تَضَوَّعَ مِسْكًا بَطْنُ نُعْمَانَ أَنْ مَشَتْ ... بِهِ زَيْنَبُ فِي نِسْوَةٍ خَفِرَاتِ
“Zeyneb, utangaç kadınlar arasında oradan geçtiğinde / Nu'mân vadisinin içi misk kokusuyla doldu.”
والْقَمَرَ كَائِنٌ فِي السَّمَاءِ الْمُمَاسَّةِ لِلْأَرْضِ وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالسَّمَاءِ الدُّنْيَا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَبْعَادِهَا.
Ay ise yeryüzüne temas eden gökte bulunmaktadır ki bu, semâ-i dünyâ (dünya göğü) olarak adlandırılır; mesafelerini en iyi Allah bilir.
وَقَوْلُهُ: وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً هُوَ بِتَقْدِيرِ: وَجَعَلَ الشَّمْسَ فِيهِنَّ سِرَاجًا، وَالشَّمْسُ مِنَ الْكَوَاكِبِ.
{ وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً } “Ve güneşi de bir kandil kıldı...” buyruğu ise “Ve onların içinde güneşi bir kandil kıldı” takdirindedir; güneş de gök cisimlerindendir (gezegenlerdendir).
وَالْإِخْبَارُ عَنِ الْقَمَرِ بِأَنَّهُ نُورٌ مُبَالَغَةٌ فِي وَصْفِهِ بِالْإِنَارَةِ بِمَنْزِلَةِ الْوَصْفِ بِالْمَصْدَرِ.
Ayın nur olarak nitelenip haber verilmesi, masdarla vasıflama kabilinden olup onun aydınlatıcılığını nitelemede mübalağadır.
وَالْقَمَر ينير ضوؤه الْأَرْضَ إِنَارَةً مُفِيدَةً بِخِلَافِ غَيْرِهِ مِنْ نُجُومِ اللَّيْلِ فَإِنَّ إِنَارَتَهَا لَا تُجْدِي الْبَشَرَ.
Ayın ışığı, yeryüzünü faydalı bir biçimde aydınlatır; gece görünen diğer yıldızlar ise böyle değildir, zira onların aydınlatması insanlara bir yarar sağlamaz.
وَالسِّرَاجُ: الْمِصْبَاحُ الزَّاهِرُ نُورُهُ الَّذِي يُوقَدُ بِفَتِيلَةٍ فِي الزَّيْتِ يُضِيءُ الْتِهَابُهَا الْمُعَدَّلُ بِمِقْدَارِ بَقَاءِ مَادَّةِ الزَّيْتِ تغمرها.
Sirâc: Yağ içindeki fitil ile tutuşturulan, fitilin yağa batmış halde dengeli yanmasıyla etrafı aydınlatan ve parlak ışık saçan lambadır (kandildir).
والإخبار بِهِ عَنِ الشَّمْسِ مِنَ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ وَهُوَ تَشْبِيهٌ، وَالْقَصْدُ مِنْهُ تَقْرِيبُ الْمُشَبَّهِ مِنْ إِدْرَاكِ السَّامِعِ، فَإِنَّ السِّرَاجَ كَانَ أَقْصَى مَا يُسْتَضَاءُ بِهِ فِي اللَّيْلِ وَقَلَّ مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَتَّخِذُهُ وَإِنَّمَا كَانُوا يَرَوْنَهُ فِي أَدْيِرَةِ الرُّهْبَانِ أَوْ قُصُورِ الْمُلُوكِ وَأَضْرَابِهِمْ، قَالَ امْرُؤ الْقَيْس:
Güneş hakkında bunun haber verilmesi beliğ bir teşbihtir; benzetmedir. Bundan maksat, benzetileni (müşebbehi) dinleyicinin idrakine yaklaştırmaktır. Zira kandil, geceleyin aydınlanmada başvurulan en ileri araçtı; üstelik Araplardan pek az kimse onu edinirdi. Onlar kandili yalnızca rahiplerin manastırlarında yahut kralların ve benzerlerinin saraylarında görürlerdi. Nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
يضي سَنَاهُ أَوْ مَصَابِيحَ رَاهِبٍ ... أَمَالَ الذَّبَالَ بِالسَّلِيطِ الْمُفَتَّلِ
“Onun parıltısı aydınlatır; tıpkı bükülmüş fitilini bol susam yağıyla eğip parlatan bir rahibin kandilleri gibi.”
