الْبَاقِلَّانِيِّ، وَإِمَامِ الْحَرَمَيْنِ، والمازري والتفتازانيّ، وَشَرَفِ الدِّينِ الْفِهْرِيِّ وَابْنِ الْفُرْسِ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ كَثْرَةَ الظَّوَاهِرِ لَا تُفِيدُ الْيَقِينَ، وَهَذَا الَّذِي يَنْبَغِي اعْتِمَادُهُ نَظَرًا.
el-Bâkıllânî, İmâmü'l-Haremeyn, Mâzerî, Teftâzânî, Şerefüddîn el-Fihrî ve Ahkâmü'l-Kur'ân adlı eserinde İbnü'l-Fers'in görüşüdür; bu da zâhirî delillerin çokluğunun yakîn ifade etmeyeceği esasına dayanır. Nazarî (teorik) olarak itimat edilmesi gereken de budur.
غَيْرَ أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ لَيْسَ مِنْ مَسَائِلِ أصُول الدَّين فَلَمَّا ذَا نَطْلُبُ فِي إِثْبَاتِهِ الدَّلِيلَ الْقَطْعِيَّ.
Ne var ki tevbenin kabulü dinin usûl meselelerinden değildir; öyleyse bunun ispatında niçin kat'î delil arayalım ki?
وَالَّذِي أَرَاهُ أَنَّهُمْ لَمَّا ذَكَرُوا الْقَبُولَ ذَكَرُوهُ عَلَى إِجْمَالِهِ، فَكَانَ اخْتِلَافُهُمُ اخْتِلَافًا فِي حَالَةٍ، فَالْقَبُولُ يُطْلَقُ وَيُرَادُ بِهِ معنى رَضِي اللَّهِ عَنِ التَّائِبِ، وَإِثْبَاتِهِ فِي زُمْرَةِ الْمُتَّقِينَ الصَّالِحِينَ، وَكَأَنَّ هَذَا هُوَ الَّذِي نَظَرَ إِلَيْهِ الْمُعْتَزِلَةُ لَمَّا قَالُوا بِأَنَّ قَبُولَهَا قَطْعِيٌّ عَقْلًا. وَفِي كَونه قطعيّا، وَكَونه عقلا، نَظَرٌ وَاضِحٌ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ التَّوْبَةَ
Benim kanaatime göre onlar kabul konusunu zikrettiklerinde bunu icmâlî (genel) olarak zikretmişlerdir, dolayısıyla ihtilafları durumun niteliğine dair bir ihtilaf olmuştur. Çünkü kabul kelimesi mutlak olarak kullanılır ve bununla Allah'ın tevbe edenden razı olması ve onu takva sahibi salihler zümresine kaydetmesi manası kastedilir. Tevbenin kabulünün aklen kesin olduğunu söylediklerinde Mu'tezile'nin göz önünde bulundurduğu husus da sanki budur. Bunun kesin olması ve aklî olması hususunda açık bir eleştiri payı vardır. Nitekim onların, salâh halinin manası gerçekleşsin diye tevbenin
لَا تَصِحُّ إِلَّا بَعْدَ الْإِقْلَاعِ عَنْ سَائِرِ الذُّنُوبِ لِيَتَحَقَّقَ مَعْنَى صَلَاحِهِ. وَيُطْلَقُ الْقَبُولُ وَيُرَادُ مَا وَعَدَ اللَّهُ بِهِ مِنْ غُفْرَانِ الذُّنُوبِ الْمَاضِيَةِ قَبْلَ التَّوْبَةِ، وَهَذَا أَحْسَبُهُمْ لَا يَخْتَلِفُونَ فِي كَونه سميعا لَا عَقْلِيًّا، إِذِ الْعَقْلُ لَا يَقْتَضِي الصَّفْحَ عَنِ الذُّنُوبِ الْفَارِطَةِ عِنْدَ الْإِقْلَاعِ عَنْ إِتْيَانِ أَمْثَالِهَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَهَذَا هُوَ الْمُخْتَلَفُ فِي كَوْنِهِ قَطْعِيًّا أَوْ ظَنِّيًّا، وَيُطْلَقُ الْقَبُولُ عَلَى مَعْنَى قَبُولِ التَّوْبَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا فِي ذَاتِهَا عَمَلٌ مَأْمُورٌ بِهِ كُلُّ مُذْنِبٍ، أَيْ بِمَعْنَى أَنَّهَا إِبْطَالُ الْإِصْرَارِ عَلَى الذُّنُوبِ الَّتِي كَانَ مُصِرًّا عَلَى إِتْيَانِهَا، فَإِنَّ إِبْطَالَ الْإِصْرَارِ مَأْمُورٌ بِهِ لِأَنَّهُ مِنْ ذُنُوبِ الْقَلْبِ فَيَجِبُ تَطْهِيرُ الْقَلْبِ مِنْهُ، فَالتَّائِبُ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ يُعْتَبَرُ مُمْتَثِّلًا لِأَمْرٍ شَرْعِيٍّ، فَالْقَبُولُ بِهَذَا الْمَعْنَى قَطْعِيٌّ لِأَنَّهُ صَارَ بِمَعْنَى الْإِجْزَاءِ، وَنَحْنُ نَقْطَعُ بِأَنَّ مَنْ أَتَى عَمَلًا مَأْمُورًا بِهِ بِشُرُوطِهِ الشَّرْعِيَّة كَانَ عمله مَقْبُولًا بِمَعْنَى ارْتِفَاعِ آثَارِ النَّهْيِ عَنْهُ، وَلَكِنْ بِمَعْنَى الظَّنِّ فِي حُصُولِ الثَّوَابِ عَلَى ذَلِكَ. وَلَعَلَّ هَذَا الْمَعْنَى هُوَ الَّذِي نَظَرَ إِلَيْهِ الْغَزَالِيُّ إِذْ قَالَ فِي كِتَابِ التَّوْبَةِ «إِنَّكَ إِذَا فَهِمْتَ مَعْنَى الْقَبُولِ لَمْ تَشُكَّ فِي أَنَّ كُلَّ تَوْبَةٍ صَحِيحَةٍ هِيَ مَقْبُولَةٌ إِذِ الْقَلْبُ خُلِقَ سَلِيمًا فِي الْأَصْلِ، إِذْ كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ وَإِنَّمَا تَفُوتُهُ السَّلَامَةُ بِكَدِرَةٍ ترهقه من غيرَة الذُّنُوبِ، وَأَنَّ نُورَ النَّدَمِ يَمْحُو عَنِ الْقَلْبِ تِلْكَ الظُّلْمَةَ كَمَا يَمْحُو الْمَاءُ والصابون عَن الثَّوَاب الْوَسَخَ.
ancak diğer bütün günahlardan vazgeçildikten sonra sahih olacağını söylemeleri de buna delalet eder. Kabul kelimesi bazen de mutlak olarak kullanılır ve Allah'ın tevbeden önceki geçmiş günahları bağışlamaya dair vaat ettiği şey kastedilir. Öyle sanıyorum ki bunun aklî değil sem'î (naklî) olduğu hususunda ihtilaf etmezler; zira akıl, gelecekte benzerlerini yapmaktan vazgeçildiğinde geçmiş günahların bağışlanmasını zorunlu kılmaz. İşte kat'î mi yoksa zannî mi olduğu tartışılan husus budur. Kabul kelimesi ayrıca bizzat kendisinin her günahkâra emredilmiş bir amel olması bakımından tevbenin kabulü manasında da kullanılır; yani yapmaya ısrar ettiği günahlardaki ısrarı ortadan kaldırması manasındadır. Zira ısrarı ortadan kaldırmak emredilmiştir, çünkü bu kalbî günahlardandır ve kalbi bundan temizlemek vaciptir. Tevbe eden kimse bu yönden şer'î bir emri yerine getirmiş sayılır; dolayısıyla bu anlamdaki kabul kat'îdir, çünkü ifa/geçerlilik (iczâ) anlamına gelmiştir. Biz kesin olarak biliriz ki şer'î şartlarına uygun olarak emredilen bir ameli yerine getiren kimsenin ameli, üzerindeki nehiy eserlerinin kalkması manasında makbuldür; fakat buna sevap kazanılması manasında zannîdir. Gazzâlî'nin İhyâ'nın Tevbe kitabında şu sözleriyle göz önünde bulundurduğu mana da belki budur: «Kabulün manasını anladığın takdirde, her sahih tevbenin makbul olduğunda şüphe etmezsin; çünkü kalp aslında temiz yaratılmıştır, zira her doğan fıtrat üzere doğar. Kalbin selâmeti ancak günahların tozundan ona bulaşan bir bulanıklık sebebiyle kaybolur. Pişmanlık nuru ise su ve sabunun elbisedeki kiri temizlemesi gibi kalpten o karanlığı siler.
فَمَنْ تَوَهَّمَ أَنَّ التَّوْبَةَ تَصِحُّ وَلَا تُقْبَلُ كَمَنْ تَوَهَّمَ أَنَّ الشَّمْسَ تَطْلُعُ وَالظَّلَامُ لَا يَزُولُ، أَوْ أَنَّ الثَّوْبَ يُغْسَلُ وَالْوَسَخُ لَا يَزُولُ، نَعَمْ قَدْ يَقُولُ التَّائِبُ بِاللِّسَانِ تُبْتُ وَلَا يُقْلِعُ، فَذَلِكَ كَقَوْلِ الْقَصَّارِ بِلِسَانِهِ غَسَلْتُ الثَّوْبَ وَهُوَ لَمْ يَغْسِلْهُ فَذَلِكَ لَا يُنَظِّفُ الثَّوْبَ» . وَهَذَا الْكَلَامُ تَقْرِيبٌ إِقْنَاعِيٌّ. وَفِي كَلَامِهِ نَظَرٌ بَيِّنٌ لِأَنَّا إِنَّمَا نَبْحَثُ عَنْ طَرْحِ عُقُوبَةٍ ثَابِتَةٍ هَلْ حَدَثَانُ التَّوْبَةِ يَمْحُوهَا.
Tevbenin sahih olup da kabul edilmeyeceğini vehmeden kimse, güneşin doğup da karanlığın kaybolmayacağını veya elbisenin yıkanıp da kirin çıkmayacağını zanneden kimse gibidir. Evet, tevbe eden diliyle 'tevbe ettim' deyip günahtan vazgeçmeyebilir; bu durum çamaşırcının diliyle 'elbiseyi yıkadım' deyip de yıkamamış olmasına benzer ki bu elbiseyi temizlemez.» Bu söz ikna edici bir yaklaştırmadır. Ancak onun sözünde açık bir eleştiri payı vardır; zira biz ancak sabit olmuş bir cezanın, sonradan ortaya çıkan tevbe ile silinip silinmeyeceğini araştırmaktayız.
وَالْإِشَارَةُ فِي الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى اسْتِحْضَارِهِمْ بِاعْتِبَارِ الْأَوْصَافِ الْمُتَقَدِّمَةِ الْبَالِغَةِ غَايَةَ الْخَوْفِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَالْمُبَادَرَةِ إِلَى
{ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } buyruğundaki müsnedün ileyhte (özne olan işaret zamirinde) yer alan işaret; Allah Teâlâ'dan son derece korkma ve O'nun rızasını talep etmeye
طَلَبِ مَرْضَاتِهِ، لِيُعْرَفَ أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِمَدْلُولِ الْمُسْنَدِ الْوَارِدِ بَعْدَ الْإِشَارَةِ، نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى:
koşma gibi daha önce geçen vasıflarıyla onları zihinlerde hazır kılmaya dikkat çekmek içindir; ta ki işaretten sonra gelen müsnedin medlûlüne (hükmüne) layık oldukları bilinsin. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun benzeridir:
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] وَالْمَعْنَى: هَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ جَعَلَهُمُ اللَّهُ مُسْتَحِقِّينَ قَبُولَ التَّوْبَةِ مِنْهُمْ، وَهُوَ تَأْكِيدٌ لِقَوْلِهِ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ إِلَى آخِرِهِ.
{ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [el-Bakara: 5]. Manası şudur: İşte Allah'ın tevbelerinin kabulünü hak kıldığı kimseler bunlardır. Bu da { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ } vb. buyruğunu pekiştirmektedir.
وَقَوْلُهُ: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ إِلَخْ تَنْبِيهٌ عَلَى نَفْيِ الْقَبُولِ عَنْ نَوْعٍ مِنَ التَّوْبَةِ وَهِيَ الَّتِي
{ وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ } vb. buyruğu ise, bir tür tevbeden kabulün nefyedildiğine (kaldırıldığına) dikkat çekmektir ki o da
تَكُونُ عِنْدَ الْيَأْسِ مِنَ الْحَيَاةِ لِأَنَّ الْمَقْصِدَ مِنَ الْعَزْمِ تَرَتُّبُ آثَارِهِ عَلَيْهِ وَصَلَاح الْحل فِي هَذِهِ الدَّارِ بِالِاسْتِقَامَةِ الشَّرْعِيَّةِ، فَإِذَا وَقَعَ الْيَأْسُ مِنَ الْحَيَاةِ ذَهَبَتْ فَائِدَةُ التَّوْبَةِ.
hayattan ümit kesildiği andaki tevbedir. Çünkü azimden maksat, eserlerinin onun üzerine terettüp etmesi ve bu dünyadaki durumun şer'î istikamet ile düzelmesidir. Hayattan ümit kesildiğinde ise tevbenin faydası ortadan kalkar.
وَقَوْلُهُ: وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ عطف الْكُفَّارِ عَلَى الْعُصَاةِ فِي شَرْطِ قَبُولِ التَّوْبَةِ مِنْهُمْ لِأَنَّ إِيمَانَ الْكَافِرِ تَوْبَةٌ مِنْ كُفْرِهِ، وَالْإِيمَانَ أَشْرَفُ أَنْوَاعِ التَّوْبَةِ، فَبَيَّنَ أَنَّ الْكَافِرَ إِذا مَاتَ كَافِرًا لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ مِنَ الْكُفْرِ.
{ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ } buyruğu; tevbenin kabul edilme şartı hususunda kâfirlerin günahkârlara atfedilmesidir. Çünkü kâfirin imanı küfründen bir tevbedir ve iman tevbenin en şerefli türüdür. Dolayısıyla kâfirin kâfir olarak öldüğü takdirde küfründen tevbesinin kabul edilmeyeceğini beyan etmiştir.
