وَقد أَخَذَ الْفُقَهَاءُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ حُكْمَ مَسْأَلَةِ قَصْدِ الْمُعْطِي مِنْ عَطِيَّتِهِ الْإِضْرَارَ بِوَارِثِهِ فِي الْوَصِيَّةِ وَغَيْرِهَا مِنَ الْعَطَايَا، وَالْمَسْأَلَةُ مَفْرُوضَةٌ فِي الْوَصِيَّةِ خَاصَّةً. وَحَكَى ابْنُ عَطِيَّةَ عَنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ وَابْنِ الْقَاسِمِ أَنَّ قَصْدَ الْمُضَارَّةِ فِي الثُّلُثِ لَا تُرَدُّ بِهِ الْوَصِيَّةُ لِأَنَّ الثُّلُثَ حَقٌّ جَعَلَهُ اللَّهُ لَهُ فَهُوَ عَلَى الْإِبَاحَةِ فِي التَّصَرُّفِ فِيهِ. وَنَازَعَهُ ابْنُ عَرَفَةَ فِي التَّفْسِيرِ بِأَنَّ مَا فِي
Fakihler bu ayetten, bağışta bulunan kimsenin bağışıyla mirasçısına zarar vermeyi kastetmesi meselesinin hükmünü vasiyette ve diğer bağışlarda çıkarmışlardır; mesele bilhassa vasiyet hakkında farz kılınmıştır. İbn Atıyye, Mâlik ve İbnü'l-Kâsım'ın mezhebinden, [malı] üçte bir içinde zarar verme kastının bulunmasıyla vasiyetin reddedilmeyeceğini nakletmiştir; zira üçte bir, Allah'ın ona tanıdığı bir haktır ve onda tasarrufta bulunmak mubahtır. İbn Arafe ise tefsirinde buna itiraz ederek
الْوَصَايَا الثَّانِي مِنَ «الْمُدَوَّنَةِ» ، صَرِيحٌ فِي أَنَّ قَصْدَ الْإِضْرَارِ يُوجِبُ رَدَّ الْوَصِيَّةِ وَبَحْثُ ابْنِ عَرَفَةَ مَكِينٌ. وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ ابْنِ الْقَاسِمِ أَنَّ الْوَصِيَّةَ تُرَدُّ بِقَصْدِ الْإِضْرَارِ إِذَا تَبَيَّنَ الْقَصْدُ غَيْرَ أَنَّ ابْنَ عَبْدِ الْحَكَمِ لَا يَرَى تَأْثِيرَ الْإِضْرَارِ. وَفِي شَرْحِ ابْنِ نَاجِي عَلَى تَهْذِيبِ الْمُدَوَّنَةِ أَنَّ قَصْدَ الْإِضْرَارِ بِالْوَصِيَّةِ فِي أَقَلَّ مِنَ الثُّلُثِ لَا يُوهِنُ الْوَصِيَّةَ عَلَى الصَّحِيحِ. وَبِهِ الْفَتْوَى.
«el-Müdevvene»nin vasiyetler bahsinin ikinci kısmında yer alan ifadelerin, zarar verme kastının vasiyetin reddini gerektirdiği hususunda açık olduğunu belirtmiştir ve İbn Arafe'nin bu tahlili sağlamdır. İbnü'l-Kâsım'ın mezhebinde meşhur olan görüş, kasıt açığa çıktığında vasiyetin zarar verme kastı sebebiyle reddedileceğidir; ancak İbn Abdilhakem zarar vermenin bir etkisi olmadığını savunur. İbn Nâcî'nin «Tehzîbü'l-Müdevvene» şerhinde ise üçte birden daha az miktardaki vasiyette zarar verme kastının, sahih olan görüşe göre vasiyeti geçersiz kılmayacağı belirtilmiştir ve fetva da buna göredir.
وَقَوله: وَصِيَّةٍ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ جَاءَ بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ، وَالتَّقْدِيرُ:
{ وَصِيَّةً } buyruğu, fiilinin yerine geçen bir mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; takdiri şöyledir:
يُوصِيكُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ وَصِيَّةً مِنْهُ فَهُوَ خَتْمٌ لِلْأَحْكَامِ بِمِثْلِ مَا بُدِئَتْ بِقَوْلِهِ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ [النِّسَاء: ١١] وَهَذَا مِنْ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ.
«Allah katından bir tavsiye/emir olmak üzere Allah size bunu tavsiye etmektedir (emretmektedir)». Bu, { يُوصِيكُمُ اللَّهُ } [en-Nisâ: 11] sözüyle başlatılan hükümlerin benzer bir ifadeyle sonlandırılmasıdır ki bu da redd-i acüz ale's-sadr (sonu başa bağlama) sanatındandır.
وَقَوله: وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ تَذْيِيلٌ، وَذِكْرُ وَصْفِ الْعِلْمِ وَالْحِلْمِ هُنَا لِمُنَاسَبَةِ أَنَّ الْأَحْكَامَ الْمُتَقَدِّمَةَ إِبْطَالٌ لِكَثِيرٍ مِنْ أَحْكَامِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَقَدْ كَانُوا شَرَّعُوا مَوَارِيثَهُمْ تَشْرِيعًا مَثَارُهُ الْجَهْلُ وَالْقَسَاوَةُ. فَإِنَّ حِرْمَانَ الْبِنْتِ وَالْأَخِ لِلْأُمِّ مِنَ الْإِرْثِ جَهْلٌ بِأَنَّ صِلَةَ النِّسْبَةِ مِنْ جَانِبِ الْأُمِّ مُمَاثِلَةٌ لِصِلَةِ نِسْبَةِ جَانِبِ الْأَبِ. فَهَذَا وَنَحْوُهُ جَهْلٌ، وَحِرْمَانُهُمُ الصِّغَارَ مِنَ الْمِيرَاثِ قَسَاوَةٌ مِنْهُمْ.
{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ } sözü bir tezyîldir (fezlekedir). Burada ilim ve hilim vasıflarının zikredilmesi, önceki hükümlerin Cahiliye hükümlerinin çoğunu iptal etmesi münasebetiyledir; zira onlar miraslarını kaynağı cehalet ve katılıktan ibaret bir anlayışla düzenlemişlerdi. Nitekim kız çocuğunu ve anne bir erkek kardeşi mirastan mahrum bırakmak, anne cihetinden olan nesep bağının baba cihetinden olan nesep bağına denk olduğunu bilmemekten kaynaklanan bir cehaletti. İşte bu ve benzeri şeyler cehaletti; küçük çocukları mirastan mahrum bırakmaları ise onların katılığıydı.
وَقَدْ بَيَّنَتِ الْآيَاتُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْمِيرَاثَ وَأَنْصِبَاءَهُ بَيْنَ أَهْلِ أُصُولِ النَّسَبِ وَفُرُوعِهِ وَأَطْرَافِهِ وَعِصْمَةِ الزَّوْجِيَّةِ، وَسَكَتَتْ عَمَّا عَدَا ذَلِكَ مِنَ الْعُصْبَةِ وَذَوِي الْأَرْحَامِ وَمَوَالِي الْعَتَاقَةِ وَمَوَالِي الْحِلْفِ، وَقَدْ أَشَارَ قَوْله تَعَالَى: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ فِي سُورَةِ الْأَنْفَال [٧٥] وَقَوله: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ [٦] إِلَى مَا أَخَذَ مِنْهُ كَثِيرٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ تَوْرِيثَ ذَوِي الْأَرْحَامِ.
Bu sûredeki ayetler nesebin usûlü, fürûu, etrafı ve evlilik bağı arasındaki mirası ve payları açıklamış; bunun dışındaki asabe, zevi'l-erhâm (akrabalar), âzatlık velaları (mevâli'l-atâka) ve yeminleşme/antlaşma velaları (mevâli'l-hılf) hakkında ise sükût etmiştir. Allah Teâlâ'nın el-Enfâl sûresindeki { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } [el-Enfâl: 75] ve el-Ahzâb sûresindeki { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } [el-Ahzâb: 6] “Allah'ın Kitabına göre akrabalar birbirine daha yakındır” buyrukları, birçok fakihe zevi'l-erhâmın mirasçılığını istinbat ettikleri hususa işaret etmiştir.
وَأَشَارَ قَوْلُهُ الْآتِي قَرِيبًا وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ [النِّسَاء: ٣٣] إِلَى مَا يُؤْخَذُ مِنْهُ التَّوْرِيثُ بِالْوَلَاءِ عَلَى الْإِجْمَالِ كَمَا سَنُبَيِّنُهُ، وَبَيَّنَ النَّبِيءُ ﷺ تَوْرِيثَ الْعَصَبَةِ بِمَا
Az sonra gelecek olan { وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } [en-Nisâ: 33] “Ana-babanın ve akrabaların bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık. Yeminlerinizin bağladığı kimselere de paylarını verin” buyruğu, açıklayacağımız üzere icmâlî olarak velâ yoluyla mirasçılığın alındığı hususa işaret etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de asabenin mirasçılığını şu rivayetle açıklamıştır:
رَوَاهُ رَوَاهُ أَهْلُ الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا فَمَا بَقِيَ فَهُوَ لِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ»
Sahih hadis ehlinin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Belirlenmiş payları (ferâizi) hak sahiplerine veriniz; geriye ne kalırsa o en yakın erkek kişinindir.»
وَمَا
Ve şu rivayetle:
رَوَاهُ الْخَمْسَةُ- غَيْرَ النَّسَائِيِّ- عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «أَنَا أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَمَنْ مَاتَ وَتَرَكَ مَالًا فَمَالُهُ لِمَوَالِي الْعَصَبَةِ وَمَنْ تَرَكَ كَلًّا أَوْ ضَيَاعًا فَأَنَا وَلِيُّهُ»
Nesâî hariç beş sünen/hadis imamının Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben müminlere kendi nefislerinden daha evlayım. Kim ölür de bir mal bırakırsa malı asabe mirasçılarınadır; kim de bakıma muhtaç bir aile yahut borç bırakırsa onun velisi benim.»
وَسَنُفَصِّلُ الْقَوْلَ فِي ذَلِكَ فِي موَاضعه الْمَذْكُورَة.
Bu konudaki sözü zikredilen yerlerinde tafsilatıyla ele alacağız.
[١٣، ١٤]
[13, 14]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٣ إِلَى ١٤]
[Nisâ Sûresi (4), 13-14. Ayetler]
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ (١٤)
{ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ (١٤) } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'a ve Resulüne itaat ederse [Allah] onu, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere girdirir. İşte bu büyük kurtuluştur. (13) Kim de Allah'a ve Resulüne isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, [Allah] onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar ve onun için alçaltıcı bir azap vardır. (14)”
الْإِشَارَةُ إِلَى الْمَعَانِي وَالْجُمَلِ الْمُتَقَدِّمَةِ.
İşaret, geçen manalara ve cümleleredir.
وَالْحُدُودُ جَمْعُ حَدٍّ، وَهُوَ ظَرْفُ الْمَكَانِ الَّذِي يُمَيَّزُ عَنْ مَكَانٍ آخَرَ بِحَيْثُ يَمْنَعُ تَجَاوُزَهُ، وَاسْتُعْمِلَ الْحُدُودُ هُنَا مَجَازًا فِي الْعَمَلِ الَّذِي لَا تَحِلُّ مُخَالَفَتُهُ عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ.
Hudûd (حُدُود), aşılmasını engelleyecek şekilde bir mekânı diğer bir mekândan ayıran yer zarfı olan *hadd* (حَدّ) kelimesinin çoğuludur. Hudûd burada temsil yoluyla, muhalefet edilmesi helal olmayan ameller için mecazen kullanılmıştır.
وَمَعْنَى وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أَنَّهُ يُتَابِعُ حُدُودَهُ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي مُقَابِلِهِ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ.
{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } ifadesinin manası, O'nun sınırlarına tabi olmasıdır; nitekim bunun karşısındaki { وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ } “ve O'nun sınırlarını aşarsa” buyruğu da buna delalet etmektedir.
وَقَوله: خالِداً فِيها اسْتُعْمِلَ الْخُلُودُ فِي طُولِ الْمُدَّةِ. أَوْ أُرِيدَ مِنْ عِصْيَانِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ الْعِصْيَانُ الْأَتَمُّ وَهُوَ نَبْذُ الْإِيمَانِ، لِأَنَّ الْقَوْمَ يَوْمَئِذٍ كَانُوا قَدْ دَخَلُوا فِي الْإِيمَانِ وَنَبَذُوا الْكُفْرَ، فَكَانُوا حَرِيصِينَ عَلَى الْعَمَلِ بِوَصَايَا الْإِسْلَامِ، فَمَا يُخَالِفُ ذَلِكَ إِلَّا مَنْ كَانَ غَيْرَ ثَابِتِ الْإِيمَانِ إِلَّا مَنْ تَابَ.
{ خالِداً فِيها } buyruğundaki hulûd (ebedilik), uzun bir süre manasında kullanılmıştır. Yahut Allah'a ve Resulüne isyandan maksat en tam isyan, yani imanı terk etmektir; zira o gün insanlar imana girmiş ve küfrü terk etmişlerdi, dolayısıyla İslam'ın tavsiyeleriyle amel etmeye pek hırslıydılar. Tövbe edenler müstesna, buna ancak imanı sağlam olmayan kimse muhalefet ederdi.