وَوَصَفُوا قَصْرَ غُمْدَانَ بِالْإِضَاءَةِ عَلَى الطَّرِيقِ لَيْلًا.
Nitekim Gumdân Sarayı'nı da geceleyin yolu aydınlatmasıyla nitelemişlerdir.
وَلَمْ يُخْبَرْ عَنِ الشَّمْسِ بِالضِّيَاءِ كَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ يُونُسَ [٥] هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ وَهُوَ الْإِضَاءَةُ، فَلَعَلَّ إِيثَارَ السِّرَاجِ هُنَا لِمُقَارَبَةِ تَعْبِيرِ نُوحٍ فِي لُغَتِهِ، مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ، لِأَنَّ الْفَوَاصِلَ الَّتِي قَبْلَهَا جَاءَتْ عَلَى حُرُوفٍ صَحِيحَةٍ وَلَوْ قِيلَ: ضِيَاءٌ لَصَارَتِ الْفَاصِلَةُ هَمْزَةً وَالْهَمْزَةُ قَرِيبَةٌ مِنْ حُرُوفِ الْعِلَّةِ فَيَثْقُلُ الْوَقْفُ عَلَيْهَا.
Yûnus Sûresi'ndeki { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً } [Yûnus 5] “Güneşi bir ziya kılan O'dur” ayetinde olduğu gibi burada güneş için “ziyâ” kelimesiyle haber verilmemiştir. Anlam birdir, o da aydınlatmadır. Burada “sirâc” kelimesinin tercih edilmesi, belki de Nûh'un kendi dilindeki ifadesine yakın olmasından ve bunun yanı sıra fasılaya riayet edilmesindendir. Zira bundan önceki fasılalar sahih harflerle gelmiştir; şayet “ziyâ’” denilseydi fasıla hemze olurdu; hemze ise illet harflerine yakın olduğu için üzerinde vakıf yapmak ağır gelirdi.
وَفِي جَعْلِ الْقَمَرِ نُورًا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ ضَوْءَ الْقَمَرِ لَيْسَ مِنْ ذَاتِهِ فَإِنَّ الْقَمَرَ مُظْلِمٌ وَإِنَّمَا يَسْتَضِيءُ بِانْعِكَاسِ أَشِعَّةِ الشَّمْسِ عَلَى مَا يَسْتَقْبِلُهَا مِنْ وَجْهِهِ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ ذَلِكَ الِاسْتِقْبَالِ مِنْ تَبَعُّضٍ وَتَمَامٍ هُوَ أَثَرُ ظُهُورِهِ هِلَالًا ثُمَّ اتِّسَاعُ اسْتِنَارَتِهِ إِلَى أَنْ يَصِيرَ بَدْرًا، ثُمَّ ارْتِجَاعُ ذَلِكَ، وَفِي تِلْكَ الْأَحْوَالِ يُضِيءُ عَلَى الْأَرْضِ إِلَى أَنْ يَكُونَ الْمَحَاقُ. وَبِعَكْسِ ذَلِكَ جُعِلَتِ الشَّمْسُ سِرَاجًا لِأَنَّهَا مُلْتَهِبَةٌ وَأَنْوَارُهَا ذَاتِيَّةٌ فِيهَا صَادِرَةٌ عَنْهَا إِلَى الْأَرْضِ وَإِلَى الْقَمَرِ مِثْلَ أَنْوَارِ السِّرَاجِ تَمْلَأُ الْبَيْتَ وَتَلْمَعُ أَوَانِي الْفِضَّةِ وَنَحْوِهَا مِمَّا فِي الْبَيْتِ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمُقَابِلَةِ.
