ثُمَّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (نَارًا) مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا مُرَادًا بِهَا نَارُ جَهَنَّمَ، كَمَا هُوَ الْغَالِبُ فِي الْقُرْآنِ، وَعَلَيْهِ فَفِعْلُ يَأْكُلُونَ نَاصِبٌ (نَارًا) الْمَذْكُورَ عَلَى تَأْوِيلِ يَأْكُلُونَ مَا يُفْضِي بِهِمْ إِلَى النَّارِ، فَأَطْلَقَ النَّارَ مَجَازًا مُرْسَلًا بِعَلَاقَةِ الْأَوَّلِ أَوِ السَّبَبِيَّةِ أَيْ مَا يُفْضِي بِهِمْ إِلَى عَذَابِ جَهَنَّمَ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ حِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى قَدْ أَكَلُوا مَا يُفْضِي بِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ.
Sonra, { إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } kavlindeki { نَارًا } “ateş” lafzıyla, Kur'an'da galip olduğu üzere cehennem ateşinin kastedilmiş olması caizdir. Buna göre { يَأْكُلُونَ } fiili, zikredilen { نَارًا } lafzını "kendilerini ateşe sürükleyecek şeyi yiyorlar" teviliyle nasbetmiştir. Böylece, sonuca varma (evveliyat) veya sebebiyet alakasıyla mecaz-ı mürsel yoluyla "ateş" mutlak olarak zikredilmiştir; yani kendilerini cehennem azabına ulaştıracak şeyi [yiyorlar]. Anlam şudur: Onlar yetimlerin mallarını yedikleri sırada, kendilerini cehenneme ulaştıracak şeyi yemiş olurlar.
وَعَلَى هَذَا فَعَطْفُ جُمْلَةِ: وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً عَطْفُ مُرَادِفٍ لِمَعْنَى جُمْلَةِ يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا.
Buna göre, { وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً } cümlesinin atfı, { يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } cümlesinin anlamına müradif (eş anlamlı) bir atıftır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ النَّارِ مُسْتَعَارًا لِلْأَلَمِ بِمَعْنَى أَسْبَابِ الْأَلَمِ فَيَكُونُ تَهْدِيدًا بِعَذَابٍ دُنْيَوِيٍّ أَوْ مُسْتَعَارًا لِلتَّلَفِ لِأَنَّ شَأْنَ النَّارِ أَنْ تَلْتَهِمَ مَا تُصِيبُهُ، وَالْمَعْنَى إِنَّمَا يَأْخُذُونَ أَمْوَالًا هِيَ سَبَبٌ فِي مَصَائِبَ تَعْتَرِيهِمْ فِي ذَوَاتِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ كَالنَّارِ إِذَا تَدْنُو مِنْ أَحَدٍ فَتُؤْلِمُهُ وَتُتْلِفُ مَتَاعَهُ، فَيَكُونُ هَذَا تَهْدِيدًا بِمَصَائِبَ فِي الدُّنْيَا عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا [الْبَقَرَة: ٢٧٦] وَيَكُونُ عَطْفُ جُمْلَةِ وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً جَارِيًا عَلَى ظَاهِرِ الْعَطْفِ مِنَ اقْتِضَاءِ الْمُغَايَرَةِ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَيْنِ، فَالْجُمْلَةُ الْأُولَى تَهْدِيدٌ بِعَذَابٍ فِي الدُّنْيَا، وَالْجُمْلَةُ الثَّانِيَةُ وَعِيدٌ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ.
Ateş isminin, elem sebepleri manasında elem için istiare edilmiş olması da caizdir; bu durumda dünyevi bir azapla tehdit olur. Veya telef için istiare edilmiştir, çünkü ateşin şânı isabet ettiği şeyi yutmaktır. Anlam şudur: Onlar ancak kendi şahıslarında ve mallarında başlarına gelecek musibetlerin sebebi olan malları alırlar; tıpkı birine yaklaştığında ona acı veren ve eşyasını telef eden ateş gibi. Böylece bu, Allah Teâlâ'nın: { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا } “Allah faizi mahveder...” [Bakara: 276] kavli kabilinden dünyadaki musibetlerle bir tehdit olur. { وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً } cümlesinin atfı da, matuflar arasında farklılığı gerektiren atfın zahirine uygun olarak cereyan eder; yani birinci cümle dünyadaki bir azapla tehdit, ikinci cümle ise ahiret azabıyla bir vaîddir (tehdittir).
وَذِكْرُ فِي بُطُونِهِمْ عَلَى كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ مُجَرَّدُ تَخْيِيلٍ وَتَرْشِيحٍ لِاسْتِعَارَةِ يَأْكُلُونَ لِمَعْنَى يَأْخُذُونَ وَيَسْتَحْوِذُونَ.
Her iki anlama göre de { فِي بُطُونِهِمْ } “karınlarına” ifadesinin zikredilmesi, { يَأْكُلُونَ } fiilinin almak ve el koymak/ele geçirmek manasında kullanılmasının istiaresi için sırf bir tahyîl (canlandırma) ve terşihtir (desteklemedir).
وَالسِّينُ فِي سَيَصْلَوْنَ حَرْفُ تَنْفِيسٍ أَيِ اسْتِقْبَالٍ، أَيْ أَنَّهَا تَدْخُلُ عَلَى الْمُضَارِعِ فتمحّضه للاستقبال، سوءا كَانَ اسْتِقْبَالًا قَرِيبًا أَوْ بَعِيدًا، وَهِيَ مُرَادِفَةُ سَوْفَ، وَقِيلَ: إِنَّ سَوْفَ أَوْسَعُ زَمَانًا. وَتُفِيدَانِ فِي مَقَامِ الْوَعْدِ تَحْقِيقَ الْوَعْدِ وَكَذَلِكَ التَّوَعُّدِ.
{ سَيَصْلَوْنَ } kelimesindeki sin harfi, tenfîs yani istikbal harfidir; yani muzari fiilin başına gelerek onu ister yakın ister uzak bir gelecek olsun sırf istikbale tahsis eder. Bu harf { سَوْفَ } ile eş anlamlıdır; { سَوْفَ } edatının zaman bakımından daha geniş olduğu da söylenmiştir. Vaad makamında vaadin gerçekleşeceğini, aynı şekilde tehdit makamında da tehdidin gerçekleşeceğini ifade ederler.
وَيَصْلَوْنَ مُضَارِعُ صَلِيَ كَرَضِيَ إِذَا قَاسَى حَرَّ النَّارِ بِشِدَّةٍ، كَمَا هُنَا، يُقَالُ: صَلِيَ بِالنَّارِ، وَيَكْثُرُ حَذْفُ حَرْفِ الْجَرِّ مَعَ فِعْلِ صَلِيَ وَنُصِبَ الِاسْمُ بَعْدَهُ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ، قَالَ حُمَيْدُ بْنُ ثَوْرٍ:
{ يَصْلَوْنَ } kelimesi, radıye (رَضِيَ) vezninde olan saliye (صَلِيَ) fiilinin muzarisidir; burada olduğu gibi ateşin hararetini şiddetle çektiği zaman kullanılır. Denilir ki: (صَلِيَ بِالنَّارِ). Saliye fiili ile birlikte harf-i cerrin hazfedilmesi ve sonrasındaki ismin cer edicinin hazfiyle (nez'u'l-hâfız) nasbedilmesi çokçadır. Humeyd b. Sevr şöyle demiştir:
لَا تَصْطَلِي النَّار إلّا يجمرا أَرِجًا ... قَدْ كسّرت من يلجوج لَهُ وَقَصَا
“O ateşle ancak mis kokulu bir korla ısınır ... onun için ödağacı kırıntılarını parçalamıştır.”
وَهُوَ الْوَارِدُ فِي اسْتِعْمَالِ الْقُرْآنِ بِاطِّرَادٍ.
Kur'an'ın kullanımında düzenli olarak gelen de budur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَسَيَصْلَوْنَ- بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ- مُضَارِعُ صَلِيَ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ- بِضَمِّ التَّحْتِيَّةِ- مُضَارِعُ أَصْلَاهُ إِذَا أَحْرَقَهُ وَمَبْنِيًّا لِلنَّائِبِ.
Cumhur, alt iki noktalı harfin (ya) fethasıyla { وَسَيَصْلَوْنَ } şeklinde okumuştur ki bu (صَلِيَ) fiilinin muzarisidir. İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise, ya harfinin zammesiyle [ve-süyaslevne şeklinde] okumuştur; bu da onu yaktığı zaman kullanılan (أَصْلَاهُ) fiilinin meçhul muzarisidir.
وَالسَّعِيرُ النَّارُ الْمُسَعَّرَةُ أَيِ الْمُلْتَهِبَةُ، وَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٌ، بُنِيَ بِصِيغَةِ الْمُجَرَّدِ، وَهُوَ مِنَ الْمُضَاعَفِ، كَمَا بُنِيَ السَّمِيعُ مِنْ أَسْمَعَ، وَالْحَكِيمُ مِنْ أَحْكَمَ.
es-Saîr (السَّعِيرُ); tutuşturulmuş, alevlendirilmiş ateştir. Mef'ûl anlamında faîl (فَعِيلٌ) veznindedir; mücerred kalıbıyla kurulmuştur ve muzaaf fiildendir; tıpkı es-semî'nin (السَّمِيعُ) esmea'den (أَسْمَعَ) ve el-hakîm'in (الْحَكِيمُ) ahkeme'den (أَحْكَمَ) kurulması gibi.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١١]
[NİSÂ SURESİ (4): AYET 11]
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (١١)
{ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً } “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin hissesi kadar tavsiye eder. Eğer kadınlar ikiden fazla iseler, bıraktığı şeyin üçte ikisi onlarındır. Şayet bir tek kadın ise, yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa, geriye bıraktığından ana babasının her biri için altıda bir hisse vardır. Şayet çocuğu olmayıp da ona yalnız ana babası mirasçı oluyorsa, anasına üçte bir düşer. Eğer kardeşleri varsa, anasına altıda bir düşer. [Bütün bunlar] yaptığı vasiyetten veya borçtan sonradır. Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz. [Bunlar] Allah'tan birer farzdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (11)
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ.
{ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ } “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin hissesi kadar tavsiye eder. Eğer kadınlar ikiden fazla iseler, bıraktığı şeyin üçte ikisi onlarındır. Şayet bir tek kadın ise, yarısı onundur.”
تَتَنَزَّلُ آيَةُ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ وَالتَّفْصِيلِ لِقَوْلِهِ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ [النِّسَاء: ٧] وَهَذَا الْمَقْصِدُ الَّذِي جَعَلَ قَوْلَهُ: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ [النِّسَاء: ٧] إِلَخْ بِمَنْزِلَةِ الْمُقَدِّمَةِ لَهُ فَلِذَلِكَ كَانَتْ جُمْلَةُ: يُوصِيكُمُ مَفْصُولَةً لِأَنَّ كِلَا الْمَوْقِعَيْنِ مُقْتَضٍ لِلْفَصْلِ.
{ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } ayeti, { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “Ana babanın ve akrabaların bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır...” [Nisâ: 7] kavlinin beyanı ve tafsilatı makamındadır. { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ } [Nisâ: 7] ilâ ahir kavlini kendisine bir tür mukaddime kılan işte bu maksattır; bu sebeple { يُوصِيكُمُ } cümlesi fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir), çünkü her iki makam da faslı gerektirmektedir.
وَمِنَ الِاهْتِمَامِ بِهَذِهِ الْأَحْكَامِ تَصْدِيرُ تَشْرِيعِهَا بِقَوْلِهِ: يُوصِيكُمُ لِأَنَّ الْوِصَايَةَ هِيَ الْأَمْرُ بِمَا فِيهِ نَفْعُ الْمَأْمُورِ وَفِيهِ اهْتِمَامُ الْآمِرِ لِشِدَّةِ صَلَاحِهِ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ مَا يَعْهَدُ بِهِ الْإِنْسَان، فِيمَا يصنع بِأَبْنَائِهِ وَبِمَالِهِ وَبِذَاتِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَصِيَّةً.