وَلِلْعُلَمَاءِ فِي تَأْوِيلِهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا الْأَخْذُ بِظَاهِرِهِ وَهُوَ أَنْ لَا يَحُولَ بَيْنَ الْكَافِرِ وَبَيْنَ قَبُولِ تَوْبَتِهِ مِنَ الْكُفْرِ بِالْإِيمَانِ إِلَّا حُصُولُ الْمَوْتِ، وَتَأَوَّلُوا مَعْنَى وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لَهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَا نَدَمُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذَا مَاتَ كَافِرًا، وَيُؤْخَذُ مِنْهُ أَنَّهُ إِذَا آمَنَ قَبْلَ أَنْ يَمُوتَ قُبِلَ إِيمَانُهُ، وَهُوَ الظَّاهِرُ، فَقَدْ
Âlimlerin bunun tevilinde iki görüşü vardır: Birincisi, zahirini almaktır; bu da kâfir ile onun iman ederek küfürden tevbesinin kabul edilmesi arasına ancak ölümün gerçekleşmesinin engel olacağıdır. { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ } ifadesinin onun hakkındaki manasını ise, kâfir olarak öldüğü takdirde kıyamet günündeki pişmanlığı şeklinde tevil etmişlerdir. Bundan da ölmeden önce iman ettiği takdirde imanının kabul edileceği anlaşılır ki zahir olan da budur. Nitekim
ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحِ» : أَنَّ أَبَا طَالِبٍ لَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ دَخَلَ عَلَيْهِ النَّبِيءُ ﷺ وَعِنْدَهُ أَبُو جَهْلٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بن أَبِي أُمَيَّةَ فَقَالَ: أَيْ عَمِّ قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ كَلِمَةً أُحَاجُّ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ. فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ: أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ. فَكَانَ آخِرُ مَا قَالَ أَبُو طَالِبٍ أَنَّهُ عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَقَالَ النَّبِيءُ: لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ.
Sahîh'te sabit olduğuna göre: Ebû Tâlib'in vefatı yaklaştığında Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına girdi. Yanında Ebû Cehil ve Abdullah b. Ebî Ümeyye vardı. [Resûlullah] şöyle dedi: «Ey amca! Lâ ilâhe illallâh de ki bununla Allah katında senin lehine hüccet getireyim.» Ebû Cehil ile Abdullah ise: «Abdülmuttalib'in dininden yüz mü çevireceksin?» dediler. Ebû Tâlib'in son sözü Abdülmuttalib'in dini üzere olduğu idi. Bunun üzerine Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Senin hakkında yasaklanmadığım müddetçe senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim» buyurdu.
فَنَزَلَتْ مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ
Bunun üzerine: { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “Cehennemlik oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, akraba dahi olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışır” [ayeti] indi.
[التَّوْبَة: ١١٣] وَيُؤْذِنُ بِهِ عَطْفُ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ بِالْمُغَايَرَةِ بَيْنَ قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ الْآيَةَ وَقَوْلِهِ: وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ. وَعَلَيْهِ فَوَجْهُ مُخَالَفَةِ تَوْبَتِهِ لِتَوْبَةِ الْمُؤْمِنِ الْعَاصِي أَنَّ الْإِيمَانَ عَمَلٌ قَلْبِيٌّ، وَنُطْقٌ لِسَانِيٌّ، وَقَدْ حَصَلَ مِنَ الْكَافِرِ التَّائِبِ وَهُوَ حَيٌّ، فَدَخَلَ فِي جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ وَتَقَوَّى بِهِ جَانِبُهُمْ وَفَشَتْ بِإِيمَانِهِ سُمْعَةُ الْإِسْلَامِ بَيْنَ أَهْلِ الْكُفْرِ.
“Cehennem ehli oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, akraba dahi olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygambere ne de iman edenlere yakışır” [et-Tevbe: 113] ayeti indi. { وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ } ifadesinin atfı da; { حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ } ayeti ile { وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ } sözü arasındaki başkalığı (farklılığı) hissettirmektedir. Buna göre onun tevbesinin asi müminin tevbesine aykırı olmasının yönü şudur: İman, kalbî bir amel ve lisânî bir ikrardır; tevbe eden kâfirden henüz hayattayken bu sâdır olmuş, böylece Müslümanlar cemaatine girmiş, onların safı onunla güçlenmiş ve onun imanıyla küfür ehli arasında İslâm'ın şanı yayılmıştır.
وَثَانِيهمَا: أَنَّ الْكَافِرَ وَالْعَاصِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ سَوَاءٌ فِي عَدَمِ قَبُولِ التَّوْبَةِ مِمَّا هُمَا عَلَيْهِ، إِذَا حَضَرَهُمَا الْمَوْتُ. وَتَأَوَّلُوا قَوْلَهُ: يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ بِأَنَّ مَعْنَاهُ يُشْرِفُونَ عَلَى الْمَوْتِ عَلَى أُسْلُوبِ قَوْلِهِ وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً [النِّسَاء: ٩] أَيْ لَوْ أَشْرَفُوا عَلَى أَنْ يَتْرُكُوا ذُرِّيَّةً. وَالدَّاعِي إِلَى التَّأْوِيلِ نَظْمُ الْكَلَامِ لِأَنَّ (لَا) عَاطِفَةٌ عَلَى مَعْمُولٍ لِخَبَرِ التَّوْبَةِ الْمَنْفِيَّةِ، فَيَصِيرُ الْمَعْنَى: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينِ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ
İkinci görüş ise: Ölüm hazır olduğunda (can çekişme anında), kâfir ile müminlerin günahkârı bulundukları durumdan tevbenin kabul edilmemesi hususunda eşittirler. { يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ } buyruğunu, { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً } [en-Nisâ: 9] yani 'geride zayıf bir nesil bırakmanın eşiğine gelselerdi' üslubu üzere 'ölümün eşiğine gelirler' manasında tevil etmişlerdir. Bu tevile sevk eden sebep sözün dizilişidir; zira { لَا } edatı, nefyedilen tevbenin haberinin mamulüne atıftır; dolayısıyla mana şöyle olur: 'Kâfir olarak ölüp de
فَيَتُوبُونَ، وَلَا
tevbe edenler için de tevbe yoktur.' Oysa
تُعْقَلُ تَوْبَةٌ بَعْدَ الْمَوْتِ فَتَعَيَّنَ تَأْوِيلُ (يَمُوتُونَ) بِمَعْنَى يُشْرِفُونَ كَقَوْلِهِ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ [الْبَقَرَة: ٢٤٠] ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي حَقِّ فِرْعَوْنَ حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ [يُونُس: ٩٠، ٩١] الْمُفِيدُ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَقْبَلْ إِيمَانَهُ سَاعَتَئِذٍ. وَقَدْ يُجَابُ عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَال بأنّ ذَلِك شَأْنَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ نَزَلَ بِهِمُ الْعَذَابُ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُهُمُ الْإِيمَانُ بَعْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ قَالَ تَعَالَى: فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ
ölümden sonra bir tevbe aklen düşünülemez; dolayısıyla { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ } [el-Bakara: 240] buyruğunda olduğu gibi, { يَمُوتُونَ } fiilini 'ölümün eşiğine gelirler' manasında tevil etmek zorunlu olmuştur. Firavun hakkında Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ } [Yûnus: 90, 91] buyruğunu da delil getirmişlerdir ki bu buyruk, Allah'ın o anda onun imanını kabul etmediğini ifade etmektedir. Bu istidlale şöyle cevap verilebilir: Bu durum, üzerlerine azap inen kimseler hakkındaki Allah'ın bir kanunudur; zira azap indikten sonra Yunus'un kavmi müstesna imanın faydası olmaz. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ }
[يُونُس: ٩٨] فَالْغَرَقُ عَذَابٌ عَذَّبَ اللَّهُ بِهِ فِرْعَوْنَ وَجُنْدَهُ.
“Keşke azap gelip çatmadan önce inanıp da bu imanı kendisine fayda sağlayan bir memleket halkı bulunsaydı! Ancak Yûnus'un kavmi müstesnadır; onlar iman edince, kendilerinden dünya hayatındaki rezillik azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık” [Yûnus: 98]. Boğulma ise Allah'ın Firavun'u ve ordusunu cezalandırdığı bir azaptır.
قَالَ ابْنُ الْفُرْسِ، فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ: وَإِذَا صَحَّتْ تَوْبَةُ الْعَبْدِ فَإِنْ كَانَتْ عَنِ الْكُفْرِ قَطَعْنَا بِقَبُولِهَا، وَإِنْ كَانَتْ عَنْ سِوَاهُ مِنَ الْمَعَاصِي فَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يَقْطَعُ بِقَبُولِهَا، وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَقْطَعْ وَيَظُنَّهُ ظَنًّا اهـ.
İbnü'l-Fers Ahkâmü'l-Kur'ân'da şöyle demiştir: Kulun tevbesi sahih olduğunda; eğer küfürden ise kabul edildiğini kesin olarak söyleriz; şayet bunun dışındaki günahlardan ise âlimlerden kabul edildiğini kesin olarak söyleyen de vardır, kesin olarak söylemeyip bunu zannî kabul eden de vardır. [İbnü'l-Fers'in sözü bitti].
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ١٩]
[en-Nisâ Sûresi (4): 19. Âyet]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً (١٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً (١٩) } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla vâris olmanız size helâl değildir. Apaçık bir edepsizlik yapmadıkça, kendilerine verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın. Onlarla iyi ve güzel geçinin. Eğer onlardan hoşlanmazsanız, olabilir ki siz bir şeyden hoşlanmazsınız da Allah onda pek çok hayır yaratmış olur.”
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla vâris olmanız size helâl değildir.”
اسْتِئْنَافُ تَشْرِيعٍ فِي أَحْكَامِ النِّسَاءِ الَّتِي كَانَ سِيَاقُ السُّورَةِ لِبَيَانِهَا وَهِيَ الَّتِي لَمْ تَزَلْ آيُهَا مُبَيِّنَةً لِأَحْكَامِهَا تَأْسِيسًا وَاسْتِطْرَادًا، وَبَدْءًا وَعَوْدًا، وَهَذَا حُكْمٌ تَابِعٌ لِإِبْطَالِ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ جَعْلِ زَوْجِ الْمَيِّتِ مَوْرُوثَةً عَنْهُ وَافْتُتِحَ بُقُولِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِلتَّنْوِيهِ بِمَا خُوطِبُوا بِهِ.
Sûrenin akışının açıklamayı amaçladığı ve âyetlerinin esastan ve istidrâden (yeri geldikçe), baştan ve tekrar tekrar hükümlerini açıklamayı sürdürdüğü kadınların ahkâmına dair yeni bir teşriî hükümdür (hüküm koymadır). Bu hüküm, Câhiliye ehlinin ölen kişinin eşini ondan miras kalan bir mal gibi görme âdetlerini iptal etmenin devamıdır. Kendilerine hitap edilen şeyin önemini ve kıymetini belirtmek için de { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } buyruğu ile başlanmıştır.
وَخُوطِبَ الَّذِينَ آمَنُوا لِيَعُمَّ الْخِطَابُ جَمِيعَ الْأُمَّةِ، فَيَأْخُذَ كُلٌّ مِنْهُمْ بِحَظِّهِ مِنْهُ، فَمُرِيدُ الِاخْتِصَاصِ بِامْرَأَةِ الْمَيِّتِ يَعْلَمُ مَا يَخْتَصُّ بِهِ مِنْهُ، والوليّ كَذَلِكَ، وَوُلَاةُ الْأُمُورِ كَذَلِكَ.
Hitabın bütün ümmeti kapsaması ve her birinin ondan kendi payına düşeni alması için 'iman edenler'e hitap edilmiştir. Böylece ölenin kadınına bizzat sahip olmak isteyen kimse kendisini ilgilendiren hükmü bilir; veli de öyledir, yöneticiler de öyledir.
وَصِيغَةُ لَا يَحِلُّ صِيغَةُ نَهْيٍ صَرِيحٍ لِأَنَّ الْحِلَّ هُوَ الْإِبَاحَةُ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ وَلِسَانِ الشَّرِيعَةِ، فَنَفْيُهُ يُرَادِفُ مَعْنَى التَّحْرِيمِ.
{ لَا يَحِلُّ } kipi açık bir nehiy (yasaklama) sıygasıdır; çünkü 'hıll' (helallik) Arap dilinde ve şeriat lisanında mubahlık demektir; dolayısıyla onun nefyi tahrîm (harâm kılma) manasıyla eşanlamlıdır.
وَالْإِرْثُ حَقِيقَتُهُ مَصِيرُ الْكَسْبِ إِلَى شَخْصٍ عَقِبَ شَخْصٍ آخَرَ، وَأَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ فِي مَصِيرِ الْأَمْوَالِ، وَيُطْلَقُ الْإِرْثُ مَجَازًا عَلَى تَمَحُّضِ الْمِلْكِ لِأَحَدٍ بَعْدَ الْمُشَارَكِ فِيهِ، أَوْ فِي
İrs (miras alma) kelimesinin hakiki anlamı, bir kazancın bir şahsın ardından başka bir şahsa geçmesidir; en çok da malların intikalinde kullanılır. Miras kelimesi mecazen, ortak olunan veya ortaklık
حَالَةِ ادِّعَاءِ الْمُشَارَكِ فِيهِ، وَمِنْهُ «يَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا» ، وَهُوَ فِعْلٌ مُتَعَدٍّ إِلَى وَاحِدٍ يَتَعَدَّى إِلَى الْمَتَاعِ الْمَوْرُوثِ، فَتَقُولُ: وَرِثْتُ مَالَ فُلَانٍ، وَقَدْ يَتَعَدَّى إِلَى ذَاتِ الشَّخْصِ الْمَوْرُوثِ، يُقَالُ: وَرِثَ فُلَانٌ أَبَاهُ، قَالَ تَعَالَى: فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي [مَرْيَم: ٦] وَهَذَا هُوَ الْغَالِبُ فِيهِ إِذَا تَعَدَّى إِلَى مَا لَيْسَ بِمَال.
iddia edilen bir durumda mülkiyetin sonradan sırf bir kimseye kalması hakkında da kullanılır; “yer yüzüne ve üzerindekilere vâris olur” ifadesi bundandır. Bu, tek mef'ûle geçişli bir fiil olup miras kalan eşyaya müteaddi olur (geçiş yapar); nitekim: "فُلَانٍ مَالَ وَرِثْتُ" (Filanın malına vâris oldum) dersin. Bazen de bizzat miras bırakan şahsın kendisine geçişli olur; nitekim: "أَبَاهُ فُلَانٌ وَرِثَ" (Filan babasına vâris oldu) denir. Allah Teâlâ: { فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي } [Meryem: 6] buyurmuştur. Mal olmayan bir şeye geçişli olduğunda bu fiildeki galip kullanım da budur.