Ayın bir nur kılınmasında, ay ışığının onun zatından kaynaklanmadığına bir işaret vardır. Zira ay karanlıktır; ancak yüzünün güneşe dönük olan kısmına güneş ışınlarının yansımasıyla aydınlanır. Bu dönüklüğün kısmi veya tam oluşuna göre hilal olarak görünmesi, ardından aydınlığının dolunaya kadar genişlemesi ve sonra tekrar küçülmesi gerçekleşir. Bu evrelerde ay, hilalin görünmez olduğu son döneme (muhâk) kadar yeryüzünü aydınlatır. Bunun aksine güneş ise kandil kılınmıştır; zira o alevlidir, nurları zatidir ve kandilin nurlarının evi doldurup evdeki gümüş kaplar ve karşıdaki eşyalar üzerinde parıldaması gibi, güneşten yeryüzüne ve aya doğru yayılır.
وَقَدِ اجْتَمَعَ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً اسْتِدْلَال وامتنان.
{ وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً } buyruğunda hem delil getirme (istidlâl) hem de nimet hatırlatma (imtinân) bir arada bulunmuştur.
[١٧- ١٨]
[17- 18]
[سُورَة نوح (٧١) : الْآيَات ١٧ إِلَى ١٨]
[Nûh Sûresi (71), 17 ila 18. Ayetler]
وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً (١٧) ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيها وَيُخْرِجُكُمْ إِخْراجاً (١٨)
{ وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً (١٧) ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيها وَيُخْرِجُكُمْ إِخْراجاً (١٨) } “Allah sizi yerden bir bitki gibi bitirdi. Sonra sizi oraya döndürecek ve sizi bir çıkarışla [yeniden] çıkaracaktır.”
أَنْشَأَ الِاسْتِدْلَالَ بِخَلْقِ السَّمَاوَاتِ حُضُورَ الْأَرْضِ فِي الْخَيَالِ فَأَعْقَبَ نُوحٌ بِهِ دَلِيلَهُ السَّابِقَ، اسْتِدْلَالًا بِأَعْجَبِ مَا يَرَوْنَهُ مِنْ أَحْوَالِ مَا عَلَى الْأَرْضِ وَهُوَ حَالُ الْمَوْتِ وَالْإِقْبَارِ، وَمَهَّدَ لِذَلِكَ مَا يَتَقَدَّمُهُ مِنْ إِنْشَاءِ النَّاسِ.
Göklerin yaratılışıyla delil getirilmesi, zihinde yeryüzünü hazır kıldı; bunun üzerine Nûh, yeryüzündekilerin durumları arasında gördükleri en hayret verici şeyle, yani ölüm ve kabre konulma durumuyla delil getirmek suretiyle önceki delilini bununla takip etti ve insanların yaratılışına dair bundan önce gelen hususları buna bir basamak yaptı.
وَأَدْمَجَ فِي ذَلِكَ تَعْلِيمَهُمْ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ مَخْلُوقٌ مِنْ عَنَاصِرِ الْأَرْضِ مِثْلَ النَّبَاتِ وَإِعْلَامَهُمْ بِأَنَّ بَعْدَ الْمَوْتِ حَيَاةً أُخْرَى.
Bunun arasına, insanın da tıpkı bitki gibi yeryüzünün unsurlarından yaratıldığını onlara öğretmeyi ve ölümden sonra başka bir hayatın bulunduğunu bildirmeyi dahil etti.
وَأُطْلِقَ عَلَى مَعْنَى: أَنْشَأَكُمْ، فِعْلُ أَنْبَتَكُمْ لِلْمُشَابَهَةِ بَيْنَ إِنْشَاءِ الْإِنْسَانِ وَإِنْبَاتِ النَّبَاتِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ كِلَيْهِمَا تَكْوِينٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً [آل عمرَان: ٣٧] ، أَيْ أَنْشَأَهَا وَكَمَا يَقُولُونَ: زَرَعَكَ اللَّهُ لِلْخَيْرِ، وَيَزِيدُ وَجْهَ الشَّبَهِ هُنَا قُرْبًا مِنْ حَيْثُ إِنَّ إِنْشَاءَ الْإِنْسَانِ مُرَكَّبٌ مِنْ عَنَاصِرِ الْأَرْضِ، وَقِيلَ التَّقْدِيرُ: أَنْبَتَ أَصْلَكُمْ، أَيْ آدَمَ ﵇، قَالَ تَعَالَى: كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ [آل عمرَان: ٥٩] .