وَلَعَلَّ قَوْلَهُ: وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ تَقْسِيمٌ، لِأَنَّ الْعِصْيَانَ أَنْوَاعٌ: مِنْهُ مَا يُوجِبُ الْخُلُودَ، وَمِنْهُ مَا يُوجِبُ الْعَذَابَ الْمُهِينَ، وَقَرِينَةُ ذَلِكَ أَنَّ عَطْفَ وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ عَلَى الْخُلُودِ فِي النَّارِ لَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ إِذَا لَمْ يَكُنْ مُرَادًا بِهِ التَّقْسِيمُ، فَيُضْطَرُّ إِلَى جَعْلِهِ زِيَادَةَ تَوْكِيدٍ، أَوْ تَقُولُ إِنَّ مَحَطَّ الْعَطْفِ هُوَ وَصْفُهُ بِالْمُهِينِ لِأَنَّ الْعَرَبَ أُبَاةُ الضَّيْمِ، شُمُّ الْأُنُوفِ، فَقَدْ يَحْذَرُونَ الْإِهَانَةَ أَكْثَرَ مِمَّا يَحْذَرُونَ عَذَابَ النَّارِ، وَمِنَ الْأَمْثَالِ الْمَأْثُورَةِ فِي حِكَايَاتِهِمُ (النَّارُ وَلَا الْعَارُ) . وَفِي كِتَابِ «الْآدَابِ» فِي أَعْجَازِ أَبْيَاتِهِ «وَالْحُرُّ يَصْبِرُ خَوْفَ الْعَارِ لِلنَّارِ» .
{ وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ } “ve onun için alçaltıcı bir azap vardır” buyruğu bir taksim (kısımlara ayırma) olabilir; zira isyan türlü türlüdür: Kimi ebedî kalmayı gerektirir, kimi ise alçaltıcı azabı gerektirir. Bunun karinesi şudur: { وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ } ifadesinin ateşte ebedî kalmaya atfedilmesine, şayet taksim murat edilmemiş olsaydı ihtiyaç kalmaz ve onu ziyade bir tekit saymak zorunda kalınabilirdi. Yahut dersin ki: Atfın asıl hedefi onun «muhîn» (alçaltıcı) vasfıyla nitelenmesidir; çünkü Araplar zulme boyun eğmeyen, izzet-i nefis sahibi kimselerdir; nitekim alçalmaktan, ateş azabından korktuklarından daha çok çekinebilirler. Onların anlatılarındaki meşhur atasözlerinden biri de «Ateş olsun da ar olmasın» sözüdür. «el-Âdâb» kitabının beyit sonlarında da: «Hür kimse ar korkusuyla ateşe sabreder» denilmiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ نُدْخِلْهُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ هُنَا- بنُون العظمة، وقرأه الْجُمْهُورُ- بِيَاءِ الْغَيْبَةِ- وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى اسْم الْجَلالَة.
Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Ca'fer buradaki iki yerde de azamet nûnu ile { نُدْخِلْهُ } şeklinde okumuşlardır. Cumhur ise gâib yâ'sı ile [ { يُدْخِلْهُ } ] okumuştur ve zamir Lafzatullah'a râcidir.
[١٥، ١٦]
[15, 16]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٥ إِلَى ١٦]
[Nisâ Sûresi (4), 15-16. Ayetler]
وَاللاَّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً (١٥) وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً رَحِيماً
Kadınlarınızdan fuhuş yapanlara karşı aranızdan dört şahit getirin. Eğer şahitlik ederlerse, ölüm canlarını alıncaya yahut Allah kendileri için bir yol açıncaya kadar onları evlerde tutun (hapsedin). (15) İçinizden fuhuş yapan her iki kişiye de eziyet edin. Eğer tövbe edip ıslah olurlarsa artık onlardan vazgeçin. Şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul edendir, çok merhamet edendir.
(١٦)
(16)
مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مُعْضِلٌ، وَافْتِتَاحُهَا بِوَاوِ الْعَطْفِ أَعْضَلُ، لِاقْتِضَائِهِ اتِّصَالَهَا بِكَلَامٍ قَبْلَهَا. وَقَدْ جَاءَ حدّ الزِّنَا فِي سُورَةِ النُّورِ، وَهِيَ نَازِلَةٌ فِي سَنَةِ سِتٍّ بَعْدَ
Bu ayetin bu sûredeki yeri müşküldür; atıf vâvı ile başlaması ise daha da müşküldür, zira bu durum kendisinden önceki bir kelama bağlanmasını gerektirir. Zina haddi ise Nûr sûresinde gelmiştir; o sûre sahih olan görüşe göre hicretin altıncı senesinde,
غَزْوَة بني الْمُطلق عَلَى الصَّحِيحِ، وَالْحُكْمُ الثَّابِتُ فِي سُورَةِ النُّورِ أَشَدُّ مِنَ الْعُقُوبَةِ الْمَذْكُورَةِ هُنَا، وَلَا جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ الْحَدُّ الَّذِي فِي سُورَةِ النُّورِ قَدْ نُسِخَ بِمَا هُنَا لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِهِ. فَإِذَا مَضَيْنَا عَلَى مُعْتَادِنَا فِي اعْتِبَارِ الْآيِ نَازِلَةً عَلَى تَرْتِيبِهَا فِي الْقِرَاءَةِ فِي سُوَرِهَا، قُلْنَا إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ عَقِبَ أَحْكَامِ الْمَوَارِيثِ وَحِرَاسَةِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى، وَجَعَلْنَا الْوَاوَ عَاطِفَةً هَذَا الْحُكْمَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْآيَاتِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ بِمَا يَتَعَلَّقُ بِمُعَاشَرَةِ النِّسَاءِ، كَقَوْلِهِ: وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً [النِّسَاء: ٤] وَجَزَمْنَا بِأَنَّ أَوَّلَ هَذِهِ السُّورَةِ نَزَلَ قَبْلَ أَوَّلِ سُورَةِ النُّورِ، وَأَنَّ هَذِهِ الْعُقُوبَةَ كَانَتْ مَبْدَأَ شَرْعِ الْعقُوبَة على الزِّنَا فَتَكُونُ هَاتِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً بِآيَةِ سُورَةِ النُّورِ لَا مَحَالَةَ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:
Benî Mustalik Gazvesi'nden sonra inmiştir. Nûr sûresinde sabit olan hüküm, burada zikredilen cezadan daha şiddetlidir. Nûr sûresindeki haddin buradaki hükümle neshedilmiş olması ise caiz değildir; zira bunu söyleyen hiç kimse yoktur. Ayetlerin sûrelerindeki kıraat tertibine göre indiğini kabul etme şeklindeki mutat usulümüz üzere gidersek, bu ayetin Nisâ sûresinde miras hükümleri ve yetim mallarının korunmasının hemen akabinde indiğini söyler ve [baştaki] vâv harfini, bu hükmü sûrenin başında geçen kadınlarla muaşerete dair { وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً } [en-Nisâ: 4] gibi ayetlere atfeden bir bağlaç kılarız. Bu sûrenin başının Nûr sûresinin başından önce indiğini ve bu cezanın zina cezasının meşru kılınışının başlangıcı olduğunu kesin olarak kabul ederiz; böylece bu ayet muhakkak Nûr sûresindeki ayet ile neshedilmiş olur. Nitekim { أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا } “yahut Allah onlara bir yol açıncaya kadar” buyruğu da buna delalet etmektedir. İbn Atıyye şöyle demiştir:
أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ مَنْسُوخَتَانِ بِآيَةِ الْجَلْدِ فِي سُورَةِ النُّورِ. اهـ، وَحَكَى ابْنُ الْفُرْسِ فِي تَرْتِيبِ النَّسْخِ أَقْوَالًا ثَمَانِيَةً لَا نطيل بهَا. فَالْوَاوُ عَاطِفَةٌ حُكْمَ تَشْرِيعٍ عَقِبَ تَشْرِيعٍ لِمُنَاسَبَةٍ: هِيَ الرُّجُوعُ إِلَى أَحْكَامِ النِّسَاءِ، فَإِنَّ اللَّهَ لَمَّا ذَكَرَ أَحْكَامًا مِنَ النِّكَاحِ إِلَى قَوْلِهِ: وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً وَمَا النِّكَاحُ إِلَّا اجْتِمَاعُ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ عَلَى مُعَاشَرَةٍ عِمَادُهَا التَّآنُسُ وَالسُّكُونُ إِلَى الْأُنْثَى، نَاسَبَ أَنْ يَعْطِفَ إِلَى ذِكْرِ أَحْكَامِ اجْتِمَاعِ الرَّجُلِ بِالْمَرْأَةِ عَلَى غَيْرِ الْوَجْهِ الْمَذْكُورِ فِيهِ شرعا، وَهُوَ الزِّنَا الْمُعَبَّرُ عَنهُ بالفاحشة.
«Âlimler, bu iki ayetin Nûr sûresindeki celde (sopayla vurma) ayetiyle mensuh olduğu hususunda icmâ etmişlerdir.» [İbn Atıyye'nin sözü bitti]. İbnü'l-Fers neshin tertibi hususunda uzatmayacağımız sekiz görüş nakletmiştir. Dolayısıyla buradaki vâv, kadınların hükümlerine geri dönme münasebetiyle bir teşrî hükmünü diğer bir teşrîin akabinde atfetmektedir; çünkü Allah nikâha dair hükümlerden { وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً } buyruğuna kadar olanları zikredince ve nikâh da ancak erkek ile kadının dayanağı ünsiyet ve kadında sükûnet bulmak olan bir muaşeret üzere bir araya gelmesinden ibaret olunca, erkeğin kadınla şeriatta zikredilen bu şeklin dışında bir araya gelmesinin -ki o fuhuş (fahişe) ile ifade edilen zinadır- hükümlerinin zikrine atıfta bulunmak pek uygun düşmüştür.
فالزنا هُوَ أَنْ يَقَعَ شَيْءٌ مِنْ تِلْكَ الْمُعَاشَرَةِ عَلَى غَيْرِ الْحَالِ الْمَعْرُوفِ الْمَأْذُونِ فِيهِ، فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانَ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْأُمَمِ وَالْقَبَائِلِ فِي خَرْقِ الْقَوَانِينِ الْمَجْعُولَةِ لِإِبَاحَةِ اخْتِصَاصِ الرَّجُلِ بِالْمَرْأَةِ.
Zina, bu muaşeretten bir şeyin bilinen ve izin verilen durumun dışında meydana gelmesidir. Şüphesiz bu durum, erkeğin kadınla özel birlikteliğinin mubah kılınması için konulmuş kanunların çiğnenmesi hususunda milletlerin ve kabilelerin durumlarına göre farklılık göstermekteydi.
ففِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ طَرِيقُ الِاخْتِصَاصِ بِالْمَرْأَةِ السَّبْيَ أَوِ الْغَارَةَ أَوِ التَّعْوِيضَ أَوْ رَغْبَةً الرجل فِي مُصَاهَرَةِ قَوْمٍ وَرَغْبَتَهُمْ فِيهِ أَوْ إِذْنَ الرَّجُلِ امْرَأَتَهُ بِأَنْ تَسْتَبْضِعَ مِنْ رَجُلٍ وَلَدًا كَمَا تَقَدَّمَ.
Cahiliye döneminde bir kadınla özel birliktelik kurmanın yolu; esir alma, baskın (yağma), bedel ödeme, erkeğin bir kavimle hısım olma arzusu ve onların da onu istemesi yahut daha önce geçtiği üzere bir adamın hanımına bir erkekten çocuk edinmek üzere istıbdâ' (döl alma) izni vermesi şeklinde olurdu.
وَفِي الْإِسْلَامِ بَطَلَتِ الْغَارَةُ وَبَطَلَ الِاسْتِبْضَاعُ، وَلذَلِك تَجِد الزِّنَا لَا يَقَعُ إِلَّا
İslam'da ise baskın yapma batıl kılınmış, istıbdâ' da batıl kılınmıştır. Bu sebepledir ki zinanın ancak
خِفْيَةً لِأَنَّهُ مُخَالَفَةٌ لِقَوَانِينِ النَّاسِ فِي نِظَامِهِمْ وأخلاقهم. وسمّي الزِّنَا الْفَاحِشَةَ لِأَنَّهُ تَجَاوُزُ الْحَدِّ فِي الْفَسَادِ وَأَصْلُ الْفُحْشِ الْأَمْرُ الشَّدِيدُ الْكَرَاهِيَةِ وَالذَّمِّ، مِنْ فِعْلٍ أَوْ قَوْلٍ، أَوْ حَالٍ وَلَمْ أَقِفْ عَلَى وُقُوعِ الْعَمَلِ بِهَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ قَبْلَ نَسْخِهِمَا.
gizlice işlendiğini görürsün; çünkü o, insanların nizamlarındaki ve ahlaklarındaki kanunlarına aykırıdır. Zinaya fuhuş (el-fâhişe / الْفَاحِشَة) denilmiştir; çünkü o, fesatta haddi aşmaktır. Fuhşun aslı ise fiil, söz yahut hâl bakımından son derece çirkin ve kınanan şeydir. Bu iki ayetle mensuh kılınmalarından önce amel edildiğine dair bir bilgiye rastlamadım.