Bu hükümlere verilen önemin bir göstergesi de hükümlerin teşriinin { يُوصِيكُمُ } “size tavsiye eder/vasiyet eder” kavliyle başlatılmasıdır; zira vasiyet, emredilen kimsenin menfaatine olan ve aşırı derecede maslahat içerdiği için emredenin de önem verdiği şeyi emretmektir. Bu yüzdendir ki insanın ölümünden sonra çocuklarına, malına ve şahsına ne yapılacağı hususunda ahdettiği şeye vasiyet denilmiştir.
وَقَدْ رُوِيَتْ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ.
Ayetin nüzul sebebi hakkında pek çok hadis rivayet edilmiştir.
فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: أَنَّهُ قَالَ: «مَرِضْتُ فَعَادَنِي رَسُولُ اللَّهِ وَأَبُو بَكْرٍ فِي بَنِي سَلِمَةَ فَوَجَدَانِي لَا أَعْقِلُ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ بِمَاءٍ فَتَوَضَّأَ، ثُمَّ رَشَّ عَلَيَّ مِنْهُ فَأَفَقْتُ فَقُلْتُ «كَيْفَ أَصْنَعُ فِي مَالِي يَا رَسُولَ اللَّهِ» فَنَزَلَتْ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ.
Sahîh-i Buhârî'de Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Hastalandım. Resûlullah ile Ebû Bekir beni Benî Selime yurdunda ziyarete geldiler. Beni kendimi bilmez halde buldular. Bunun üzerine Resûlullah su istedi ve abdest aldı, sonra ondan üzerime serpti. Kendime geldim ve: «Ey Allah'ın Resûlü! Malım hakkında ne yapayım?» dedim. Bunun üzerine { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } ayeti indi.”
وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ مَاجَهْ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةُ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ فَقَالَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ «إِنَّ سَعْدًا هَلَكَ وَتَرَكَ ابْنَتَيْنِ وَأَخَاهُ، فَعَمَدَ أَخُوهُ فَقَبَضَ مَا تَرَكَ سَعْدٌ، وَإِنَّمَا تُنْكَحُ النِّسَاءُ عَلَى أَمْوَالِهِنَّ» فَلَمْ يُجِبْهَا فِي مَجْلِسِهَا ذَلِكَ، ثُمَّ جَاءَتْهُ فَقَالَتْ «يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْنَتَا سَعْدٍ» فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «ادْعُ لِي أَخَاهُ» ، فَجَاءَ، فَقَالَ: «ادْفَعْ إِلَى ابْنَتَيْهِ الثُّلُثَيْنِ وَإِلَى امْرَأَتِهِ الثُّمُنُ وَلَكَ مَا بَقِيَ» وَنَزَلَتْ آيَةُ الْمِيرَاثِ.
Tirmizî, Ebû Dâvûd ve İbn Mâce, Câbir'den şöyle rivayet ettiler: Sa'd b. er-Rebî'in hanımı gelip Resûlullah'a: «Sa'd vefat etti; geride iki kız çocuğu ve erkek kardeşini bıraktı. Kardeşi gidip Sa'd'ın bıraktığı malı tamamen aldı. Hâlbuki kadınlarla ancak malları sebebiyle evlenilir» dedi. [Resûlullah] o meclisinde ona cevap vermedi. Sonra kadın tekrar gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Sa'd'ın iki kızı [ne olacak?]» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana onun kardeşini çağırın» buyurdu. O da geldi. [Resûlullah] buyurdu ki: «İki kızına üçte iki hisse ver, hanımına sekizde bir ver, geri kalan da senindir.» Ve miras ayeti indi.
بَيَّنَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ فُرُوضَ الْوَرَثَةِ، وَنَاطَ الْمِيرَاثُ كُلَّهُ بِالْقَرَابَةِ الْقَرِيبَةِ، سَوَاءٌ كَانَتْ جِبِلِّيَّةً وَهِيَ النَّسَبُ، أَوْ قَرِيبَةً مِنَ الْجِبِلِّيَّةِ، وَهِيَ عِصْمَةُ الزَّوْجِيَّةِ، لِأَنَّ طَلَبَ الذَّكَرِ لِلْأُنْثَى جِبِلِّيٌّ، وَكَوْنُهَا الْمَرْأَةَ الْمُعَيَّنَةَ يَحْصُلُ بِالْإِلْفِ، وَهُوَ نَاشِئٌ عَنِ الْجِبِلَّةِ. وَبَيَّنَ أَهْلَ الْفُرُوضِ وَلَمْ يُبَيِّنْ مَرْجِعَ الْمَالِ بَعْدَ إِعْطَاءِ أَهْلِ الْفُرُوضِ فُرُوضَهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَرَكَهُ عَلَى الْمُتَعَارَفِ عِنْدَهُمْ قَبْلَ الْإِسْلَامِ مِنَ احْتِوَاءِ أَقْرَبِ الْعُصْبَةِ عَلَى مَالِ الْمَيِّتِ، وَقَدْ بَيَّنَ هَذَا الْمَقْصِدَ
Allah bu ayetlerde mirasçıların farz paylarını (hisselerini) açıklamış ve bütün mirası; ister nesep gibi yaratılıştan (fıtrî) olsun, isterse yaratılışa yakın olan evlilik bağı gibi olsun, yakın akrabalığa bağlamıştır. Çünkü erkeğin dişiyi istemesi yaratılıştandır; onun belirli bir kadın olması ise ülfetle hasıl olur ve bu da fıtrattan doğar. Farz sahiplerini açıklamış, fakat farz sahiplerine payları verildikten sonra malın nereye döneceğini açıklamamıştır; zira bunu İslam'dan önce aralarında bilinen, asabenin en yakınının ölünün malını sahiplenmesi örfüne bırakmıştır. Nitekim bu maksadı,
قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ «أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا فَمَا بَقِيَ فَلِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ»
Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Belirlenmiş farz hisseleri sahiplerine verin; geriye ne kalırsa en yakın erkek akrabaya aittir» kavli açıklamıştır.
. أَلَا تَرَى قَوْلَهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذَا فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَلَمْ يُبَيِّنْ حَظَّ الْأَبِ، لِأَنَّ الْأَبَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ قَدْ رَجَعَ إِلَى حَالَتِهِ الْمُقَرَّرَةِ، وَهِيَ احتواء المَال فاحتيج إِلَى ذِكْرِ فَرْضِ الْأُمِّ.
Görmez misin ki Allah Teâlâ bundan sonra: { فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ } “Şayet çocuğu olmayıp da ona yalnız ana babası mirasçı oluyorsa, anasına üçte bir düşer” buyurmuş, babanın payını açıklamamıştır; zira baba bu durumda yerleşik olan durumuna yani malı sahiplenme haline dönmüştür, dolayısıyla annenin farz payını zikretmeye ihtiyaç duyulmuştur.
وَابْتَدَأَ اللَّهُ تَعَالَى بِمِيرَاثِ الْأَبْنَاءِ لِأَنَّهُمْ أَقْرَبُ النَّاسِ.
Allah Teâlâ çocukların mirası ile başlamıştır, çünkü onlar insanların [ölen kimseye] en yakınıdır.
وَالْأَوْلَادُ جَمْعُ وَلَدٍ بِوَزْنِ فَعَلٍ مِثْلُ أَسَدٍ وَوَثَنٍ، وَفِيهِ لُغَةُ وِلْدٍ- بِكَسْرِ الْوَاوِ وَسُكُونِ اللَّامِ- وَكَأَنَّهُ حِينَئِذٍ فِعْلٌ الَّذِي بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ كَالذِّبْحِ وَالسِّلْخِ. وَالْوَلَدُ اسْمٌ لِلِابْنِ ذَكَرًا كَانَ أَوْ أُنْثَى، وَيُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَعَلَى الْجَمَاعَةِ مِنَ الْأَوْلَادِ، وَالْوَارِدُ فِي الْقُرْآنِ بِمَعْنَى الْوَاحِدِ وَجَمْعُهُ أَوْلَادٌ.
el-Evlâd (الْأَوْلَادُ); esed (أَسَد) ve vesen (وَثَن) gibi fe'al (فَعَل) vezninde olan veled (وَلَد) kelimesinin çoğuludur. Vav'ın kesresi ve lam'ın sükûnu ile vild (وِلْد) lehçesi de vardır; bu takdirde zibh (ذِبْح) ve silh (سِلْخ) gibi mef'ûl anlamındaki fi'l (فِعْل) vezninde olur. Veled; ister erkek ister kız olsun çocuk için kullanılan bir isimdir ve hem tek bir çocuk hem de bir grup çocuk için kullanılır. Kur'an'da tekil anlamında yer almıştır ve çoğulu evlâd (أَوْلَاد)dır.
وفِي هُنَا لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ، جُعِلَتِ الْوَصِيَّةُ كَأَنَّهَا مَظْرُوفَةٌ فِي شَأْنِ الْأَوْلَادِ لِشِدَّةِ تَعَلُّقِهَا بِهِ كَاتِّصَالِ الْمَظْرُوفِ بِالظَّرْفِ، وَمَجْرُورُهَا مَحْذُوفٌ قَامَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، لِظُهُورِ أَنَّ ذَوَاتِ الْأَوْلَادِ لَا تَصْلُحُ ظَرْفًا لِلْوَصِيَّةِ، فَتَعَيَّنَ تَقْدِيرُ مُضَافٍ عَلَى طَرِيقَةِ دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ، وَتَقْدِيرُهُ: فِي إِرْثِ أَوْلَادِكُمْ، وَالْمَقَامُ يَدُلُّ عَلَى الْمُقَدَّرِ عَلَى حَدِّ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النِّسَاء: ٢٣] فَجَعَلَ الْوَصِيَّةَ مَظْرُوفَةً فِي هَذَا الشَّأْنِ لِشِدَّةِ تَعَلُّقِهَا بِهِ وَاحْتِوَائِهِ عَلَيْهَا.
Buradaki { فِي } (fî) edatı mecazi zarfiyyet içindir; vasiyet, zarfın mazruf ile irtibatı gibi onunla olan şiddetli bağı sebebiyle adeta çocukların meselesinin içine yerleştirilmiş bir zarf kılınmıştır. Onun mecrûru hazfedilmiş olup muzâfun ileyh onun yerine geçmiştir; zira çocukların bizzat kendilerinin vasiyete zarf olamayacağı açıktır. Dolayısıyla iktizanın delaleti yoluyla bir muzâf takdir etmek gerekmiştir, takdiri de: "Çocuklarınızın mirası hakkında" demektir. Makam, { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } “Analarınız size haram kılındı...” [Nisâ: 23] sınırında takdir edilene delalet etmektedir; nitekim vasiyeti, onunla şiddetli irtibatı ve onu ihtiva etmesi sebebiyle bu meseleye mazruf kılmıştır.
وَجُمْلَةُ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ يُوصِيكُمُ لِأَنَّ مَضْمُونَهَا هُوَ مَعْنَى مَضْمُونِ الْوَصِيَّةِ، فَهِيَ مِثْلُ الْبَيَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ لِلتَّنْبِيهِ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ عَلَى أَنَّ الذَّكَرَ صَارَ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْإِرْثِ وَهُوَ الْأُنْثَى لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ بِهِ عَهْدٌ مِنْ قَبْلُ إِذْ كَانَ الذُّكُورُ يَأْخُذُونَ الْمَالَ الْمَوْرُوثَ كُلَّهُ وَلَا حَظَّ لِلْإِنَاثِ، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ [النِّسَاء: ٧] .
{ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “...erkeğe iki dişinin hissesi kadar...” cümlesi, { يُوصِيكُمُ } cümlesinin beyanıdır; çünkü onun içeriği vasiyetin içeriğinin anlamıdır. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ } “Derken şeytan ona vesvese verip: Ey Âdem!... dedi” kavlindeki beyan gibidir. Bu cümlede haberin mübtedanın önüne geçirilmesi, işin en başından itibaren miras konusunda erkeğin bir ortağı -ki o da kadındır- olduğuna dikkat çekmek içindir; çünkü daha önce buna dair bir bilgileri/alışkanlıkları yoktu, zira daha önce erkekler miras bırakılan malın tamamını alır ve kadınlara hiçbir pay verilmezdi; nitekim az önce Allah Teâlâ'nın: { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “Ana babanın ve akrabaların bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır...” [Nisâ: 7] kavlinin tefsirinde geçtiği üzere.
وَقَوْلِهِ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ جَعَلَ حَظَّ الْأُنْثَيَيْنِ هُوَ الْمِقْدَارُ الَّذِي يُقَدَّرُ بِهِ حَظُّ
Ve O'nun: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “...erkeğe iki dişinin hissesi kadar...” kavlinde, iki dişinin payını, erkeğin payının takdir edildiği ölçü kılmıştır;
الذَّكَرِ، وَلَمْ يَكُنْ قَدْ تَقَدَّمَ تَعْيِينُ حَظٍّ لِلْأُنْثَيَيْنِ حَتَّى يُقَدَّرَ بِهِ، فَعُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ تَضْعِيفُ حَظِّ الذَّكَرِ مِنَ الْأَوْلَادِ عَلَى حَظِّ الْأُنْثَى مِنْهُمْ، وَقَدْ كَانَ هَذَا الْمُرَادُ صَالِحًا لِأَنْ يُؤَدَّى بِنَحْوِ:
oysa daha önce onunla takdir edilebilecek şekilde iki dişiye ait bir hisse belirlenmiş değildi. Buradan anlaşıldı ki kastedilen, çocuklardan erkek olanın payının, onlardan kız olanın payına katlanmasıdır (iki katı yapılmasıdır). Bu maksat şöyle bir ifadeyle de karşılanabilirdi:
لِلْأُنْثَى نِصْفُ حَظِّ ذَكَرٍ، أَوْ لِلْأُنْثَيَيْنِ مِثْلُ حَظِّ ذَكَرٍ، إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ إِلَّا بَيَانَ الْمُضَاعَفَةِ.
“Dişiye bir erkeğin hissesinin yarısı vardır” yahut “İki dişiye bir erkeğin hissesi kadarı vardır”; çünkü maksat iki katı olduğunu açıklamaktan ibarettir.
وَلَكِنْ قَدْ أُوثِرَ هَذَا التَّعْبِيرُ لِنُكْتَةٍ لَطِيفَةٍ وَهِيَ الْإِيمَاءُ إِلَى أَنَّ حَظَّ الْأُنْثَى صَارَ فِي اعْتِبَارِ الشَّرْعِ أَهَمَّ مِنْ حَظِّ الذَّكَرِ، إِذْ كَانَتْ مَهْضُومَةَ الْجَانِبِ عِنْدَ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فَصَارَ الْإِسْلَامُ يُنَادِي بِحَظِّهَا فِي أَوَّلِ مَا يَقْرَعُ الْأَسْمَاعَ قَدْ عُلِمَ أَنَّ قِسْمَةَ الْمَالِ تَكُونُ بِاعْتِبَارِ عَدَدِ الْبَنِينَ وَالْبَنَاتِ.
Fakat bu ifade zarif bir nükte için tercih edilmiştir ki o da şudur: Kadının hissesinin şeriat nazarında erkeğin hissesinden daha önemli olduğuna ima edilmektedir; zira o, Câhiliye ehli nezdinde hakkı yenen bir taraftı. Böylece İslam, kulaklara ilk çarpan şeyde onun hissesini ilan etmeye başladı; malın taksiminin erkek ve kız çocuklarının sayısına göre yapılacağı bilinmiş oldu.
وَقَوْلُهُ: فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ إِلَخْ مُعَادُ الضَّمِيرِ هُوَ لَفْظُ الْأَوْلَادِ، وَهُوَ
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ } “Eğer kadınlar ikiden fazla iseler...” ilâ ahir kavlinde, zamirin mercii { الْأَوْلَادِ } lafzıdır; o da
جَمْعُ وَلَدٍ فَهُوَ غَيْرُ مُؤَنَّثِ اللَّفْظِ وَلَا الْمَدْلُولِ لِأَنَّهُ صَالِحٌ لِلْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ، فلمّا كَانَ مَا صدقه هُنَا النِّسَاءَ خَاصَّةً أُعِيدَ عَلَيْهِ الضَّمِيرُ بِالتَّأْنِيثِ.
veled (وَلَد) kelimesinin çoğuludur; dolayısıyla ne lafız ne de mana bakımından müennestir, çünkü hem müzekker hem de müennes için elverişlidir. Fakat buradaki ma-sadakı (karşılığı) özellikle kadınlar olduğu için, ona dönen zamir müennes olarak getirilmiştir.
وَمَعْنَى: فَوْقَ اثْنَتَيْنِ أَكْثَرُ مِنَ اثْنَتَيْنِ، وَمِنْ مَعَانِي (فَوْقَ) الزِّيَادَةُ فِي الْعَدَدِ، وَأَصْلُ ذَلِكَ مَجَازٌ، ثُمَّ شَاعَ حَتَّى صَارَ كَالْحَقِيقَةِ، وَالْآيَةُ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ الثُّلُثَيْنِ لَا يُعْطَيَانِ إِلَّا لِلْبَنَاتِ الثَّلَاثِ فَصَاعِدًا لِأَنَّ تَقْسِيمَ الْأَنْصِبَاءِ لَا يُنْتَقَلُ فِيهِ مِنْ مِقْدَارٍ إِلَى مِقْدَارٍ أَزْيَدَ مِنْهُ إِلَّا عِنْدَ انْتِهَاءِ مَنْ يَسْتَحِقُّ الْمِقْدَارَ الْأَوَّلَ.
{ فَوْقَ اثْنَتَيْنِ } ifadesinin anlamı, ikiden fazla demektir. { فَوْقَ } lafzının anlamlarından biri de sayıdaki fazlalıktır. Bunun aslı mecazdır, sonra yayılarak adeta hakikat gibi olmuştur. Ayet, üçte iki hissenin ancak üç ve daha fazla kız çocuğuna verileceği hususunda açıktır; çünkü payların taksiminde, ancak birinci miktarı hak eden kimse bittiğinde ondan daha fazla bir miktara geçilir.
وَالْوَصْفُ بِ فَوْقَ اثْنَتَيْنِ يُفِيدُ مَفْهُومًا وَهُوَ أَنَّ الْبِنْتَيْنِ لَا تُعْطَيَانِ الثُّلُثَيْنِ، وَزَادَ فَقَالَ:
{ فَوْقَ اثْنَتَيْنِ } “ikiden fazla” nitelemesi bir mefhum ifade eder; o da iki kız çocuğuna üçte iki verilmeyeceğidir. Ayet devam ederek şöyle buyurdu:
وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ فَبَقِيَ مِيرَاثُ الْبِنْتَيْنِ الْمُنْفَرِدَتَيْنِ غَيْرَ مَنْصُوصٍ فِي الْآيَة فألحقهما الْجُمْهُور بِالثلَاثِ لِأَنَّهُمَا أَكْثَرُ مِنْ وَاحِدَةٍ، وَأَحْسَنُ مَا وُجِّهَ بِهِ ذَلِكَ مَا قَالَهُ الْقَاضِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ «إِذَا كَانَتِ الْبِنْتُ تَأْخُذُ مَعَ أَخِيهَا إِذَا انْفَرَدَ الثُّلُثَ فَأَحْرَى أَنْ تَأْخُذَ الثُّلُثَ مَعَ أُخْتِهَا» يَعْنِي أَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنَ الْبِنْتَيْنِ هِيَ مُقَارِنَةٌ لِأُخْتِهَا الْأُخْرَى فَلَا يَكُونُ حَظُّهَا مَعَ أُخْتٍ أُنْثَى أَقَلَّ مِنْ حَظِّهَا مَعَ أَخٍ ذَكَرٍ، فَإِنَّ الذَّكَرَ أَوْلَى بِتَوْفِيرٍ نَصِيبِهِ، وَقَدْ تَلَقَّفَهُ الْمُحَقِّقُونَ مِنْ بَعْدِهِ، وَرُبَّمَا نُسِبَ لِبَعْضِ الَّذِينَ تَلَقَّفُوهُ. وَعَلَّلَهُ وَوَجَّهَهُ آخَرُونَ: بِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ لِلْأُخْتَيْنِ عِنْدَ انْفِرَادِهِمَا الثُّلُثَيْنِ فَلَا تَكُونُ الْبِنْتَانِ أَقَلَّ مِنْهُمَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لِلْبِنْتَيْنِ النِّصْفُ كَالْبِنْتِ الْوَاحِدَةِ، وَكَأَنَّهُ لَمْ يَرَ لِتَوْرِيثِهِمَا أَكْثَرَ مِنَ التَّشْرِيكِ فِي النِّصْفِ مَحْمَلًا فِي الْآيَةِ، وَلَوْ أُرِيدَ ذَلِكَ لَمَا قَالَ فَوْقَ اثْنَتَيْنِ. وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ لَفَظَ (فَوْقَ) زَائِدًا، وَنَظَّرَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ [الْأَنْفَال: ١٢] . وَشَتَّانَ بَيْنَ فَوْقَ الَّتِي مَعَ أَسْمَاءِ الْعَدَدِ وَفَوْقَ الَّتِي بِمَعْنَى مَكَانِ الْفِعْلِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَدْ أَجْمَعَ النَّاسُ فِي الْأَمْصَارِ وَالْأَعْصَارِ عَلَى أَنَّ لِلْبِنْتَيْنِ الثُّلُثَيْنِ، أَيْ وَهَذَا الْإِجْمَاعُ مُسْتَنِدٌ لِسُنَّةٍ عَرَفُوهَا. وَرَدَّ الْقُرْطُبِيُّ دَعْوَى
{ وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ } “Şayet bir tek kadın ise, yarısı onundur”. Böylece tek başlarına olan iki kızın mirası ayette nass ile belirtilmemiş kaldı; cumhur ise birden fazla oldukları gerekçesiyle onları üçe ilhak etti. Bunun yapıldığı en güzel gerekçelendirme, Kadı İsmâil b. İshâk'ın şu sözüdür: «Kız tek başına kaldığında erkek kardeşiyle birlikte üçte bir alıyorsa, kız kardeşiyle birlikte üçte bir alması daha uygundur.» Yani iki kızdan her biri diğer kız kardeşinin dengidir; dolayısıyla onun kız kardeşle olan payı, erkek kardeşle olan payından daha az olamaz; zira erkeğin payının çoğaltılması daha önceliklidir. Ondan sonraki muhakkikler de bu görüşü benimsemiş ve belki de onu benimseyen bazı kimselere nispet edilmiştir. Başkaları ise bunu şöyle gerekçelendirip izah etmişlerdir: Allah iki kız kardeş tek başlarına kaldıklarında onlara üçte iki pay takdir etmiştir, dolayısıyla iki kız evlat onlardan daha aşağı olamaz. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: İki kıza, tek kız gibi yarım hisse vardır; sanki o, ayette onların yarımı paylaşmaktan fazlasına mirasçı kılınmalarına bir dayanak görmemiştir; zira bu kastedilseydi { فَوْقَ اثْنَتَيْنِ } demezdi. Bazıları da { فَوْقَ } lafzını zâid kabul edip Allah Teâlâ'nın: { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } “...artık vurun boyunların üstüne...” [Enfâl: 12] kavline benzetmişlerdir. Hâlbuki sayı isimleriyle beraber gelen fevka ile fiilin mekânı manasındaki fevka arasında dağlar kadar fark vardır. İbn Atiyye der ki: Şehirlerde ve asırlarda insanlar iki kıza üçte iki düşeceği hususunda icma etmişlerdir; yani bu icma, bildikleri bir sünnete dayanmaktadır. Kurtubî ise,
الْإِجْمَاعِ بِأَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ صَحَّ عَنْهُ أَنَّهُ أَعْطَى الْبِنْتَيْنِ النِّصْفَ. قُلْتُ: لَعَلَّ الْإِجْمَاع انْعَقَد بعد مَا أَعْطَى ابْنُ عَبَّاسٍ الْبِنْتَيْنِ النِّصْفَ عَلَى أَنَّ اخْتِلَالَ الْإِجْمَاعِ لِمُخَالَفَةِ وَاحِدٍ مُخْتَلَفٌ فِيهِ، أَمَّا حَدِيثُ امْرَأَةِ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ الْمُتَقَدِّمِ فَلَا يَصْلُحُ لِلْفَصْلِ فِي هَذَا الْخِلَافِ، لِأَنَّ فِي رِوَايَتِهِ اخْتِلَافًا هَلْ تَرَكَ بِنْتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا.
