلِ الْكِتَابِ، ثُمَّ خِطَابِ أَهْلِ الْكُفْرِ بِمَا هُوَ صَالِحٌ لِأَنْ يَكُونَ شَامِلًا لِأَهْلِ الْكِتَابِ، وُجِّهَ الْخِطَابُ إِلَى النَّاسِ جَمِيعًا:
Ehl-i kitap ile olan diyalog tüketilip ardından küfür ehline, Ehl-i kitabı da kapsayabilecek nitelikte hitap edildikten sonra, hitap bütün insanlara yöneltilmiştir:
لِيَكُونَ تَذْيِيلًا وَتَأْكِيدًا لِمَا سَبَقَهُ، إِذْ قَدْ تَهَيَّأَ مِنَ الْقَوَارِعِ السَّالِفَةِ مَا قَامَتْ بِهِ الْحُجَّةُ، وَاتَّسَعَتِ الْمَحَجَّةُ، فَكَانَ الْمَقَامُ لِلْأَمْرِ بِاتِّبَاعِ الرَّسُولِ وَالْإِيمَانِ. وَكَذَلِكَ شَأْنُ الْخَطِيبِ إِذَا تَهَيَّأَتِ الْأَسْمَاعُ، وَلَانَتِ الطِّبَاعُ.
Önceki sözleri fezleke yapmak (tamamlamak) ve pekiştirmek için [böyle buyrulmuştur]. Zira daha önceki çarpıcı uyarılarla delil ikame edilmiş, hakikat yolu apaçık ortaya konmuştur. Artık makam, Peygamber'e tâbi olmayı ve iman etmeyi emretme makamı olmuştur. Nitekim hatibin tutumu da, kulaklar hazır olup tabiatlar yumuşadığında böyledir.
وَيُسَمَّى هَذَا بِالْمَقْصِدِ مِنَ الْخِطَابِ، وَمَا يَتَقَدَّمُهُ بِالْمُقَدِّمَةِ. عَلَى أنّ الْخطاب بيا أَيُّهَا النَّاسُ يَعْنِي خُصُوصَ الْمُشْرِكِينَ فِي الْغَالِبِ، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ: فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ.
Buna 'hitabın maksadı', bundan öncekine ise 'mukaddime' denir. Bununla birlikte { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } hitabı çoğunlukla müşrikleri kasteder; { فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ } sözüne uygun olan da budur.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الرَّسُولُ لِلْعَهْدِ، وَهُوَ الْمَعْهُودُ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ. (والحقّ) هُوَ الشَّرِيعَةُ وَالْقُرْآنُ، ومِنْ رَبِّكُمْ مُتَعَلِّقٌ بِ جاءَكُمُ، أَوْ صِفَةٌ لِلْحَقِّ، وَ (مِنْ) لِلِابْتِدَاءِ الْمَجَازِيِّ فِيهِمَا، وَتَعْدِيَةُ جَاءَ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ تَرْغِيبٌ لَهُمْ فِي الْإِيمَانِ لِأَنَّ الَّذِي يَجِيءُ مُهْتَمًّا بِنَاسٍ يَكُونُ حَقًّا عَلَيْهِمْ أَنْ يَتَّبِعُوهُ، وَأَيْضًا فِي طَرِيقِ الْإِضَافَةِ مِنْ قَوْلِهِ رَبِّكُمْ تَرْغِيبٌ ثَانٍ لِمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ مِنِ اخْتِصَاصِهِمْ بِهَذَا الدِّينِ الَّذِي هُوَ آتٍ مِنْ رَبِّهِمْ، فَلِذَلِكَ أُتِيَ بِالْأَمْرِ
{ الرَّسُولُ } kelimesindeki belirlilik (ahd) içindir; o da aralarında bulunan malum [peygamberdir]. { الْحَقِّ } ise şeriat ve Kur'an'dır. { مِنْ رَبِّكُمْ } ifadesi { جاءَكُمُ } fiiline müteallıktır yahut hakkın sıfatıdır. Her iki durumda da { مِنْ } harfi mecazi ibtidâ (başlangıç) bildirir. 'Geliş' fiilinin muhatapların zamirine müteaddi kılınması, onları imana teşvik etmektir; zira insanlara önem vererek gelen birine tâbi olmak onların üzerine bir haktır. Ayrıca { رَبِّكُمْ } sözündeki tamlama tarzında, Rablerinden gelen bu dine onların muhatap kılındığını göstermesi bakımından ikinci bir teşvik vardır. İşte bu sebeple
بِالْإِيمَانِ مُفَرَّعًا عَلَى هَاتِهِ الْجُمَلِ بِقَوْلِهِ: فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ.
bu cümlelere dayandırılarak: { فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ } “iman edin, [bu] sizin için hayırlıdır” buyruğuyla iman emredilmiştir.
وَانْتَصَبَ خَيْراً عَلَى تَعَلُّقِهِ بِمَحْذُوفٍ لَازِمِ الْحَذْفِ فِي كَلَامِهِمْ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، فَجَرَى مَجْرَى الْأَمْثَالِ، وَذَلِكَ فِيمَا دَلَّ عَلَى الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ مِنَ الْكَلَامِ نَحْوَ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ [النِّسَاء: ١٧١] ، وَوَرَاءَكَ أَوْسَعَ لَكَ، أَيْ تَأَخَّرْ، وَحَسْبُكَ خَيْرًا لَكَ، وَقَوْلُ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ:
{ خَيْراً } kelimesi, Arapların kelamında çok kullanıldığı için hazfedilmesi zorunlu olan mahzuf bir kelimeye müteallık olarak mansub olmuştur; dolayısıyla mesel (atasözü) hükmünü almıştır. Bu durum, kelamda emir ve nehiy bildiren ifadelerde geçerlidir; nitekim { انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ } [Nisâ: 171] ayeti ile 'senin için daha geniş bir imkân varken geride dur' anlamında [kullanılan] 'verâeke evsea lek' ve 'yetinmen senin için daha hayırlıdır' anlamındaki 'hasbüke hayran lek' sözleri ve Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu beyti böyledir:
فَوَاعِدِيهِ سَرْحَتَيْ مَالِكٍ ... أَوِ الرُّبَى بَيْنَهُمَا. أَسْهَلَا
“Onunla Mâlik'in iki akasyası yanında buluş, yahut ikisi arasındaki tepelerde; [orası] daha kolaydır.”