“Sizi yarattı/inşa etti” manası için { أَنْبَتَكُمْ } (sizi bitirdi) fiili kullanılmıştır; zira insanın yaratılışı ile bitkinin bitirilmesi arasında, her ikisinin de bir var ediliş (tekvin) olması bakımından benzerlik vardır; nitekim Yüce Allah: { وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً } [Âl-i İmrân 37] “Onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi” yani var edip büyüttü buyurmuştur. Nitekim Araplar da: “Allah seni hayır için bitirdi/yetiştirdi” derler. İnsanın yaratılışının yeryüzü unsurlarından terkip edilmiş olması yönüyle buradaki benzerlik yönü daha da pekişmektedir. Bir görüşe göre takdiri şöyledir: “Aslınızı, yani Âdem aleyhisselâm'ı bitirdi/yarattı”; nitekim Yüce Allah: { كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } [Âl-i İmrân 59] “Âdem'in durumu gibidir; onu topraktan yarattı” buyurmuştur.
ونَباتاً: اسْمٌ مِنْ أَنْبَتَ، عُومِلَ مُعَامَلَةَ الْمَصْدَرِ فَوَقَعَ مَفْعُولًا مُطْلَقًا لِ أَنْبَتَكُمْ لِلتَّوْكِيدِ، وَلَمْ يَجْرِ عَلَى قِيَاسِ فِعْلِهِ فَيُقَالُ: إِنْبَاتًا، لِأَنَّ نَبَاتًا أَخَفُّ فَلَمَّا تَسَنَّى الْإِتْيَانُ بِهِ لِأَنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ فَصِيحٌ لَمْ يُعْدَلْ عَنْهُ إِلَى الثَّقِيلِ كَمَالًا فِي الْفَصَاحَةِ، بِخِلَافِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ إِخْراجاً فَإِنَّهُ لَمْ يُعْدَلْ عَنْهُ إِلَى: خُرُوجًا، لِعَدَمِ مُلَاءَمَتِهِ لِأَلْفَاظِ
{ نَباتاً } kelimesi { أَنْبَتَ } fiilinden türemiş bir isimdir, masdar muamelesi görmüş ve pekiştirme (tekit) amacıyla { أَنْبَتَكُمْ } fiilinin mefulü mutlakı olmuştur. Kendi fiilinin kıyasına göre işletilip “inbâten” denilmemiştir; zira “nebâten” kelimesi daha hafiftir. Kullanımda olan fasih bir kelime olarak getirilmesi mümkün olunca, fesahatteki mükemmellik sebebiyle bundan vazgeçilip ağır olana yönelinmemiştir. Bundan sonra gelen { إِخْراجاً } kelimesi ise böyle değildir; zira o, kelimelerle uyumsuz olmaması için “hurûcen” şeklinde değiştirilmemiştir;
الْفَوَاصِلِ قَبْلَهُ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى أَلِفٍ مِثْلِ أَلِفِ التَّأْسِيسِ فَكَمَا تُعَدُّ مُخَالَفَتُهَا فِي الْقَافِيَةِ عَيْبًا كَذَلِكَ تُعَدُّ الْمُحَافَظَةُ عَلَيْهَا فِي الْأَسْجَاعِ وَالْفَوَاصِلِ كَمَالًا.
zira kendisinden önceki fasılalar, elif-i te'sîs benzeri bir elif üzerine kurulmuştur. Kafiyede buna aykırılık nasıl bir kusur sayılıyorsa, seci ve fasılalarda bunu muhafaza etmek de öyle bir mükemmellik sayılır.