İbn Abbâs'tan iki kıza yarım hisse verdiğinin sahih olarak rivayet edildiğini belirterek icma iddiasını reddetmiştir. Derim ki: Muhtemelen icma, İbn Abbâs'ın iki kıza yarım hisse vermesinden sonra gerçekleşmiştir; kaldı ki tek bir kişinin muhalefetiyle icmanın bozulup bozulmayacağı ihtilaflıdır. Sa'd b. er-Rebî'in hanımına ait yukarıda geçen hadise gelince; onun rivayetinde geride iki kız mı yoksa üç kız mı bıraktığı hususunda ihtilaf olduğu için bu ihtilafı çözmeye elverişli değildir.
وَقَوْلُهُ: فَلَهُنَّ أُعِيدَ الضَّمِيرُ إِلَى نِسَاءٍ، وَالْمُرَادُ مَا يَصْدُقُ بِالْمَرْأَتَيْنِ تَغْلِيبًا لِلْجَمْعِ عَلَى الْمُثَنَّى اعْتِمَادًا عَلَى الْقَرِينَةِ.
Âyetteki { فَلَهُنَّ } “onlarındır” kavlinde zamir { نِسَاءٍ } lafzına döndürülmüştür. Kastedilen ise, karineye dayanılarak çoğulun tesniyeye tağlibi yoluyla iki kadına da uygun düşen miktardır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: «وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً» - بِنَصْبِ وَاحِدَةٍ- عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ كَانَتْ، وَاسْمُ كَانَتْ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى مَا يُفِيدُهُ قَوْلُهُ: فِي أَوْلادِكُمْ مِنْ مُفْرَدِ وَلَدٍ، أَيْ وَإِنْ كَانَتِ الْوَلَدُ بِنْتًا وَاحِدَةً، وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَأَبُو جَعْفَرٍ- بِالرَّفْعِ- عَلَى أَنَّ كَانَ تَامَّةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَإِنْ وُجِدَتْ بِنْتٌ وَاحِدَةٌ، لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَإِنْ كُنَّ نِساءً.
Cumhur, { وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً } ifadesini -vâhidete'nin nasbıyla- kânet'in haberi olarak okumuştur; kânet'in ismi ise { فِي أَوْلادِكُمْ } kavlinin ifade ettiği çocuk tekiline dönen bir zamirdir, yani "ve eğer çocuk tek bir kız olursa". Nâfi' ve Ebû Ca'fer ise -ref ile- kâne'yi tâmme kılarak okumuşlardır; takdiri ise { فَإِنْ كُنَّ نِساءً } kavlinin delaleti sebebiyle: "Ve şayet tek bir kız bulunursa" demektir.
وَصِيغَةُ أَوْلادِكُمْ صِيغَةُ عُمُومٍ لِأَنَّ أَوْلَادَ جَمْعٌ مُعَرَّفٌ بِالْإِضَافَةِ، وَالْجَمْعُ الْمُعَرَّفُ بِالْإِضَافَةِ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ، وَهَذَا الْعُمُومُ، خَصَّصَهُ أَرْبَعَةُ أَشْيَاءَ:
{ أَوْلادِكُمْ } kalıbı bir umum kalıbıdır; çünkü evlâd, izafetle marife kılınmış bir çoğuldur ve izafetle marife kılınan çoğul umum kalıplarındandır. Bu umum ise dört şeyle tahsis edilmiştir:
الْأَوَّلُ: خَصَّ مِنْهُ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ النَّبِيءَ ﷺ لِمَا رَوَاهُ عَنْهُ أَبُو بَكْرٍ أَنَّهُ قَالَ: «لَا نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ» وَوَافَقَهُ عَلَيْهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَجَمِيعُ الصَّحَابَةِ وَأُمَّهَاتُ الْمُؤْمِنِينَ.
Birincisi: Ehl-i Sünnet nezdinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan tahsis edilmiştir (istisna tutulmuştur); nitekim Ebû Bekir'in kendisinden rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Biz miras bırakmayız; geride bıraktığımız şeyler sadakadır.» Ömer b. el-Hattâb, bütün sahabe ve müminlerin anneleri de bu hususta ona muvafakat etmişlerdir.
وَصَحَّ أَنَّ عَلِيًّا ﵁ وَافَقَ عَلَيْهِ فِي مَجْلِسِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَمَنْ حَضَرَ مِنَ الصَّحَابَةِ كَمَا فِي «الصَّحِيحَيْنِ» .
Sahîhayn'da geçtiği üzere Ömer b. el-Hattâb'ın meclisinde ve hazır bulunan sahabelerin yanında Ali'nin radıyallâhu anh de buna muvafakat ettiği sahih olarak sabittir.
الثَّانِي: اخْتِلَافُ الدِّينِ بِالْإِسْلَامِ وَغَيْرِهِ، وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ وَلَا الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ.
İkincisi: İslâm ve başka dinler sebebiyle din farklılığıdır. Müslümanlar, Müslümanın kâfire, kâfirin de Müslümana mirasçı olamayacağı hususunda icma etmişlerdir.
الثَّالِثُ: قَاتِلُ الْعَمْدِ لَا يَرِثُ قَرِيبَهُ فِي شَيْءٍ.
Üçüncüsü: Kasten adam öldüren kimse, akrabasından hiçbir şeye mirasçı olamaz.
الرَّابِعُ: قَاتِلُ الْخَطَأِ لَا يَرِثُ مِنَ الدِّيَةِ شَيْئًا.
Dördüncüsü: Hataen (kaza ile) öldüren kimse, diyetten hiçbir şeye mirasçı olamaz.
وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ الضَّمِيرُ الْمُفْرَدُ عَائِدٌ إِلَى الْمَيِّتِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ إِذْ قَدْ تَقَرَّرَ أَنَّ الْكَلَامَ فِي قِسْمَةِ مَالِ الْمَيِّتِ. وَجَاءَ الْكَلَامُ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِجْمَالِ وَالتَّفْصِيلِ
{ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ } “Ölenin çocuğu varsa, geriye bıraktığı maldan ana babasından her birinin altıda bir hissesi vardır. Şayet çocuğu olmayıp da ona yalnız ana babası mirasçı olursa, anasının hissesi üçte birdir. Eğer kardeşleri de varsa, anasının hissesi altıda birdir.” Ayetteki tekil zamir, { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } kavlinden anlaşılan ölüye dönmektedir; zira sözün ölünün malının paylaştırılması hakkında olduğu açıktır. Söz, icmal (özet) ve tafsil (ayrıntı) yöntemi üzere gelmiştir
لِيَكُونَ كَالْعُنْوَانِ، فَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ: وَلِكُلٍّ مِنْ أَبَوَيْهِ السُّدُسُ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ السَّابِقِ: فِي أَوْلادِكُمْ
ki bir başlık gibi olsun. Bu sebeple "ve ana babasından her biri için altıda bir" denmemiştir. Bu, daha önce geçen şu kavil gibidir: { فِي أَوْلادِكُمْ }
لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ
{ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “çocuklarınız hakkında: Erkeğe, iki dişinin payı kadar...”
[النِّسَاء: ١١] .
[en-Nisâ: 11].
وَقَوْلُهُ: وَوَرِثَهُ أَبَواهُ زَادَهُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الِاقْتِصَارِ أَيْ: لَا غَيْرُهُمَا، لِيُعْلَمَ مِنْ قَوْلِهِ:
Âyetteki { وَوَرِثَهُ أَبَواهُ } “ve ona [yalnız] ana babası mirasçı olursa” ifadesini, hasr/sınırlandırma bildirmek için, yani "onlardan başkası değil" manasında eklemiştir; ta ki şu kavlinden:
فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ أَنَّ لِلْأَبِ الثُّلُثَيْنِ، فَإِنْ كَانَ مَعَ الْأُمِّ صَاحِبُ فَرْضٍ لَا تَحْجُبُهُ كَانَ عَلَى فَرْضِهِ مَعَهَا وَهِيَ عَلَى فَرْضِهَا. وَاخْتَلَفُوا فِي زَوْجَةٍ وَأَبَوَيْنِ وَزَوْجٍ وَأَبَوَيْنِ: فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:
{ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ } “anasının hissesi üçte birdir” ifadesinden babaya üçte iki kaldığı anlaşılsın. Şayet anne ile birlikte onu hacbetmeyen (düşürmeyen) bir farz sahibi bulunursa, o kimse anneyle birlikte kendi farz payını alır, anne de kendi farz payını alır. Bir eş (kadın) ile ana baba ve bir koca (erkek) ile ana baba [mirasçı olduğunda] ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs şöyle demiştir:
لِلزَّوْجِ أَوِ الزَّوْجَةِ فَرْضُهُمَا وَلِلْأُمِّ ثُلُثُهَا وَمَا بَقِيَ لِلْأَبِ، حَمْلًا عَلَى قَاعِدَةِ تَعَدُّدِ أَهْلِ الْفُرُوضِ، وَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ: لِأَحَدِ الزَّوْجَيْنِ فَرْضُهُ وَلِلْأُمِّ ثُلُثُ مَا بَقِيَ وَمَا بَقِيَ لِلْأَبِ، لِئَلَّا تَأْخُذَ الْأُمُّ أَكْثَرَ مِنَ الْأَبِ فِي صُورَةِ زَوْجٍ وَأَبَوَيْنِ، وَعَلَى قَوْلِ زَيْدٍ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ. وَفِي «سُنَنِ ابْنِ أَبِي شَيْبَةَ» : أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ أَرْسَلَ إِلَى زَيْدٍ «أَيْنَ تُجِدُ فِي كِتَابِ اللَّهِ ثُلُثَ مَا بَقِيَ» فَأَجَابَ زَيْدٌ «إِنَّمَا أَنْتَ رَجُلٌ تَقُولُ بِرَأْيِكَ وَأَنَا أَقُولُ بِرَأْيِي» .
Kocanın veya karının kendi farz hissesi vardır; annenin de [terikenin] üçte biri vardır, geriye kalan ise babanındır; bu, farz sahiplerinin birden fazla olması kaidesine dayandırılmıştır. Zeyd b. Sâbit ise şöyle demiştir: Eşlerden birine kendi farz hissesi verilir, anneye ise kalanın üçte biri verilir, geriye kalan da babanındır; ta ki koca ve ana baba durumunda anne babadan daha fazlasını almasın. Âlimlerin cumhuru da Zeyd'in görüşüne meyletmiştir. *Sünen-i İbn Ebî Şeybe*de rivayet edildiğine göre İbn Abbâs, Zeyd'e haber göndererek: «Kalanın üçte birini Allah'ın Kitabı'nda nerede buluyorsun?» diye sormuş, Zeyd de: «Sen kendi görüşünü söyleyen bir adamsın, ben de kendi görüşümü söylüyorum» diye cevap vermiştir.
وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ لِلْأَبِ مَعَ الْأُمِّ الثُّلُثَيْنِ، وَتُرِكَ ذِكْرُهُ لِأَنَّ مَبْنَى الْفَرَائِضِ عَلَى أَنَّ مَا بَقِيَ بِدُونِ فَرْضٍ يَرْجِعُ إِلَى أَصْلِ الْعِصَابَةِ عِنْدَ الْعَرَبِ.