فتعدية فِعْلِ أَنْ تَرِثُوا إِلَى النِّساءَ مِنِ اسْتِعْمَالِهِ الْأَوَّلِ: بِتَنْزِيلِ النِّسَاءِ مَنْزِلَةَ الْأَمْوَالِ الْمَوْرُوثَةِ، لِإِفَادَةِ تَبْشِيعِ الْحَالَةِ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ. أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: «كَانُوا إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ كَانَ أَوْلِيَاؤُهُ أَحَقَّ بِامْرَأَتِهِ إِنْ شَاءَ بَعْضُهُمْ تَزَوَّجَهَا، وَإِنْ شَاءُوا زَوَّجُوهَا، وَإِنْ شَاءُوا لَمْ يُزَوِّجُوهَا، فَهُمْ أَحَقُّ بِهَا مِنْ أَهلهَا فَنزلت هَذِه الْآيَةُ» وَعَنْ مُجَاهِدٍ، وَالسُّدِّيِّ، وَالزُّهْرِيِّ كَانَ الِابْنُ الْأَكْبَرُ أَحَقَّ بِزَوْجِ أَبِيهِ إِذَا لَمْ تَكُنْ أُمَّهُ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَبْنَاءٌ فَوَلِيُّ الْمَيِّتِ إِذَا سَبَقَ فَأَلْقَى عَلَى امْرَأَةِ الْمَيِّتِ ثَوْبَهُ فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا، وَإِنْ سَبَقَتْهُ فَذَهَبَتْ إِلَى أَهْلِهَا كَانَتْ أَحَقَّ بِنَفْسِهَا. وَكَانَ مِنْ أَشْهَرِ مَا وَقَعَ مِنْ ذَلِكَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَنَّهُ لَمَّا مَاتَ أُمَيَّةُ بْنُ عَبْدِ شَمْسٍ وَتَرَكَ امْرَأَتَهُ وَلَهَا أَوْلَادٌ مِنْهُ: الْعِيصُ، وَأَبُو الْعِيصِ، وَالْعَاصُ، وَأَبُو الْعَاصِ، وَلَهُ أَوْلَادٌ مِنْ غَيْرِهَا مِنْهُمْ أَبُو عَمْرِو بْنُ أُمَيَّةَ فَخَلَفَ أَبُو عَمْرٍو عَلَى امْرَأَةِ أَبِيهِ، فَوَلَدَتْ لَهُ: مُسَافِرًا، وَأَبَا مُعَيْطٍ، فَكَانَ الْأَعْيَاصُ أَعْمَامًا لِمُسَافِرٍ وَأَبِي مُعَيْطٍ وَإخْوَتَهُمَا مِنَ الْأُمِّ» .
{ أَنْ تَرِثُوا } fiilinin { النِّساءَ } kelimesine geçişli kılınması, Cahiliye döneminde bulundukları çirkin durumu hissettirmek amacıyla kadınları miras kalan mallar konumuna indirmek suretiyle birinci tür kullanımındandır. Buhârî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bir adam öldüğünde velileri onun karısı üzerinde en çok hak sahibi idiler; dilerse içlerinden biri onunla evlenir, dilerlerse onu başkasıyla evlendirirler, dilerlerse de hiç evlendirmezlerdi; dolayısıyla onlar kadın üzerinde kendi ailesinden daha çok hak sahibi idiler. Bunun üzerine bu ayet indi.» Mücâhid, Süddî ve Zührî'den nakledildiğine göre de: Eğer öz annesi değilse en büyük oğul babasının karısı üzerinde en çok hak sahibi idi. Eğer oğulları yoksa ölünün velisi erken davranıp elbisesini ölünün karısının üzerine atarsa kadın üzerinde en çok hak sahibi o olurdu; kadın ondan önce davranıp ailesinin yanına giderse kendi üzerinde kendisi hak sahibi olurdu. Câhiliyede bunun en meşhur örneklerinden biri şudur: Ümeyye b. Abdüşems öldüğünde arkasında bir eşini bıraktı; o kadından Îs, Ebü'l-Îs, Âs ve Ebü'l-Âs adında çocukları vardı; kadının dışındaki eşinden de aralarında Ebû Amr b. Ümeyye'nin de bulunduğu çocukları vardı. Bunun üzerine Ebû Amr babasının karısıyla evlendi ve kadın ona Müsâfir ile Ebû Muayt'ı doğurdu; böylece el-A'yâs (Îs'ler), Müsâfir ile Ebû Muayt'ın hem amcaları hem de anne bir kardeşleri oldular.
وَقَدْ قِيلَ: نَزَلَتِ الْآيَةُ لَمَّا تُوُفِّيَ أَبُو قَيْسِ بْنُ الْأَسْلَتِ رَامَ ابْنُهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ امْرَأَتَهُ كَبْشَةَ بِنْتَ مَعْنٍ الْأَنْصَارِيَّةَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَكَانَتْ هَذِهِ السِّيرَةُ لَازِمَةً فِي الْأَنْصَارِ، وَكَانَتْ فِي قُرَيْشٍ مُبَاحَةً مَعَ التَّرَاضِي. وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَكُونُ قَوْلُهُ كَرْهاً حَالًا مِنَ النِّسَاءِ، أَيْ كَارِهَاتٍ غَيْرَ رَاضِيَاتٍ، حَتَّى يَرْضَيْنَ بِأَنْ يَكُنَّ أَزْوَاجًا لِمَنْ يَرْضَيْنَهُ، مَعَ مُرَاعَاةِ شُرُوطِ النِّكَاحِ، وَالْخِطَابُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِوَرَثَةِ الْمَيِّتِ.
Âyetin şöyle bir olay üzerine indiği de söylenmiştir: Ebû Kays b. el-Eslet vefat ettiğinde oğlu, onun eşi olan Kebşe bint Ma'n el-Ensâriyye ile evlenmek istemiş ve bunun üzerine bu ayet inmiştir. İbn Atıyye der ki: Bu âdet Ensar arasında bağlayıcı bir kural idi, Kureyş'te ise karşılıklı rıza ile mubahtı. Bu tefsire göre { كَرْهاً } kelimesi kadınların hali (hâl ögesi) olur; yani nikâh şartlarına riayet edilmekle birlikte, razı oldukları kimselere eş olmaya rıza gösterinceye kadar istemeyerek, razı olmayarak [zorla vâris olmanız demektir]. Bu veche göre hitap ölünün vârislerinedir.
وَقَدْ تَكَرَّرَ هَذَا الْإِكْرَاهُ بعوائدهم الَّتِي تمالؤوا عَلَيْهَا، بِحَيْثُ لَوْ رَامَتِ الْمَرْأَةُ الْمَحِيدَ عَنْهَا، لَأَصْبَحَتْ سُبَّةً لَهَا، وَلَمَا وَجَدَتْ مَنْ يَنْصُرُهَا، وَعَلَى هَذَا فَالْمُرَادُ بِالنِّسَاءِ الْأَزْوَاجُ، أَيْ أَزْوَاجُ الْأَمْوَاتِ.
Bu zorlama, üzerinde sözleştikleri gelenekleriyle tekrar edip duruyordu; öyle ki kadın bundan kurtulmak istese bu onun için bir ayıp sayılır ve kendisine yardım edecek kimse de bulamazdı. Buna göre kadınlardan kasıt eşlerdir; yani ölülerin eşleridir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِعْلُ (تَرِثُوا) مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ وَمُتَعَدِّيًا إِلَى الْمَوْرُوثِ فَيُفِيدَ
{ تَرِثُوا } fiilinin hakiki anlamında kullanılmış olması ve miras bırakılan mala geçişli olması da caizdir; bu takdirde
النَّهْيَ عَنْ أَحْوَالٍ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ: مِنْهَا أَنَّ الْأَوْلِيَاءَ يَعْضُلُونَ النِّسَاءَ ذَوَاتِ الْمَالِ مِنَ التَّزَوُّجِ خَشْيَةَ أَنَّهُنَّ إِذَا تَزَوَّجْنَ يَلِدْنَ فَيَرِثُهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ وَأَوْلَادُهُنَّ وَلَمْ يَكُنْ لِلْوَلِيِّ الْعَاصِبِ شَيْءٌ مِنْ أَمْوَالِهِنَّ، وَهُنَّ يَرْغَبْنَ أَنْ يَتَزَوَّجْنَ وَمِنْهَا أَنَّ الْأَزْوَاجَ كَانُوا يَكْرَهُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَيَأْبَوْنَ أَنْ
Câhiliyede var olan bazı durumların yasaklanmasını ifade eder: Bunlardan biri, velilerin mal sahibi kadınları, evlendikleri takdirde çocuk doğururlar da kocaları ve çocukları onlara vâris olur ve asabe olan veliye mallarından hiçbir şey kalmaz korkusuyla evlenmekten alıkoymalarıdır; oysa kadınlar evlenmek istemektedirler. Diğer bir durum ise kocaların hanımlarından hoşlanmadıkları halde,
يُطَلِّقُوهُنَّ رَغْبَةً فِي أَنْ يَمُتْنَ عِنْدَهُمْ فَيَرِثُوهُنَّ، فَذَلِكَ إِكْرَاهٌ لَهُنَّ عَلَى الْبَقَاءِ عَلَى حَالَةِ الْكَرَاهِيَةِ، إِذْ لَا تَرْضَى الْمَرْأَةُ بِذَلِكَ مُخْتَارَةً، وَعَلَى هَذَا فَالنِّسَاءُ مُرَادٌ بِهِ جَمْعُ امْرَأَةٍ، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: كَرْهًا- بِفَتْحِ الْكَافِ- وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ- بِضَمِّ الْكَافِ- وَهُمَا لُغَتَانِ.
yanlarında ölsünler de kendileri onlara vâris olsunlar arzusuyla onları boşamaya yanaşmamalarıdır; bu ise hoşlanmadıkları bu hal üzere kalmaları için kadınlara bir zorlamadır; zira hiçbir kadın buna kendi isteğiyle razı olmaz. Buna göre kadınlar kelimesiyle 'kadın'ın çoğulu kastedilmiştir. Cumhur { كَرْهًا } kelimesini kâf'ın fethasıyla (kerhen), Hamza, Kisâî ve Halef ise kâf'ın dammesiyle (kürhen) okumuşlardır; bunlar iki ayrı lügattir (kullanımdır).
وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ.
{ وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ } “Kendilerine verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın.”
عُطِفَ النَّهْيُ عَنِ الْعَضْلِ عَلَى النَّهْيِ عَنْ إِرْثِ النِّسَاءِ كَرْهًا لِمُنَاسَبَةِ التَّمَاثُلِ فِي الْإِكْرَاهِ وَفِي أَنَّ مُتَعَلِّقَهُ سُوءُ مُعَامَلَةِ الْمَرْأَةِ، وَفِي أَنَّ الْعَضْلَ لِأَجْلِ أَخْذِ مَالٍ مِنْهُنَّ.
Baskı ve zorlamadaki benzerlik, konusunun kadına kötü muamele olması ve baskının kadınlardan bir mal almak amacıyla yapılması münasebetiyle, kadını sıkıştırma yasağı (adlü nehyi), kadınlara zorla vâris olma yasağı üzerine atfedilmiştir.
وَالْعَضْلُ: مَنْعُ وَلِيِّ الْمَرْأَةِ إِيَّاهَا أَنْ تَتَزَوَّجَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Adl (عَضْل); kadının velisinin onun evlenmesine engel olmasıdır. Bu konudaki açıklama daha önce Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçmişti:
فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٢٣٢] .
Bakara sûresindeki { فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ } [232] buyruğu.
فَإِن كَانَ الْمنْهِي عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً هُوَ الْمَعْنَى الْمُتَبَادِرَ مِنْ فِعْلِ (تَرِثُوا) ، وَهُوَ أَخْذُ مَالِ الْمَرْأَةِ كَرْهًا عَلَيْهَا، فَعَطْفُ وَلا تَعْضُلُوهُنَّ إمّا عطف خَاصٌّ عَلَى عَامٍّ، إِنْ أُرِيدَ خُصُوصُ مَنْعِ الْأَزْوَاجِ نِسَاءَهُمْ مِنَ الطَّلَاقِ مَعَ الْكَرَاهِيَةِ، رَغْبَةً فِي بَقَاءِ الْمَرْأَةِ عِنْدَهُ حَتَّى تَمُوتَ فَيَرِثَ مِنْهَا مَالَهَا، أَوْ عَطْفُ مُبَايِنٍ إِنْ أُرِيدَ النَّهْيُ عَنْ مَنْعِهَا مِنَ الطَّلَاقِ حَتَّى يُلْجِئَهَا إِلَى الِافْتِدَاءِ مِنْهُ بِبَعْضِ مَا آتَاهَا، وَأَيًّا مَا كَانَ فَإِطْلَاقُ الْعَضْلِ عَلَى هَذَا الْإِمْسَاكِ مَجَازٌ بِاعْتِبَارِ الْمُشَابَهَةِ لِأَنَّهَا كَالَّتِي لَا زَوْجَ لَهَا وَلَمْ تَتَمَكَّنْ مِنَ التَّزَوُّجِ.