وَقَدْ أُدْمِجَ الْإِنْذَارُ بِالْبَعْثِ فِي خِلَالِ الِاسْتِدْلَالِ، وَلِكَوْنِهِ أَهَمَّ رُتْبَةٍ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَيْهِمْ بِأَصْلِ الْإِنْشَاءِ عُطِفَتِ الْجُمْلَةُ بِ ثُمَّ الدَّالَّةِ عَلَى التَّرَاخِي الرُّتَبِيِّ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيها وَيُخْرِجُكُمْ إِخْراجاً لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْجُمْلَةِ هُوَ فِعْلُ يُخْرِجُكُمْ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فَهُوَ تَمْهِيدٌ لَهُ.
Delil getirme esnasında yeniden dirilişle (ba's) korkutma da araya dahil edilmiştir. Yeniden dirilişin mertebe bakımından, ilk yaratılışla delil getirmekten daha mühim olması sebebiyle, { ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيها وَيُخْرِجُكُمْ إِخْراجاً } buyruğunda cümle, rütbece sonralığı (terâhî-i rütbî) bildiren { ثُمَّ } ile atfedilmiştir; zira bu cümleden asıl maksat { يُخْرِجُكُمْ } fiilidir, { ثُمَّ يُعِيدُكُمْ } buyruğu ise ona bir mukaddimedir.
وَأَكَّدَ يُخْرِجُكُمْ بِالْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِرَدِّ إنكارهم الْبَعْث.
Yeniden dirilişi inkârlarını reddetmek için { يُخْرِجُكُمْ } fiilini mefulü mutlak ile tekit etmiştir.
[١٩- ٢٠]
[19- 20]
[سُورَة نوح (٧١) : الْآيَات ١٩ إِلَى ٢٠]
[Nûh Sûresi (71), 19 ila 20. Ayetler]
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً (١٩) لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلاً فِجاجاً (٢٠)
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً (١٩) لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلاً فِجاجاً (٢٠) } “Allah, yeryüzünü sizin için bir sergi yaptı. Ta ki onda geniş yollar tutup gidesiniz.”
هَذَا اسْتِدْلَالٌ وَامْتِنَانٌ، وَلِذَلِكَ عُلِّقَ بِفِعْلِ جَعَلَ مَجْرُورٌ بِلَامِ التَّعْلِيلِ وَهُوَ لَكُمُ أَيْ لِأَجْلِكُمْ.
Bu bir delil getirme ve nimet hatırlatmadır. Bu sebeple { جَعَلَ } fiiline ta'lil lâm'ı ile mecrur olan { لَكُمُ } yani “sizin için” ifadesi bağlanmıştır.
وَالْبِسَاطُ: مَا يُفْرَشُ لِلنَّوْمِ عَلَيْهِ وَالْجُلُوسِ مِنْ ثَوْبٍ أَوْ زُرْبِيَّةٍ فَالْإِخْبَارُ عَنِ الْأَرْضِ بِبِسَاطٍ تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ، أَيْ كَالْبِسَاطِ، وَوَجْهُ الشَّبَهِ تَنَاسُبُ سَطْحِ الْأَرْضِ فِي تَعَادُلِ أَجْزَائِهِ بِحَيْثُ لَا يُوجِعُ أَرْجُلَ الْمَاشِينَ وَلَا يُقِضُّ جُنُوبَ الْمُضْطَجِعِينَ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ حَجْمَ الْأَرْضِ كَالْبِسَاطِ لِأَنَّ حَجْمَ الْأَرْضِ كُرَوِيٌّ، وَقَدْ نَبَّهَ عَلَى ذَلِكَ بِالْعِلَّةِ الْبَاعِثَةِ فِي قَوْلِهِ:
Bisât: Üzerinde uyumak ve oturmak için serilen kumaş veya halı gibi sergilerdir. Yeryüzünün bisât (sergi) olarak haber verilmesi beliğ bir teşbihtir; yani “sergi gibi” demektir. Benzetme yönü; yürüyenlerin ayaklarını incitmeyecek ve yatanların yanlarını rahatsız etmeyecek şekilde yer yüzeyinin parçalarının birbirine denk ve uyumlu olmasıdır. Yoksa maksat, Allah'ın yerin hacmini bir yaygı gibi kılmış olması değildir; zira yerin hacmi küreseldir. Nitekim Yüce Allah sevk edici illet olarak zikrettiği:
لَكُمُ، وَالْعِلَّةِ الْغَائِبَةِ فِي قَوْلِهِ: لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا وَحَصَلَ مِنْ مَجْمُوعِ الْعِلَّتَيْنِ الْإِشَارَةُ إِلَى جَمِيعِ النِّعَمِ الَّتِي تَحْصُلُ لِلنَّاسِ مِنْ تَسْوِيَةِ سَطْحِ الْأَرْضِ مِثْلَ الْحَرْثِ وَالزَّرْعِ، وَإِلَى نِعَمِهِ خَاصَّةً وَهِيَ السَّيْرُ فِي الْأَرْضِ، وَخُصَّتْ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا أَهَمُّ لِاشْتِرَاكِ كُلِّ النَّاسِ فِي الِاسْتِفَادَةِ مِنْهَا.