Anne ile birlikte babaya üçte iki düştüğü bilinmiştir; bunun zikredilmemesi ise, feraiz ilminin, belirli bir hissesi (farzı) olmaksızın geriye kalanın Araplardaki asabe kuralına döneceği esasına dayanmasından dolayıdır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: فَلِأُمِّهِ- بِضَمِّ همزَة أمّه-، وقرأه حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ- اتِّبَاعًا لِكَسْرَةِ اللَّامِ.
Cumhur { فَلِأُمِّهِ } kelimesini -ümmihî'nin hemzesinin dammesiyle- okumuştur; Hamza ve Kisâî ise lâm'ın kesresine tebaan hemzenin kesresiyle [fli-immihî şeklinde] okumuşlardır.
وَقَوْلُهُ: فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ أَيْ إِنْ كَانَ إِخْوَةٌ مَعَ الْأَبَوَيْنِ وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْإِخْوَةَ يَحْجُبُونَ الْأُمَّ فَيَنْقُلُونَهَا مِنَ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ. وَالْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ صِيغَةُ جَمْعٍ فَهِيَ ظَاهِرَةٌ فِي أَنَّهَا لَا يَنْقُلُهَا إِلَى السُّدُسِ إِلَّا جَمَاعَةٌ مِنَ الْإِخْوَةِ ثَلَاثَةٌ فَصَاعِدًا ذُكُورًا أَوْ مُخْتَلِطِينَ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِيمَا دُونَ الْجَمْعِ، وَمَا إِذَا كَانَ الْإِخْوَةُ إِنَاثًا: فَقَالَ الْجُمْهُورُ الْأَخَوَانِ يَحْجُبَانِ الْأُمَّ، وَالْأُخْتَانِ أَيْضًا، وَخَالَفَهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ أَخْذًا بِظَاهِرِ الْآيَةِ. أَمَّا الْأَخُ الْوَاحِدُ أَوِ الْأُخْتُ فَلَا يَحْجُبُ الْأُمَّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحُكْمِهِ ذَلِكَ. وَاخْتَلَفُوا فِي السُّدُسِ الَّذِي يَحْجُبُ الْإِخْوَةُ عَنْهُ الْأُمَّ: هَلْ يَأْخُذُهُ الْإِخْوَةُ أَمْ يَأْخُذُهُ الْأَبُ، فَقَالَ بِالْأَوَّلِ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁ وَهُوَ أَظْهَرُ، وَقَالَ بِالثَّانِي الْجُمْهُورُ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْحَاجِبَ قَدْ يَكُونُ مَحْجُوبًا.
Âyetteki { فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ } “Eğer kardeşleri de varsa, anasının hissesi altıda birdir” kavli, yani ana baba ile birlikte kardeşler varsa demektir. Bu ifade, kardeşlerin anneyi hacbedip (engelleyip) onu üçte birden altıda bire düşürdükleri hususunda açıktır. Ayette zikredilen lafız çoğul kalıbıdır; dolayısıyla anneyi altıda bire ancak erkek veya karma olarak üç ve daha fazla bir kardeş topluluğunun düşüreceği hususunda zahirdir. Çoğuldan daha azı ve kardeşlerin sırf kız olması durumu hakkında ise ihtilaf edilmiştir: Cumhur, iki erkek kardeşin ve iki kız kardeşin de anneyi hacbedeceğini söylemiş; İbn Abbâs ise ayetin zahirini esas alarak onlara muhalefet etmiştir. Tek bir erkek veya kız kardeşe gelince, anneyi hacbetmez; Allah bu hükmünün hikmetini en iyi bilendir. Kardeşlerin anneyi mahrum bıraktığı o altıda bir hisse hakkında da ihtilaf etmişlerdir: Acaba bunu kardeşler mi alır yoksa baba mı alır? İbn Abbâs radıyallâhu anh birincisini söylemiştir ki bu daha açıktır; cumhur ise hacbedenin bazen kendisinin de haccedilmiş (mirastan mahrum) olabileceği esasına dayanarak ikincisini söylemiştir.
وَكَيْفَمَا كَانَ فَقَدِ اعْتَبَرَ اللَّهُ لِلْإِخْوَةِ حَظًّا
Her nasıl olursa olsun, Allah kardeşler için bir pay gözetmiştir
مَعَ وُجُودِ الْأَبَوَيْنِ فِي حَالَةٍ خَاصَّةٍ، وَلَوْ كَانَ الْإِخْوَةُ مَعَ الْأُمِّ وَلَمْ يَكُنْ أَبٌ لَكَانَ لِلْأُمِّ السُّدُسُ وَلِلْإِخْوَةِ بَقِيَّةُ الْمَالِ بِاتِّفَاقٍ، وَرُبَّمَا كَانَ فِي هَذَا تَعْضِيدٌ لِابْنِ عَبَّاسٍ.
özel bir durumda ana babanın bulunmasıyla birlikte; şayet kardeşler anne ile birlikte olup baba bulunmasaydı, ittifakla anneye altıda bir, kardeşlere de malın geri kalanı düşerdi; belki de bunda İbn Abbâs için bir destek bulunmaktadır.
مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ.
{ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ } “[Bütün bunlar] edilen vasiyetten ve borçtan sonradır.”
الْمَجْرُورُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، فَهُوَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ، وَهُوَ قَيْدٌ يَرْجِعُ إِلَى الْجُمَلِ الْمُتَقَدِّمَةِ:
Cer edilmiş ifade hal makamındadır, dolayısıyla müstakar bir zarftır ve daha önceki cümlelere raci olan bir kayıttır:
أَيْ تَقْتَسِمُونَ الْمَالَ عَلَى حَسَبِ تِلْكَ الْأَنْصِبَاءِ لِكُلٍّ نَصِيبُهُ حَالَةَ كَوْنِهِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ أَوْ دَيْنٍ.
Yani malı o paylara göre, herkese kendi hissesi ancak bir vasiyet veya borçtan sonra olma hali üzere taksim edersiniz.
وَجِيءَ بِقَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ بَعْدَ ذِكْرِ صِنْفَيْنِ مِنَ الْفَرَائِضِ:
{ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ } “[Bütün bunlar] edilen vasiyetten ve borçtan sonradır” kavli, miras hisselerinden iki sınıfın zikrinden sonra getirilmiştir:
فَرَائِضُ الْأَبْنَاءِ، وَفَرَائِضُ الْأَبَوَيْنِ، لِأَنَّ هَذَيْنِ الصِّنْفَيْنِ كَصِنْفٍ وَاحِدٍ إِذْ كَانَ سَبَبُهُمَا عَمُودَ النَّسَبِ الْمُبَاشِرِ. وَالْمَقْصِدُ هُنَا التَّنْبِيهُ عَلَى أَهَمِّيَّةِ الْوَصِيَّةِ وَتَقَدُّمِهَا. وَإِنَّمَا ذُكِرَ الدَّيْنُ بَعْدَهَا تَتْمِيمًا لِمَا يَتَعَيَّنُ تَقْدِيمُهُ عَلَى الْمِيرَاثِ مَعَ عِلْمِ السَّامِعِينَ أَنَّ الدَّيْنَ يَتَقَدَّمُ عَلَى الْوَصِيَّةِ أَيْضًا لِأَنَّهُ حَقٌّ سَابِقٌ فِي مَالِ الْمَيِّتِ، لِأَنَّ الْمَدِينَ لَا يَمْلِكُ مِنْ مَالِهِ إِلَّا مَا هُوَ فَاضِلٌ عَنْ دَيْنِ دَائِنِهِ. فَمَوْقِعُ عَطْفِ أَوْ دَيْنٍ مَوْقِعُ الِاحْتِرَاسِ، وَلِأَجْلِ هَذَا الِاهْتِمَامِ كَرَّرَ اللَّهُ هَذَا الْقَيْدَ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ.
Çocukların hisseleri ve ana babanın hisseleri; zira bu iki sınıf, sebepleri doğrudan nesep bağı (usul-füru) olduğu için tek bir sınıf gibidir. Buradaki maksat, vasiyetin önemine ve önceliğine dikkat çekmektir. Borcun vasiyetten sonra zikredilmesi ise mirastan önce ödenmesi gereken şeyleri tamamlamak içindir; oysa dinleyenler, ölünün malında önceden sabit bir hak olması sebebiyle borcun vasiyetten de önce geldiğini bilirler. Çünkü borçlu, malından ancak alacaklının borcundan arta kalanına maliktir. Dolayısıyla { أَوْ دَيْنٍ } atfının yeri ihtiras (yanlış anlamayı önleme) makamıdır. İşte bu ehemmiyetten dolayı Allah bu kaydı bu ayetlerde dört defa tekrarlamıştır.
وَوَصَفَ الْوَصِيَّةَ بِجُمْلَةِ يُوصِي بِها لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْمُرَادَ الْوَصِيَّةُ الَّتِي كَانَتْ مَفْرُوضَةً قَبْلَ شَرْعِ الْفَرَائِضِ، وَهِيَ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ [الْبَقَرَة: ١٨٠] . وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: يُوصِي بِها فِي الْمَوْضِعَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ- بِكَسْرِ الصَّادِ- وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْكَلَامِ وَهُوَ الْمَيِّتُ، كَمَا عَادَ ضَمِيرُ مَا تَرَكَ [النِّسَاء: ٧] وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، فِي الْمَوْضِعَيْنِ أَيْضًا: يُوصَى- بِفَتْح الصَّاد- مَبْنِيا لِلنَّائِبِ أَيْ يُوصِي بِهَا مُوصٍ.
Vasiyeti { يُوصِي بِها } cümlesiyle nitelemiştir ki, miras hisseleri şeriat kılınmadan önce farz kılınmış olan ve: { كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir mal bırakacaksa anaya, babaya, yakınlara vasiyet etmek size farz kılındı” [el-Bakara: 180] kavlinde geçen vasiyetin kastedildiği zannedilmesin. Cumhur, bu ayetteki iki yerde de { يُوصِي بِها } lafzını -sâd harfinin kesresiyle- okumuştur ve zamir, sözden anlaşılan malum bir kimseye yani ölüye dönmektedir; tıpkı { مَا تَرَكَ } [en-Nisâ: 7] kavlindeki zamirin döndüğü gibi. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım'dan Ebû Bekir ise yine iki yerde -sâd harfinin fethasıyla- { يُوصَى } şeklinde meçhul (nâib için bina edilmiş) olarak okumuşlardır; yani "vasiyet eden bir kimse tarafından vasiyet edilen" demektir.
آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً
{ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً } “Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz. [Bunlar] Allah tarafından belirlenmiş birer farzdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
خَتَمَ هَذِهِ الْفَرَائِضَ الْمُتَعَلِّقَةَ بِالْأَوْلَادِ وَالْوَالِدَيْنِ، وَهِيَ أُصُولُ الْفَرَائِضِ بِقَوْلِهِ:
Çocuklar ve ana babayla ilgili olan bu hisseleri -ki bunlar mirasın asıllarıdır- şu kavliyle hitama erdirmiştir:
آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ الْآيَةَ، فَهُمَا إِمَّا مُسْند إِلَيْهِمَا قدّ مَا لِلِاهْتِمَامِ، وَلِيَتَمَكَّنَ الْخَبَرُ فِي ذِهْنِ السَّامِعِ إِذْ يُلْقِي سَمْعَهُ عِنْدَ ذِكْرِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِمَا بِشَرَاشِرِهِ، وَإِمَّا أَنْ تَجْعَلَهُمَا خَبَرَيْنِ عَنْ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ هُوَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ، عَلَى طَرِيقَةِ الْحَذْفِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْمَعَانِي بِمُتَابَعَةِ الِاسْتِعْمَال، وَذَلِكَ عِنْد مَا يَتَقَدَّمُ حَدِيثٌ عَنْ شَيْءٍ ثُمَّ يُرَادُ جَمْعُ الْخَبَرِ عَنْهُ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
{ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ } ayetidir. Bu ikisi ya ehemmiyetine binaen ve haber dinleyicinin zihnine iyice yerleşsin diye -zira dinleyici müsnedün ileyh zikredildiğinde bütün dikkatiyle kulak verir- öne alınmış iki müsnedün ileyhtir; ya da onları, meânî âlimlerince "istimalin takibi" diye tabir edilen hazif yöntemi üzere, müsnedün ileyhi mahzuf bir mübtedanın iki haberi kılarsın; bu da bir şey hakkında önceden söz geçip ardından onunla ilgili haberin toparlanmak istendiği yerde olur, nitekim şair şöyle demiştir:
فَتًى غَيْرُ مَحْجُوبِ الْغِنَى عَنْ صَدِيقِهِ ... وَلَا مُظْهِرُ الشَّكْوَى إِذَا النَّعْلُ وزلّت
Zenginliğini dostundan esirgemeyen bir yiğittir ... Ayağı sürçtüğünde şikayetini açığa vurmayan.