فَنَصْبُهُ مِمَّا لَمْ يُخْتَلَفْ فِيهِ عَنِ الْعَرَبِ، وَاتَّفَقَ عَلَيْهِ أَئِمَّةُ النَّحْوِ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا فِي الْمَحْذُوفِ: فَجَعَلَهُ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ فِعْلًا أَمْرًا مَدْلُولًا عَلَيْهِ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ، تَقْدِيرُهُ: ايْتِ أَوِ اقْصِدْ، قَالَا: لِأَنَّكَ لَمَّا قُلْتَ لَهُ: انْتَهِ، أَوِ افْعَلْ، أَوْ حَسْبُكَ، فَأَنْتَ تَحْمِلُهُ عَلَى شَيْءٍ آخَرَ أَفْضَلَ لَهُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ مِنَ الْكُوفِيِّينَ: هُوَ فِي مِثْلِهِ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، وَهُوَ لَا يَتَأَتَّى فِيمَا كَانَ مُنْتَصِبًا بَعْدَ نَهْيٍ، وَلَا فِيمَا كَانَ مُنْتَصِبًا بَعْدَ غَيْرِ مُتَصَرِّفٍ، نَحْوَ: وَرَاءَكَ وَحَسْبُكَ.
Bunun nasb ile okunması Araplardan gelen rivayetlerde ihtilafsızdır ve nahiv imamları da bunda ittifak etmişlerdir. Ancak mahzuf olan öge konusunda ihtilaf etmişlerdir: Halîl ve Sîbeveyh bunu, kelamın siyakından anlaşılan bir emir fiili kılmışlar ve takdirini 'gel' veya 'kastet' şeklinde yapmışlardır. Onlar şöyle demişlerdir: 'Çünkü sen birine: Vazgeç, yap veya bu kadarı sana yeter, dediğinde onu kendisi için daha faziletli olan başka bir şeye sevk etmiş olursun.' Kûfelilerden Ferrâ ise şöyle demiştir: 'Böyle bir yapıda o, mahzuf bir masdarın sıfatıdır.' Ancak bu durum, bir nehiyden sonra mansub olanlarda ve 'verâeke' ile 'hasbüke' gibi gayr-i mutasarrıf bir lafızdan sonra mansub olanlarda geçerli olamaz.
وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْكُوفِيُّونَ: نُصِبَ بِكَانَ مَحْذُوفَةٍ مَعَ خَبَرِهَا، وَالتَّقْدِيرُ: يَكُنْ خَيْرًا. وَعِنْدِي:
Kisâî ve Kûfeliler ise: Haberiyle birlikte hazfedilmiş bir 'kâne' fiili ile mansub olduğunu söylemişlerdir; takdiri 'yekün hayran' (hayırlı olsun) şeklindedir. Bana göre ise:
أَنَّهُ مَنْصُوبٌ عَلَى
o,
الْحَالِ مِنَ الْمَصْدَرِ الَّذِي تَضَمَّنَهُ الْفِعْلُ، وَحْدَهُ، أَوْ مَعَ حَرْفِ النَّهْيِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَآمَنُوا حَالَ كَوْنِ الْإِيمَانِ خَيْرًا، وَحَسْبُكَ حَالُ كَوْنِ الِاكْتِفَاءِ خَيْرًا، وَلَا تَفْعَلْ كَذَا حَالَ كَوْنِ الِانْتِهَاءِ خَيْرًا. وَعَوْدُ الْحَالِ إِلَى مَصْدَرِ الْفِعْلِ فِي مَثَلِهِ كَعَوْدِ الضَّمِيرِ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْمَائِدَة: ٨] ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ جَرَى هَذَا مَجْرَى الْأَمْثَالِ، وَشَأْنُ الْأَمْثَالِ قُوَّةُ الْإِيجَازِ. وَقَدْ قَالَ بِذَلِكَ بَعْضُ الْكُوفِيِّينَ وَأَبُو الْبَقَاءِ.
tek başına veya nehiy harfiyle birlikte fiilin içerdiği masdardan hâldir. Takdiri de şöyledir: 'İmanın hayırlı olması hâlinde iman edin', 'yetinmenin hayırlı olması hâlinde bu kadarı sana yeter', 'vazgeçmenin hayırlı olması hâlinde böyle yapma.' Böyle bir yerde hâlin fiilin masdarına dönmesi, { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [Mâide: 8] ayetinde zamirin masdara dönmesi gibidir; bilhassa bu kullanım meseller mesabesinde cari olmuştur ve mesellerin şiarı da güçlü bir icazdır. Kûfelilerin bir kısmı ile Ebü'l-Bekâ da bu görüşü benimsemiştir.
وَقَوْلُهُ وَإِنْ تَكْفُرُوا أُرِيدَ بِهِ أَنْ تَبْقَوْا عَلَى كُفْرِكُمْ.
{ وَإِنْ تَكْفُرُوا } sözüyle, küfrünüz üzere kalmanız murat edilmiştir.
وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ هُوَ دَلِيلٌ عَلَى جَوَابِ الشَّرْطِ، وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْ إِيمَانِكُمْ لِأَنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَات وَمَا فِي الْأَرْضِ، وَصَرَّحَ بِمَا حُذِفَ هُنَا فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [٧] فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْمُخَاطَبِينَ، أَيْ إِنَّ كُفْرَكُمْ لَا يُفْلِتُكُمْ مِنْ عِقَابِهِ، لِأَنَّكُمْ عَبِيدُهُ، لِأَنَّ لَهُ مَا فِي السَّمَوَات وَمَا فِي الْأَرْضِ.
{ فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } sözü ise şartın cevabına delalet etmektedir; cevap ise mahzuftur. Zira takdiri şöyledir: 'Eğer inkâr ederseniz, Allah sizin imanınıza muhtaç değildir; çünkü göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır.' Burada hazfedilen husus, Zümer suresinde [7. ayette] Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah size muhtaç değildir” buyruğunda açıkça zikredilmiştir. Bunda muhataplara yönelik bir tariz (üstü kapalı uyarı) vardır; yani küfrünüz sizi O'nun cezasından kurtaramaz; zira göklerde ve yerde ne varsa O'nun olduğuna göre siz de O'nun kullarısınız.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٧١]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 171]
يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٧١)
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٧١) } “Ey Ehl-i kitap! Dininizde haddi aşmayın ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin. Meryem oğlu İsa Mesih, ancak Allah'ın elçisi, Meryem'e ulaştırdığı bir kelimesi ve O'ndan bir ruhtur. Artık Allah'a ve elçilerine iman edin; '(Tanrı) üçtür' demeyin. Kendi hayrınıza olarak bundan vazgeçin. Allah ancak tek bir ilahtır. O, çocuk sahibi olmaktan münezzehtir. Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Vekil olarak Allah yeter.”
يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ.
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ } “Ey Ehl-i kitap! Dininizde haddi aşmayın ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin. Meryem oğlu İsa Mesih, ancak Allah'ın elçisi, Meryem'e ulaştırdığı bir kelimesi ve O'ndan bir ruhtur.”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ بِخِطَابٍ مُوَجَّهٍ إِلَى النَّصَارَى خَاصَّةً. وَخُوطِبُوا بِعُنْوَانِ أَهْلِ الْكِتَابِ تَعْرِيضًا بِأَنَّهُمْ خَالَفُوا كِتَابَهُمْ. وَقَرِينَةُ أَنَّهُمُ الْمُرَادُ هِيَ قَوْلُهُ: إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ إِلَى قَوْله: نْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ
Özellikle Hristiyanlara yöneltilen bir hitap ile başlayan yeni bir sözdür (isti'nâf-ı ibtidâî). Kitaplarına muhalefet ettiklerine tarizde bulunmak için onlara 'Ehl-i kitap' unvanıyla hitap edilmiştir. Kastedilenlerin onlar olduğuna karine ise:
[النِّسَاء: ١٧٢] فَإِنَّهُ بَيَانٌ لِلْمُرَادِ مِنْ إِجْمَالِ قَوْلِهِ:
{ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ } buyruğundan [Nisâ: 172] ayetindeki: { أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ } “Allah'a bir kul olmaktan...” sözüne kadar olan kısımdır. Zira bu kısım,
لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَابْتُدِئَتْ مَوْعِظَتُهُمْ بِالنَّهْيِ عَنِ الْغُلُوِّ لِأَنَّ النَّصَارَى غَلَوْا فِي تَعْظِيمِ عِيسَى- فَادَّعَوْا لَهُ بُنُوَّةَ اللَّهِ، وَجَعَلُوهُ ثَالِثَ الْآلِهَةِ.
{ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Dininizde haddi aşmayın ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin” icmaliyle murat edilen şeyin beyanıdır. Onlara yapılan vaaz, aşırılıktan (gulüv) menedilerek başlatılmıştır; zira Hristiyanlar İsa'yı tazimde aşırıya gitmişler, onun Allah'ın oğlu olduğunu iddia etmişler ve onu ilahların üçüncüsü kılmışlardır.
وَالْغُلُوُّ: تَجَاوُزُ الْحَدِّ الْمَأْلُوفِ، مُشْتَقٌّ مِنْ غَلْوَةِ السَّهْمِ، وَهِيَ مُنْتَهَى انْدِفَاعِهِ،
Gulüv (غُلُوّ): Alışılmış sınırı aşmaktır; okun fırlama menzilinin son noktası anlamına gelen galvetü's-sehm (غَلْوَةِ السَّهْمِ) kökünden türemiştir.
وَاسْتُعِيرَ لِلزِّيَادَةِ عَلَى الْمَطْلُوبِ مِنَ الْمَعْقُولِ، أَوِ الْمَشْرُوعِ فِي الْمُعْتَقَدَاتِ، وَالْإِدْرَاكَاتِ، وَالْأَفْعَالِ. وَالْغُلُوُّ فِي الدِّينِ أَنْ يُظْهِرَ الْمُتَدَيِّنُ مَا يَفُوتُ الْحَدَّ الَّذِي حَدَّدَ لَهُ الدِّينُ. وَنَهَاهُمْ عَنِ الْغُلُوِّ لِأَنَّهُ أَصْلٌ لِكَثِيرٍ مِنْ ضَلَالِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ لِلرُّسُلِ الصَّادِقِينَ. وَغُلُوُّ أَهْلِ الْكِتَابِ تَجَاوُزُهُمُ الْحَدَّ الَّذِي طَلَبَهُ دِينُهُمْ مِنْهُمْ: فَالْيَهُودُ طُولِبُوا بِاتِّبَاعِ التَّوْرَاةِ وَمَحَبَّةِ رَسُولِهِمْ، فَتَجَاوَزُوهُ إِلَى بِغْضَةِ الرُّسُلِ كَعِيسَى وَمُحَمَّدٍ- ﵉، وَالنَّصَارَى طُولِبُوا بِاتِّبَاعِ الْمَسِيحِ فَتَجَاوَزُوا فِيهِ الْحَدَّ إِلَى دَعْوَى إِلَهِيَّتِهِ أَوْ كَوْنِهِ ابْنَ اللَّهِ، مَعَ الْكُفْرِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ.