Eğer O'nun { لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } buyruğunda yasaklanan şey, { تَرِثُوا } fiilinden ilk akla gelen mana olup kadının malını ona zorla el koyarak almak ise, { وَلا تَعْضُلُوهُنَّ } ifadesinin [buna] atfedilmesi; şayet kastedilen, kocaların kadınlarını hoşlanmadıkları halde sırf kadın yanlarında ölsün de malına vâris olsunlar arzusuyla boşamaktan alıkoymaları ise, hususî olanın umumî olana atfı kabilindendir. Şayet kastedilen, kadını kendilerine verdiği [mehir ve hediyelerin] bir kısmını fidye olarak vermeye mecbur bırakıncaya kadar boşanmasını engelleme yasağı ise, bu durumda iki farklı hükmün birbirine atfı (atf-ı mübâyin) kabilinden olur. Her halükârda, kadını bu şekilde tutmaya "adl" (sıkıştırma/engelleme) denmesi, eşi olmayan ve evlenme imkânı da bulamayan kadına benzemesi yönüyle mecazdır.
وَإِنْ كَانَ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ الْمَعْنى الْمجَازِي لترثوا وَهُوَ كَوْنُ الْمَرْأَةِ مِيرَاثًا، وَهُوَ مَا كَانَ يَفْعَلُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ فِي مُعَامَلَةِ أَزْوَاجِ أَقَارِبِهِمْ وَهُوَ الْأَظْهَرُ فَعَطْفُ وَلا تَعْضُلُوهُنَّ عَطْفُ حُكْمٍ آخَرَ مِنْ أَحْوَالِ الْمُعَامَلَةِ، وَهُوَ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يَعْضُلَ الْوَلِيُّ الْمَرْأَةَ مِنْ أَنْ تَتَزَوَّجَ لِتَبْقَى عِنْدَهُ فَإِذَا مَاتَتْ وَرِثَهَا،
Şayet O'nun { لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ } buyruğunda yasaklanan husus, { تَرِثُوا } fiilinin mecazî anlamı olup kadının bizzat kendisinin miras kalması ise —ki Câhiliye ehlinin akrabalarının eşlerine yaptığı muamele buydu ve en zahir olan da budur—, bu takdirde { وَلا تَعْضُلُوهُنَّ } ifadesinin atfı, muamele hallerinden bir diğer hükmün atfı demektir; bu da velinin, kadını yanında kalıp öldüğünde ona vâris olmak amacıyla evlenmekten alıkoymasının yasaklanmasıdır.
وَيَتَعَيَّنُ عَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ رَاجِعًا إِلَى مَنْ يُتَوَقَّعُ مِنْهُ ذَلِكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَهُمُ الْأَزْوَاجُ خَاصَّةً، وَهَذَا لَيْسَ بِعَزِيزٍ أَنْ يُطْلَقَ ضَمِيرٌ صَالِحٌ لِلْجَمْعِ وَيُرَادَ مِنْهُ بَعْضُ ذَلِكَ الْجَمْعِ بِالْقَرِينَةِ، كَقَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاء: ٢٩] أَيْ لَا يَقْتُلْ بَعْضُكُمْ أَخَاهُ، إِذْ قَدْ يُعْرَفُ أَنَّ أَحْدًا لَا يَقْتُلُ نَفْسَهُ، وَكَذَلِكَ فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّور: ٦١] أَيْ يُسَلِّمُ الدَّاخِلُ عَلَى الْجَالِسِ. فَالْمَعْنَى: لِيَذْهَبَ بَعْضُكُمْ بِبَعْضِ مَا آتَاهُنَّ بَعْضُكُمْ، كَأَنْ يُرِيدَ الْوَلِيُّ أَنْ يَذْهَبَ فِي مِيرَاثِهِ بِبَعْضِ مَالِ مَوْلَاتِهِ الَّذِي وَرِثَتْهُ مِنْ أُمِّهَا أَوْ قَرِيبِهَا أَوْ مِنْ زَوْجِهَا، فَيَكُونُ فِي الضَّمِيرِ تَوْزِيعٌ. وَإِطْلَاقُ الْعَضْلِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى
Bu ihtimale göre, { لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ } buyruğundaki çoğul zamirinin, müminler arasından bunu yapması muhtemel olanlara, yani özellikle kocalara raci olması gerekir. Çoğula elverişli bir zamirin kullanılıp karine sebebiyle bu çoğulun bir kısmının kastedilmesi nadir bir durum değildir. Nitekim { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [en-Nisâ: 29] “Birbirinizi öldürmeyin” buyruğunda olduğu gibi, yani 'biriniz kardeşini öldürmesin' demektir; zira hiç kimsenin kendi canına kıymayacağı bilinmektedir. Aynı şekilde { فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } [en-Nûr: 61] “Birbirinize selâm verin” buyruğu da böyledir; yani 'içeri giren, oturana selâm versin' demektir. Buna göre anlam şöyledir: 'Bir kısmınız, diğer bir kısmınızın onlara verdiklerinin bir kısmını alıp götürmek için [bunu yapmasın]'; tıpkı velinin, kadın akrabasının annesinden, bir yakPropertyınından ya da kocasından miras yoluyla aldığı malının bir kısmını kendi mirası olarak alıp götürmek istemesi gibi. Dolayısıyla zamirde bir taksimat/tevzi söz konusudur. Bu manaya "adl" denmesi ise
حَقِيقَةٌ. وَالذَّهَابُ فِي قَوْلِهِ: لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ مَجَازٌ فِي الْأَخْذِ، كَقَوْلِهِ:
hakikattir. { لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ } buyruğundaki { الذَّهَابُ } (gitmek/götürmek) kelimesi 'almak' manasında mecazdır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi:
ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ [الْبَقَرَة: ١٧] ، أَيْ أَزَالُهُ.
{ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } [el-Bakara: 17] “Allah onların nurlarını giderdi”, yani onu yok etti.
إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ.
{ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Apaçık bir hayasızlık yapmaları müstesna.”
لَيْسَ إِتْيَانُهُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ بَعْضًا مِمَّا قَبْلَ الِاسْتِثْنَاءِ لَا مِنَ الْعَضْلِ وَلَا مِنَ الْإِذْهَابِ بِبَعْضِ الْمَهْرِ. فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا اسْتِثْنَاءً مِنْ عُمُومِ أَحْوَالِ الْفِعْلِ الْوَاقِعِ فِي تَعْلِيلِ النَّهْيِ، وَهُوَ إِرَادَةُ الْإِذْهَابِ بِبَعْضِ مَا آتَوْهُنَّ، لِأَنَّ عُمُومَ الْأَفْرَادِ يَسْتَلْزِمُ عُمُومَ الْأَحْوَالِ، أَيْ إِلَّا حَالَ الْإِتْيَانِ بِفَاحِشَةٍ فَيَجُوزُ إِذْهَابُكُمْ بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً مُنْقَطِعًا فِي مَعْنَى الِاسْتِدْرَاكِ، أَيْ لَكِنْ إِتْيَانُهُنَّ بِفَاحِشَةٍ يُحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ، فَقِيلَ: هَذَا كَانَ حُكْمَ الزَّوْجَةِ الَّتِي تَأْتِي بِفَاحِشَةٍ وَأَنَّهُ نُسِخَ بِالْحَدِّ. وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ.
Kadınların apaçık bir hayasızlık işlemeleri, istisnadan önceki şeylerin —ne adl (sıkıştırma) ne de mehrin bir kısmını alıp götürme eyleminin— bir parçası değildir. Bu sebeple istisnanın muttasıl olup yasağın gerekçesinde yer alan fiilin —ki bu da onlara verilenlerin bir kısmını alıp götürme iradesidir— genel hallerinden bir istisna olması muhtemeldir; zira fertlerin umûmîliği, hallerin de umûmîliğini gerektirir. Yani 'hayasızlık işlemeleri hali müstesna; bu takdirde kendilerine verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmeniz caizdir' demektir. İstisnanın munkatı' olup istidrâk (ancak/fakat) anlamında olması da muhtemeldir; yani 'fakat onların bir hayasızlık işlemeleri, kendilerine verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmenizi size helal kılar' anlamına gelir. Denildi ki: Bu, hayasızlık işleyen eşin hükmüydü ve had cezasıyla neshedildi. Bu, Atâ'nın görüşüdür.
وَالْفَاحِشَةُ هُنَا عِنْدَ جُمْهُورِ الْعلمَاء هِيَ الزِّنَا، أَيْ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا تَحَقَّقَ زِنَى زَوْجِهِ فَلَهُ أَنْ يَعْضُلَهَا، فَإِذَا طَلَبَتِ الطَّلَاقَ فَلَهُ أَنْ لَا يُطَلِّقَهَا حَتَّى تَفْتَدِيَ مِنْهُ بِبَعْضِ صَدَاقِهَا، لِأَنَّهَا تَسَبَّبَتْ فِي بَعْثَرَةِ حَالِ بَيْتِ الزَّوْجِ، وَأَحْوَجَتْهُ إِلَى تَجْدِيدِ زَوْجَةٍ أُخْرَى، وَذَلِكَ مَوْكُولٌ لِدِينِهِ وَأَمَانَةِ الْإِيمَانِ. فَإِنْ حَادَ عَنْ ذَلِكَ فَلِلْقُضَاةِ حَمْلُهُ عَلَى الْحَقِّ. وَإِنَّمَا لَمْ يَجْعَلِ الْمُفَادَاةَ بِجَمِيعِ الْمَهْرِ لِئَلَّا تَصِيرَ مُدَّةُ الْعِصْمَةِ عَرِيَّةً عَنْ عِوَضٍ مُقَابِلٍ، هَذَا مَا يُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ الْحَسَنِ. وَأَبِي قِلَابَةَ، وَابْنِ سِيرِينَ وَعَطَاءٍ لَكِنْ قَالَ عَطَاءٌ: هَذَا الْحُكْمُ نسخ بحدّ الزِّنَا وَبِاللَّعَّانِ، فَحُرِّمَ الْإِضْرَارُ وَالِافْتِدَاءُ.
Buradaki { الْفَاحِشَةُ } (fahşa/hayasızlık) âlimlerin çoğunluğuna göre zinadır; yani erkek, eşinin zinasını kesin olarak tespit ettiğinde onu sıkıştırma hakkına sahiptir. Kadın boşanma talep ettiğinde de mehrinin bir kısmını fidye olarak verinceye kadar onu boşamama hakkı vardır; çünkü kadın, kocanın ev düzeninin dağılmasına sebep olmuş ve onu başka bir kadınla yeniden evlenmeye muhtaç bırakmıştır. Bu durum kocanın dindarlığına ve iman emanetine bırakılmıştır. Şayet haktan saparsa, hâkimler onu hakka zorlar. Fidyenin mehrin tamamı üzerinden belirlenmemesi ise, evlilik bağı süresinin karşılıksız kalmaması içindir. Hasan[-ı Basrî], Ebû Kılâbe, İbn Sîrîn ve Atâ'nın sözlerinden anlaşılan budur. Ancak Atâ şöyle demiştir: 'Bu hüküm zina haddi ve mülâane (lian) ile neshedilmiş, böylece zarar verme ve fidye alma haram kılınmıştır.'
وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَالضَّحَّاكُ، وَقَتَادَةُ: الْفَاحِشَةُ هُنَا الْبُغْضُ وَالنُّشُوزُ، فَإِذَا نَشَزَتْ جَازَ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَظَاهِرُ قَوْلِ مَالِكٍ بِإِجَازَةِ أَخْذِ الْخُلْعِ عَنِ النَّاشِزِ يُنَاسِبُ هَذَا إِلَّا أَنِّي لَا أحفظ لمَالِك نَصًّا فِي الْفَاحِشَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Dahhâk ve Katâde ise şöyle demişlerdir: 'Buradaki fahişe, kin beslemek ve nüşûzdur (itaatsizliktir); kadın nüşûz gösterdiğinde, kocanın ondan [mal] alması caiz olur.' İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Mâlik'in nâşize (itaatsiz) kadından hul' bedeli almanın caiz olduğuna dair sözünün zahiri buna uygundur; ancak ben Mâlik'ten bu ayetteki fahişe hakkında kesin bir nas hatırlamıyorum.'
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: مُبِيِّنَةٍ- بِكَسْرِ التَّحْتِيَّةِ- اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ بَيَّنَ اللَّازِمِ بِمَعْنَى تَبَيَّنَ، كَمَا فِي قَوْلِهِمْ فِي الْمَثَلِ «بَيَّنَ الصُّبْحُ لِذِي عَيْنَيْنِ» . وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٌ- بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ- اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ بَيَّنَ الْمُتَعَدِّي أَيْ بَيَّنَهَا وَأَظْهَرَهَا بِحَيْثُ أَشْهَدَ عَلَيْهِنَّ بِهَا.
Cumhur, { مُبَيِّنَةٍ } kelimesini -yâ harfinin kesrasıyla (mübeyyine)- lâzım olan { بَيَّنَ } fiilinden { تَبَيَّنَ } (açıkça ortaya çıkmış) manasında ism-i fâil olarak okumuştur; nitekim darbımeselde geçen «بَيَّنَ الصُّبْحُ لِذِي عَيْنَيْنِ» (İki gözü olana sabah apaçık belirginleşti) ifadesinde olduğu gibidir. İbn Kesîr, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Halef ise -yâ harfinin fethasıyla (mübeyyene)- müteaddî olan { بَيَّنَ } fiilinden ism-i mef'ûl olarak okumuşlardır; yani [kocanın] onu açıkladığı, ortaya koyduğu ve bu konuda aleyhlerine şahit getirdiği anlamına gelir.
عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً
{ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً } “Onlarla güzellikle geçinin. Eğer onlardan hoşlanmazsanız, olabilir ki bir şey sizin hoşunuza gitmez de Allah onda pek çok hayır var eder.”
أَعْقَبَ النَّهْيَ عَنْ إِكْرَاهِ النِّسَاءِ وَالْإِضْرَارِ بِهِنَّ بِالْأَمْرِ بِحُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ مَعَهُنَّ، فَهَذَا اعْتِرَاضٌ فِيهِ مَعْنَى التَّذْيِيلِ لِمَا تَقَدَّمَ مِنَ النَّهْيِ، لِأَنَّ حُسْنَ الْمُعَاشَرَةِ جَامِعٌ لِنَفْيِ الْإِضْرَارِ وَالْإِكْرَاهِ، وَزَائِدٌ بِمَعَانِي إِحْسَانِ الصُّحْبَةِ.