بَعْدَ قَوْلِهِ:
Şu sözünden sonra:
سَأَشْكُرُ عَمْرًا إِنْ تَدَانَتْ مَنِيَّتِي ... أَيَادِيَ لَمْ تُمْنَنْ وَإِنْ هِيَ جَلَّتِ
Ecelim yaklaşsa bile Amr'a şükredeceğim ... Başa kakılmayan o iyiliklerine, pek büyük olsalar da.
أَيْ: الْمَذْكُورُونَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا شَكَّ فِي ذَلِكَ. ثُمَّ قَالَ: لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَهُوَ إِمَّا مُبْتَدَأٌ وَإِمَّا حَالٌ، بِمَعْنَى أَنَّهُمْ غَيْرُ مُسْتَوِينَ فِي نَفْعِكُمْ مُتَفَاوِتُونَ تَفَاوُتًا
Yani: Zikredilenler babalarınız ve oğullarınızdır, bunda şüphe yoktur. Sonra { لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً } “hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz” buyurmuştur ki bu cümle ya mübtedadır ya da haldir; anlamı ise onların size fayda sağlama hususunda eşit olmadıkları, bir farklılık ile farklı olduklarıdır
يَتْبَعُ تَفَاوُتَ الشَّفَقَةِ الْجِبِلِّيَّةِ فِي النَّاسِ وَيَتْبَعُ الْبُرُورَ وَمِقْدَارَ تَفَاوُتِ الْحَاجَاتِ. فَرُبَّ رَجُلٍ لَمْ تَعْرِضْ لَهُ حَاجَةٌ إِلَى أَنْ يَنْفَعَهُ أَبَوَاهُ وَأَبْنَاؤُهُ، وَرُبَّمَا عَرَضَتْ حَاجَاتٌ كَثِيرَةٌ فِي الْحَالَيْنِ، وَرُبَّمَا لَمْ تَعْرِضْ فَهُمْ مُتَفَاوِتُونَ مِنْ هَذَا الِاعْتِبَارِ الَّذِي كَانَ يَعْتَمِدُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ فِي قِسْمَةِ أَمْوَالِهِمْ، فَاعْتَمَدُوا أَحْوَالًا غَيْرَ مُنْضَبِطَةٍ وَلَا مَوْثُوقًا بِهَا، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَشَرْعُ الْإِسْلَامِ نَاطَ الْفَرَائِضَ بِمَا لَا يَقْبَلُ التَّفَاوُتَ وَهِيَ الْأُبُوَّةُ وَالْبُنُوَّةُ، فَفَرَضَ الْفَرِيضَةَ لَهُمْ نَظَرًا لِصِلَتِهِمُ الْمُوجِبَةِ كَوْنَهُمْ أَحَقَّ بِمَالِ الْأَبْنَاءِ أَوِ الْآبَاءِ.
bu farklılık insanlardaki fıtrî şefkatin farklılığına, iyilik yapmaya ve ihtiyaçların derecesine bağlıdır. Zira nice adam vardır ki ana babasının veya çocuklarının kendisine fayda vermesine hiçbir ihtiyacı olmamıştır; nice durumlarda ise her iki halde de pek çok ihtiyaç ortaya çıkmış, bazen de çıkmamıştır. Dolayısıyla onlar, Câhiliye ehlinin mallarını taksim ederken dayandıkları bu itibar bakımından farklılık arz ederler; onlar ise ölçüsüz ve güvenilmez durumlara dayanmışlardı. İşte bu sebeple Yüce Allah: { لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً } “hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz” buyurmuştur. İslâm şeriatı ise miras hisselerini farklılık kabul etmeyen bir esasa, yani babalık ve evlatlık bağına bağlamış; çocukların veya babaların malına onların daha layık olmasını gerektiren akrabalık bağını gözeterek onlara pay belirlemiştir.
وَالتَّذْيِيلُ بِقَوْلِهِ: اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً وَاضِحُ الْمُنَاسَبَةِ.
{ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” kavliyle yapılan fezlekenin (sonucun) münasebeti ise gayet açıktır.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٢]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 12]
وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢)
{ وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ } “Eğer çocukları yoksa, kadınlarınızın bıraktığı malın yarısı sizindir. Şayet çocukları varsa, bıraktıklarının dörtte biri sizindir; [bunlar] onların ettikleri vasiyetten ve borçtan sonradır. Eğer çocuğunuz yoksa, bıraktığınız malın dörtte biri onlarındır. Şayet çocuğunuz varsa, bıraktığınız malın sekizde biri onlarındır; [bunlar] ettiğiniz vasiyetten ve borçtan sonradır. Eğer bir erkeğe veya bir kadına kelâle olarak (ana babası ve çocuğu bulunmaksızın) mirasçı olunuyor da onun bir erkek veya bir kız kardeşi bulunuyorsa, her birine altıda bir düşer. Bundan daha fazla iseler, -zarara uğratılmaksızın- edilen vasiyetten ve borçtan sonra üçte bir hisseye ortaktırlar. [Bunlar] Allah'tan bir vasiyettir (hükümdür). Allah hakkıyla bilendir, halîmdir (cezalandırmada acele etmeyendir).” (12)
وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ.
{ وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ } “Eğer çocukları yoksa, kadınlarınızın bıraktığı malın yarısı sizindir. Şayet çocukları varsa, bıraktıklarının dörtte biri sizindir; [bunlar] onların ettikleri vasiyetten ve borçtan sonradır. Eğer çocuğunuz yoksa, bıraktığınız malın dörtte biri onlarındır. Şayet çocuğunuz varsa, bıraktığınız malın sekizde biri onlarındır; [bunlar] ettiğiniz vasiyetten ve borçtan sonradır.”
هَذِهِ فَرِيضَةُ الْمِيرَاثِ الَّذِي سَبَبُهُ الْعِصْمَةُ، وَقَدْ أَعْطَاهَا اللَّهُ حَقَّهَا الْمَهْجُورَ عِنْدَ الْجَاهِلِيَّةِ إِذْ كَانُوا لَا يُوَرِّثُونَ الزَّوْجَيْنِ: أَمَّا الرَّجُلُ فَلَا يَرِثُ امْرَأَتَهُ لِأَنَّهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا أَوْلَادٌ مِنْهُ، فَهُوَ قَدْ صَارَ بِمَوْتِهَا بِمَنْزِلَةِ الْأَجْنَبِيِّ عَنْ قَرَابَتِهَا مِنْ آبَاءٍ وَإِخْوَةٍ وَأَعْمَامٍ، وَإِنْ كَانَ لَهَا أَوْلَادٌ كَانَ أَوْلَادُهَا أَحَقَّ بِمِيرَاثِهَا إِنْ كَانُوا كِبَارًا، فَإِنْ كَانُوا صِغَارًا قَبَضَ أَقْرِبَاؤُهُمْ مَالَهُمْ وَتَصَرَّفُوا فِيهِ، وَأَمَّا الْمَرْأَةُ فَلَا تَرِثُ زَوْجَهَا بَلْ كَانَتْ تُعَدُّ مَوْرُوثَةً عَنْهُ يَتَصَرَّفُ فِيهَا وَرَثَتُهُ كَمَا سَيَجِيءُ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً [النِّسَاءَ:
Bu, sebebi nikâh bağı olan miras payıdır; Allah, Câhiliye döneminde terkedilmiş olan hakkını ona vermiştir. Zira onlar karı kocayı birbirine mirasçı kılmazlardı: Erkek hanımına mirasçı olamazdı; çünkü kadının ondan çocuğu yoksa, kadının ölümüyle birlikte onun babalar, kardeşler ve amcalardan oluşan akrabalarına karşı yabancı konumuna gelirdi; şayet çocukları varsa, büyük oldukları takdirde çocukları kadının mirasına daha layık görülürdü, küçük oldukları takdirde ise akrabaları onların malına el koyar ve onda tasarrufta bulunurlardı. Kadına gelince, o da kocasına mirasçı olamazdı; bilakis kocasından miras kalan bir mal gibi sayılır ve vârisleri onun üzerinde tasarrufta bulunurlardı; nitekim şu kavilde gelecektir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla mirasçı olmanız size helâl değildir” [en-Nisâ:
١٩] . فَنَوَّهَ اللَّهُ فِي هَذِه الْآيَات بِصِلَةِ الْعِصْمَةِ، وَهِيَ الَّتِي وَصَفَهَا بِالْمِيثَاقِ الْغَلِيظِ فِي قَوْلِهِ:
19]. Allah bu ayetlerde nikâh bağına dikkat çekmiştir ki o bağ, şu kavlinde sağlam bir teminat (misak) olarak vasıflandırdığı bağdır:
وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً [النِّسَاء: ٢١] .
{ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } “Onlar sizden sağlam bir teminat almışlardı” [en-Nisâ: 21].
وَالْجَمْعُ فِي أَزْواجُكُمْ وَفِي قَوْلِهِ: مِمَّا تَرَكْتُمْ كَالْجَمْعِ فِي الْأَوْلَادِ وَالْآبَاءِ، مُرَادٌ بِهِ تَعَدُّدُ أَفْرَادِ الْوَارِثِينَ مِنَ الْأُمَّةِ، وَهَاهُنَا قَدِ اتّفقت الأمّة عى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَانَتْ لَهُ زَوْجَاتٌ أَنَّهُنَّ يَشْتَرِكْنَ فِي الرُّبْعِ أَوْ فِي الثُّمْنِ مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ لَهُنَّ، لِأَنَّ تَعَدُّدَ الزَّوْجَاتِ بِيَدِ صَاحِبِ الْمَالِ فَكَانَ تَعَدُّدُهُنَّ وَسِيلَةً لِإِدْخَالِ الْمَضَرَّةِ عَلَى الْوَرَثَةِ الْآخَرِينَ بِخِلَافِ تَعَدُّدِ الْبَنَاتِ وَالْأَخَوَاتِ فَإِنَّهُ لَا خِيَارَ فِيهِ لِرَبِّ الْمَالِ. وَالْمَعْنَى: وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَتْ كُلُّ زَوْجَةٍ مِنْ أَزْوَاجِهِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ.
{ أَزْواجُكُمْ } kelimesindeki ve { مِمَّا تَرَكْتُمْ } kavlindeki çoğul, tıpkı çocuklar ve babalardaki çoğul gibidir; bununla ümmetten vâris olan fertlerin çokluğu kastedilmiştir. Burada ümmet, bir erkeğin birden fazla eşi olduğunda, onların artırılmaksızın dörtte birde veya sekizde birde ortak olacakları hususunda icma etmiştir; zira eşlerin çokluğu mal sahibinin elindedir ve onların çokluğu diğer vârislere zarar verme vesilesi olabilirdi; oysa kız çocuklarının ve kız kardeşlerin çokluğu böyle değildir, onda mal sahibinin bir tercihi yoktur. Mana şöyledir: Sizden her birine eşlerinden her birinin bıraktığının yarısı aittir; aynı şekilde { فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ } kavli de böyledir.