İnançlarda, idraklerde ve fiillerde aklen veya şer'an matlup olandan fazlası için istiare edilmiştir. Dinde gulüv ise, dindarın dinin kendisi için belirlediği sınırı aşan şeyleri ortaya koymasıdır. Onları gulüvden nehyetmiştir; çünkü bu, onların pek çok sapıklığının ve sadık elçileri yalanlamalarının asıl kaynağıdır. Ehl-i kitabın gulüvve düşmesi, dinlerinin kendilerinden talep ettiği sınırı aşmalarıdır: Yahudilerden Tevrat'a tâbi olmaları ve peygamberlerini sevmeleri istenmişti; onlar ise bunu aşarak İsa ve Muhammed -aleyhimesselâm- gibi peygamberlere buğzetmeye vardırdılar. Hristiyanlardan Mesih'e tâbi olmaları istenmişti; onlar ise onun hakkında haddi aşarak onun ilahlığı veya Allah'ın oğlu olduğu iddiasına vardırdılar; bununla birlikte Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i de inkâr ettiler.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ عَطْفٌ خَاصٌّ عَلَى عَامٍّ لِلِاهْتِمَامِ بِالنَّهْيِ عَنِ الِافْتِرَاءِ الشَّنِيعِ. وَفِعْلُ الْقَوْلِ إِذَا عُدِّيَ بِحَرْفِ (عَلَى) دَلَّ عَلَى أَنَّ نِسْبَةَ الْقَائِلِ الْقَوْلِ إِلَى الْمَجْرُورِ بِ (عَلَى) نِسْبَةٌ كَاذِبَةٌ، قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ [آل عمرَان: ٧٨] .
{ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } sözü, bu çirkin iftiradan menetmeye verilen öneme binaen genel üzerine özelin atfedilmesidir. 'Kavl' (söz söyleme) fiili 'alâ' (عَلَى) harfiyle geçişli kılındığında, sözü söyleyenin o 'alâ' ile mecrur olan zata nispetinin yalan olduğuna delalet eder; nitekim Allah Teâlâ: { وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } [Âl-i İmrân: 78] “Allah'a karşı bile bile yalan söylerler” buyurmuştur.
وَمَعْنَى الْقَوْلِ عَلَى اللَّهِ هُنَا: أَنْ يَقُولُوا شَيْئًا يَزْعُمُونَ أَنَّهُ مِنْ دِينِهِمْ، فَإِنَّ الدِّينَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُتَلَقَّى مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
Burada Allah hakkında söz söylemenin manası: Dinlerinden olduğunu iddia ettikleri bir şeyi söylemeleridir; zira dinin esası Allah katından telakki edilmesidir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ جُمْلَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِلْحَدِّ الَّذِي كَانَ الْغُلُوُّ عِنْدَهُ، فَإِنَّهُ مُجْمَلٌ وَمُبَيِّنَةٌ لِلْمُرَادِ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ.
{ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } cümlesi, gulüvvün gerçekleştiği sınırı açıklayan bir cümledir; zira o mücmeldir; aynı zamanda hakkı söylemekten murat edilen şeyi de beyan etmektedir.
وَلِكَوْنِهَا تَتَنَزَّلُ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ فُصِلَتْ عَنْهَا. وَقَدْ أَفَادَتِ الْجُمْلَةُ قَصْرَ الْمَسِيحِ عَلَى صِفَاتٍ ثَلَاثٍ: صِفَةُ الرِّسَالَةِ، وَصِفَةُ كَوْنِهِ كَلِمَةَ اللَّهِ أُلْقِيَتْ إِلَى مَرْيَمَ، وَصِفَةُ كَوْنِهِ رُوحًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. فَالْقَصْرُ قَصْرُ مَوْصُوفٍ عَلَى صِفَةٍ. وَالْقَصْدُ مِنْ هَذَا الْقَصْرِ إِبْطَالُ مَا أَحْدَثَهُ غُلُوُّهُمْ فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ غُلُوًّا أَخْرَجَهَا عَنْ كُنْهِهَا فَإِنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ ثَابِتَةٌ
Kendinden önceki cümlenin beyanı konumunda olduğu için de ondan fasl edilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Bu cümle, Mesih'i üç sıfata hasretmeyi (kasr) ifade etmiştir: Risalet sıfatı, Meryem'e ulaştırılmış Allah'ın kelimesi olma sıfatı ve Allah katından bir ruh olma sıfatı. Dolayısıyla kasr, mevsufun sıfata kasredilmesidir. Bu kasrdan maksat, onların bu sıfatlar hakkında aşırılığa kaçarak bunları mahiyetinden çıkaran ihdaslarını iptal etmektir. Zira bu sıfatlar sabittir;
لِعِيسَى، وَهُمْ مُثْبِتُونَ لَهَا فَلَا يُنْكَرُ عَلَيْهِمْ وَصْفُ عِيسَى بِهَا، لَكِنَّهُمْ تَجَاوَزُوا الْحَدَّ الْمَحْدُودَ لَهَا فَجعلُوا الرسَالَة النبوّة، وَجَعَلُوا الْكَلِمَةَ اتِّحَادَ حَقِيقَةِ الْإِلَهِيَّةِ بِعِيسَى فِي بَطْنِ مَرْيَمَ فَجَعَلُوا
İsa için geçerlidir ve onlar da bunları ikrar etmektedirler; dolayısıyla İsa'nın bu sıfatlarla nitelenmesi kendilerine inkâr edilmez. Fakat onlar bu sıfatlar için belirlenen sınırı aşmışlar; risaleti nübüvvet [üstü görmüşler], kelimeyi de Meryem'in karnında ilahlığın hakikatinin İsa ile birleşmesi kılmışlar ve böylece
عِيسَى ابْنًا لِلَّهِ وَمَرْيَمَ صَاحِبَةً لِلَّهِ- سُبْحَانَهُ-، وَجَعَلُوا مَعْنَى الرُّوحِ عَلَى مَا بِهِ تَكَوَّنَتْ حَقِيقَةُ الْمَسِيحِ فِي بَطْنِ مَرْيَمَ مِنْ نَفْسِ الْإِلَهِيَّةِ.