Kadınları zorlamayı ve onlara zarar vermeyi yasaklamanın hemen ardından onlarla güzel geçinmeyi emretmiştir. Dolayısıyla bu, önceki yasaklar için tezyîl (pekiştirici tamamlama) manası taşıyan bir itiraziyye (ara cümle) cümlesidir; zira güzel geçinmek, zarar vermeyi ve zorlamayı ortadan kaldırmayı kapsadığı gibi, birlikte iyi yaşamanın manalarını da fazlasıyla içerir.
وَالْمُعَاشَرَةُ مُفَاعَلَةٌ مِنَ الْعِشْرَةِ وَهِيَ الْمُخَالَطَةُ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَأَرَى اللَّفْظَةَ مِنْ أَعْشَارِ الْجَزُورِ لِأَنَّهَا مُقَاسَمَةٌ وَمُخَالَطَةٌ، أَيْ فَأَصْلُ الِاشْتِقَاقِ مِنَ الِاسْمِ الْجَامِدِ وَهُوَ عَدَدُ الْعَشَرَةِ. وَأَنَا أَرَاهَا مُشْتَقَّةً مِنَ الْعَشِيرَةِ أَيِ الْأَهْلِ، فَعَاشَرَهُ جَعَلَهُ مِنْ عَشِيرَتِهِ، كَمَا يُقَالُ:
{ الْمُعَاشَرَةُ } (muaşeret), birlikte yaşamak ve kaynaşmak demek olan { الْعِشْرَةُ } (işret) kökünden 'mufâale' kalıbındadır. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Bana göre bu kelime kesilen devenin payları (a'şârü'l-cezûr) kökünden gelir; çünkü bu bir paylaşma ve kaynaşmadır.' Yani türetmenin aslı, on sayısı demek olan donuk (câmid) bir isimden gelmektedir. Bana göre ise bu kelime, aile/hısım akraba demek olan { الْعَشِيرَةُ } (aşiret) kelimesinden türemiştir; dolayısıyla { عَاشَرَهُ } demek 'onu aşiretinden (ailesinden) saydı' anlamına gelir; nitekim
آخَاهُ إِذَا جَعَلَهُ أَخًا. أَمَّا الْعَشِيرَةُ فَلَا يُعْرَفُ أَصْلُ اشْتِقَاقِهَا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهَا مِنَ الْعَشَرَةِ أَيِ اسْمِ الْعَدَدِ وَفِيهِ نَظَرٌ.
bir kimse diğerini kardeş edindiğinde { آخَاهُ } denmesi gibidir. Aşiret kelimesinin iştikakının (türeyeşinin) aslına gelince, bu bilinmemektedir. Bunun sayı ismi olan 'aşera'dan (on sayısı) geldiği de söylenmiştir ancak bunda eleştiriye açık bir yön vardır.
وَالْمَعْرُوفُ ضِدُّ الْمُنْكَرِ وَسُمِّيَ الْأَمْرُ الْمَكْرُوهُ مُنْكَرًا لِأَنَّ النُّفُوسَ لَا تَأْنَسُ بِهِ، فَكَأَنَّهُ مَجْهُولٌ عِنْدَهَا نَكِرَةٌ، إِذِ الشَّأْنُ أَنَّ الْمَجْهُولَ يَكُونُ مَكْرُوهًا ثُمَّ أَطْلَقُوا اسْمَ الْمُنْكَرِ عَلَى الْمَكْرُوهِ، وَأَطْلَقُوا ضِدَّهُ عَلَى الْمَحْبُوبِ لِأَنَّهُ تَأْلَفُهُ النُّفُوسُ. وَالْمَعْرُوفُ هُنَا مَا حَدَّدَهُ الشَّرْعُ وَوَصَفَهُ الْعُرْفُ.
{ الْمَعْرُوفُ } (maruf), münkerin zıddıdır. Hoşa gitmeyen şeye 'münker' denmiştir; çünkü nefisler ona alışkın değildir, dolayısıyla onun katında sanki bilinmeyen ve yabancı (nekire) gibidir. Zira genel durum, bilinmeyenin hoşa gitmemesi şeklindedir; sonradan hoşa gitmeyen şeye 'münker' ismini vermişler, zıddına da nefislerin alıştığı şey olduğu için 'maruf' demişlerdir. Buradaki maruf; şeriatın belirlediği ve örfün vasfettiği şeydir.
وَالتَّفْرِيعُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ عَلَى لَازِمِ الْأَمْرِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ:
{ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ } buyruğundaki şartın dallanması (tefri'), Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki emrin gereğine dayanmaktadır:
وَعاشِرُوهُنَّ وَهُوَ النَّهْيُ عَنْ سُوءِ الْمُعَاشَرَةِ، أَيْ فَإِنْ وُجِدَ سَبَبُ سُوءِ الْمُعَاشَرَةِ وَهُوَ الْكَرَاهِيَةُ. وَجُمْلَةُ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا نَائِبَةٌ مَنَابَ جَوَابِ الشَّرْط، وَهِي عَلَيْهِ لَهُ فَعُلِمَ الْجَوَابُ مِنْهَا. وَتَقْدِيرُهُ: فَتَثَبَّتُوا وَلَا تَعْجَلُوا بِالطَّلَاقِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً يُفِيدُ إِمْكَانَ أَنْ تَكُونَ الْمَرْأَةُ الْمَكْرُوهَةُ سَبَبَ خَيْرَاتٍ فَيَقْتَضِي أَنْ لَا يَتَعَجَّلَ فِي الْفِرَاق.
{ وَعاشِرُوهُنَّ } buyruğu; ki bu da kötü muameleyi yasaklamaktır. Yani 'kötü muamelenin sebebi olan hoşnutsuzluk/kerahiyet bulunursa' demektir. { فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا } cümlesi ise şartın cevabı yerine geçmiştir ve ona bir delildir; dolayısıyla şartın cevabı bu ifadeden anlaşılmaktadır. Takdiri şöyledir: 'O halde acele etmeyip sabırlı olun ve boşamada acelecilik göstermeyin.' Zira { فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً } buyruğu, hoşlanılmayan kadının hayırlara vesile olabilme ihtimalini ifade etmekte ve ayrılmakta acele edilmemesini gerektirmektedir.
وفَعَسى هُنَا لِلْمُقَارَبَةِ الْمَجَازِيَّةِ أَوِ التَّرَجِّي. أَنْ تَكْرَهُوا سَادٌّ مَسَدَّ مَعْمُولَيْهَا، وَيَجْعَلَ مَعْطُوفٌ عَلَى تَكْرَهُوا، وَمَنَاطُ الْمُقَارَبَةِ وَالرَّجَاءِ هُوَ مَجْمُوعُ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، بِدَلَالَةِ الْقَرِينَةِ عَلَى ذَلِكَ.
Buradaki { فَعَسى } fiili mecazî yaklaşma (mukarebe) veya umut (teraccî) ifade eder. { أَنْ تَكْرَهُوا } kısmı onun iki ameli yerine geçmiştir. { وَيَجْعَلَ } ise { تَكْرَهُوا } üzerine atfedilmiştir. Yaklaşma ve ümidin menâtı (bağlantı noktası), karinenin buna delalet etmesi sebebiyle, matûf ile matûfun aleyhin toplamıdır.
وَهَذِه حِكْمَةٌ عَظِيمَةٌ، إِذْ قَدْ تَكْرَهُ النُّفُوسُ مَا فِي عَاقِبَتِهِ خَيْرٌ فَبَعْضُهُ يُمْكِنُ التَّوَصُّلُ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا فِيهِ مِنَ الْخَيْرِ عِنْدَ غَوْصِ الرَّأْيِ. وَبَعْضُهُ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ فِيهِ خَيْرًا لَكِنَّهُ لَمْ يَظْهَرْ لِلنَّاسِ. قَالَ سَهْلُ بْنُ حَنِيفٍ، حِينَ مَرْجِعِهِ مِنْ صِفِّينَ «اتَّهِمُوا الرَّأْيَ فَلَقَدْ رَأَيْتُنَا يَوْمَ أَبِي جَنْدَلٍ وَلَوْ نَسْتَطِيعُ أَنْ نَرُدَّ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ أَمْرَهُ لَرَدَدْنَا. وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ» . وَقَدْ قَالَ تَعَالَى، فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١٦] .
Bu muazzam bir hikmettir; zira nefisler akıbetinde hayır olan şeylerden bazen hoşlanmazlar. Bunların bir kısmında bulunan hayrı, derinlemesine düşünüldüğünde akıl yoluyla kavramak mümkündür. Bir kısmında ise Allah onda hayır olduğunu bilmiş fakat bu insanlara zahir olmamıştır. Sehl b. Huneyf, Sıffîn'den döndüğünde şöyle demiştir: «Kendi görüşünüzü itham edin (ondan şüphe edin)! Muhakkak ki ben Ebû Cendel gününde kendimizi gördüm; eğer Resûlullah'ın emrini geri çevirmeye gücümüz yetseydi onu geri çevirirdik. Allah ve Resûlü en iyi bilendir.» Nitekim Allah Teâlâ Bakara sûresinde şöyle buyurmuştur: { وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ } [el-Bakara: 216] “Olur ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlıdır ve olur ki sevdiğiniz bir şey de sizin için bir şerdir.”
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا: الْإِرْشَادُ إِلَى إِعْمَاقِ النَّظَرِ وَتَغَلْغُلِ الرَّأْيِ فِي عَوَاقِبِ الْأَشْيَاءِ، وَعَدَمِ الِاغْتِرَارِ بِالْبَوَارِقِ الظَّاهِرَةِ. وَلَا بِمَيْلِ الشَّهَوَاتِ إِلَى مَا فِي الْأَفْعَالِ مِنْ مُلَائِمٍ، حَتَّى يَسْبِرَهُ بِمِسْبَارِ الرَّأْيِ، فَيَتَحَقَّقَ سَلَامَةَ حُسْنِ الظَّاهِرِ مِنْ سُوءِ خَفَايَا الْبَاطِنِ.
Bundan maksat: İşlerin akıbetine derinlemesine bakmaya, görüşü derinleştirmeye, zahirî parıltılara ve fiillerdeki nefse uygun gelen şeylere heveslerin meyletmesine aldanmamaya; nihayet onu aklın ve basiretin ölçüsüyle sınayıp zahirin güzelliğinin batının gizli kötülüklerinden salim olduğunu kesinleştirmeye yönelik bir irşattır.
وَاقْتَصَرَ هُنَا عَلَى مُقَارَبَةِ حُصُولِ الْكَرَاهِيَةِ لِشَيْءٍ فِيهِ خَيْرٌ كَثِيرٌ، دُونَ مُقَابِلِه، كَمَا فِي آيَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٦] وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ لِأَنَّ الْمَقَامَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ مَقَامُ بَيَانِ الْحَقِيقَةِ بِطَرَفَيْهَا إِذِ الْمُخَاطَبُونَ فِيهَا كَرِهُوا الْقِتَالَ، وَأَحَبُّوا السِّلْمَ، فَكَانَ حَالُهُمْ مُقْتَضِيًا بَيَانَ أَنَّ الْقِتَالَ قَدْ يَكُونُ هُوَ الْخَيْرَ لِمَا يَحْصُلُ بَعْدَهُ مِنْ أَمْنٍ دَائِمٍ، وَخَضْدِ شَوْكَةِ الْعَدُوِّ، وَأَنَّ السّلم قد تكون شَرًّا لِمَا يَحْصُلُ مَعَهَا مِنِ
Burada, Bakara sûresindeki [216] { وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ } “Ve olur ki sevdiğiniz bir şey sizin için şerdir” buyruğunun aksine, mukabiline yer vermeksizin sadece içinde pek çok hayır bulunan bir şeye karşı hoşnutsuzluk duyulması ihtimaliyle yetinilmiştir. Çünkü Bakara sûresindeki makam, hakikati her iki yönüyle açıklama makamıdır; zira oradaki muhataplar savaştan hoşlanmamış ve barışı sevmişlerdi. Bu yüzden durumları, savaştan sonra kalıcı bir güvenliğin elde edilmesi ve düşmanın gücünün kırılması sebebiyle savaşın bir hayır olabileceğini; barışın ise
اسْتِخْفَافِ الْأَعْدَاءِ بِهِمْ، وَطَمَعِهِمْ فِيهِمْ، وَذَهَابِ عِزِّهِمُ الْمُفْضِي إِلَى اسْتِعْبَادِهِمْ، أَمَّا الْمَقَامُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ فَهُوَ لِبَيَانِ حُكْمِ مَنْ حَدَثَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ زَوْجِهِ مَا كَرِهَهُ فِيهَا، وَرَامَ فِرَاقَهَا، وَلَيْسَ لَهُ مَعَ ذَلِكَ مَيْلٌ إِلَى غَيْرِهَا، فَكَانَ حَالُهُ مُقْتَضِيًا بَيَانَ مَا فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَكْرُوهَاتِ مِنَ الْخَيْرَاتِ، وَلَا يُنَاسِبُ أَنْ يُبَيِّنَ لَهُ أَنَّ فِي بَعْضِ الْأُمُورِ الْمَحْبُوبَةِ شُرُورًا لِكَوْنِهِ فَتْحًا لِبَابِ التَّعَلُّلِ لَهُمْ بِمَا يَأْخُذُونَ مِنَ الطَّرَفِ الَّذِي يَمِيلُ إِلَيْهِ هَوَاهُمْ. وَأُسْنِدَ جَعْلُ الْخَيْرِ فِي الْمَكْرُوهِ هُنَا لِلَّهِ بِقَوْلِهِ: وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً الْمُقْتَضِي أَنَّهُ جَعْلٌ عَارِضٌ لِمَكْرُوهٍ خَاصٍّ، وَفِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٦] قَالَ: وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِأَنَّ تِلْكَ بَيَانٌ لِمَا يُقَارِنُ بَعْضَ الْحَقَائِقِ مِنَ الْخَفَاءِ فِي ذَاتِ الْحَقِيقَةِ، لِيَكُونَ رَجَاءُ الْخَيْرِ مِنَ الْقِتَالِ مُطَّرِدًا فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ غَيْرَ حَاصِلٍ بِجَعْلٍ عَارِضٍ، بِخِلَافِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّ الصَّبْرَ على الزَّوْجَة الموذية أَوِ الْمَكْرُوهَةِ إِذَا كَانَ لِأَجْلِ امْتِثَالِ أَمْرِ الله بِحسن معاشرتها، يَكُونُ جَعْلُ الْخَيْرِ فِي ذَلِكَ جَزَاءً مِنَ اللَّهِ على الِامْتِثَال.
düşmanların onları hafife alması, onlara göz dikmesi ve onları köleleştirmeye varan izzetlerinin yok olması neticesini doğurabileceği için bir şer olabileceğini açıklamayı gerektiriyordu. Bu sûredeki makam ise, eşiyle arasında hoşlanmadığı bir durum meydana gelen ve başka bir kadına meyli olmaksızın ondan ayrılmak isteyen kimsenin hükmünü açıklamak içindir. Dolayısıyla onun durumu, hoşlanılmayan pek çok şeyde ne tür hayırlar bulunduğunu açıklamayı gerektiriyordu; sevilen bazı şeylerde şerler bulunduğunu açıklamak ise uygun olmazdı, çünkü bu, nefislerinin meylettiği taraftan yakalayacakları bahanelere bir kapı açmak olurdu. Burada hoşlanılmayan şeyde hayır kılınması, { وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً } buyruğuyla Allah'a isnat edilmiştir; bu da onun belirli bir mekruha arız olan bir kılma/taktir olduğunu gerektirir. Bakara sûresinde [216] ise { وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “O sizin için hayırdır” buyurmuştur; çünkü o, savaştan umulan hayrın arızi bir kılınışla değil, her durumda geçerli olması için hakikatin özündeki kapalılığa eşlik eden duruma dair bir açıklamadır. Bu ayet ise farklıdır; zira eziyet veren veya hoşa gitmeyen eşe sabretmek, Allah'ın onunla iyi geçinme emrine uymak için olduğunda, bunda hayır kılınması emre itaatin Allah katından bir mükâfatı olur.