وَقَوْلُهُ: وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ أَيْ لِمَجْمُوعِهِنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكَ زَوْجُهُنَّ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ وَهَذَا حَذَقٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ إِيجَازُ الْكَلَامِ.
{ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ } kavli, yani hepsine birden kocalarının bıraktığının dörtte biri vardır demektir. Aynı şekilde { فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ } kavli de böyledir ve bu, sözün îcazının (vecizliğinin) delalet ettiği bir inceliktir.
وَأُعْقِبَتْ فَرِيضَةُ الْأَزْوَاجِ بِذِكْرِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ أَنَّهُنَّ مَمْنُوعَاتٌ مِنَ الْإِيصَاءِ وَمِنَ التَّدَايُنِ كَمَا كَانَ الْحَالُ فِي زَمَانِ الْجَاهِلِيَّةِ. وَأَمَّا ذِكْرُ تِلْكَ الْجُمْلَةِ عَقِبَ ذِكْرِ مِيرَاثِ النِّسَاءِ مِنْ رِجَالِهِنَّ فَجَرْيًا عَلَى الْأُسْلُوبِ الْمُتَّبَعِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ، وَهُوَ أَنْ يُعَقَّبَ كُلُّ صِنْفٍ مِنَ الْفَرَائِضِ بِالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ لَا يُسْتَحَقُّ إِلَّا بَعْدَ إِخْرَاجِ الْوَصِيَّةِ وَقَضَاءِ الدَّيْنِ.
Kocaların payı, Câhiliye devrinde olduğu gibi kadınların vasiyet etmekten ve borçlanmaktan menedildikleri zannına kapılınmasın diye { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ } “onların ettikleri vasiyetten ve borçtan sonra” zikriyle peşinden getirilmiştir. Kadınların kocalarından alacakları mirasın zikrinin ardından o cümlenin zikredilmesi ise bu ayetlerde izlenen üslup gereğidir; o da her bir miras sınıfının peşinden, bunun ancak vasiyet çıkarıldıktan ve borç ödendikten sonra hak edileceğine dikkat çekilmesidir.
وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ.
{ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ } “Eğer bir erkeğe veya bir kadına kelâle olarak (ana babası ve çocuğu bulunmaksızın) mirasçı olunuyor da onun bir erkek veya bir kız kardeşi bulunuyorsa, her birine altıda bir düşer. Bundan daha fazla iseler, edilen vasiyetten ve borçtan sonra üçte bir hisseye ortaktırlar.”
بَعْدَ أَنْ بَيَّنَ مِيرَاثَ ذِي الْأَوْلَادِ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَفَصَّلَهُ فِي أَحْوَالِهِ حَتَّى حَالَةِ مِيرَاثِ الزَّوْجَيْنِ، انْتَقَلَ هُنَا إِلَى مِيرَاثِ مَنْ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَا وَالِدٌ، وَهُوَ الْمَوْرُوثُ كَلَالَةً، وَلِذَلِكَ قَابَلَ بِهَا مِيرَاثَ الْأَبَوَيْنِ.
Çocukları veya ana babası olan kimsenin mirasını açıklayıp eşlerin miras hali de dahil olmak üzere bütün durumlarıyla tafsil ettikten sonra, burada çocuğu ve babası (ana babası) olmayan kimsenin, yani kelâle olarak mirasçı olunan kişinin mirasına intikal etmiştir; bu sebeple onu ana babanın mirasına mukabil kılmıştır.
وَالْكَلَالَةُ اسْمٌ لِلْكَلَالِ وَهُوَ التَّعَبُ وَالْإِعْيَاءُ قَالَ الْأَعْشَى:
Kelâle (كَلَالَة), yorgunluk ve bitkinlik manasındaki *kelâl* (كَلَال) kökünden bir isimdir. A'şâ şöyle demiştir:
فَآلَيْتُ لَا أَرْثِي لَهَا مِنْ كَلَالَةٍ ... وَلَا مِنْ حَفِيٍّ حَتَّى أُلَاقِي مُحَمَّدَا
Yemin ettim ki ona ne yorgunluktan dolayı acıyacağım ... Ne de yara bere içindeki ayaklarından, tâ Muhammed ile buluşuncaya dek.
وَهُوَ اسْمُ مَصْدَرٍ لَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ.
Ve o, tesniyesi (ikili) ve çoğulu yapılmayan bir isim masdardır.
وَوَصَفَتِ الْعَرَبُ بِالْكَلَالَةِ الْقَرَابَةَ غَيْرَ الْقُرْبَى، كَأَنَّهُمْ جَعَلُوا وُصُولَهُ لِنَسَبِ قَرِيبِهِ عَنْ بُعْدٍ، فَأَطْلَقُوا عَلَيْهِ الْكَلَالَةَ عَلَى طَرِيقِ الْكِنَايَةِ وَاسْتَشْهَدُوا لَهُ بِقَوْلِ مَنْ لَمْ يُسَمُّوهُ:
Araplar yakın olmayan akrabalığı kelâle ile vasfetmişlerdir; sanki onun akrabasının nesebine ulaşmasını uzaklıktan kaynaklanmış saymışlar da kinaye yoluyla ona kelâle adını vermişlerdir. Buna, adını anmadıkları bir şairin şu sözünü delil getirmişlerdir:
فَإِنَّ أَبَا الْمَرْءِ أَحَمَى لَهُ ... وَمَوْلَى الْكَلَالَةِ لَا يُغْضَبُ
Zira kişinin babası onu daha çok korur ... Kelâleden olan hısım ise [onun için] öfkelenip gayrete gelmez.
ثُمَّ أَطْلَقُوهُ عَلَى إِرْثِ الْبَعِيدِ، وَأَحْسَبُ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ مُصْطَلَحِ الْقُرْآنِ إِذْ لَمْ أَرَهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِلَّا مَا بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ. قَالَ الْفَرَزْدَقُ:
Sonra bunu uzak akrabanın mirası için de kullandılar; zannımca bu Kur'an'ın bir terimidir, zira bunu Arap kelamında ancak ayetin nüzulünden sonraki dönemde gördüm. Ferezdek şöyle demiştir:
وَرِثْتُمْ قَنَاةَ الْمَجْدِ لَا عَنْ كَلَالَةٍ ... عَنِ ابْنَيْ مَنَافٍ عَبْدِ شَمْسٍ وَهَاشِمِ
Siz şeref mızrağını kelâle yoluyla (uzaktan) değil ... Menâf'ın iki oğlu Abdüşşems ve Hâşim'den miras aldınız.
وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: وَرِثَ الْمَجْدَ لَا عَنْ كَلَالَةٍ. وَقَدْ عَدَّ الصَّحَابَةُ مَعْنَى الْكَلَالَةِ هُنَا مِنْ مُشْكِلِ الْقُرْآنِ حَتَّى قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: «ثَلَاثٌ لَأَنْ يَكُونَ رَسُولُ اللَّهِ بَيْنَهُنَّ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا: الْكَلَالَةُ، وَالرِّبَا، وَالْخِلَافَةُ» . وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: «أَقُولُ فِيهَا بِرَأْيِي، فَإِنْ كَانَ صَوَابًا فَمِنَ اللَّهِ وَإِنْ كَانَ خَطَأً فَمِنِّي وَمِنَ الشَّيْطَانِ وَاللَّهُ مِنْهُ بَرِيءٌ، الْكَلَالَةُ مَا خَلَا الْوَلَدَ وَالْوَالِدَ» .
Onların "Şerefe kelâle yoluyla (uzaktan) değil [doğrudan babadan] mirasçı oldu" sözü de bundandır. Sahabe buradaki kelâle kelimesinin anlamını Kur'an'ın müşkil (anlaşılması zor) lafızlarından saymıştır; hatta Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: «Üç mesele vardır ki Resûlullah'ın onları [açıkça] beyan etmiş olması bana dünyadan daha sevimlidir: Kelâle, faiz ve hilafet.» Ebû Bekir de şöyle demiştir: «Bu konuda kendi görüşümü söylüyorum; eğer doğruysa Allah'tandır, eğer yanlışsa bendendir ve şeytandandır, Allah ise ondan beridir: Kelâle; çocuk ve babanın (ana babanın) dışındakilerdir.»
وَهَذَا قَوْلُ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَالَ بِهِ الزُّهْرِيُّ، وَقَتَادَةُ وَالشَّعْبِيُّ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، وَحُكِيَ الْإِجْمَاعُ عَلَيْهِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «الْكَلَالَةُ مَنْ لَا وَلَدَ لَهُ» أَيْ وَلَوْ كَانَ لَهُ وَالِدٌ وَيُنْسَبُ ذَلِكَ لِأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ أَيْضًا ثُمَّ رَجَعَا عَنْهُ، وَقَدْ يُسْتَدَلُّ لَهُ بِظَاهِرِ الْآيَةِ فِي آخِرِ السُّورَةِ: يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ [النِّسَاء:
Bu; Ömer, Ali ve İbn Abbâs'ın görüşüdür. Zührî, Katâde ve Şa'bî de bu görüşü benimsemiş olup cumhurun kavli de budur ve bu hususta icmâ nakledilmiştir. İbn Abbâs'tan ise «Kelâle, çocuğu olmayan kimsedir» -yani babası olsa bile- rivayeti gelmiştir; bu görüş Ebû Bekir ve Ömer'e de nisbet edilmiş, sonra her ikisi de bundan rücû etmiştir. Buna sûrenin sonundaki şu ayetin zahiriyle de delil getirilebilir: { يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ } “Senden fetva istiyorlar. De ki: Allah size kelâle hakkında fetva veriyor: Eğer çocuğu olmayan bir kimse ölür de...” [en-Nisâ:
١٧٦] وَسِيَاقُ الْآيَةِ يُرَجِّحُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ لِأَنَّ ذِكْرَهَا بَعْدَ مِيرَاثِ الْأَوْلَادِ وَالْأَبَوَيْنِ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهَا حَالَةٌ مُخَالِفَةٌ لِلْحَالَيْنِ.
176] Ayetin bağlamı cumhurun gittiği görüşü tercih ettirmektedir; çünkü onun çocukların ve ana babanın mirasından sonra zikredilmesi, iki durumdan da farklı bir duruma işaret etmektedir.
وَانْتَصَبَ قَوْلُهُ: كَلالَةً عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي يُورَثُ الَّذِي هُوَ كَلَالَةٌ مِنْ وَارِثِهِ أَيْ قَرِيبٌ غَيْرُ الْأَقْرَبِ لِأَنَّ الْكَلَالَةَ يَصِحُّ أَنْ يُوصَفَ بِهَا كِلَا الْقَرِيبَيْنِ.
{ كَلَالَةً } kelimesi, mirasçısına nisbetle kelâle olan -yani en yakın olmayan akraba olan- { يُورَثُ } fiilindeki zamirden hâl olarak mansub olmuştur; zira kelâle ile iki akrabadan her birinin de vasfedilmesi sahihtir.
وَقَوله: أَوِ امْرَأَةٌ عُطِفَ عَلَى رَجُلٌ الَّذِي هُوَ اسْمُ (كَانَ) فَيُشَارِكُ الْمَعْطُوفُ الْمَعْطُوفَ عَلَيْهِ فِي خَبَرِ (كَانَ) إِذْ لَا يَكُونُ لَهَا اسْمٌ بِدُونِ خَبَرٍ فِي حَالِ نُقْصَانِهَا.
{ أَوِ امْرَأَةٌ } sözü, [nâkıs] (kâne / كَانَ) fiilinin ismi olan { رَجُلٌ } kelimesine atfedilmiştir. Dolayısıyla ma'tûf (atfedilen), ma'tûfun aleyhe (kendisine atfedilene) (kâne)'nin haberinde ortak olur; zira noksanlığı halinde bir haber olmaksızın onun ismi bulunmaz.