İsa'yı Allah'ın oğlu, Meryem'i de Allah'ın -hâşâ ve teâlâ- eşi yapmışlardır. Ruhun manasını ise, ilahlığın bizzat kendisinden Meryem'in karnında Mesih'in hakikatinin oluştuğu şey olarak kabul etmişlerdir.
وَالْقَصْرُ إِضَافِيٌّ، وَهُوَ قَصْرُ إِفْرَادٍ، أَيْ عِيسَى مَقْصُورٌ عَلَى صِفَةِ الرِّسَالَةِ وَالْكَلِمَةِ وَالرُّوحِ، لَا يَتَجَاوَزُ ذَلِكَ إِلَى مَا يُزَادُ عَلَى تِلْكَ الصِّفَاتِ مِنْ كَوْنِ الْمَسِيحِ ابْنًا لِلَّهِ وَاتِّحَادِ الْإِلَهِيَّةِ بِهِ وَكَوْنِ مَرْيَمَ صَاحِبَةً.
Buradaki kasr izafîdir ve kasr-ı ifraddır; yani İsa yalnızca risalet, kelime ve ruh sıfatlarına hasredilmiştir; Mesih'in Allah'ın oğlu olması, ilahlığın onunla birleşmesi ve Meryem'in [Allah'a] eş olması gibi bu sıfatlara eklenen şeylere geçmez.
وَوَصْفُ الْمَسِيحِ بِأَنَّهُ كَلِمَةُ اللَّهِ وَصْفٌ جَاءَ التَّعْبِيرُ بِهِ فِي الْأَنَاجِيلِ فَفِي صَدْرِ إِنْجِيلِ يُوحَنَّا «فِي الْبَدْءِ كَانَ الْكَلِمَة، والكلامة كَانَ عِنْدَ اللَّهِ، وَكَانَ الْكَلِمَةُ اللَّهَ- ثُمَّ قَالَ- وَالْكَلِمَةُ صَارَ جَسَدًا وَحَلَّ بَيْنَنَا» . وَقَدْ حَكَاهُ الْقُرْآنُ وَأَثْبَتَهُ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْكَلِمَاتِ الْإِنْجِيلِيَّةِ، فَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ أَثَرُ كَلِمَةِ اللَّهِ. وَالْكَلِمَةُ هِيَ التَّكْوِينُ، وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ فِي الِاصْطِلَاحِ بِ (كُنْ) . فَإِطْلَاقُ الْكَلِمَةِ عَلَى التَّكْوِينِ مَجَازٌ، وَلَيْسَ هُوَ بِكَلِمَةٍ، وَلَكِنَّهُ تَعَلُّقُ الْقُدْرَةِ.
Mesih'in 'Allah'ın kelimesi' olarak nitelenmesi, İncillerde ifadesi geçen bir vasıftır. Nitekim Yuhanna İncili'nin başında: 'Başlangıçta Kelam vardı. Kelam Allah ile birlikteydi ve Kelam Allah idi... Kelam beden olup aramızda yaşadı' [denmektedir]. Kur'an bunu nakletmiş ve ispat etmiştir; bu da onun İncil'e ait kelimelerden olduğunu gösterir. Bunun manası, onun Allah'ın kelimesinin bir eseri olmasıdır. Kelime ise tekvindir (yaratma emridir); bu da ıstılahta 'kün' (ol) lafzıyla ifade edilen şeydir. Dolayısıyla tekvine kelime denmesi mecazdır; o bizzat bir kelime değil, kudretin taallukudur.
وَوَصْفُ عِيسَى بِذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِتَكْوِينِهِ التَّأْثِيرُ الظَّاهِرُ الْمَعْرُوفُ فِي تَكْوِينِ الْأَجِنَّةِ، فَكَانَ حُدُوثُهُ بِتَعَلُّقِ الْقُدْرَةِ، فَيَكُونُ فِي كَلِمَتُهُ فِي الْآيَةِ مَجَازَانِ: مَجَازُ حَذْفٍ، وَمَجَازُ اسْتِعَارَةٍ صَارَ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً.
İsa'nın böyle nitelenmesi, onun yaratılışında ceninlerin yaratılışındaki bilinen zahirî tesirin bulunmamasından dolayıdır; binaenaleyh onun meydana gelişi doğrudan kudretin taallukuyla olmuştur. Bu durumda ayetteki { كَلِمَتُهُ } lafzında iki mecaz vardır: Biri hazif mecazı, diğeri ise örfî bir hakikat haline gelmiş olan istiare mecazıdır.