[٢٠، ٢١]
[20, 21]
[سُورَة النِّسَاء (٤) : الْآيَات ٢٠ إِلَى ٢١]
[en-Nisâ Sûresi (4): 20 ilâ 21. Âyetler]
وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٢١)
{ وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٢١) } “Ve eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine kantarla (mehir) vermiş olsanız bile ondan hiçbir şey almayın. İftira ederek ve apaçık bir günah işleyerek mi onu geri alacaksınız? (20) Birbirinizle kaynaşıp baş başa kalmışken ve onlar sizden sağlam bir teminat almışken onu nasıl alırsınız? (21)”
لَا جَرَمَ أَنَّ الْكَرَاهِيَةَ تَعْقُبُهَا إِرَادَةُ اسْتِبْدَالِ الْمَكْرُوهِ بِضِدِّهِ، فَلِذَلِكَ عَطَفَ الشَّرْطَ عَلَى الَّذِي قَبْلَهُ اسْتِطْرَادًا وَاسْتِيفَاءً لِلْأَحْكَامِ.
Şüphe yok ki hoşnutsuzluğun ardından, hoşlanılmayan şeyin zıddıyla değiştirilmesi arzusu gelir; bu sebeple hükümleri tamamlamak ve konuyu genişletmek (istıtrâd) amacıyla şart cümlesi kendinden öncekine atfedilmiştir.
فَالْمُرَادُ بِالِاسْتِبْدَالِ طَلَاقُ الْمَرْأَةِ السَّابِقَةِ وَتَزَوُّجُ امْرَأَةٍ أُخْرَى.
İstibdâl (değiştirme) ile kastedilen, önceki kadını boşayıp başka bir kadınla evlenmektir.
والاستبدال: التَّبْدِيلُ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦١] أَيْ إِنْ لَمْ يَكُنْ سَبَبٌ لِلْفِرَاقِ إِلَّا إِرَادَةَ اسْتِبْدَالِ
İstibdâl; tebdîl (değiştirmek) demektir. Bu kelimeye dair açıklama Bakara sûresindeki { قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } [61] buyruğunun tefsirinde geçmişti. Yani şayet ayrılık için
زوج بِأُخْرَى فيلجيء الَّتِي يُرِيدُ فِرَاقَهَا، حَتَّى تخالعه، ليجد مَا لَا يُعْطِيهِ مَهْرًا لِلَّتِي رَغِبَ فِيهَا، نَهَى عَنْ أَنْ يَأْخُذُوا شَيْئًا مِمَّا أَعْطَوْهُ أَزْوَاجَهُمْ مِنْ مَهْرٍ وَغَيْرِهِ
bir eşi diğeriyle değiştirme arzusundan başka bir sebep yoksa; bu durumda [koca] arzuladığı kadına mehir verecek bir mal bulabilmek için ayrılmak istediği kadını kendisinden bedel vererek boşanmaya (muhâlaa) mecbur bırakırsa, [işte bu sebeple Allah] eşlerine mehir veya başka bir ad altında verdikleri şeylerden hiçbirini geri almalarını yasaklamıştır.
وَالْقِنْطَارُ هُنَا مُبَالَغَةٌ فِي مِقْدَارِ الْمَالِ الْمُعْطَى صَدَاقا أَي مَا لَا كَثِيرًا، كَثْرَةٌ غَيْرُ مُتَعَارَفَةٍ. وَهَذِهِ الْمُبَالَغَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِيتَاءَ الْقِنْطَارِ مُبَاحٌ شَرْعًا لِأَنَّ اللَّهَ لَا يُمَثِّلُ بِمَا لَا يَرْضَى شَرْعَهُ مِثْلَ الْحَرَامِ، وَلِذَلِكَ لَمَّا خَطَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَنَهَى عَنِ الْمُغَالَاةِ فِي الصَّدُقَاتِ، قَالَتْ لَهُ امْرَأَةٌ مِنْ قُرَيْشٍ بَعْدَ أَنْ نَزَلَ «يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ كِتَابُ اللَّهِ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَوْ قَوْلُكَ» قَالَ: «بَلْ كِتَابُ اللَّهِ! بِمَ ذَلِكَ؟» قَالَتْ: إِنَّكَ نَهَيْتَ النَّاسَ آنِفًا أَنْ يُغَالُوا فِي صَدَاقِ النِّسَاءِ، وَاللَّهُ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً [النِّسَاء: ٢٠] فَقَالَ عُمَرُ «كُلُّ أَحَدٍ أَفْقَهُ مِنْ عُمَرَ» . وَفِي رِوَايَةٍ قَالَ «امْرَأَةٌ أَصَابَتْ وَأَمِيرٌ أَخْطَأَ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ» ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ: «إِنِّي كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ أَنْ تُغَالُوا فِي صَدُقَاتِ النِّسَاءِ فَلْيَفْعَلْ كُلُّ رَجُلٍ فِي مَالِهِ مَا شَاءَ» . وَالظَّاهِرُ مِنْ هَذِهِ الرِّوَايَةِ أَنَّ عُمَرَ رَجَعَ عَنْ تَحْجِيرِ الْمُبَاحِ لِأَنَّهُ رَآهُ يُنَافِي الْإِبَاحَةَ بِمُقْتَضَى دَلَالَةِ الْإِشَارَةِ وَقَدْ كَانَ بَدَا لَهُ مِنْ قَبْلُ أَنَّ فِي الْمُغَالَاةِ عِلَّةً تَقْتَضِي الْمَنْعَ، فَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ نَسِيَ الْآيَةَ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْمُجْتَهِدَ لَا يَلْزَمُهُ الْبَحْثُ عَنِ الْمُعَارِضِ لِدَلِيلِ اجْتِهَادِهِ، أَوْ أَنْ يَكُونَ حَمَلَهَا عَلَى قَصْدِ الْمُبَالَغَةِ فَرَأَى أَنَّ ذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى الْإِبَاحَةِ، ثُمَّ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ أَوْ أَنْ يَكُونَ رَأَى لِنَفْسِهِ أَنْ يُحَجِّرَ بَعْضَ الْمُبَاحِ لِلْمَصْلَحَةِ ثُمَّ عَدَلَ عَنْهُ لِأَنَّهُ يُنَافِي إِذْنَ الشَّرْعِ فِي فِعْلِهِ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ.
Buradaki { الْقِنْطَارُ } (kantar) kelimesi, mehir olarak verilen malın miktarında mübalağadır; yani alışılmışın dışında pek çok mal demektir. Bu mübalağa, kantar [miktarınca mehir] vermenin şer'an mubah olduğuna delalet eder; zira Allah, haram gibi meşru kılınmasından razı olmadığı bir şeyle örnek vermez. Nitekim Ömer b. el-Hattâb hutbe okuyup mehirlerde aşırıya kaçmayı yasakladığında, minberden indikten sonra Kureyşli bir kadın ona şöyle demiştir: «Ey Müminlerin Emîri! Allah'ın Kitabı mı uyulmaya daha layıktır yoksa senin sözün mü?» Ömer: «Elbette Allah'ın Kitabı! Bu da nereden çıktı?» dedi. Kadın: «Az önce insanlara kadınların mehirlerinde aşırıya kaçmalarını yasakladın; oysa Allah Kitabı'nda, { وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً } [en-Nisâ: 20] buyurmaktadır» dedi. Bunun üzerine Ömer: «Herkes Ömer'den daha fakihtir» dedi. Bir rivayette ise «Bir kadın isabet etti, bir emîr ise yanıldı; yardımına sığınılacak ancak Allah'tır» dedi. Sonra minbere dönüp şöyle buyurdu: «Ben kadınların mehirlerinde aşırıya kaçmanızı yasaklamıştım; artık herkes malında dilediğini yapsın!» Bu rivayetten anlaşılan zahir mana, Ömer'in mubah olan bir şeyi kısıtlamaktan rücu ettiğidir; zira işâretü'n-nassın gereği olarak bunu ibâhaya aykırı görmüştür. Oysa daha önce mehirde aşırıya kaçmada men'i gerektiren bir illet görmüştü. Dolayısıyla müctehidin kendi ictihad deliline aykırı düşen şeyi araştırmasının zorunlu olmadığı esasına binaen ayeti unutmuş olması ya da ayeti salt mübalağa kastına hamledip bunun ibâhaya delalet etmediğini düşünmüş olup sonradan bundan vazgeçmiş olması veya maslahat gereği bazı mubahları kısıtlama yetkisine sahip olduğunu düşünüp sonra şeriatın o fiile izin vermesine aykırı olduğu için bundan vazgeçmiş olması muhtemeldir.
وَضَمِيرُ: إِحْداهُنَّ رَاجِعٌ إِلَى النِّسَاءِ. وَهَذِهِ هِيَ الْمَرْأَةُ الَّتِي يُرَادُ طَلَاقُهَا.
{ إِحْداهُنَّ } ifadesindeki zamir, kadınlara racidir. Bu da boşanması murad edilen kadındır.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْقِنْطَارِ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٤] .
Kantar kelimesine dair açıklama, Âl-i İmrân sûresindeki { وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ } [14] ayetinin tefsirinde geçmişti.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَتَأْخُذُونَهُ إِنْكَارِيٌّ.
{ أَتَأْخُذُونَهُ } ifadesindeki soru, inkârîdir (kınama ve reddetme amaçlıdır).
وَالْبُهْتَانُ مَصْدَرٌ كَالشُّكْرَانِ وَالْغُفْرَانِ، مَصْدَرُ بَهَتَهُ كَمَنَعَهَ إِذَا قَالَ عَلَيْهِ مَا لَمْ يَفْعَلْ، وَتَقَدَّمَ الْبُهْتُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥٨] .
{ الْبُهْتَانُ } (bühtan), şükrân ve gufrân gibi bir masdardır; { مَنَعَ } veznindeki { بَهَتَهُ } fiilinin masdarıdır ve kişinin yapmadığı bir şeyi onun aleyhine söylemesi demektir. Büht kelimesi daha önce Bakara sûresindeki { فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } [258] buyruğunda geçmişti.
وَانْتُصِبَ بُهْتاناً عَلَى الْحَالِ مِنَ الْفَاعِلِ فِي (تَأْخُذُونَهُ) بِتَأْوِيلِهِ بِاسْمِ الْفَاعِلِ، أَيْ مُبَاهِتِينَ. وَإِنَّمَا جُعِلَ هَذَا الْأَخْذُ بُهْتَانًا لِأَنَّهُمْ كَانَ مِنْ عَادَتِهِمْ إِذَا كَرِهُوا الْمَرْأَةَ وَأَرَادُوا طَلَاقَهَا، رَمَوْهَا بِسُوءِ الْمُعَاشَرَةِ، وَاخْتَلَقُوا عَلَيْهَا مَا لَيْسَ فِيهَا، لِكَيْ تَخْشَى
{ بُهْتاناً } kelimesi, ism-i fâil teviliyle { تَأْخُذُونَهُ } fiilindeki fâilden hâl olarak nasbedilmiştir; yani 'iftira ediciler olarak' demektir. Bu alışın bühtan (iftira) kılınmasının sebebi şudur: Onlar bir kadından hoşlanmayıp onu boşamak istediklerinde, kötü muamele iftirasında bulunur ve kendisinde olmayan şeyleri uydururlardı; ta ki kadın
سُوءَ السُّمْعَةِ فتبذل للزَّوْج مَا لَا فِدَاءً ليطلّقها، حكى ذَاك فَخْرُ الدِّينِ الرَّازِيُّ، فَصَارَ أَخْذُ الْمَالِ مِنَ الْمَرْأَةِ عِنْدَ الطَّلَاقِ مَظِنَّةٌ بِأَنَّهَا أَتَتْ مَا لَا يُرْضِي الزَّوْجَ، فَقَدْ يَصُدُّ ذَلِكَ الرَّاغِبِينَ فِي التَّزَوُّجِ عَنْ خِطْبَتِهَا، وَلِذَلِكَ لَمَّا أَذِنَ اللَّهُ لِلْأَزْوَاجِ بِأَخْذِ الْمَالِ إِذَا أَتَتْ أَزْوَاجُهُمْ بِفَاحِشَةٍ، صَارَ
kötü şöhretten korksun da koca kendisini boşasın diye ona fidye olarak mal versin. Bunu Fahreddin er-Râzî nakletmiştir. Böylece boşanma esnasında kadından mal almak, kadının kocayı razı etmeyecek bir şey yaptığı zannını doğurur ve bu durum evlenmek isteyenleri ona talip olmaktan alıkoyabilirdi. İşte bu sebeple Allah, eşleri bir hayasızlık yaptığında kocalara mal alma izni verince,
أَخْذُ الْمَالِ مِنْهُنَّ بِدُونِ ذَلِكَ يُوهِمُ أَنَّهُ أَخَذَهُ فِي مَحَلِّ الْإِذْنِ بِأَخْذِهِ، هَذَا أَظْهَرُ الْوُجُوهِ فِي جعل هَذَا الْأَخْذِ بُهْتَانًا.
böyle bir durum olmaksızın onlardan mal almak, kocanın bu malı alma izni verilen meşru bir sebeple aldığı izlenimini vermektedir. Bu alışın bühtan kılınmasındaki en zahir vecih budur.