وَمَعْنَى: يَأْتِينَ يَفْعَلْنَ، وأصل الْإِتْيَان الْمَجِيءُ إِلَى شَيْءٍ فَاسْتُعِيرَ هُنَا الْإِتْيَانُ لِفِعْلِ شَيْءٍ لِأَنَّ فَاعِلَ شَيْءٍ عَنْ قَصْدٍ يُشْبِهُ السَّائِرَ إِلَى مَكَانٍ حَتَّى يَصِلَهُ، يُقَالُ: أَتَى الصَّلَاةَ، أَيْ صَلَّاهَا، وَقَالَ الْأَعْشَى:
{ يَأْتِينَ } fiilinin manası «yaparlar, işlerler» demektir. İtyân (إِتْيَان) kelimesinin aslı bir şeye gelmektir; burada ise bir şeyi yapmak için istiare edilmiştir. Zira bir şeyi kasten yapan kimse, bir mekâna varıncaya kadar oraya doğru yürüyen kimseye benzer. «Namazı geldi» (أَتَى الصَّلَاةَ) denir, yani namazı kıldı demektir. A'şâ şöyle demiştir:
لِيَعْلَمَ كُلُّ الْوَرَى أَنَّنِي ... أَتَيْتُ الْمُرُوءَةَ مِنْ بَابِهَا
Bütün mahlukat bilsin ki ben ... Mürüvvete kapısından geldim [onu hakkıyla yerine getirdim].
وَرُبَّمَا قَالُوا: أَتَى بِفَاحِشَةٍ وَبِمَكْرُوهٍ كَأَنَّهُ جَاءَ مُصَاحِبًا لَهُ.
Bazen de «bir fahişe (kötülük) ile geldi» (أَتَى بِفَاحِشَةٍ) yahut «hoşlanılmayan bir şeyle geldi» (وَبِمَكْرُوهٍ) derler; sanki onunla birlikte gelmiş gibi.
وَقَوْلُهُ: مِنْ نِسائِكُمْ بَيَانٌ لِلْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ. وَالنِّسَاءُ اسْمُ جَمْعِ امْرَأَةٍ، وَهِيَ الْأُنْثَى مِنَ الْإِنْسَانِ، وَتُطْلَقُ الْمَرْأَةُ عَلَى الزَّوْجَةِ فَلِذَلِكَ يُطْلَقُ النِّسَاءُ عَلَى الْإِنَاثِ مُطْلَقًا، وَعَلَى الزَّوْجَاتِ خَاصَّةً وَيُعْرَفُ الْمُرَادُ بِالْقَرِينَةِ، قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ [الحجرات: ١١] ثُمَّ قَالَ- وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ [الحجرات: ١١] فَقَابَلَ بِالنِّسَاءِ الْقَوْمَ. وَالْمُرَادُ الْإِنَاثُ كُلُّهُنَّ، وَقَالَ تَعَالَى: فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ [النِّسَاء: ١١] الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ آنِفًا وَالْمُرَادُ هَنَا مُطْلَقُ النِّسَاءِ فَيَشْمَلُ الْعَذَارَى الْعَزَبَاتِ.
{ مِنْ نِسائِكُمْ } buyruğu, ism-i mevsûlün ve sılasının beyanıdır. Nisâ (النِّسَاء), insan türünün dişisi olan *imrae* (امْرَأَة) kelimesinin ism-i cem'idir (topluluk ismidir). *İmrae* kelimesi zevce (eş) için de kullanılır; bundan dolayı *nisâ* lafzı mutlak olarak kadınlar için kullanıldığı gibi, özel olarak eşler için de kullanılır ve murat edilen anlam karine ile bilinir. Nitekim Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ } [el-Hucurât: 11] “Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin” buyurmuş, ardından: { وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ } [el-Hucurât: 11] “Kadınlar da kadınlarla [alay etmesin]” buyurarak kadınları kavim (erkekler) karşısında zikretmiştir; burada murat edilen bütün kadınlardır. Allah Teâlâ az önce geçen ayette: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ } [en-Nisâ: 11] buyurmuştur. Burada ise murat mutlak olarak kadınlardır; dolayısıyla bakire ve bekâr kadınları da kapsar.
وَضَمِيرُ جَمْعِ الْمُخَاطَبِينَ فِي قَوْلِهِ: مِنْ نِسائِكُمْ وَالضَّمَائِرُ الْمُوَالِيَةُ لَهُ، عَائِدَةٌ إِلَى الْمُسْلِمِينَ عَلَى الْإِجْمَالِ، وَيَتَعَيَّنُ لِلْقِيَامِ بِمَا خُوطِبُوا بِهِ مَنْ لَهُمْ أَهْلِيَّةُ الْقِيَامِ بِذَلِكَ. فَضَمِيرُ نِسائِكُمْ عَامٌّ مُرَادٌ بِهِ نِسَاءُ الْمُسْلِمِينَ، وَضَمِيرُ فَاسْتَشْهِدُوا مَخْصُوصٌ بِمَنْ يُهِمُّهُ الْأَمْرُ مِنَ الْأَزْوَاجِ، وَضَمِيرُ فَأَمْسِكُوهُنَّ مَخْصُوصٌ بِوُلَاةِ الْأُمُورِ، لِأَنَّ الْإِمْسَاكَ الْمَذْكُورَ سِجْنٌ وَهُوَ حُكْمٌ لَا يَتَوَلَّاهُ إِلَّا الْقُضَاةُ، وَهُمُ الَّذِينَ يَنْظُرُونَ فِي قَبُولِ الشَّهَادَةِ فَهَذِهِ عُمُومُهَا مُرَادٌ بِهِ الْخُصُوصُ.
{ مِنْ نِسائِكُمْ } buyruğundaki muhatap çoğul zamiri ile onu takip eden zamirler icmâlî olarak Müslümanlara râcidir; kendilerine hitap edilen şeyi yerine getirmek ise bunu yapmaya ehliyeti olanlara taayyün eder. Dolayısıyla { نِسائِكُمْ } zamiri âm olup bununla Müslümanların kadınları kastedilmiştir; { فَاسْتَشْهِدُوا } zamiri kocalardan meseleyle ilgilenen kimselere mahsustur; { فَأَمْسِكُوهُنَّ } zamiri ise yöneticilere (vülâtü'l-umûr) mahsustur. Çünkü zikredilen tutma (imsâk) bir hapistir ve bu, ancak hâkimlerin yerine getirebileceği bir hükümdür; nitekim şahitliğin kabulünü inceleyenler de onlardır. Dolayısıyla bunların umûmundan husûs murat edilmiştir.
وَهَذِه الْآيَة هِيَ الْأَصْلُ فِي اشْتِرَاطِ أَرْبَعَةٍ فِي الشَّهَادَةِ عَلَى الزِّنَى، وَقَدْ تَقَرَّرَ ذَلِكَ بِآيَةِ سُورَةِ النُّورِ.
Bu ayet, zina isnadı şahitliğinde dört şahidin şart koşulmasının aslıdır; nitekim bu husus Nûr sûresindeki ayet ile de sabit olmuştur.
وَيُعْتَبَرُ فِي الشَّهَادَةِ الْمُوجِبَةِ لِلْإِمْسَاكِ فِي الْبُيُوتِ مَا يُعْتَبَرُ فِي شَهَادَةِ الزِّنَى لِإِقَامَةِ الْحَدِّ سَوَاءٌ.
Evlerde tutulmayı (hapsi) gerektiren şahitlikte, had cezasının uygulanması için zinanın şahitliğinde aranan şartların aynısı aranır.
وَالْمُرَادُ بِالْبُيُوتِ الْبُيُوتُ الَّتِي يُعَيِّنُهَا وُلَاةُ الْأُمُورِ لِذَلِكَ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ إِمْسَاكَهُنَّ فِي بُيُوتِهِنَّ بَلْ يَخْرُجْنَ مِنْ بُيُوتِهِنَّ إِلَى بُيُوتٍ أُخْرَى إلّا إِذا حوّلت بَيْتُ الْمَسْجُونَةِ إِلَى الْوَضْعِ تَحْتَ نَظَرِ الْقَاضِي وَحِرَاسَتِهِ، وَقَدْ دَلَّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آيَةِ سُورَةِ الطَّلَاقِ عِنْدَ ذِكْرِ الْعِدَّةِ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ [الطَّلَاق:
Evlerden murat, yöneticilerin bu iş için tahsis ettiği evlerdir. Yoksa murat onların kendi evlerinde tutulması değildir; bilakis mahpus kadının evi hâkimin gözetimi ve muhafazası altına alınmadıkça kendi evlerinden başka evlere çıkarılırlar. Nitekim Allah Teâlâ'nın Talâk sûresindeki ayette iddeti zikrederken buyurduğu: { لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } [et-Talâk: “Onları evlerinden çıkarmayın, kendileri de çıkmasınlar; meğerki apaçık bir hayasızlık (fuhuş) yapmış olsunlar” sözü de bu manaya delalet etmiştir.
١] .
1] .
وَمَعْنَى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ يَتَقَاضَاهُنَّ. يُقَالُ: تَوَفَّى فُلَانٌ حَقَّهُ مِنْ فُلَانٍ وَاسْتَوْفَاهُ حَقَّهُ. وَالْعَرَبُ تَتَخَيَّلُ الْعُمْرَ مُجَزَّءًا. فَالْأَيَّامُ وَالزَّمَانُ وَالْمَوْتُ يَسْتَخْلِصُهُ مِنْ صَاحِبِهِ مُنَجَّمًا إِلَى أَنْ تَتَوَفَّاهُ. قَالَ طَرَفَةُ:
{ يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ } ifadesinin manası, [ecelin] onları alıp tüketmesidir. Nitekim: "فُلَانٌ تَوَفَّى حَقَّهُ مِنْ فُلَانٍ" (Falan kişi hakkını falandan tastamam tahsil etti) ve "اسْتَوْفَاهُ حَقَّهُ" denilir. Araplar ömrü parçalara bölünmüş gibi tasavvur ederler; günler, zaman ve ölüm onu sahibinden peyderpey alır ve nihayet onu tamamen tüketir. Tarafe şöyle demiştir:
أَرَى الْعُمْرَ كَنْزًا نَاقِصًا كُلَّ لَيْلَةٍ ... وَمَا تَنْقُصُ الْأَيَّامُ وَالدَّهْرُ يَنْفَدُ
Ömrü her gece eksilen bir hazine gibi görüyorum / Günlerin eksilttiği ve zamanın tükettiği şey nihayet biter.
وَقَالَ أَبُو حَيَّةَ النُّمَيْرِيُّ:
Ebû Hayye en-Nümeyrî de şöyle demiştir:
إِذَا مَا تَقَاضَى الْمَرْءَ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ ... تَقَاضَاهُ شَيْءٌ لَا يَمَلُّ التَّقَاضِيَا
Kişiden bir gün ve bir gece alacağını istediğinde / Ondan alacağını istemekten asla usanmayan bir şey payını almaktadır.
وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ تُوُفِّيَ فُلَانٌ بِالْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ أَيْ تَوَفَّى عُمُرَهُ فَجَعَلَ اللَّهُ الْمَوْتَ هُوَ الْمُتَقَاضِيَ لِأَعْمَارِ النَّاسِ عَلَى اسْتِعْمَالِهِمْ فِي التَّعْبِيرِ، وَإِنْ كَانَ الْمَوْتُ هُوَ أَثَرُ آخِرِ أَنْفَاسِ الْمَرْءِ، فَالتَّوَفِّي فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَارِدٌ عَلَى أَصْلِ مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ فِي اللُّغَةِ.
Bu sebeple meçhul sîga ile "falan kişi vefat etti (تُوُفِّيَ فُلَانٌ)" yani ömrü tastamam tüketildi derler. Allah Teâlâ da onların dildeki kullanımına uygun olarak ölümü insanların ömürlerini tahsil edip alan kılmıştır; her ne kadar ölüm kişinin son nefesinin bir eseri olsa da. Dolayısıyla bu ayetteki teveffî kelimesi dildeki asıl hakiki manası üzere vârid olmuştur.
وَمعنى أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا أَيْ حُكْمًا آخَرَ. فَالسَّبِيلُ مُسْتَعَارٌ لِلْأَمْرِ الْبَيِّنِ بِمَعْنَى الْعِقَابِ الْمُنَاسِبِ تَشْبِيهًا لَهُ بِالطَّرِيقِ الْجَادَّةِ. وَفِي هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ إِمْسَاكَهُنَّ فِي الْبُيُوتِ زَجْرٌ مُوَقَّتٌ سَيَعْقُبُهُ حُكْمٌ شَافٍ لِمَا يَجِدُهُ النَّاسُ فِي نُفُوسِهِمْ مِنَ السُّخْطِ عَلَيْهِنَّ مِمَّا فَعَلْنَ.
{ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا } “yahut Allah onlara bir yol açıncaya kadar” buyruğunun manası ise başka bir hüküm koymasıdır. Sebil (yol) kelimesi, ana caddeye benzetilerek uygun ceza anlamında açık bir iş için istiare edilmiştir. Bunda, onların evlerde tutulmasının geçici bir caydırma olduğuna ve yaptıklarından ötürü insanların içlerinde duyduğu öfkeyi dindirecek kesin bir hükmün bunun ardından geleceğine bir işaret vardır.
وَيَشْمَلُ قَوْلُهُ: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ جَمِيع النِّسَاء اللائي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ مُحْصَنَاتٍ وَغَيْرِهِنَّ.
{ وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ } buyruğu, evli olsun veya olmasın fuhuş yapan bütün kadınları kapsar.
وأمّا قَوْله وَالَّذانِ يَأْتِيانِها فَهُوَ مُقْتَضٍ نَوْعَيْنِ مِنَ الذُّكُورِ فَإِنَّهُ تَثْنِيَةُ الَّذِي وَهُوَ اسْمٌ مَوْصُولٌ لِلْمُذَكَّرِ، وَقَدْ قُوبِلَ بِهِ اسْمُ مَوْصُولِ النِّسَاءِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ وَلَا شَكَّ أَنَّ المُرَاد ب الَّذانِ صِنْفَانِ مِنَ الرِّجَالِ: وَهُمَا صِنْفُ
{ وَالَّذانِ يَأْتِيانِها } buyruğuna gelince; bu ifade iki tür erkeği iktiza eder. Zira bu, eril için ismi mevsul olan { الَّذِي } lafzının tesniyesidir (ikilidir). Bununla, { وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ } buyruğundaki kadınlar için olan ismi mevsulün karşılığı getirilmiştir. Şüphe yok ki { الَّذَانِ } ile kastedilen iki sınıf erkektir: Bunlar
الْمُحْصَنِينَ، وَصِنْفُ غَيْرِ الْمُحْصَنِينَ مِنْهُمْ، وَبِذَلِكَ فَسَّرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ مُجَاهِدٍ، وَهُوَ الْوَجْهُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، وَبِهِ يَتَقَوَّمُ مَعْنًى بَيِّنٌ غَيْرُ مُتَدَاخِلٍ وَلَا مُكَرَّرٍ. وَوَجْهُ الْإِشْعَارِ بِصِنْفَيِ الزُّنَاةِ مِنَ الرِّجَالِ التَّحَرُّزُ مِنِ الْتِمَاسِ الْعُذْرِ فِيهِ لِغَيْرِ الْمُحْصَنِينَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُطْلِقَ عَلَى صِنْفَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ أَيِ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّغْلِيبِ الَّذِي يَكْثُرُ فِي مِثْلِهِ، وَهُوَ تَفْسِيرُ السُّدِّيِّ وَقَتَادَةَ، فَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ تَكُونُ الْآيَةُ قَدْ جَعَلَتْ لِلنِّسَاءِ عُقُوبَةً وَاحِدَةً عَلَى الزِّنَى وَهِيَ عُقُوبَةُ الْحَبْسِ فِي الْبُيُوتِ، وَلِلرِّجَالِ عُقُوبَةً عَلَى الزِّنَى، هِيَ الْأَذَى سَوَاءٌ كَانُوا مُحْصَنِينَ بِزَوْجَاتٍ أَمْ غَيْرَ مُحْصَنِينَ، وَهُمُ الْأَعْزَبُونَ. وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي تَكُونُ قَدْ جَعَلَتْ لِلنِّسَاءِ عُقُوبَتَيْنِ: عُقُوبَةٌ خَاصَّةٌ بِهِنَّ وَهِيَ الْحَبْسُ، وَعُقُوبَةٌ لَهُنَّ كَعُقُوبَةِ الرِّجَالِ وَهِيَ الْأَذَى، فَيَكُونُ الْحَبْسُ لَهُنَّ مَعَ عُقُوبَةِ الْأَذَى. وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ يُسْتَفَادُ اسْتِوَاءُ الْمُحْصَنِ وَغَيْرِ الْمُحْصَنِ مِنَ الصِّنْفَيْنِ فِي كِلْتَا الْعُقُوبَتَيْنِ، فَأَمَّا الرِّجَالُ فَبِدَلَالَةِ تَثْنِيَةِ اسْمِ الْمَوْصُولِ الْمُرَادِ بِهَا صِنْفَانِ اثْنَانِ، وَأَمَّا النِّسَاءُ فَبِدَلَالَةِ عُمُومِ صِيغَةِ نِسائِكُمْ.
muhsan (evli) olanlar sınıfı ile muhsan olmayan bekârlar sınıfıdır. İbn Abbâs da Mücâhid rivayetinde bunu böyle tefsir etmiştir; ayetin tefsirinde doğru olan vecih de budur. Böylece karmaşık ve tekrarsız, açık bir mana ortaya çıkar. Erkeklerden iki sınıf zâniye işaret edilmesinin hikmeti, muhsan olmayanlar için bu fiilde bir mazeret aranmasının önüne geçmektir. Bu ifadenin, benzerlerinde çokça görülen tağlîb yoluyla iki farklı sınıfa, yani erkek ve kadınlara ıtlak edilmiş olması da caizdir ki es-Süddî ve Katâde'nin tefsiri de bu yöndedir. Birinci veche göre ayet, kadınlar için zinaya karşılık tek bir ceza yani evlerde hapsedilme cezasını, erkekler için ise -ister evli ister bekâr olsunlar- eza görme cezasını tayin etmiş olur. İkinci veche göre ise kadınlar için iki ceza tayin etmiş olur: Biri onlara mahsus olan hapis cezası, diğeri ise erkeklerin cezası gibi olan eza cezasıdır; böylece onlar için hapis cezası eza cezasıyla birlikte olur. Her iki veche göre de her iki sınıftan muhsan olan ile olmayan kimselerin her iki cezada eşit olduğu anlaşılır. Erkeklerdeki eşitlik, iki sınıfın kastedildiği tesniye ismi mevsulün delaletiyle; kadınlardaki eşitlik ise { نِسائِكُمْ } sîgasının umumunun delaletiyle sabittir.
وَضَمِيرُ النَّصْبِ فِي قَوْلِهِ: يَأْتِيانِها عَائِدٌ إِلَى الْفَاحِشَةِ الْمَذْكُورَة وَهِي الزِّنَا. وَلَا الْتِفَاتَ لِكَلَامِ مَنْ تَوَهَّمَ غَيْرَ ذَلِكَ. وَالْإِيذَاءُ: الْإِيلَامُ غَيْرُ الشَّدِيدِ بِالْفِعْلِ كَالضَّرْبِ غَيْرِ الْمُبَرِّحِ، وَالْإِيلَامُ بِالْقَوْلِ مِنْ شَتْمٍ وَتَوْبِيخٍ، فَهُوَ أَعَمُّ مِنَ الْجَلْدِ، وَالْآيَةُ أَجْمَلَتْهُ، فَهُوَ مَوْكُولٌ إِلَى اجْتِهَادِ الْحَاكِمِ.
{ يَأْتِيانِها } buyruğundaki nasb zamiri, zikredilen fahşâya yani zinaya râcidir. Bunun aksini zanneden kimsenin sözüne itibar edilmez. İyzâ (eza verme) ise, iz bırakmayan hafif darp gibi fiille yapılan şiddetli olmayan acı verme ile sövme ve kınama gibi sözle acı vermektir. Dolayısıyla bu, celde (kırbaç) cezasından daha geneldir. Ayet bunu mücmel bırakmıştır; dolayısıyla bu, hâkimin içtihadına bırakılmıştır.
وَقد اخْتلف أئمّة الْإِسْلَامِ فِي كَيْفيَّة انتزاع هذَيْن الْعُقُوبَتَيْنِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ: فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ: اللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ يَعُمُّ النِّسَاءَ خَاصَّةً فَشَمَلَ كُلَّ امْرَأَةٍ فِي سَائِرِ الْأَحْوَال بكرا كَانَت أَمْ ثيّبا، وَقَوله: وَالَّذانِ تَثْنِيَةٌ أُرِيدَ بِهَا نَوْعَانِ مِنَ الرِّجَالِ وَهُمُ الْمُحْصَنُ وَالْبِكْرُ، فَيَقْتَضِي أَنَّ حُكْمَ الْحَبْسِ فِي الْبُيُوتِ يَخْتَصُّ بِالزَّوَانِي كُلِّهِنَّ، وَحُكْمَ الْأَذَى يَخْتَصُّ بِالزُّنَاةِ كُلِّهِمْ، فَاسْتُفِيدَ التَّعْمِيمُ فِي الْحَالَتَيْنِ إِلَّا أَنَّ اسْتِفَادَتَهُ فِي الْأُولَى مِنْ صِيغَةِ الْعُمُومِ، وَفِي الثَّانِيَةِ مِنِ انْحِصَارِ النَّوْعَيْنِ، وَقَدْ كَانَ يُغْنِي أَنْ يُقَالَ: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ، وَالَّذِينَ يَأْتُونَ، إِلَّا أَنَّهُ سُلِكَ هَذَا الْأُسْلُوبُ لِيَحْصُلَ الْعُمُومُ بِطَرِيقَيْنِ مَعَ التَّنْصِيصِ عَلَى شُمُولِ النَّوْعَيْنِ.
İslam âlimleri bu iki cezanın bu ayetten nasıl çıkarılacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demiştir: { اللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ } ifadesi sadece kadınlara şamildir; dolayısıyla bakire olsun dul olsun her durumdaki kadını kapsar. { وَالَّذانِ } buyruğu ise kendisiyle erkeklerden iki türün, yani muhsan ile bekârın kastedildiği bir tesniyedir. Buna göre evlerde hapis hükmü bütün zâniye kadınlara, eza etme hükmü ise bütün zâni erkeklere mahsus olur. Dolayısıyla her iki durumda da genelleme elde edilmiştir; ancak birincisinde bu genelleme umum sîgasından, ikincisinde ise iki türün hasrından elde edilmiştir. Aslında: { وَاللَّاتِي يَأْتِينَ، وَالَّذِينَ يَأْتُونَ } denilmesi de yeterli olabilirdi; fakat iki türe de şamil olduğu açıkça belirtilerek umumun iki yolla hasıl olması için bu üslup tercih edilmiştir.
وَجُعِلَ لَفْظُ (اللَّاتِي) لِلْعُمُومِ لِيُسْتَفَادَ الْعُمُومُ مِنْ صِيغَةِ الْجَمْعِ فَقَطْ.
{ اللَّاتِي } lafzı, genellik sadece çoğul sîgasından anlaşılsın diye umum için getirilmiştir.
وَجُعِلَ لَفْظُ (واللَّذَانِ) لِلنَّوْعَيْنِ لِأَنَّ مُفْرَدَهُ وَهُوَ الَّذِي صَالِحٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَى النَّوْعِ، إِذِ النَّوْعُ يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْمُذَكَّرِ مِثْلِ الشَّخْصِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَحَصَلَ مَعَ ذَلِكَ كُلِّهِ تَفَنُّنٌ بَدِيعٌ فِي الْعِبَارَةِ فَكَانَتْ بِمَجْمُوعِ ذَلِكَ هَاتِهِ الْآيَةُ غَايَةً فِي الْإِعْجَازِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَالْمُرَادُ مِنَ النِّسَاءِ مَعْنَى مَا قَابَلَ الرِّجَالَ وَهَذَا هُوَ الَّذِي يَجْدُرُ حَمْلُ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَيْهِ.
{ وَاللَّذَانِ } lafzı ise iki tür için getirilmiştir; çünkü onun tekili olan { الَّذِي }, türe delalet etmeye elverişlidir. Zira tür, şahıs ve benzeri kelimelerde olduğu gibi müzekker lafızla ifade edilir. Bütün bunlarla birlikte ifadede eşsiz bir edebi sanat meydana gelmiş, böylece bu ayet her yönüyle mucizeviliğin zirvesine ulaşmıştır. Bu veche göre kadınlardan murat erkeklerin mukabilidir ve ayetin manasının hamledilmesine layık olan da budur.
وَالْأَذَى أُرِيدَ بِهِ هُنَا غَيْرُ الْحَبْسِ لِأَنَّهُ سَبَقَ تَخْصِيصُهُ بِالنِّسَاءِ وَغَيْرُ الْجَلْدِ، لِأَنَّهُ لَمْ يُشْرَعْ بَعْدُ، فَقِيلَ: هُوَ الْكَلَامُ الْغَلِيظُ وَالشَّتْمُ وَالتَّعْيِيرُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ النَّيْلُ بِاللِّسَانِ وَالْيَدِ وَضَرْبُ النِّعَالِ، بِنَاءً عَلَى تَأْوِيلِهِ أَنَّ الْآيَةَ شُرِعَتْ عُقُوبَةً لِلزِّنَا قَبْلَ عُقُوبَةِ الْجَلْدِ.
Burada eza ile kastedilen hapisten başkasıdır; çünkü hapis daha önce kadınlara tahsis edilmiştir. Kırbaç cezasından da başkasıdır; çünkü o henüz meşru kılınmamıştır. Dolayısıyla bunun ağır söz, kınama ve ayıplama olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs ise ayetin celde cezasından önce zinanın cezası olarak teşri kılındığı teviline dayanarak bunun dil, el ve terlikle vurarak incitmek olduğunu söylemiştir.
وَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أنّ هَذَا حكم مَنْسُوخٌ بِالْجَلْدِ الْمَذْكُورِ فِي سُورَةِ النُّورِ، وَبِمَا ثَبَتَ فِي السُّنَّةِ مِنْ رَجْمِ الْمُحْصَنِينَ وَلَيْسَ تَحْدِيدُ هَذَا الْحُكْمِ بِغَايَةِ قَوْلِهِ: أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا بِصَارِفٍ مَعْنَى النَّسْخِ عَنْ هَذَا الْحُكْمِ كَمَا تَوَهَّمَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، لِأَنَّ الْغَايَةَ جُعِلَتْ مُبْهَمَةً، فَالْمُسْلِمُونَ يَتَرَقَّبُونَ وُرُودَ حُكْمٍ آخَرَ، بَعْدَ هَذَا، لَا غِنًى لَهُمْ عَنْ إِعْلَامِهِمْ بِهِ.
Âlimler bu hükmün, Nûr sûresinde zikredilen celde cezası ve sünnette muhsan olanlar için sabit olan recim ile neshedildiği hususunda icma etmişlerdir. Bu hükmün: { أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا } “yahut Allah onlara bir yol açıncaya kadar” gayesi ile sınırlandırılmış olması, İbnü'l-Arabî'nin zannettiği gibi nesih manasını bu hükümden uzaklaştırmaz. Çünkü gaye müphem bırakılmıştır; dolayısıyla Müslümanlar bundan sonra kendilerine bildirilmesine muhtaç oldukları başka bir hükmün gelişini beklemektedirler.
وَاعْلَمْ أَنَّ شَأْنَ النَّسْخِ فِي الْعُقُوبَاتِ عَلَى الْجَرَائِمِ الَّتِي لَمْ تَكُنْ فِيهَا عُقُوبَةٌ قَبْلَ الْإِسْلَامِ، أَنْ تُنْسَخَ بِأَثْقَلَ مِنْهَا، فَشُرِعَ الْحَبْسُ وَالْأَذَى لِلزُّنَاةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَشُرِعَ الْجَلْدُ بِآيَةِ سُورَةِ النُّورِ، وَالْجَلْدُ أَشَدُّ مِنَ الْحَبْسِ وَمِنَ الْأَذَى، وَقَدْ سُوِّيَ فِي الْجَلْدِ بَيْنَ الْمَرْأَةِ
Bilesin ki İslam'dan önce cezası bulunmayan suçların cezalarındaki neshin kuralı, daha ağırı ile neshedilmesidir. Nitekim bu sûrede zâniler için hapis ve eza meşru kılınmış, Nûr sûresindeki ayetle ise celde meşru kılınmıştır; celde ise hapisten de ezadan da daha şiddetlidir. Celde cezasında kadın ile erkek eşit tutulmuştur;
وَالرَّجُلِ، إِذِ التَّفْرِقَةُ بَيْنَهُمَا لَا وَجْهَ لِبَقَائِهَا، إِذْ كِلَاهُمَا قَدْ خَرَقَ حُكْمًا شَرْعِيًّا تَبَعًا لِشَهْوَةٍ نَفْسِيَّةٍ أَوْ طَاعَةً لِغَيْرِهِ.
zira aralarındaki ayrımın devam etmesi için bir gerekçe kalmamıştır; çünkü her ikisi de nefsi bir arzuya uyarak veya bir başkasına itaat ederek şer'î bir hükmü çiğnemiştir.
ثُمَّ إِنَّ الْجَلْدَ الْمُعَيَّنَ شُرِعَ بِآيَةِ سُورَةِ النُّورِ مُطْلَقًا أَوْ عَامًّا عَلَى الِاخْتِلَافِ فِي مَحْمَلِ التَّعْرِيفِ فِي قَوْلِهِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي [النُّور: ٢] فَإِنْ كَانَ قَدْ وَقَعَ الْعَمَلُ بِهِ كَذَلِكَ فِي الزُّنَاةِ وَالزَّوَانِي: مُحْصَنِينَ أَوْ أَبْكَارًا، فَقَدْ نَسَخَهُ الرَّجْمُ فِي خُصُوصِ الْمُحْصَنِينَ مِنْهُمْ، وَهُوَ ثَابِتٌ بِالْعَمَلِ الْمُتَوَاتِرِ، وَإِنْ كَانَ الْجَلْدُ لَمْ يُعْمَلْ بِهِ إِلَّا فِي الْبِكْرَيْنِ فَقَدْ قُيِّدَ أَوْ خُصِّصَ بِغَيْرِ الْمُحْصَنِينَ، إِذْ جُعِلَ حُكْمُهُمَا الرَّجْمَ. وَالْعُلَمَاءُ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّ حُكْمَ الْمُحْصَنِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ الرَّجْمُ. وَالْمُحَصَنُ هُوَ مَنْ تَزَوَّجَ بِعَقْدٍ شَرْعِيٍّ صَحِيحٍ وَوَقَعَ الْبِنَاءُ بَعْدَ ذَلِكَ الْعَقْدِ بِنَاءً صَحِيحًا. وَحُكْمُ الرَّجْمِ ثَبَتَ مِنْ قَبْلِ الْإِسْلَامِ فِي شَرِيعَةِ
Sonra, muayyen olan celde cezası Nûr sûresindeki ayetle, { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي } [en-Nûr: 2] buyruğundaki belirlilik takısının (el-takısı) anlamına dair ihtilafa göre mutlak veya âm olarak meşru kılınmıştır. Eğer bu hüküm, gerek muhsan gerek bekâr olsun kadın ve erkek bütün zâniler hakkında bu şekilde uygulanmışsa, muhsan olanlar hakkında mütevatir amelle sabit olan recim ile neshedilmiştir. Şayet celde cezası sadece bekârlar hakkında uygulanmışsa, o takdirde muhsan olmayanlara tahsis veya takyit edilmiş, zira muhsan olanların cezası recim kılınmıştır. Âlimler, erkek ve kadınlardan muhsan olanların cezasının recim olduğu hususunda müttefiktirler. Muhsan ise sahih bir şer'î nikâh akdi yapan ve bu akitten sonra sahih bir şekilde zifaf gerçekleşen kimsedir. Recim hükmü İslam'dan önce Tevrat şeriatında da
التَّوْرَاةِ لِلْمَرْأَةِ إِذَا زَنَتْ وَهِيَ ذَاتُ زَوْجٍ، فَقَدْ
evli kadın zina ettiğinde sabitti. Nitekim
أَخْرَجَ مَالِكٌ، فِي «الْمُوَطَّأِ» ، وَرِجَالُ الصَّحِيحِ كُلُّهُمْ، حَدِيثَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: أَنَّ الْيَهُودَ جَاءُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرُوا لَهُ أَنَّ رَجُلًا وَامْرَأَةً زَنَيَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ «مَا تَجِدُونَ فِي التَّوْرَاةِ فِي شَأْنِ الرَّجْمِ» فَقَالُوا «نَفْضَحُهُمْ وَيُجْلَدُونَ» فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ «كَذَبْتُمْ إِنَّ فِيهَا الرَّجْمَ» فَأَتَوْا بِالتَّوْرَاةِ فَنَشَرُوهَا، فَوَضَعَ أَحَدُهُمْ يَدَهُ عَلَى آيَةِ الرَّجْمِ، فَقَرَأَ مَا قَبْلَهَا وَمَا بَعْدَهَا، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ «ارْفَعْ يَدَكَ» فَرَفَعَ يَدَهُ فَإِذَا فِيهَا آيَةُ الرَّجْمِ. فَقَالُوا: «صَدَقَ يَا مُحَمَّدُ فِيهَا آيَةُ الرَّجْمِ» فَأَمَرَ بِهِمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَرُجِمَا
Mâlik *el-Muvatta'*da ve bütün Sahîh râvileri Abdullah b. Ömer'in şu hadisini rivayet etmişlerdir: Yahudiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bir erkek ve bir kadının zina ettiğini söylediler. Resûlullah: «Recim konusunda Tevrat'ta ne buluyorsunuz?» buyurdu. Onlar: «Onları teşhir ederiz ve celde vurulurlar» dediler. Bunun üzerine Abdullah b. Selâm: «Yalan söylediniz, onda recim vardır» dedi. Tevrat'ı getirip açtılar. İçlerinden biri elini recim ayetinin üzerine koyup öncesini ve sonrasını okudu. Abdullah b. Selâm ona: «Elini kaldır!» dedi. Elini kaldırınca orada recim ayetinin olduğu görüldü. Bunun üzerine: «Ey Muhammed, o doğru söyledi, onda recim ayeti vardır» dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar hakkında emir verdi ve ikisi de recmedildi.
وَقَدْ ذكر حكم الزِّنَا فِي سِفْرِ التَّثْنِيَةِ (٢٢) فَقَالَ «إِذَا وُجِدَ رَجُلٌ مُضْطَجِعًا مَعَ امْرَأَةٍ زَوْجَةِ بَعْلٍ يُقْتَلُ الِاثْنَانِ، وَإِذَا وَجَدَ رَجُلٌ فَتَاةً عَذْرَاءَ غَيْرَ مَخْطُوبَةٍ فَاضْطَجَعَ مَعَهَا فَوُجِدَا، يُعْطِي الرَّجُلُ الَّذِي اضْطَجَعَ مَعَهَا لِأَبِي الْفَتَاةِ خَمْسِينَ مِنَ الْفِضَّةِ وَتَكُونُ هِيَ لَهُ زَوْجَةً وَلَا يَقْدِرُ أَنْ يُطَلِّقَهَا كُلَّ أَيَّامِهِ» .
Zina hükmü Tesniye kitabında da (22) zikredilmiş ve şöyle denilmiştir: «Bir adam evli bir kadınla yatarken bulunursa ikisi de öldürülecektir. Bir adam nişanlı olmayan bakire bir kız bulup onunla yatar ve yakalanırlarsa, kızla yatan adam kızın babasına elli gümüş verecek ve o kız onun karısı olacaktır; ömrü boyunca da onu boşayamayacaktır.»
وَقَدْ ثَبَتَ الرَّجْمُ فِي الْإِسْلَامِ بِمَا
İslam'da da recim cezası,
رَوَاهُ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «خُذُوا عَنِّي خُذُوا عَنِّي. قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا، الْبِكْرُ بِالْبِكْرِ ضَرْبُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ، وَالثَّيِّبُ بِالثَّيِّبِ جَلْدُ مِائَةٍ وَالرَّجْمُ»
Ubâde b. es-Sâmit'in rivayet ettiği şu hadisle sabit olmuştur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Benden alınız, benden alınız! Allah onlar için bir yol açmıştır: Bekâr ile bekâr yüz celde ve bir yıl sürgün; dul (evli) ile dul yüz celde ve recimdir.»
. وَمُقْتَضَاهُ الْجَمْعُ بَيْنَ الرَّجْمِ وَالْجَلْدِ، وَلَا أَحْسَبُهُ إِلَّا تَوَهُّمًا مِنَ الرَّاوِي عَنْ عُبَادَةَ أَوِ اشْتَبَهَ عَلَيْهِ، وَأَحْسَبُ أَنَّهُ لِذَلِكَ لَمْ يَعْمَلْ بِهِ الْعُلَمَاءُ فَلَا يُجْمَعُ بَيْنَ الْجَلْدِ وَالرَّجْمِ. وَنَسَبَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ إِلَى أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ الْجَمْعَ بَيْنَ الرَّجْمِ وَالْجَلْدِ. وَهُوَ خِلَافُ الْمَعْرُوفِ مِنْ مَذْهَبِهِ. وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ الْجَلْدِ وَالرَّجْمِ. وَلَمْ يَصِحَّ. ثُمَّ ثَبَتَ مِنْ فِعْلِ النَّبِيءِ ﷺ فِي الْقَضَاءِ بِالرَّجْمِ ثَلَاثَةُ أَحَادِيثَ: أوّلها قضيّة مَا عز بْنِ مَالِكٍ الْأَسْلَمِيِّ،
Hadisin zahiri recim ile celdenin birlikte uygulanmasını gerektirir; ancak ben bunu Ubâde'den rivayet eden râvinin bir vehmi veya iltibası olarak görüyorum. Zannedersem âlimlerin bununla amel etmemesinin sebebi de budur; dolayısıyla celde ile recim bir arada uygulanmaz. İbnü'l-Arabî, celde ile recmin bir arada uygulanmasını Ahmed b. Hanbel'e nispet etmiştir ki bu onun mezhebinden bilinenin aksinedir. Ali b. Ebî Tâlib'in celde ile recmi birleştirdiği rivayet edilmişse de sahih değildir. Ardından, recim ile hükmetme hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilinden üç hadis sabit olmuştur: Birincisi Mâiz b. Mâlik el-Eslemî hadisesidir;
أَنَّهُ جَاءَ رَسُولَ الله ﷺ فاعترف بِالزِّنَا فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ بَعَثَ
o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip zinayı itiraf etti. [Resûlullah] ondan üç defa yüz çevirdi, sonra
إِلَى أَهْلِهِ فَقَالَ: بِهِ جُنُونٌ؟ قَالُوا: لَا، وأبكر هُوَ أَمْ ثَيِّبٌ؟ قَالُوا: بَلْ ثَيِّبٌ. فَأَمَرَ بِهِ فَرُجِمَ
ailesine haber gönderip: «Onda delilik var mı?» diye sordu. «Hayır» dediler. «Bekâr mıdır yoksa evli mi?» buyurdu. «Evlidir» dediler. Bunun üzerine onun hakkında emir verdi ve recmedildi.