وَمَعْنَى أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ أَوْصَلَهَا إِلَى مَرْيَمَ، وَرُوعِيَ فِي الضَّمِيرِ تَأْنِيثُ لَفْظِ الْكَلِمَةِ، وَإِلَّا فَإِنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا عِيسَى، أَوْ أَرَادَ كَلِمَةَ أَمْرِ التَّكْوِينِ. وَوَصْفُ عِيسَى بِأَنَّهُ رُوحُ اللَّهِ وَصْفٌ وَقَعَ فِي الْأَنَاجِيلِ. وَقَدْ أَقَرَّهُ اللَّهُ هُنَا، فَهُوَ مِمَّا نَزَلَ حَقًّا.
{ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ } sözünün anlamı: Onu Meryem'e ulaştırdı demektir. Zamirde kelime lafzının müennesliği gözetilmiştir; aksi takdirde kastedilen İsa'dır veya tekvin emri kelimesidir. İsa'nın 'Allah'ın ruhu' olarak nitelenmesi de İncillerde geçen bir vasıftır. Allah bunu burada onaylamıştır; binaenaleyh hak olarak inen hususlardandır.
وَمَعْنَى كَوْنِ عِيسَى رُوحًا مِنَ اللَّهِ أَنَّ رُوحَهُ مِنَ الْأَرْوَاحِ الَّتِي هِيَ عَنَاصِرُ الْحَيَاةِ، لَكِنَّهَا نُسِبَتْ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهَا وَصَلَتْ إِلَى مَرْيَمَ بِدُونِ تَكَوُّنٍ فِي نُطْفَةٍ فَبِهَذَا امْتَازَ عَنْ بَقِيَّةِ الْأَرْوَاحِ. وَوُصِفَ بِأَنَّهُ مُبْتَدَأٌ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ، وَقِيلَ: لِأَنَّ عِيسَى لَمَّا غَلَبَتْ عَلَى نَفْسِهِ الْمَلَكِيَّةُ وُصِفَ بِأَنَّهُ رُوحٌ، كَأَنَّ حُظُوظَ الْحَيَوَانِيَّةِ مُجَرَّدَةٌ عَنْهُ. وَقِيلَ: الرُّوحُ النَّفْخَةُ.
İsa'nın Allah'tan bir ruh olmasının manası: Onun ruhunun, hayatın unsurları olan ruhlardan biri olmasıdır; fakat bu ruh bir menide teşekkül etmeksizin Meryem'e ulaştığı için Allah'a nispet edilmiştir ve bu yönüyle diğer ruhlardan ayrılmıştır. Ayrıca Allah tarafından başlatılmış olarak vasfedilmiştir. Bir diğer görüşe göre: İsa'nın nefsine meleklik baskın geldiği için o ruh olarak nitelenmiştir; sanki hayvani hazlar ondan tamamen soyutlanmıştır. Bir görüşe göre de: Ruh, üflemedir.
وَالْعَرَبُ تُسَمِّي النَّفْسَ رُوحًا وَالنَّفْخَ رُوحًا. قَالَ ذُو الرُّمَّةِ يَذْكُرُ لِرَفِيقِهِ أَنْ يُوقِدَ نَارًا بِحَطَبٍ:
Araplar nefse de üflemeye de 'ruh' (rûh) adını verirler. Zü'r-Rimme, arkadaşına odunla ateş yakmasını söylerken şöyle demiştir:
فَقُلْتُ لَهُ ارْفَعْهَا إِلَيْكَ فَأَحْيِهَا ... بِرُوحِكَ وَاقْتُتْهُ لَهَا قِيتَةً قَدْرًا
“Ona dedim ki: Onu kendine doğru kaldır ve nefesinle/üflemenle canlandır, ona azar azar ölçülü şekilde [odun] ver.”
(أَيْ بِنَفْخِكَ) .
(yani üflemenle).
وَتَلْقِيبُ عِيسَى بِالرُّوحِ طَفَحَتْ بِهِ عِبَارَاتُ الْأَنَاجِيلِ. وَ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةٌ عَلَى التَّقَادِيرِ.
İsa'nın 'ruh' lakabıyla anılması İncillerin ifadelerinde dolup taşmaktadır. { مِنْ } harfi ise her halükârda ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir).
فَإِنْ قُلْتَ: مَا حِكْمَةُ وُقُوعِ هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ هُنَا عَلَى مَا فِيهِمَا مِنْ شُبْهَةٍ ضَلَّتْ بِهَا النَّصَارَى، وَهَلَّا وُصِفَ الْمَسِيحُ فِي جُمْلَةِ الْقَصْرِ بِمِثْلِ مَا وُصِفَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ [الْكَهْف: ١١٠] فَكَانَ أَصْرَحُ فِي بَيَانِ الْعُبُودِيَّةِ، وَأَنْفَى لِلضَّلَالِ.
Eğer dersen ki: 'Hristiyanların kendisiyle saptığı böylesi bir şüpheyi barındırmasına rağmen bu iki vasfın burada yer almasının hikmeti nedir? Mesih, kasr cümlesinde, tıpkı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ } [Kehf: 110] “De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana vahyolunuyor” buyruğunda nitelendiği gibi nitelenseydi ya? Böylece kulluğun beyanında daha açık olur ve sapıklığı daha kesin şekilde defederdi.'