وَأَمَّا كَوْنُهُ إِثْمًا مُبِينًا فَقَدْ جُعِلَ هُنَا حَالًا بَعْدَ الْإِنْكَارِ، وَشَأْنُ مِثْلِ هَذَا الْحَالِ أَنْ تَكُونَ مَعْلُومَةَ الِانْتِسَابِ إِلَى صَاحِبِهَا حَتَّى يُصْبِحَ الْإِنْكَارُ بِاعْتِبَارِهَا، فَيُحْتَمَلُ أَنَّ كَوْنَهَا إِثْمًا مُبِينًا قَدْ صَارَ مَعْلُومًا لِلْمُخَاطَبِينَ مِنْ قَوْلِهِ: فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً، أَوْ مِنْ آيَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٩] وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ أَوْ مِمَّا تَقَرَّرَ عِنْدَهُمْ مِنْ أَنَّ حُكْمَ الشَّرِيعَةِ فِي الْأَمْوَالِ أَنْ لَا تَحِلَّ إِلَّا عَنْ طِيبِ نَفْسٍ.
Bunun apaçık bir günah ({ إِثْماً مُبِيناً }) olmasına gelince; bu ifade burada inkârdan sonra hâl kılınmıştır. Bu tür bir hâlin gereği, inkârın ona bina edilebilmesi için sahibine nispetinin önceden bilinmesidir. Dolayısıyla bunun apaçık bir günah olduğu, muhataplarca { فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً } buyruğundan yahut Bakara sûresindeki [229] { وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } buyruğundan veya mallar hususundaki şeriat hükmünün ancak gönül rızasıyla helal olacağına dair aralarında yerleşmiş bulunan kuraldan anlaşılmış olması muhtemeldir.
وَقَوْلُهُ: وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ اسْتِفْهَام تعجيبي بَعْدَ الْإِنْكَارِ، أَيْ لَيْسَ مِنَ الْمُرُوءَةِ أَنْ تَطْمَعُوا فِي أَخْذِ عِوَضٍ عَنِ الْفِرَاقِ بَعْدَ مُعَاشَرَةِ امْتِزَاجٍ وَعَهْدٍ مَتِينٍ. وَالْإِفْضَاءُ الْوُصُولُ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْفَضَاءِ، لِأَنَّ فِي الْوُصُولِ قَطْعَ الْفَضَاءِ بَيْنَ الْمُتَوَاصِلِينَ وَالْمِيثَاقُ الْغَلِيظُ عُقْدَةُ النِّكَاحِ عَلَى نِيَّةِ إِخْلَاصِ النِّيَّةِ وَدَوَامِ الْأُلْفَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّكُمْ كُنْتُمْ عَلَى حَالِ مَوَدَّةٍ وَمُوَالَاةٍ، فَهِيَ فِي الْمَعْنَى كَالْمِيثَاقِ عَلَى حُسْنِ الْمُعَامَلَةِ.
O'nun { وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ } buyruğu, inkârdan sonra gelen taaccüb (hayret bildiren) bir istifhamdır; yani iç içe geçmiş bir beraberlik ve sağlam bir ahitten sonra ayrılık için bir bedel almaya tamah etmeniz mürüvvete sığmaz. { الْإِفْضَاءُ } (ifdâ); kavuşmak ve baş başa kalmaktır, boşluk manasındaki { الْفَضَاءُ } (fadâ) kelimesinden türemiştir; zira kavuşmada iki taraf arasındaki boşluğun ortadan kalkması söz konusudur. { الْمِيثَاقُ الْغَلِيظُ } (sağlam teminat) ise, niyetin samimiyeti ve ülfetin devamı üzerine kurulan nikâh akdidir. Anlam şudur: Siz bir sevgi ve yakınlık hali üzereydiniz; bu hal mana bakımından güzel muamele üzerine verilmiş bir ahit gibidir.
وَالْغَلِيظُ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ مِنْ غَلُظَ- بِضَمِّ اللَّامِ- إِذَا صَلُبَ، وَالْغِلْظَةُ فِي الْحَقِيقَةِ صَلَابَةُ الذَّوَاتِ، ثُمَّ اسْتُعِيرَتْ إِلَى صُعُوبَةِ الْمَعَانِي وَشِدَّتِهَا فِي أَنْوَاعِهَا، قَالَ تَعَالَى: قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً [التَّوْبَة: ١٢٣] . وَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ مَنَاطَ التَّحْرِيم هُوَ كَون أَخْذُ الْمَالِ عِنْدَ طَلَبِ اسْتِبْدَالِ الزَّوْجَةِ بِأُخْرَى، فَلَيْسَ هَذَا الْحُكْمُ مَنْسُوخًا بِآيَةِ الْبَقَرَةِ خِلَافًا لِجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ إِذْ لَا إبِْطَال لمدلول هَذِه الْآيَة.
{ الْغَلِيظُ } (sağlam/katı), sertleşti manasına gelen -lâm harfinin dammesiyle- { غَلُظَ } fiilinden türemiş bir sıfat-ı müşebbehedir. Gılzet (sertlik/katılık) hakikatte cisimlerin sertliğidir; sonradan kendi türleri içerisinde manaların zorluğu ve şiddeti için istiare yoluyla kullanılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } [et-Tevbe: 123] “Kâfirlerden yakınınızda bulunanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar.” Haram kılmanın illetinin, eşi bir başkasıyla değiştirme talebi esnasında mal almak olduğu açıkça ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla bu hüküm, Câbir b. Zeyd'in hilafına, Bakara sûresindeki ayetle neshedilmiş değildir; zira bu ayetin ifade ettiği manayı geçersiz kılan bir delil yoktur.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٢٢]
[en-Nisâ Sûresi (4): 22. Âyet]
وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلاً (٢٢)
{ وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلاً (٢٢) } “Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin. Şüphesiz bu, bir hayasızlık, iğrenç bir şey ve kötü bir yoldur. (22)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً [النِّسَاء: ١٩] ، وَالْمُنَاسَبَةُ
{ لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } [en-Nisâ: 19] cümlesi üzerine atıftır. Münasebet ise şudur:
أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ أَحْوَالِ إِرْثِهِمُ النِّسَاءَ كَرْهًا، أَنْ يَكُونَ ابْنُ الْمَيِّتِ أَوْلَى بِزَوْجَةِ أَبِيهِ، إِذَا لَمْ تَكُنْ أُمَّهُ، فَنُهُوا عَنْ هَذِهِ الصُّورَةِ نَهْيًا خَاصًّا مُغَلَّظًا، وَتُخُلِّصَ مِنْهُ إِلَى إِحْصَاءِ الْمُحَرَّمَاتِ.
Kadınlara zorla vâris olma hallerinden biri de, ölenin oğlunun —kendi öz annesi olmamak şartıyla— babasının eşi üzerinde en çok hak sahibi olmasıydı. İşte bu özel durumdan şiddetli ve özel bir şekilde nehyedildiler ve bu vesileyle haram kılınan kadınların sayılmasına geçildi.
وَمَا نَكَحَ بِمَعْنَى الَّذِي نَكَحَ مُرَادٌ بِهِ الْجِنْسُ، فَلِذَلِكَ حَسُنَ وَقْعُ مَا عِوَضَ (مَنْ) لأنّ (من) تَكْثِير فِي الْمَوْصُولِ الْمَعْلُومِ، عَلَى أَنَّ الْبَيَانَ بِقَوْلِهِ: مِنَ النِّساءِ سَوَّى بَيْنَ (مَا- وَمن) فَرُجِّحَتْ (مَا) لِخِفَّتِهَا، وَالْبَيَانُ أَيْضًا يُعَيِّنُ أَنْ تَكُونَ (مَا) مَوْصُولَةً. وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ: لَا تَنْكِحُوا نِسَاءَ آبَائِكُمْ لِيَدُلَّ بِلَفْظِ نَكَحَ عَلَى أَنَّ عَقْدَ الْأَبِ عَلَى الْمَرْأَةِ كَافٍ
{ مَا نَكَحَ } ifadesi, 'nikâhladığı kimseler' anlamında olup cins bildirir. Bu sebeple { مَنْ } yerine { مَا } edatının gelmesi güzel düşmüştür; zira { مَنْ } edatı bilinen mevsûlde çokluk ifade eder. Kaldı ki { مِنَ النِّساءِ } açıklaması { مَا } ile { مَنْ } arasını eşit kılmış, böylece hafifliğinden ötürü { مَا } tercih edilmiştir. Bu açıklama aynı zamanda { مَا } edatının ism-i mevsûl olmasını da tayin eder. 'Babalarınızın kadınlarını nikâhlamayın' denilmeyip bu ifadeden sapılması ise, { نَكَحَ } lafzıyla babanın kadın üzerine nikâh akdi yapmasının
فِي حُرْمَةِ تَزَوُّجِ ابْنِهِ إِيَّاهَا. وَذِكْرُ مِنَ النِّساءِ بَيَانٌ لِكَوْنِ (مَا) مَوْصُولَةً.
o kadının oğluna haram olması için yeterli olduğuna delalet etmesi içindir. { مِنَ النِّساءِ } ifadesinin zikredilmesi ise { مَا } edatının ism-i mevsûl olduğunun beyanıdır.
وَالنَّهْيُ يَتَعَلَّقُ بِالْمُسْتَقْبَلِ، وَالْفِعْلُ الْمُضَارِعُ مَعَ النَّهْيِ مَدْلُولُهُ إِيجَادُ الْحَدَثِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَهَذَا الْمَعْنَى يُفِيدُ النَّهْيَ عَنِ الِاسْتِمْرَارِ عَلَى نِكَاحِهِنَّ إِذَا كَانَ قَدْ حَصَلَ قَبْلَ وُرُودِ النَّهْيِ. وَالنِّكَاحُ حَقِيقَةٌ فِي الْعَقْدِ شَرْعًا بَيْنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ عَلَى الْمُعَاشَرَةِ وَالِاسْتِمْتَاعِ بِالْمَعْنَى الصَّحِيحِ شَرْعًا، وَتَقَدَّمَ أَنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي هَذَا الْمَعْنَى دُونَ الْوَطْءِ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣٠] ، فَحَرَامٌ عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يَتَزَوَّجَ امْرَأَةً عَقَدَ أَبُوهُ عَلَيْهَا عَقْدَ نِكَاحٍ صَحِيحٍ، وَلَوْ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا، وَأَمَّا إِطْلَاقُ النِّكَاحِ عَلَى الْوَطْءِ بِعَقْدٍ فَقَدْ حَمَلَ لَفْظَ النِّكَاحِ عَلَيْهِ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ، وَزَعَمُوا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ أَطْلَقَ فِيهِ النِّكَاحَ عَلَى الْوَطْءِ لِأَنَّهَا لَا يُحِلُّهَا لِمُطَلِّقِهَا ثَلَاثًا مُجَرَّدُ الْعَقْدِ أَيْ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى الِاسْتِعَانَةِ بِبَيَانِ السُّنَّةِ لِلْمَقْصُودِ مِنْ قَوْلِهِ: تَنْكِحَ وَقَدْ بَيَّنْتُ رَدَّ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ.
Yasaklama geleceğe yöneliktir; nehiy ile birlikte gelen muzâri fiilin medlûlü, fiilin gelecekte meydana getirilmesidir. Bu mana, yasak gelmeden önce böyle bir nikâh gerçekleşmişse, onların nikâhını sürdürmeyi de yasaklamayı ifade eder. Nikâh; şer'an sahih anlamda birlikte yaşamak ve faydalanmak üzere erkek ile kadın arasında yapılan akitte şer'î bir hakikattir. Bakara sûresindeki { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } [230] ayetinin tefsirinde, nikâhın cinsî münasebet (vatıy) değil bu akit manasında hakikat olduğu daha önce geçmişti. Dolayısıyla bir erkeğin, babasının kendisiyle sahih bir nikâh akdi yaptığı bir kadınla —onunla zifafa girmemiş olsa bile— evlenmesi haramdır. Nikâhın akitle yapılan cinsî münasebete ıtlak edilmesine gelince; bazı âlimler nikâh lafzını bu manaya hamletmişler ve Allah Teâlâ'nın { فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } buyruğunda nikâhın cinsî münasebete ıtlak edildiğini iddia etmişlerdir; çünkü üç talakla boşayan kimseye kadını sadece nikâh akdi helal kılmaz, yani sünnetin { تَنْكِحَ } buyruğundan maksadı açıklamasına ihtiyaç duymaksızın böyledir. Ben bunun reddini Bakara sûresinde Allah Teâlâ'nın { فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } buyruğunun tefsirinde açıklamıştım.
وَأما الْوَطْءُ الْحَرَامُ مِنْ زِنًى فَكَوْنُهُ مِنْ مَعَانِيَ النِّكَاحِ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ دَعْوَى وَاهِيَةٌ.