وَقَوله: وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ يَتَعَيَّنُ عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ فِي مَعْنَى الْكَلَالَةِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِمَا الْأَخَ وَالْأُخْتَ لِلْأُمِّ خَاصَّةً لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْمَيِّتُ لَا وَلَدَ لَهُ وَلَا وَالِدَ وَقُلْنَا لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ وَجَعَلْنَا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسَ نَعْلَمُ بِحُكْمِ مَا يُشْبِهُ دَلَالَةَ الِاقْتِضَاءِ أَنَّهُمَا الْأَخُ وَالْأُخْتُ لِلْأُمِّ لِأَنَّهُمَا لَمَّا كَانَتْ نِهَايَةُ حَظِّهِمَا الثُّلُثَ فَقَدْ بَقِيَ الثُّلُثَانِ فَلَوْ كَانَ الْأَخُ وَالْأُخْتُ هُمَا الشَّقِيقَيْنِ أَوِ اللَّذَيْنِ لِلْأَبِ لَاقْتَضَى أَنَّهُمَا أَخَذَا أَقَلَّ الْمَالِ وَتُرِكَ الْبَاقِي لِغَيْرِهِمَا وَهَلْ يَكُونُ غَيْرُهُمَا أَقْرَبَ مِنْهُمَا فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْأَخَ وَالْأُخْتَ مُرَادٌ بِهِمَا اللَّذَانِ لِلْأُمِّ خَاصَّةً لِيَكُونَ الثُّلُثَانِ لِلْإِخْوَةِ الْأَشِقَّاءِ أَوِ الْأَعْمَامِ أَوْ بَنِي الْأَعْمَامِ. وَقَدْ أَثْبَتَ اللَّهُ بِهَذَا فَرْضًا لِلْإِخْوَةِ لِلْأُمِّ إِبْطَالًا لِمَا كَانَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ إِلْغَاءِ جَانِبِ الْأُمُومَةِ أَصْلًا، لِأَنَّهُ جَانِبُ نِسَاءٍ وَلَمْ يُحْتَجْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى مَصِيرِ بَقِيَّةِ الْمَالِ لِمَا قَدَّمْنَا بَيَانَهُ آنِفًا مِنْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحَالَ أَمْرَ الْعِصَابَةِ عَلَى مَا هُوَ مُتَعَارَفٌ بَيْنَ مَنْ نَزَلَ فِيهِمُ الْقُرْآنُ.
{ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ } “veya bir erkek yahut bir kız kardeşi bulunursa” buyruğunda, kelâlenin anlamı hususunda cumhurun kavline göre bunlarla özellikle anne bir erkek ve kız kardeşin kastedilmiş olması taayyün eder. Çünkü ölenin ne çocuğu ne de ana babası bulunmadığında ve onun bir erkek yahut kız kardeşi olduğunu söyleyip her birine altıda bir (süds) pay verdiğimizde, delâlet-i iktizâya benzeyen bir yolla bunların anne bir erkek ve kız kardeş olduğunu anlarız. Zira bunların alabilecekleri azamî pay üçte bir olunca geriye üçte iki kalır; şayet erkek ve kız kardeş öz (ana baba bir) yahut baba bir kardeşler olsaydı, malın azını almış olmaları ve geriye kalanın başkasına bırakılması gerekirdi; oysa onlardan daha yakın bir kimse olabilir mi? Böylece erkek ve kız kardeş ile özellikle anne bir kardeşlerin kastedildiği kesinleşir ki geriye kalan üçte iki pay öz kardeşlere, amcalara yahut amca oğullarına kalsın. Allah bununla, anne ciheti kadınlar ciheti olduğu için Cahiliye ehlinin anne tarafını tamamen yok sayma adetini iptal ederek anne bir kardeşlere belirli bir pay (farz) tayin etmiştir. Malın geri kalanının kime gideceğine dikkat çekilmesine ise ihtiyaç duyulmamıştır; zira az önce de açıkladığımız üzere Allah Teâlâ asabe meselesini, aralarında Kur'an'ın indiği kimseler arasında bilinen örfe havale etmiştir.
وعَلى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي تَفْسِيرِ الْكَلَالَةِ لَا يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْأَخِ وَالْأُخْتِ اللَّذَيْنِ لِلْأُمِّ إِذْ قَدْ يُفْرَضُ لِلْإِخْوَةِ الْأَشِقَّاءِ نصيب هُوَ الثُّلُث وَيبقى الثُّلُثَانِ لِعَاصِبٍ أَقْوَى وَهُوَ الْأَبُ فِي بَعْضِ صُوَرِ الْكَلَالَةِ غَيْرَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ وَافَقَ الْجُمْهُورَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَخِ وَالْأُخْتِ اللَّذَانِ لِلْأُمِّ وَكَانَ سَبَبُ ذَلِكَ عِنْدَهُ أَنَّ اللَّهَ أَطْلَقَ الْكَلَالَةَ وَقَدْ لَا يَكُونُ فِيهَا أَبٌ فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْأَخِ وَالْأُخْتِ الشَّقِيقَيْنِ أَوِ اللَّذَيْنِ لِلْأَبِ لَأَعْطَيْنَاهُمَا الثُّلُثَ عِنْدَ عَدَمِ الْأَبِ وَبَقِيَ مُعْظَمُ الْمَالِ لِمَنْ هُوَ دُونُ الْإِخْوَة فِي التَّعْصِيب فَهَذَا فِيمَا أَرَى هُوَ الَّذِي حَدَا سَائِرَ الصَّحَابَةِ وَالْفُقَهَاءِ إِلَى حَمْلِ الْأَخِ وَالْأُخْت على الَّذين لِلْأُمِّ. وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْكَلَالَةَ فِي آخِرِ السُّورَةِ بِصُورَةٍ أُخْرَى سَنَتَعَرَّضُ لَهَا.
İbn Abbâs'ın kelâle tefsirindeki kavline göre ise erkek ve kız kardeş ile anne bir kardeşlerin kastedilmiş olması taayyün etmez; zira bazı kelâle durumlarında öz kardeşlere üçte bir pay verilip geriye kalan üçte iki daha güçlü bir asabeye -yani babaya- kalabilir. Bununla birlikte İbn Abbâs da erkek ve kız kardeş ile anne bir olanların kastedildiği hususunda cumhura muvafakat etmiştir. Bunun onun yanındaki gerekçesi şudur: Allah kelâleyi mutlak zikretmiştir ve kelâle durumunda bazen baba bulunmayabilir. Şayet erkek ve kız kardeş ile öz yahut baba bir kardeşler kastedilmiş olsaydı, baba bulunmadığında onlara üçte bir pay verir ve malın çoğunu asabelikte kardeşlerden daha aşağı derecedeki kimselere bırakmış olurduk. Kanaatimce diğer sahabe ve fakihleri erkek ve kız kardeşi anne bir kardeşlere hamletmeye sevk eden de budur. Allah Teâlâ sûrenin sonunda kelâleyi başka bir surette zikretmiştir ki ona da değineceğiz.
غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ.
{ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ } “[Mirasçılara] zarar vermeksizin. [Bunlar] Allah'tan bir vasiyettir (emirdir). Allah Alîm'dir (her şeyi bilendir), Halîm'dir (hemen cezalandırmayıp mühlet verendir).”
غَيْرَ مُضَارٍّ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ يُوصى الْأَخِيرِ، وَلَمَّا كَانَ فِعْلُ يُوصَى تَكْرِيرًا، كَانَ حَالًا مِنْ ضَمَائِرِ نَظَائِرِهِ.
{ غَيْرَ مُضَارٍّ } sözü, son geçen { يُوصى } fiilindeki zamirden hâldir. { يُوصى } fiili bir tekrar niteliğinde olduğundan, benzerlerinin zamirlerinden de hâl olmaktadır.
ومُضَارٍّ الْأَظْهَرُ أَنَّهُ اسْمُ فَاعِلٍ بِتَقْدِيرِ كَسْرِ الرَّاءِ الْأُولَى الْمُدْغَمَةِ أَيْ غَيْرَ مُضَارٍّ وَرَثَتَهُ بِإِكْثَارِ الْوَصَايَا، وَهُوَ نَهْيٌ عَنْ أَنْ يقْصد الْمُوصي مِنْ وَصِيَّتِهِ الْإِضْرَارَ بِالْوَرَثَةِ.
{ مُضَارٍّ } lafzında en zahir olan, idğam edilmiş ilk râ harfinin kesreli takdiriyle ism-i fâil olmasıdır; yani vasiyetleri çoğaltarak mirasçılarına zarar verici olmaksızın demektir. Bu, vasiyet edenin vasiyetiyle mirasçılara zarar vermeyi kastetmesini nehyetmektir.
وَالْإِضْرَارُ مِنْهُ مَا حَدَّدَهُ الشَّرْعُ، وَهُوَ أَنْ يَتَجَاوَزَ الْمُوصِي بِوَصِيَّتِهِ ثُلُثَ مَالِهِ وَقَدْ حَدَّدَهُ النَّبِيءُ ﷺ بِقَوْلِهِ لِسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ «الثُّلُثُ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ» . وَمِنْهُ مَا يَحْصُلُ بِقَصْدِ الْمُوصِي بِوَصِيَّتِهِ الْإِضْرَارَ بِالْوَارِثِ وَلَا يَقْصِدُ الْقُرْبَةَ بِوَصِيَّتِهِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: غَيْرَ مُضَارٍّ. وَلَمَّا كَانَتْ نِيَّةُ الْمُوصِي وَقَصْدُهُ الْإِضْرَارَ لَا يُطَّلَعُ عَلَيْهِ فَهُوَ مَوْكُولٌ لِدِينِهِ وَخَشْيَةِ رَبِّهِ، فَإِنْ ظَهَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى قَصْدِهِ الْإِضْرَارَ دَلَالَةً وَاضِحَةً، فَالْوَجْهُ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْوَصِيَّةُ بَاطِلَةً لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: غَيْرَ مُضَارٍّ نَهْيٌ عَنِ الْإِضْرَارِ، وَالنَّهْيُ يَقْتَضِي فَسَادَ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ.
Zarar vermenin (ızrar) bir kısmı şeriatın sınırlandırdığı türdendir ki o da vasiyet edenin vasiyetiyle malının üçte birini aşmasıdır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd b. Ebî Vakkâs'a söylediği: «Üçte bir; üçte bir bile çoktur» sözüyle bunu sınırlandırmıştır. Bir kısmı da vasiyet edenin vasiyetiyle mirasçıya zarar vermeyi kastetmesi ve vasiyetiyle Allah'a yakınlaşmayı (kurbet) hedeflememesi suretiyle meydana gelir ki Allah Teâlâ'nın { غَيْرَ مُضَارٍّ } buyruğundan murat da budur. Vasiyet edenin niyeti ve zarar verme kastı bilinemeyeceği için bu durum onun dindarlığına ve Rabbinden korkmasına havale edilmiştir; ancak zarar kastına açıkça delalet eden bir husus ortaya çıkarsa, uygun olan o vasiyetin batıl sayılmasıdır. Çünkü Allah Teâlâ'nın { غَيْرَ مُضَارٍّ } buyruğu zarar vermeyi nehyetmektedir ve nehiy, nehyedilen şeyin fasit olmasını gerektirir.
ويتعيّن أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقَيْد مقيّدا لِلْمُطْلَقِ فِي الْآيِ الثَّلَاثِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ قَوْلِهِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ إِلَخْ، لِأَنَّ هَذِهِ الْمُطْلَقَاتِ مُتَّحِدَةُ الْحُكْمِ وَالسَّبَبِ. فَيُحْمَلُ الْمُطْلَقُ مِنْهَا عَلَى الْمُقَيَّدِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ.
Bu kaydın, geçen üç ayetteki { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ } vb. şeklindeki mutlak ifadeleri takyit etmesi taayyün eder; zira bu mutlakların hükmü ve sebebi birdir. Dolayısıyla usulde sabit olduğu üzere bunlardaki mutlak, mukayyede hamledilir.