قُلْتُ: الْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ أَنَّ هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ وَقَعَا فِي كَلَامِ الْإِنْجِيلِ، أَوْ فِي كَلَامِ الْحَوَارِيِّينَ وَصْفًا لِعِيسَى- ﵇، وَكَانَا مَفْهُومَيْنِ فِي لُغَةِ الْمُخَاطَبِينَ يَوْمَئِذٍ، فَلَمَّا تَغَيَّرَتْ أَسَالِيبُ اللُّغَاتِ وَسَاءَ الْفَهْمُ فِي إِدْرَاكِ الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ تَسَرَّبَ الضَّلَالُ إِلَى النَّصَارَى فِي سُوءِ وَضْعِهِمَا فَأُرِيدَ التَّنْبِيهُ عَلَى ذَلِكَ الْخَطَأِ فِي التَّأْوِيلِ، أَيْ أَنَّ قُصَارَى مَا وَقَعَ لَدَيْكُمْ مِنْ كَلَامِ الْأَنَاجِيلِ هُوَ وَصْفُ الْمَسِيحِ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَبِرَوْحِ اللَّهِ، وَلَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ مَا يُؤَدِّي إِلَى اعْتِقَادِ أَنَّهُ ابْنُ اللَّهِ وَأَنَّهُ إِلَهٌ.
Derim ki: Bundaki hikmet şudur: Bu iki vasıf İncil'in sözlerinde veya havarilerin sözlerinde İsa -aleyhisselâm-'ın vasfı olarak yer almıştı ve o günkü muhatapların dilinde anlaşılır kavramlardı. Dillerin üslupları değişip hakikat ve mecazı kavramada anlayış bozulunca, Hristiyanlara bunları yanlış yorumlamaktan ötürü sapıklık sirayet etti. İşte tevil konusundaki bu hataya dikkat çekilmek istendi; yani İncillerin sözlerinden elinizde bulunan nihai şey Mesih'in 'Allah'ın kelimesi' ve 'Allah'ın ruhu' olarak nitelenmesidir; bunların hiçbirinde onun Allah'ın oğlu olduğuna ve ilah olduğuna inanmayı gerektirecek bir şey yoktur.
وَتَصْدِيرُ جُمْلَةِ الْقَصْرِ بِأَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ يُنَادِي عَلَى وَصْفِ الْعُبُودِيَّةِ إِذْ لَا يُرْسِلُ الْإِلَهُ إِلَهًا مِثْلَهُ، فَفِيهِ كِفَايَةٌ مِنَ التَّنْبِيهِ عَلَى مَعْنَى الْكَلِمَةِ وَالرُّوحِ.
Kasr cümlesinin, onun Allah'ın elçisi olduğu ifadesiyle başlatılması kulluk vasfını açıkça ilan etmektedir; zira bir ilah kendi benzeri bir ilahı elçi göndermez. Dolayısıyla bu ifadede 'kelime' ve 'ruh' kavramlarının manasına yeterli derecede dikkat çekilmektedir.
فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَنْ جُمْلَةِ الْقَصْرِ وَمَا بُنِيَتْ عَلَيْهِ. أَيْ إِذَا وَضَحَ كُلُّ مَا بَيَّنَهُ اللَّهُ
{ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } [ifadesindeki] 'fâ' (فَ) harfi, kasr cümlesinden ve üzerine bina edildiği esastan bir ta'lildir/tefri'dir (çıkarımdır). Yani Allah'ın
مِنْ وَحْدَانِيَّتِهِ، وَتَنْزِيهِهِ، وَصِدْقِ رُسُلِهِ، يَتَفَرَّعُ أَنْ آمُرَكُمْ بِالْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ. وَأُمِرُوا بِالْإِيمَانِ بِاللَّهِ مَعَ كَوْنِهِمْ مُؤْمِنِينَ، أَيِ النَّصَارَى، لِأَنَّهُمْ لَمَّا وَصَفُوا اللَّهَ بِمَا لَا يَلِيقُ فَقَدْ أَفْسَدُوا الْإِيمَانَ، وَلِيَكُونَ الْأَمْرُ بِالْإِيمَانِ بِاللَّهِ تَمْهِيدًا لِلْأَمْرِ بِالْإِيمَانِ بِرُسُلِهِ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ عِنْدِي. وَأُرِيدَ بِالرُّسُلِ جَمِيعُهُمْ، أَيْ لَا تَكْفُرُوا بِوَاحِدٍ مِنْ رُسُلِهِ. وَهَذَا بِمَنْزِلَةِ الِاحْتِرَاسِ عَنْ أَنْ يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمُونَ أَنْ يُعْرِضُوا عَنِ الْإِيمَانِ بِرِسَالَةِ عِيسَى- ﵇ مُبَالَغَةً فِي نَفْيِ الْإِلَهِيَّةِ عَنْهُ.
birliğini, tenzihini ve elçilerinin doğruluğunu açıkladığı her şey netleştiğinde, size Allah'a ve elçilerine iman etmeyi emretmem bunun bir gereği olur. Onlar mümin oldukları halde -yani Hristiyanlar- Allah'a imanla emrolunmuşlardır; çünkü Allah'ı layık olmayan şeylerle nitelediklerinde imanı ifsat etmişlerdir; ayrıca Allah'a iman emrinin, asıl maksat olan elçilerine iman emrine bir mukaddime olması içindir. Bana göre zahir olan da budur. 'Elçiler' ile onların hepsi kastedilmiştir; yani O'nun elçilerinden hiçbirini inkâr etmeyin. Bu, birilerinin İsa -aleyhisselâm-'dan ilahlığı nefyetmede aşırıya kaçarak onun peygamberliğine inanmaktan yüz çevirmeleri vehmine karşı bir ihtiraz (sakındırma) mesabesindedir.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ أَيْ لَا تَنْطِقُوا بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ، وَلَعَلَّهَا كَانَتْ شِعَارًا لِلنَّصَارَى فِي دِينِهِمْ كَكَلِمَةِ الشَّهَادَةِ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ، وَمِنْ عَوَائِدِهِمُ الْإِشَارَةُ إِلَى التَّثْلِيثِ بِالْأَصَابِعِ الثَّلَاثَةِ: الْإِبْهَامِ وَالْخِنْصَرِ وَالْبِنْصِرِ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ النَّهْيُ عَنِ النُّطْقِ بِالْمُشْتَهِرِ
{ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ } “üçtür demeyin” sözü, yani bu kelimeyi telaffuz etmeyin demektir. Muhtemelen bu, Müslümanlardaki şehadet kelimesi gibi Hristiyanların dinlerindeki bir şiarıydı. Onların âdetlerinden biri de başparmak, serçeparmak ve yüzükparmağı olmak üzere üç parmakla teslise işaret etmekti. Ayetten maksat,
مِنْ مَدْلُولِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ وَعَنِ الِاعْتِقَادِ. لِأَنَّ أَصْلَ الْكَلَامِ الصِّدْقُ فَلَا يَنْطِقُ أَحَدٌ إِلَّا عَنِ اعْتِقَادٍ، فَالنَّهْيُ هُنَا كِنَايَةٌ بِإِرَادَةِ الْمَعْنَى وَلَازِمِهِ. وَالْمُخَاطَبُ بِقَوْلِهِ: وَلا تَقُولُوا خُصُوصُ النَّصَارَى.