Zinadan ibaret olan haram cinsi münasebete gelince; bunun Arap dilinde nikâhın anlamlarından biri olduğunu ileri sürmek zayıf ve temelsiz bir iddiadır.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِيمَنْ زَنَى بِامْرَأَةٍ هَلْ تَحْرُمُ عَلَى ابْنِهِ أَوْ عَلَى أَبِيهِ. فَالَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، وَالشَّافِعِيُّ: أَنَّ الزِّنَى لَا يَنْشُرُ الْحُرْمَةَ، وَهَذَا
Fakihler, bir kadınla zina eden kimsenin bu fiili sebebiyle kadının onun oğluna veya babasına haram olup olmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'in el-Muvatta'da benimsediği görüş ile Şâfiî'nin görüşü; zinanın sıhrî haramlık (hurmet-i musâhare) doğurmayacağı yönündedir; bu da
الَّذِي حَكَاهُ الشَّيْخُ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ أَبِي زَيْدٍ فِي «الرِّسَالَةِ» ، وَيُرْوَى ذَلِكَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ، وَرَبِيعَةَ، وَاللَّيْثِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَابْنُ الْمَاجِشُونَ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ: الزِّنَى يَنْشُرُ الْحُرْمَةَ. قَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونَ: مَاتَ مَالِكٌ عَلَى هَذَا. وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ وَالثَّوْرِيِّ.
Şeyh Ebû Muhammed b. Ebî Zeyd'in er-Risâle'de aktardığı da budur. Bu [görüş], İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiş olup Zührî, Rebîa ve Leys'in görüşüdür. Ebû Hanîfe ile Mâlik'in ashabından İbnü'l-Mâcişûn ise: "Zina sıhrî haramlığı (hurmet-i musâhareyi) doğurur." demişlerdir. İbnü'l-Mâcişûn: "Mâlik bu görüş üzere vefat etti." demiştir. Bu [aynı zamanda] Evzâî ve Sevrî'nin de görüşüdür.
وَقَالَ ابْنُ الْمَوَّازِ: هُوَ مَكْرُوهٌ، وَوَقَعَ فِي الْمُدَوَّنَةِ (يُفَارِقُهَا) فَحَمَلَهُ الْأَكْثَرُ عَلَى الْوُجُوبِ.
İbnü'l-Muvvâz: "Bu mekruhtur." demiştir. el-Müdevvene'de ise "(ondan ayrılır / ayrılmalıdır)" ifadesi yer almış ve çoğunluk bunu vücûba (zorunluluğa) hamletmiştir.
وَتَأَوَّلَهُ بَعْضُهُمْ عَلَى الْكَرَاهَةِ. وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ جَرَتْ فِيهَا مُنَاظَرَةٌ بَيْنَ الشَّافِعِيِّ وَمُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ أَشَارَ إِلَيْهَا الْجَصَّاصُ فِي أَحْكَامِهِ، وَالْفَخْرُ فِي مَفَاتِيحِ الْغَيْبِ، وَهِيَ طَوِيلَةٌ.
Bazıları ise bunu kerâhete hamletmiştir. Bu meselede Şâfiî ile Muhammed b. el-Hasen arasında bir münazara gerçekleşmiş olup Cessâs Ahkâm'ında, Fahreddin er-Râzî de Mefâtîhu'l-Gayb'da buna işaret etmiştir; bu da uzun [bir münazara]dır.
وَمَا قَدْ سَلَفَ هُوَ مَا سَبَقَ نُزُولَ هَذِهِ الْآيَةِ أَيْ إِلَّا نِكَاحًا قَدْ سَلَفَ فَتَعَيَّنَ أَنَّ هَذَا النِّكَاحَ صَارَ مُحَرَّمًا. وَلِذَلِكَ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ مُؤَوَّلًا إِذْ مَا قَدْ سَلَفَ كَيْفَ يُسْتَثْنَى مِنَ النَّهْيِ عَنْ فِعْلِهِ وَهُوَ قَدْ حَصَلَ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ يَرْجِعُ إِلَى مَا يَقْتَضِيهِ النَّهْيُ مِنَ الْإِثْمِ، أَيْ لَا إِثْمَ عَلَيْكُمْ فِيمَا قَدْ سَلَفَ. ثُمَّ يَنْتَقِلُ النَّظَرُ إِلَى أَنَّهُ هَلْ يُقَرَّرُ عَلَيْهِ فَلَا يُفَرَّقُ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ اللَّذَيْنِ تَزَوَّجَا قَبْلَ نُزُولِ الْآيَةِ، وَهَذَا لَمْ يَقُلْ بِهِ إِلَّا بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ فِيمَا نَقَلَهُ الْفَخْرُ، وَلَمْ أَقِفْ عَلَى أَثَرٍ يُثْبِتُ قَضِيَّةً مُعَيَّنَةً فَرَّقَ فِيهَا النَّبِيءُ ﷺ
Geçmiş olan ise bu ayetin inişinden önce geçmiş olandır; yani geçmiş olan nikâh müstesna. Dolayısıyla bu nikâhın haram kılındığı kesinleşmiştir. Bu sebeple O'nun { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” buyruğundaki istisnanın tevil edilmesi zorunlu olmuştur; zira geçmiş olan şey, zaten meydana gelmişken yapılmasının yasaklanmasından nasıl istisna edilsin? Bu yüzden istisnanın, yasağın gerektirdiği günaha raci olması kesinleşmiştir; yani "geçmişte olandan dolayı size bir günah yoktur". Sonra da ayetin inişinden önce evlenmiş olan iki eşin arasının ayrılmayıp bu [evlilik] üzere bırakılıp bırakılmayacağı meselesine bakılır. Bunu, Fahreddin er-Râzî'nin naklettiğine göre, sadece bazı müfessirler söylemiştir. Ben ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in
بَيْنَ رَجُلٍ وَزَوْجِ أَبِيهِ مِمَّا كَانَ قَبْلَ نُزُولِ الْآيَةِ، وَلَا عَلَى تَعْيِينِ قَائِلِ هَذَا الْقَوْلِ، وَلَعَلَّ النَّاسَ قَدْ بَادَرُوا إِلَى فِرَاقِ أَزْوَاجِ الْآبَاءِ عِنْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.
ayetin inmesinden önce gerçekleşmiş olanlardan bir adam ile babasının hanımının arasını ayırdığına dair belirli bir hadiseyi sabitleyen bir rivayete de bu sözü söyleyenin kim olduğuna da rastlamadım. Muhtemelen insanlar bu ayet indiğinde babalarının eşlerinden ayrılmaya derhal koşmuşlardır.
وَقَدْ تَزَوَّجَ قَبْلَ الْإِسْلَامِ كَثِيرٌ أَزْوَاجَ آبَائِهِمْ: مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ أُمَيَّةَ بْنِ عَبْدِ شَمْسٍ، خَلَفَ عَلَى زَوْجِ أَبِيهِ أُمَيَّةَ كَمَا تَقَدَّمَ، وَمِنْهُمْ صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةَ أَبِيهِ فَاخِتَةَ بِنْتَ الْأَسْوَدِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَسَدٍ، وَمِنْهُمْ مَنْظُورُ بْنُ رَيَّانَ بْنِ سَيَّارٍ، تَزَوَّجَ امْرَأَةَ أَبِيهِ مُلْكِيَّةَ بِنْتَ خَارِجَةَ، وَمِنْهُمْ حِصْنُ بْنُ أَبِي قَيْسٍ، تَزَوَّجَ بَعْدَ أَبِي قَيْسٍ زَوْجَهُ، وَلَمْ يُرْوَ أَنَّ أَحَدًا مِنْ هَؤُلَاءِ أَسَلْمَ وَقُرِّرَ عَلَى نِكَاحِ زَوْجِ أَبِيهِ.
İslam'dan önce pek çok kimse babalarının eşleriyle evlenmişti: Bunlardan biri daha önce geçtiği üzere babası Ümeyye'nin eşini nikâhlayan Ömer b. Ümeyye b. Abdişems'tir; bir diğeri babasının hanımı Fâhite bint el-Esved b. el-Muttalib b. Esed ile evlenen Safvân b. Ümeyye b. Halef'tir; bir diğeri babasının hanımı Mülkiyye bint Hârice ile evlenen Manzûr b. Reyyân b. Seyyâr'dır; bir diğeri de Ebû Kays'tan sonra onun hanımıyla evlenen Hısn b. Ebî Kays'tır. Bunlardan birinin Müslüman olup da babasının eşiyle olan nikâhı üzere bırakıldığı rivayet edilmemiştir.
وَجَوَّزُوا أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ لَازِمِ النَّهْيِ وَهُوَ الْعُقُوبَةُ أَيْ لَا عُقُوبَةَ عَلَى مَا قَدْ سَلَفَ. وَعِنْدِي أَنَّ مِثْلَ هَذَا ظَاهِرٌ لِلنَّاسِ فَلَا يَحْتَاجُ لِلِاسْتِثْنَاءِ، وَمَتَى يَظُنُّ أَحَدٌ الْمُؤَاخَذَةَ عَنْ أَعْمَالٍ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَبْلَ مَجِيءِ الدِّينِ وَنُزُولِ النَّهْيِ.
İstisnanın nehyin gerektirdiği cezadan yapılmış olmasını da caiz görmüşlerdir; yani "geçmiş olan şeyden dolayı bir ceza yoktur". Bana göre bu gibi bir durum insanlar için zaten açıktır ve istisnaya ihtiyaç duymaz; din gelmeden ve nehiy inmeden önce Câhiliye döneminde yapılmış işlerden dolayı cezalandırılacağını kim zanneder ki?
وَقِيلَ: هُوَ مِنْ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ: أَيْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ مِنْهُ فَانْكِحُوا مَا قَدْ سَلَفَ مِنْ نِسَاءِ الْآبَاءِ الْبَائِدَةِ، كَأَنَّهُ يُوهِمُ أَنَّهُ يُرَخِّصُ لَهُمْ بَعْضَهُ، فَيَجِدُ السَّامِعُ مَا رُخِّصَ لَهُ مُتَعَذَّرًا فَيَتَأَكَّدُ النَّهْيُ كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
Şöyle de denilmiştir: Bu, bir şeyi zıddına benzeyen bir şeyle pekiştirmek türündendir; yani "şayet bundan bir şey yapacaksanız, babaların geçmişte kalan, yok olup gitmiş kadınlarını nikâhlayın" demektir. Sanki onlara bunun bir kısmına ruhsat veriyormuş vehmini uyandırır, böylece dinleyen kimse kendisine ruhsat verilen şeyin imkânsız olduğunu görür ve nehiy pekişmiş olur; Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:
وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ
"Onlarda hiçbir ayıp yoktur; şu kadar var ki kılıçlarında, ordularla çarpışmaktan gedikler oluşmuştur."
وَقَوْلِهِمْ (حَتَّى يَؤُوبَ الْقَارِظَانِ) وَ (حَتَّى يَشِيبَ الْغُرَابُ) وَهَذَا وَجْهٌ بَعِيدٌ فِي آيَاتِ التَّشْرِيعِ.
Ve [Arapların] "İki karaz toplayıcısı dönünceye kadar" ve "Karga ihtiyarlayıp ağarıncaya kadar" sözleri gibidir. Bu ise teşrî (hüküm) ayetlerinde uzak bir ihtimaldir.
وَالظَّاهِرٌ أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ قُصِدَ مِنْهُ بَيَانُ صِحَّةِ مَا سَلَفَ مِنْ ذَلِكَ فِي عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَتَعَذَّرَ تَدَارُكُهُ الْآنَ، لِمَوْتِ الزَّوْجَيْنِ، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ. ثُبُوتُ أَنْسَابٍ، وَحُقُوقُ مُهُورٍ وَمَوَارِيثُ، وَأَيْضًا بَيَانُ تَصْحِيحِ أَنْسَابِ الَّذِينَ وُلِدُوا مِنْ ذَلِكَ النِّكَاحِ، وَأَنَّ الْمُسْلِمِينَ انْتُدِبُوا لِلْإِقْلَاعِ عَنْ ذَلِكَ اخْتِيَارًا مِنْهُمْ، وَقَدْ تَأَوَّلَ سَائِرُ الْمُفَسِّرِينَ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ بِوُجُوهٍ تَرْجِعُ إِلَى التَّجَوُّزِ فِي مَعْنَى الِاسْتِثْنَاءِ أَوْ فِي مَعْنَى:
Zahir olan şudur ki { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” buyruğundan maksat; nesep sübutu, mehir ve miras hakları gibi hükümler terettüp etmesi cihetiyle, Câhiliye devrinde bunlardan geçmiş olan ve eşlerin vefatı sebebiyle artık telafisi imkânsız bulunan evliliklerin geçerliliğini açıklamak ve ayrıca bu nikâhtan doğan kimselerin neseplerinin sahih olduğunu, Müslümanların da bundan kendi tercihleriyle vazgeçmeye teşvik edildiklerini beyan etmektir. Diğer müfessirler ise Allah Teâlâ'nın { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” buyruğunu, istisna anlamında veya
مَا نَكَحَ، حَمَلَهُمْ عَلَيْهَا أَنَّ نِكَاحَ زَوْجِ الْأَبِ لَمْ يُقَرِّرْهُ الْإِسْلَامُ بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ، لِأَنَّهُ قَالَ: إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلًا أَيْ وَمِثْلُ هَذَا لَا يُقَرَّرُ لِأَنَّهُ فَاسِدٌ بِالذَّاتِ.
{ مَا نَكَحَ } “nikâhladığı [kadınlar]” ifadesinin anlamında mecaza dayanan vecihlerle tevil etmişlerdir. Onları buna sevk eden husus, babanın hanımıyla yapılan nikâhın ayetin inişinden sonra İslam tarafından onaylanmamış olmasıdır; zira Allah: { إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلًا } “Şüphesiz o, bir hayasızlık, iğrenç bir günah ve kötü bir yoldur” buyurmuştur; yani bu gibi bir fiil onaylanamaz, çünkü bizzat kendisi bozuktur.
وَالْمَقْتُ اسْمٌ سَمَّتْ بِهِ الْعَرَبُ نِكَاحَ زَوْجِ الْأَبِ فَقَالُوا نِكَاحُ الْمَقْتِ أَيِ الْبُغْضِ، وَسَمَّوْا فَاعِلَ ذَلِكَ الضَّيْزَنَ، وَسُمَّوْا الِابْنَ مِنْ ذَلِكَ النِّكَاح مقيتا.
Makt (مَقْت), Arapların babanın hanımıyla yapılan nikâha verdikleri bir isimdir; nitekim onlar buna "nikâhu'l-makt" yani buğuz nikâhı demişler, bunu yapan kimseye dayzen (الضَّيْزَن), bu nikâhtan doğan oğula da makît (مَقِيت) adını vermişlerdir.