. الثَّانِي: قَضِيَّةُ الْغَامِدِيَّةِ،
İkincisi: el-Gâmidiyye kadınının hadisesidir;
أَنَّهَا جَاءَتْ رَسُولَ الله ﷺ فَاعْترفت بِالزِّنَا وَهِيَ حُبْلَى فَأَمَرَهَا أَنْ تَذْهَبَ حَتَّى تَضَعَ، ثُمَّ حَتَّى تُرْضِعَهُ، فَلَمَّا أَتَمَّتْ رَضَاعَهُ جَاءَتْ فَأَمَرَ بِهَا فَرُجِمَتْ.
o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip hamile olduğu halde zinayı itiraf etti. [Resûlullah] ona doğuruncaya, sonra da çocuğunu emzirinceye kadar gitmesini emretti. Emzirmeyi tamamlayınca geldi; [Resûlullah] onun hakkında emir verdi ve recmedildi.
الثَّالِثُ:
Üçüncüsü:
حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَخَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ أَحَدُهُمَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ اقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ. وَقَالَ الْآخَرُ- وَهُوَ أَفْقَهُهُمَا-: أَجَلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ اقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ وَأْذَنْ لِي فِي أَنْ أَتَكَلَّمَ؟ قَالَ: تَكَلَّمْ. قَالَ: إِنَّ ابْنِي كَانَ عَسِيفًا عَلَى هَذَا فَزَنَى بِامْرَأَتِهِ فَأَخْبَرُونِي أَنَّ عَلَى ابْنِي الرَّجْمَ فَافْتَدَيْتُ مِنْهُ بِمِائَةِ شَاةٍ وَبِجَارِيَةٍ لِي، ثُمَّ إِنِّي سَأَلْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ فَأَخْبَرُونِي أَنَّمَا عَلَى ابْنِي جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ، وَأَخْبَرُونِي أَنَّمَا الرَّجْمُ عَلَى امْرَأَتِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَأَقْضِيَنَّ بَيْنَكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ، أَمَّا غَنَمُكَ وَجَارِيَتُكَ فَرَدٌّ عَلَيْكَ- وَجَلَدَ ابْنَهُ مِائَةً وَغَرَّبَهُ عَامًا- وَاغْدُ يَا أُنَيْسُ (هُوَ أُنَيْسُ بْنُ الضَّحَّاكِ وَيُقَالُ ابْنُ مَرْثَدٍ الْأَسْلَمِيُّ) عَلَى زَوْجَةِ هَذَا، فَإِنِ اعْتَرَفَتْ فَارْجُمْهَا، فَاعْتَرَفَتْ فَرَجَمَهَا
Ebû Hüreyre ve Hâlid el-Cühenî'nin rivayet ettiği hadistir: İki adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e davalaşmak üzere geldiler. İçlerinden biri: «Ey Allah'ın Resûlü, aramızda Allah'ın Kitabı ile hükmet» dedi. Diğeri -ki daha anlayışlı olanıydı-: «Evet ey Allah'ın Resûlü, aramızda Allah'ın Kitabı ile hükmet ve konuşmam için bana izin ver» dedi. [Resûlullah]: «Konuş» buyurdu. Adam şöyle dedi: «Benim oğlum bunun yanında ücretli işçi idi ve karısıyla zina etti. Bana oğlumun üzerine recim gerektiğini söylediler; ben de oğlum adına yüz koyun ve bir cariyemi fidye verdim. Sonra ilim ehline sordum, onlar bana oğluma ancak yüz celde ve bir yıl sürgün cezası düştüğünü, recmin ise bunun karısına gerektiğini bildirdiler.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olana yemin ederim ki, aranızda mutlaka Allah'ın Kitabı ile hükmedeceğim: Koyunların ve cariyen sana iade edilecektir.» -Oğluna yüz celde vurdurdu ve bir yıl sürgün etti.- «Ey Üneys (o Üneys b. ed-Dahhâk'tır, el-Eslemî olan İbn Mersed olduğu da söylenir), sabahleyin bu adamın karısına git; şayet itiraf ederse onu recmet.» Kadın itiraf etti ve onu recmetti.
. قَالَ مَالِكٌ وَالْعَسِيفُ الْأَجِيرُ. هَذِهِ الْأَحَادِيثُ مُرْسَلٌ مِنْهَا اثْنَانِ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، وَهِيَ مُسْنَدَةٌ فِي غَيْرِهِ، فَثَبَتَ بِهَا وَبِالْعَمَلِ حُكْمُ الرَّجْمِ لِلْمُحْصَنِينَ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هُوَ خَبَرٌ مُتَوَاتِرٌ نَسَخَ الْقُرْآنَ. يُرِيدُ أَنَّهُ مُتَوَاتِرٌ لَدَى الصَّحَابَةِ فَلِتَوَاتُرِهِ أَجْمَعُوا عَلَى الْعَمَلِ بِهِ. وَأَمَّا مَا بَلَغَ إِلَيْنَا وَإِلَى ابْنِ الْعَرَبِيِّ وَإِلَى مَنْ قَبْلَهُ فَهُوَ أَخْبَارُ آحَادٍ لَا تبلغ مبلغ متواتر، فَالْحَقُّ أَنَّ دَلِيلَ رَجْمِ الْمُحْصَنِينَ هُوَ مَا نُقِلَ إِلَيْنَا مِنْ إِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ وَسَنَتَعَرَّضُ إِلَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ النُّورِ، وَلِذَلِكَ قَالَ بِالرَّجْمِ الشَّافِعِيُّ مَعَ أَنَّهُ لَا يَقُولُ بِنَسْخِ الْقُرْآنِ بِالسُّنَّةِ.
Mâlik: "el-Asîf, ücretli işçidir" demiştir. Bu hadislerden ikisi *el-Muvatta'*da mürseldir; diğer kaynaklarda ise müsneddir. Muhsan olanlar için recim hükmü bu rivayetlerle ve amelle sabit olmuştur. İbnü'l-Arabî: "Bu, Kur'an'ı nesheden mütevatir bir haberdir" demiştir; yani sahabe nezdinde mütevatirdir ve bu tevatür sebebiyle onunla amel üzerinde icma etmişlerdir. Bize, İbnü'l-Arabî'ye ve ondan öncekilere ulaşan rivayetler ise tevatür derecesine varmayan âhâd haberlerdir. Doğrusu şu ki, muhsanların recmedilmesinin delili bize nakledilen sahabe icmaıdır; buna Nûr sûresinde değineceğiz. Sünnetin Kur'an'ı neshetmesini kabul etmemesine rağmen eş-Şâfiî'nin de recim hükmünü kabul etmesinin sebebi budur.
وَالْقَائِلُونَ بِأَنَّ حُكْمَ الرَّجْمِ نَاسِخٌ لِحُكْمِ الْحَبْسِ فِي الْبُيُوتِ قَائِلُونَ بِأَنَّ دَلِيلَ النَّسْخِ هُوَ حَدِيث قد: يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا وَفِيهِ (وَالْبِكْرُ بِالْبِكْرِ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ) فَتَضَمَّنَ الْجَلْدَ، وَنُسِبَ هَذَا الْقَوْلُ لِلشَّافِعِيِّ وَجَمَاعَةٍ، وَأَوْرَدَ الْجَصَّاصُ عَلَى الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ يَلْزَمُهُ أَنَّ الْقُرْآنَ نُسِخَ بِالسُّنَّةِ، وَأَنَّ السُّنَّةَ نُسِخَتْ بِالْقُرْآنِ، وَهُوَ لَا يَرَى الْأَمْرَيْنِ، وَأَجَابَ الْخَطَّابِيُّ بِأَنَّ آيَةَ النِّسَاءِ مُغَيَّاةٌ، فَالْحَدِيثُ بَيَّنَ الْغَايَةَ، وَأَنَّ آيَةَ النُّورِ نَزَلَتْ بَعْدَ ذَلِكَ، وَالْحَدِيثُ خَصَّصَهَا مِنْ قَبْلِ نُزُولِهَا. قُلْتُ: وَعَلَى هَذَا تَكُونُ آيَةُ النُّورِ نَزَلَتْ تَقْرِيرًا لِبَعْضِ الْحُكْمِ الَّذِي فِي حَدِيثِ الرَّجْمِ، عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ آيَةَ النِّسَاءِ مُغَيَّاةٌ، لَا يُجْدِي لِأَنَّ الْغَايَةَ الْمُبْهَمَةَ لَمَّا كَانَ بَيَانُهَا إِبْطَالًا لِحُكْمِ الْمُغَيَّى فَاعْتِبَارُهَا اعْتِبَارُ النَّسْخِ، وَهَلِ النَّسْخُ كُلُّهُ إِلَّا إِيذَانٌ بِوُصُولِ غَايَةِ الْحُكْمِ الْمُرَادَةِ لِلَّهِ غَيْرِ مَذْكُورَةٍ فِي اللَّفْظِ،
Recim hükmünün evlerde hapis hükmünü neshettiğini söyleyenler, neshin delilinin: "قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا" (Allah onlar için bir yol kılmıştır) hadisi olduğunu ve bu hadiste yer alan "(وَالْبِكْرُ بِالْبِكْرِ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ)" (Bekâr ile bekâr yüz celde ve bir yıl sürgündür) ifadesinin celdeyi tazammun ettiğini söylerler. Bu görüş eş-Şâfiî'ye ve bir gruba nispet edilmiştir. el-Cessâs, eş-Şâfiî'ye itiraz ederek bu durumda Kur'an'ın sünnetle, sünnetin de Kur'an'la neshedilmiş olmasının gerekeceğini, oysa onun her iki görüşü de kabul etmediğini belirtmiştir. el-Hattâbî ise şöyle cevap vermiştir: Nisâ sûresindeki ayet bir gayeye bağlanmıştır; hadis ise bu gayeyi açıklamıştır. Nûr ayeti bundan sonra inmiştir ve hadis inmeden önce onu tahsis etmiştir. Derim ki: Buna göre Nûr ayeti, recim hadisindeki hükmün bir kısmını takrir etmek üzere inmiş olur. Bununla birlikte Nisâ ayetinin bir gayeye bağlanmış olduğu sözü bir fayda sağlamaz; çünkü müphem gayenin beyanı, gayeye bağlanan hükmün iptali anlamına geldiğinden, onun itibara alınması neshin itibara alınması gibidir. Zaten nesih bütünüyle, lafızda zikredilmeyen fakat Allah'ın muradı olan hükmün gayesine ulaşıldığının bildirilmesinden başka nedir ki?
فَذِكْرُهَا فِي بَعْضِ الْأَحْكَامِ عَلَى إِبْهَامِهَا لَا يَكْسُو النُّزُولَ غَيْرَ شِعَارِ النَّسْخِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ شُرِعَ الْأَذَى ثُمَّ نُسِخَ بِالْحَبْسِ فِي
Dolayısıyla bazı hükümlerde bunun müphem olarak zikredilmesi, nüzule neshin dışında bir vasıf kazandırmaz. Bazıları ise eza cezasının meşru kılındığını, sonra tilavette daha sonra gelse bile evlerde hapis ile
الْبُيُوتِ وَإِنْ كَانَ فِي الْقِرَاءَةِ مُتَأَخِّرًا. وَهَذَا قَوْلٌ لَا يَنْبَغِي الِالْتِفَاتُ إِلَيْهِ فَلَا مُخَلِّصَ مِنْ هَذَا الْإِشْكَالِ إِلَّا بِأَنْ نَجْعَلَ إِجْمَاعَ الصَّحَابَةِ عَلَى تَرْكِ الْإِمْسَاكِ فِي الْبُيُوتِ، وَعَلَى تَعْوِيضِهِ بِالْحَدِّ فِي زمَان النبوءة فيؤول إِلَى نَسْخِ الْقُرْآنِ بِالسُّنَّةِ الْمُتَوَاتِرَةِ، وَيَنْدَفِعُ مَا أَوْرَدَهُ الْجَصَّاصُ عَلَى الشَّافِعِيِّ، فَإِنَّ مُخَالَفَةَ الْإِجْمَاعِ لِلنَّصِّ تَتَضَمَّنُ أَنَّ مُسْتَنَدَ الْإِجْمَاعِ نَاسِخٌ لِلنَّصِّ.
neshedildiğini söylemişlerdir ki bu iltifat edilmemesi gereken bir görüştür. Bu müşkülden kurtulmanın tek yolu, sahabenin evlerde tutma hükmünü terk etme ve bunu nübüvvet zamanında had cezasıyla ikame etme hususundaki icmaını esas almaktır; bu da Kur'an'ın mütevatir sünnetle neshedilmesine raci olur ve el-Cessâs'ın eş-Şâfiî'ye yönelttiği itiraz da bertaraf edilmiş olur. Zira icmaın nassa muhalefeti, icmaın dayanağının nassı nesh edici olduğunu tazammun eder.
وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ حُكْمُ الرَّجْمِ لِلْمُحْصَنِ شُرِعَ بَعْدَ الْجَلْدِ، لِأَنَّ الْأَحَادِيثَ الْمَرْوِيَّةَ فِيهِ تَضَمَّنَتِ التَّغْرِيبَ مَعَ الْجَلْدِ، وَلَا يُتَصَوَّرُ تَغْرِيبٌ بَعْدَ الرَّجْمِ، وَهُوَ زِيَادَةٌ لَا مَحَالَةَ لَمْ يَذْكُرْهَا الْقُرْآنُ، وَلِذَلِكَ أَنْكَرَ أَبُو حَنِيفَةَ التَّغْرِيبَ لِأَنَّهُ زِيَادَةٌ عَلَى النَّصِّ فَهُوَ نَسْخٌ عِنْدَهُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي الْأَحْكَامِ: أَجْمَعَ رَأْيُ خِيَارِ بَنِي إِسْمَاعِيلَ عَلَى أَنَّ مَنْ أَحْدَثَ حَدَثًا فِي الْحَرَمِ يُغَرَّبُ مِنْهُ، وَتَمَادَى ذَلِكَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَكَانَ كُلُّ مَنْ أَحْدَثَ حَدَثًا غُرِّبَ مِنْ بَلَدِهِ إِلَى أَنْ جَاءَ الْإِسْلَامُ فأقرّه فِي الزِّنَا خَاصَّةً. قُلْتُ: وَكَانَ فِي الْعَرَبِ الْخَلْعُ وَهُوَ أَنْ يُخْلَعَ الرَّجُلُ مِنْ قَبِيلَتِهِ، وَيَشْهَدُونَ بِذَلِكَ فِي الْمَوْسِمِ، فَإِنْ جَرَّ جَرِيرَةً لَا يُطَالَبُ بِهَا قَوْمُهُ، وَإِنِ اعْتُدِيَ عَلَيْهِ لَا يَطْلُبُ قَوْمُهُ دِيَةً وَلَا نَحْوَهَا، وَقَدْ قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Muhsanın recmedilmesi hükmünün celde cezasından sonra meşru kılındığı kesinlik kazanır; çünkü bu hususta rivayet edilen hadisler celde ile birlikte sürgünü de ihtiva etmektedir, oysa recimden sonra bir sürgün tasavvur edilemez. Bu da Kur'an'ın zikretmediği kesin bir fazlalıktır; bu sebeple Ebû Hanîfe sürgünü nassa ziyade olduğu ve nassa ziyade de ona göre nesih sayıldığı için reddetmiştir. İbnü'l-Arabî *el-Ahkâm*da şöyle demiştir: İsmâiloğullarının ileri gelenlerinin görüşü, Harem'de bir suç işleyen kimsenin oradan sürgün edilmesi yönünde ittifak etmişti. Bu uygulama Cahiliye döneminde devam etti; böylece her suç işleyen memleketinden sürgün edilirdi. Nihayet İslam geldi ve bunu özellikle zina hakkında ikrar etti. Derim ki: Araplarda 'hal‘' uygulaması da vardı ki bu, kişinin kabilesinden çıkarılması (bağlarının koparılması) ve hac mevsiminde buna şahitlik edilmesiydi; böylece bir suç işlerse kabilesinden hesap sorulmaz, kendisine saldırılırsa da kabilesi diyet veya benzeri bir talepte bulunmazdı. İmruülkays şöyle demiştir:
بِهِ الذِّيبُ يَعْوِي كَالْخَلِيعِ الْمُعَيَّلِ وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا تُغَرَّبُ لِأَنَّ تَغْرِيبَهَا ضَيْعَةٌ، وَأَنْكَرَ أَبُو حَنِيفَةَ التَّغْرِيبَ لِأَنَّهُ نَقْلُ ضُرٍّ مِنْ مَكَانٍ إِلَى آخَرَ وَعَوَّضَهُ بِالسَّجْنِ وَلَا يُعْرَفُ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ الْجَمْعُ بَيْنَ الرَّجْمِ وَالضَّرْبِ وَلَا يُظَنُّ بِشَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ ذَلِكَ
"Orada kurt, ailesinden koparılmış bir serseri gibi ulur." Kadının sürgün edilmeyeceği hususunda ittifak etmişlerdir; çünkü kadının sürgün edilmesi onun helakine yol açar. Ebû Hanîfe, zararı bir yerden başka bir yere nakletmek olduğu gerekçesiyle sürgünü reddetmiş ve onun yerine hapsi koymuştur. İlim ehli arasında recim ile darp cezasının birleştirilmesi bilinmemektedir ve İslam şeriatı hakkında da böyle bir şey düşünülemez.
وَرُوِيَ أَنَّ عَلِيًّا جَلَدَ شَرَاحَةَ الْهَمْدَانِيَّةَ وَرَجَمَهَا بَعْدَ الْجَلْدِ، وَقَالَ: جَلَدْتُهَا بِكِتَابِ اللَّهِ وَرَجَمْتُهَا بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ
Ali'nin Şürâha el-Hemdâniyye'ye celde vurduğu ve celdenin ardından onu recmettiği; "Ona Allah'ın Kitabı ile celde vurdum, Resûlullah'ın sünneti ile de recmettim" dediği rivayet edilmiştir.
. وَقُرِنَ بِالْفَاءِ خَبَرُ الْمَوْصُولَيْنِ مِنْ قَوْلِهِ: فَاسْتَشْهِدُوا وَقَوْلِهِ فَآذُوهُما لِأَنَّ الْمَوْصُولَ أُشْرِبَ مَعْنَى الشَّرْطِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ صِلَةَ الْمَوْصُولِ سَبَبٌ فِي الْحُكْمِ الدَّالِّ عَلَيْهِ خَبَرُهُ، فَصَارَ خَبَرُ الْمَوْصُولِ مِثْلَ جَوَابِ الشَّرْطِ وَيَظْهَرُ لِي أنّ ذَلِك عِنْد مَا يَكُونُ الْخَبَرُ جُمْلَةً، وَغَيْرَ صَالِحَةٍ لِمُبَاشَرَةِ أَدَوَاتِ الشَّرْطِ، بِحَيْثُ لَوْ كَانَتْ جَزَاءً لَلَزِمَ
{ فَاسْتَشْهِدُوا } ve { فَآذُوهُما } buyruklarındaki iki ismi mevsulün haberi, 'fâ' harfi ile bitiştirilmiştir; çünkü mevsul, sılasının haberinin delalet ettiği hükme bir sebep olduğuna dikkat çekmek üzere şart manası kazanmıştır. Böylece mevsulün haberi şartın cevabı gibi olmuştur. Bana öyle geliyor ki bu durum, haber bir cümle olup şart edatlarının doğrudan başına gelmeye elverişli olmadığında, şayet bir ceza (şartın cevabı) olsaydı
اقْتِرَانُهَا بِالْفَاءِ.
'fâ' harfi ile bitiştirilmesi zorunlu olacağı hallerde meydana gelir.
هَكَذَا وَجَدْنَا مِنِ اسْتِقْرَاءِ كَلَامِهِمْ، وَهَذَا الْأُسْلُوبُ إِنَّمَا يَقع فِي الصَّلَاة الَّتِي تومىء إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ، لِأَنَّهَا الَّتِي تُعْطِي رَائِحَةَ التَّسَبُّبِ فِي الْخَبَرِ الْوَارِدِ بَعْدَهَا. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ دُخُولَ الْفَاءِ عَلَامَةً عَلَى كَوْنِ الْفَاءِ نَائِبَةً عَنْ (أَمَّا) .
Arapların kelamını istikrâ ettiğimizde böyle bulduk. Bu üslup ancak haberin bina ediliş yönüne işaret eden sıla cümlelerinde vaki olur; çünkü kendisinden sonra gelen haberin sebebi olduğu kokusunu veren odur. 'Fâ' harfinin dâhil oluşunu, onun (أَمَّا) edatına nâib olduğuna bir alamet kılman da mümkündür.
وَمِنَ الْبَيِّنِ أَنَّ إِتْيَانَ النِّسَاءِ بِالْفَاحِشَةِ هُوَ الَّذِي سَبَّبَ إِمْسَاكَهُنَّ فِي الْبُيُوتِ، وَإِنْ كَانَ قَدْ بُنِيَ نَظْمُ الْكَلَامِ عَلَى جَعْلِ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ هُوَ الْخَبَرَ، لَكِنَّهُ خَبَرٌ صُورِيٌّ وَإِلَّا فَإِنَّ الْخَبَرَ هُوَ فَأَمْسِكُوهُنَّ لَكِنَّهُ جِيءَ بِهِ جَوَابًا لِشَرْطٍ هُوَ مُتَفَرِّعٌ عَلَى فَإِنْ شَهِدُوا فَفَاءُ
Açıktır ki kadınların evlerde hapsedilmesine sebep olan şey, fahşâyı (fuhşu) işlemeleridir. Sözün dizilişi { فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ } buyruğunun haber kılınması üzerine kurulmuş olsa da bu surî bir haberdir; hakikatte haber ise { فَأَمْسِكُوهُنَّ } buyruğudur. Ancak bu, { فَإِنْ شَهِدُوا } şartına terettüp eden bir şartın cevabı olarak getirilmiştir. Dolayısıyla
فَاسْتَشْهِدُوا هِيَ الْفَاءُ الْمُشْبِهَةُ لِفَاءِ الْجَوَابِ، وَفَاءُ فَإِنْ شَهِدُوا تَفْرِيعِيَّةٌ، وَفَاءُ فَأَمْسِكُوهُنَّ جَزَائِيَّةٌ، وَلَوْلَا قَصْدُ الِاهْتِمَامِ بِإِعْدَادِ الشَّهَادَةِ قَبْلَ الْحُكْمِ بِالْحَبْسِ فِي الْبُيُوتِ لَقِيلَ: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ إِنْ شَهِدَ عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَة مِنْكُم.
{ فَاسْتَشْهِدُوا } kelimesindeki 'fâ', cevap 'fâ'sına benzeyen 'fâ'dır; { فَإِنْ شَهِدُوا } kelimesindeki 'fâ' tefrî' (çıkarım) için, { فَأَمْسِكُوهُنَّ } kelimesindeki 'fâ' ise cezâiyedir (şartın cevabıdır). Eğer evlerde hapis hükmünden önce şahitliğin ikamesine önem verme kastı olmasaydı: { وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ إِنْ شَهِدَ عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَة مِنْكُم } denilirdi.
[١٧، ١٨]
[17, 18]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ١٧ إِلَى ١٨]
[en-Nisâ Sûresi (4): 17-18. Âyetler]
إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧) وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٨)
{ إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧) وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٨) } “Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapıp da sonra çok geçmeden tevbe edenlerinkidir. İşte Allah, bunların tevbelerini kabul eder. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. Yoksa kötülükleri yapıp yapıp da nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çatınca: «İşte ben şimdi tevbe ettim» diyenlerin tevbesi tevbe değildir. Kâfir olarak ölenlerin tevbesi de tevbe değildir. İşte onlar için pek acı bir azap hazırlamışızdır.”
اسْتِطْرَادٌ جَرَّ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما [النِّسَاء: ١٦] وَالتَّوْبَةُ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا مُسْتَوْفًى فِي قَوْلِهِ، فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩٠] : إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ.
{ فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما } [en-Nisâ: 16] buyruğunun sevk ettiği bir istidraddır (konu dışı açıklamadır). Tevbe konusundaki açıklama, Âl-i İmrân sûresinde [90] geçen: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } buyruğunda etraflıca geçmişti.
وإِنَّمَا لِلْحَصْرِ.
{ إِنَّمَا } hasr (kısıtlama) içindir.
وعَلَى هُنَا حَرْفٌ لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ بِمَعْنَى التَّعَهُّدِ وَالتَّحَقُّقِ كَقَوْلِكَ: عَلَيَّ لَكَ كَذَا فَهِيَ تُفِيدُ تَحَقُّقَ التَّعَهُّدِ. وَالْمَعْنَى: التَّوْبَةُ تَحِقُّ عَلَى اللَّهِ، وَهَذَا مَجَازٌ فِي تَأْكِيدِ
Buradaki { عَلَى } harfi, birine "عَلَيَّ لَكَ كَذَا" (Sana karşı üzerime şu borç olsun) demen gibi taahhüt ve tahakkuk bildiren mecazi istilâ içindir; dolayısıyla taahhüdün tahakkuk ettiğini ifade eder. Manası şudur: Tevbeyi kabul etmek Allah'a hak olmuştur. Bu ise
الْوَعْدِ بِقَبُولِهَا حَتَّى جُعِلَتْ كَالْحَقِّ عَلَى اللَّهِ، وَلَا شَيْءَ بِوَاجِبٍ عَلَى اللَّهِ إِلَّا وُجُوبُ وَعْدِهِ بِفَضْلِهِ.
tevbenin kabul edileceğine dair vaadin pekiştirilmesinde mecazdır; öyle ki adeta Allah üzerine bir hak gibi kılınmıştır. Oysa lütfuyla olan vaadinin vücûbiyeti müstesna, Allah Teâlâ üzerine hiçbir şey vacip değildir.
قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: إِخْبَارُهُ تَعَالَى عَنْ أَشْيَاءَ أَوْجَبَهَا عَلَى نَفْسِهِ يَقْتَضِي وُجُوبَ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ سَمْعًا وَلَيْسَ وُجُوبًا.
İbn Atıyye şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın kendi üzerine vacip kıldığı şeyleri haber vermesi, o şeylerin naklen (sem'an) vücûbunu gerektirir, [aklen] bir vücûbiyet değildir.
وَقَدْ تَسَلَّطَ الْحَصْرُ عَلَى الْخَبَرِ، وَهُوَ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ، وَذُكِرَ لَهُ قَيْدَانِ وَهُمَا بِجَهالَةٍ ومِنْ قَرِيبٍ. وَالْجَهَالَةُ تُطْلَقُ عَلَى سُوءِ الْمُعَامَلَةِ وَعَلَى الْإِقْدَامِ عَلَى الْعَمَلِ دُونَ رَوِيَّةٍ، وَهِيَ مَا قَابَلَ الْحِلْمَ، وَلِذَلِكَ تُطْلَقُ الْجَهَالَةُ عَلَى الظُّلْمِ. قَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:
Hasr (kısıtlama), haber üzerine yönelmiştir ki o da { لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ } ifadesidir. Bunun için de iki kayıt zikredilmiştir: { بِجَهالَةٍ } ve { مِنْ قَرِيبٍ }. Cehâlet; kötü muamelede bulunmaya ve düşüncesizce bir işe girişmeye denir ki hilmin (sağduyu ve yumuşak başlılığın) zıddıdır. Bundan dolayı cehâlet zulüm anlamına da gelir. Amr b. Külsûm şöyle demiştir:
أَلَا لَا يَجْهَلَنَّ أَحَدٌ عَلَيْنَا ... فَنَجْهَلَ فَوْقَ جَهْلِ الْجَاهِلِينَا
Sakın kimse bize karşı bir cahillik (hadsizlik) etmesin! ... Yoksa biz cahillerin cehaletinin de üstünde bir cahillik gösteririz!
وَقَالَ تَعَالَى، حِكَايَةً عَنْ يُوسُفَ «وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ» . وَالْمُرَادُ هُنَا ظُلْمُ النَّفْسِ، وَذُكِرَ هَذَا الْقَيْدُ هُنَا لِمُجَرَّدِ تَشْوِيهِ عَمَلِ السُّوءِ، فَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، إِذْ لَا يَكُونُ عَمَلُ السُّوءِ إِلَّا كَذَلِكَ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْجَهَالَةِ مَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْجَهْلِ، وَهُوَ انْتِفَاءُ الْعِلْمِ بِمَا فَعَلَهُ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُسَمَّى جَهَالَةً، وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ مَعَانِي لَفْظِ
Allah Teâlâ da Yûsuf'tan naklen şöyle buyurmuştur: { وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ } “Eğer onların tuzaklarını benden uzaklaştırmazsan, onlara meyleder ve cahillerden olurum.” Buradaki murat nefse zulmetmektir. Bu kaydın burada zikredilmesi ise sırf kötü ameli çirkin göstermek içindir; dolayısıyla başındaki 'bâ' harfi mülâbese (birliktelik) içindir; zira kötü amel ancak böyle olur. Cehâletten kasıt, 'cehil' kelimesiyle ifade edilen yapılan işe dair bilginin yokluğu demek değildir; çünkü buna cehâlet denmez, o ancak
الْجَهْلِ، وَلَوْ عَمِلَ أَحَدٌ مَعْصِيَةً وَهُوَ غَيْرُ عَالِمٍ بِأَنَّهَا مَعْصِيَةٌ لَمْ يَكُنْ آثِمًا وَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ إِلَّا أَنْ يتعلّم ذَلِك ويجتنّبه.
'cehil' kelimesinin anlamlarındandır. Bir kimse günah olduğunu bilmeyerek bir günah işlese günahkâr olmaz ve ona bunu öğrenip ondan sakınmaktan başka bir şey vacip olmaz.
وَقَوْلُهُ: مِنْ قَرِيبٍ، مِنْ فِيهِ لِلِابْتِدَاءِ وقَرِيبٍ صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ، أَيْ مِنْ زَمَنٍ قَرِيبٍ مِنْ وَقْتِ عَمَلِ السُّوءِ.
Âyetteki { مِنْ قَرِيبٍ } ifadesinde yer alan { مِنْ } ibtidâ (başlangıç) içindir, { قَرِيبٍ } ise mahzuf (düşmüş) bir kelimenin sıfatıdır; yani kötü amelin işlendiği vakte yakın bir zamandan itibaren [tevbe ederler] demektir.
وَتَأَوَّلَ بَعْضُهُمْ مَعْنَى مِنْ قَرِيبٍ بِأَنَّ الْقَرِيبَ هُوَ مَا قَبْلَ الِاحْتِضَارِ، وَجَعَلُوا قَوْلَهُ بَعْدَهُ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ يُبَيِّنُ الْمُرَادَ مِنْ مَعْنَى (قَرِيبٍ) .
Bazıları { مِنْ قَرِيبٍ } ifadesinin anlamını, 'yakın olanın can çekişme anından öncesi olduğu' şeklinde yorumlamışlar ve bundan sonra gelen { حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ } buyruğunu (yakın) kelimesinin anlamından ne kastedildiğini açıklayıcı kılmışlardır.
وَاخْتلف الْمُفَسِّرُونَ مِنَ السَّلَفِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي إِعْمَالِ مَفْهُومِ الْقَيْدَيْنِ «بِجَهَالَةٍ- مِنْ قَرِيبٍ» حَتَّى قِيلَ: إِنَّ حُكْمَ الْآيَةِ مَنْسُوخٌ بِآيَةِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاء: ٤٨] ، وَالْأَكْثَرُ عَلَى أَنَّ قيد (بِجَهَالَة) كوصف كَاشِفٌ لِعَمَلِ السُّوءِ لِأَنَّ الْمُرَادَ عَمَلُ السُّوءِ مَعَ الْإِيمَانِ. فَقَدْ رَوَى عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: اجْتَمَعَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ فَرَأَوْا أَنَّ كُلَّ عَمَلٍ عُصِيَ اللَّهُ بِهِ فَهُوَ جَهَالَةٌ عَمْدًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ.
Selef ve sonraki müfessirler, { بِجَهَالَةٍ } ve { مِنْ قَرِيبٍ } şeklindeki iki kaydın mefhumunu işletme konusunda ihtilaf etmişlerdir; hatta ayetin hükmünün { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [en-Nisâ: 48] ayetiyle mensuh olduğu dahi söylenmiştir. Çoğunluğa göre ise { بِجَهَالَةٍ } kaydı, kötü ameli açıklayıcı bir vasıf (vasf-ı kâşif) gibidir; zira kastedilen, imanla birlikte işlenen kötü ameldir. Nitekim Abdürrezzâk, Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı toplandılar ve Allah'a isyan edilen her amelin -ister kasten olsun ister olmasın- bir cehalet olduğu görüşüne vardılar."
وَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّهُمَا قَيْدَانِ ذُكِرَا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ شَأْنَ الْمُسْلِمِ أَنْ يَكُونَ عَمَلُهُ جَارِيًا عَلَى اعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْقَيْدَيْنِ وَلَيْسَ مَفْهُومَاهُمَا بِشَرْطَيْنِ لِقَبُولِ التَّوْبَةِ، وَأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ إِلَى وَهُمْ كُفَّارٌ قَسِيمٌ لِمَضْمُونِ قَوْلِهِ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ إِلَخْ، وَلَا وَاسِطَةَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ.
Açıkça görünen şudur ki bu ikisi, Müslümanın şanının işini bu iki kaydın mefhumunu gözeterek sürdürmesi gerektiğine dikkat çekmek için zikredilmiş iki kayıttır; yoksa bu iki kaydın mefhumu tevbenin kabulü için iki şart değildir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } ifadesinden { وَهُمْ كُفَّارٌ } kısmına kadar olan buyruğu, { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ } vb. buyruğunun muhtevasının dengidir (diğer kısmıdır); bu iki kısım arasında ise bir aracı (üçüncü bir şık) yoktur.
وَقَدِ اخْتَلَفَ عُلَمَاءُ الْكَلَامِ فِي قَبُولِ التَّوْبَةِ هَلْ هُوَ قَطْعِيٌّ أَوْ ظَنِّيٌّ فِيهَا لِتَفَرُّعِ أَقْوَالِهِمْ فِيهَا عَلَى أَقْوَالِهِمْ فِي مَسْأَلَةِ وُجُوبِ الصَّلَاحِ وَالْأَصْلَحِ لِلَّهِ تَعَالَى وَوُجُوبِ الْعَدْلِ. فَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَالُوا: التَّوْبَةُ الصَّادِقَةُ مَقْبُولَةٌ قَطْعًا بِدَلِيلِ الْعَقْلِ، وَأَحْسَبُ أَنَّ ذَلِكَ يَنْحُونَ بِهِ إِلَى أَنَّ التَّائِبَ قَدْ أَصْلَحَ حَالَهُ، وَرَغِبَ فِي اللِّحَاقِ بِأَهْلِ الْخَيْرِ، فَلَوْ لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ مِنْهُ ذَلِكَ لَكَانَ إِبْقَاءً لَهُ فِي الضَّلَالِ وَالْعَذَابِ، وَهُوَ مُنَزَّهٌ عَنْهُ تَعَالَى عَلَى أُصُولِهِمْ، وَهَذَا إِنْ أَرَادُوهُ كَانَ سَفْسَطَةً لِأَنَّ النَّظَرَ هُنَا فِي الْعَفْوِ عَنْ عِقَابٍ اسْتَحَقَّهُ التَّائِبُ مِنْ قَبْلِ تَوْبَتِهِ لَا فِي مَا سَيَأْتِي بِهِ بَعْدَ التَّوْبَةِ.
Kelâm âlimleri tevbenin kabulünün kesin mi yoksa zannî mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir; zira bu konudaki görüşleri, Allah Teâlâ hakkında salâh ve aslahın (kul için iyi ve en uygun olanı yaratmanın) vacip olması ve adaletin vücûbiyeti meselesindeki görüşlerine dayanmaktadır. Mu'tezile'ye gelince; onlar akıl deliliyle samimi tevbenin kesin olarak kabul edildiğini söylemişlerdir. Öyle sanıyorum ki onlar bu görüşle, tevbe edenin durumunu düzelttiği ve hayır ehline katılmayı arzuladığı fikrine yönelmektedirler; şayet Allah Teâlâ ondan bunu kabul etmeseydi, onu sapıklık ve azap içinde bırakmış olurdu ki kendi usullerine göre Allah Teâlâ bundan münezzehtir. Eğer kastettikleri buysa bu bir safsatadır; çünkü buradaki inceleme, tevbe edenin tevbesinden önce hak ettiği bir cezadan affedilmesi hakkındadır; tevbeden sonra yapacağı ameller hakkında değildir.
وأمّا عُلَمَاءُ السُّنَّةِ فَافْتَرَقُوا فِرْقَتَيْنِ: فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ مَقْطُوعٌ بِهِ لِأَدِلَّةٍ سَمْعِيَّةٍ، هِيَ وَإِنْ كَانَتْ ظَوَاهِرَ، غَيْرَ أَنَّ كَثْرَتَهَا أَفَادَتِ الْقَطْعَ (كَإِفَادَةِ الْمُتَوَاتِرِ الْقَطْعَ مَعَ أَنَّ كُلَّ خَبَرٍ مِنْ آحَادِ الْمُخْبِرِينَ بِهِ لَا يُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ، فَاجْتِمَاعُهَا هُوَ الَّذِي فَادَ الْقَطْعَ، وَفِي تَشْبِيهِ ذَلِكَ بِالتَّوَاتُرِ نَظَرٌ) ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الْأَشْعَرِيُّ، وَالْغَزَالِيُّ وَالرَّازِيُّ، وَابْن عَطِيَّة ووالده أَبُو بَكْرِ ابْن عَطِيَّةَ، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ الْقَبُولَ ظَنِّيٌّ لَا قَطْعِيٌّ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ
Ehl-i Sünnet âlimlerine gelince; iki fırkaya ayrılmışlardır: Bir grup, her ne kadar zâhirî deliller olsalar da çoklukları kesinlik ifade eden sem'î (naklî) deliller sebebiyle tevbenin kabulünün kesin olduğu görüşüne varmıştır (Nitekim mütevatir haberin habercilerinden her birinin tek başına haberi yalnızca zan ifade etmesine rağmen bu haberlerin toplanması kesinlik ifade eder; gerçi bunu tevatüre benzetmek tartışmaya açıktır). Eş'arî, Gazzâlî, Râzî, İbn Atıyye ve babası Ebû Bekir İbn Atıyye bu görüşe meyletmiştir. Diğer bir grup ise kabulün kesin değil zannî olduğu görüşüne varmıştır ki bu da Ebû Bekir