bu kelimenin meşhur medlulünü telaffuz etmekten ve buna inanmaktan nehyetmektir. Zira kelamın aslı doğruluktur ve hiç kimse bir inanca dayanmaksızın söz söylemez; dolayısıyla buradaki nehiy, manayı ve onun lazımı olan [inancı] kastetmek suretiyle kinayedir. { وَلا تَقُولُوا } sözünün muhatabı özellikle Hristiyanlardır.
وثَلاثَةٌ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ كَانَ حَذْفُهُ لِيَصْلُحَ لِكُلِّ مَا يَصْلُحُ تَقْدِيرُهُ مِنْ مَذَاهِبِهِمْ مِنَ التَّثْلِيثِ، فَإِنَّ النَّصَارَى اضْطَرَبُوا فِي حَقِيقَةِ تَثْلِيثِ الْإِلَهِ كَمَا سَيَأْتِي، فَيُقَدَّرُ الْمُبْتَدَأُ الْمَحْذُوفُ عَلَى حَسَبِ مَا يَقْتَضِيهِ الْمَرْدُودُ مِنْ أَقْوَالِهِمْ فِي كَيْفِيَّةِ التَّثْلِيثِ مِمَّا يَصِحُّ الْإِخْبَارُ عَنْهُ بِلَفْظِ ثَلاثَةٌ مِنَ الْأَسْمَاءِ الدَّالَّةِ عَلَى الْإِلَهِ، وَهِيَ عِدَّةُ أَسْمَاءٍ. فَفِي الْآيَةِ الْأُخْرَى لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ [الْمَائِدَة: ٧٣] . وَفِي آيَةِ آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْمَائِدَة: ١١٦] ، أَيْ إِلَهَيْنِ مَعَ اللَّهِ، كَمَا سَيَأْتِي، فَالْمَجْمُوعُ ثَلَاثَةٌ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ إِلَهٌ وَلَكِنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ مَجْمُوعَ الثَّلَاثَةِ إِلَهٌ وَاحِدٌ أَوِ اتَّحَدَتِ الثَّلَاثَة فَصَارَ إِلَه وَاحِد. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : (ثَلَاثَةٌ) خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ فَإِنْ صَحَّتِ الْحِكَايَةُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: هُوَ جَوْهَرٌ وَاحِدٌ وَثَلَاثَةُ أَقَانِيمَ، فَتَقْدِيرُهُ اللَّهُ ثَلَاثَةٌ وَإِلَّا فَتَقْدِيرُهُ الْآلِهَةُ ثَلَاثَةٌ اهـ.
{ ثَلاثَةٌ } kelimesi, mahzuf bir mübtedanın haberidir; onun hazfedilmesi, teslis hakkındaki mezheplerinden takdir edilebilecek her türlü duruma uygun düşmesi içindir. Zira Hristiyanlar, ileride geleceği üzere, ilahın teslisi (üçlüğü) hakikatinde ihtilafa düşmüşlerdir. Bu sebeple mahzuf mübteda, ilaha delalet eden isimlerden olup 'üç' lafzıyla haber verilmesi sahih olan ve onların teslisin keyfiyeti hakkındaki reddedilen görüşlerinin gerektirdiği şekle göre takdir edilir ki bunlar birkaç isimdir. Nitekim diğer bir ayette: { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } [Mâide: 73] “'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler elbette kâfir olmuşlardır” [buyrulmuştur]. Bu surenin sonundaki ayette ise: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [Mâide: 116] “İnsanlara: 'Beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?” yani ileride geleceği üzere Allah ile beraber iki ilah [edinin mi dedin?] buyrulmaktadır. Dolayısıyla toplam üçtür: Her biri bir ilahtır; fakat onlar: 'Üçün toplamı tek bir ilahtır' veya 'üçü birleşti ve tek bir ilah oldu' derler. el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: '({ ثَلاثَةٌ }) mahzuf bir mübtedanın haberidir. Eğer onlardan nakledilen 'O, tek bir cevher ve üç uknumdur' sözü sahih ise takdiri 'Allah üçtür' şeklinde olur; aksi takdirde takdiri 'İlahlar üçtür' şeklinde olur.'
وَالتَّثْلِيثُ أَصْلٌ فِي عَقِيدَةِ النَّصَارَى كُلِّهِمْ، وَلَكِنَّهُمْ مُخْتَلِفُونَ فِي كَيْفِيَّتِهِ. وَنَشَأَ
Teslis, bütün Hristiyanların inancında bir esastır; fakat onun keyfiyetinde ihtilaf etmişlerdir. Bu inanç,