{ لَكُمُ } buyruğu ile ve nihai gaye olan gayî illet olarak zikrettiği { لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا } buyruğuyla buna dikkat çekmiştir. Bu iki illetin toplamından; toprağı sürme ve ekme gibi yer yüzeyinin düzgünlüğünden insanların elde ettiği tüm nimetlere ve özellikle de yeryüzünde yürüme nimetine bir işaret ortaya çıkmıştır. Ondan yararlanmada bütün insanlar ortak olduğu için daha mühim sayılarak yürümek bilhassa zikredilmiştir.
وَالسُّبُلُ: جَمْعُ سَبِيلٍ وَهُوَ الطَّرِيقُ، أَيْ لِتَتَّخِذُوا لِأَنْفُسِكُمْ سُبُلًا مِنَ الْأَرْضِ تَهْتَدُونَ بِهَا فِي أَسْفَارِكُمْ.
Sübul: Sebil kelimesinin çoğuludur, yol demektir. Yani: Yolculuklarınızda doğru yolu bulabilmeniz için kendinize yeryüzünden yollar edinesiniz diye.
وَالْفِجَاجُ: جَمْعُ فَجٍّ، وَالْفَجُّ: الطَّرِيقُ الْوَاسِعُ، وَأَكْثَرُ مَا يُطْلَقُ عَلَى الطَّرِيقِ بَيْنَ جَبَلَيْنِ لِأَنَّهُ يَكُونُ أَوْسَعَ مِنَ الطَّرِيق الْمُعْتَاد.
Ficâc: Fecc kelimesinin çoğuludur. Fecc: Geniş yol demektir. Alışılagelmiş yoldan daha geniş olması sebebiyle bu kelime çoğunlukla iki dağ arasındaki yol için kullanılır.
[سُورَة نوح (٧١) : الْآيَات ٢١ إِلَى ٢٣]
[Nûh Sûresi (71), 21 ila 23. Ayetler]
قالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي وَاتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مالُهُ وَوَلَدُهُ إِلاَّ خَساراً (٢١) وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً (٢٢) وَقالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلا سُواعاً وَلا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْراً (٢٣)
{ قالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي وَاتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مالُهُ وَوَلَدُهُ إِلاَّ خَساراً (٢١) وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً (٢٢) وَقالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلا سُواعاً وَلا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْراً (٢٣) } “Nûh dedi ki: ‘Rabbim! Doğrusu onlar bana isyan ettiler ve malı ile evladı kendisine ziyandan başka bir şey artırmayan kimseye uydular. Büyük bir tuzak kurdular. Ve dediler ki: Sakın ilahlarınızı bırakmayın; Vedd'i, Suvâ'ı, Yeğûs'u, Ye'ûk'u ve Nesr'i asla bırakmayın!’”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَدَلٌ مِنْ جُمْلَةِ قالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي [نوح: ٥] بَدَلَ اشْتِمَالٍ لِأَنَّ حِكَايَةَ عِصْيَانِ قَوْمِهِ إِيَّاهُ مِمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ حِكَايَةُ أَنَّهُ دَعَاهُمْ فَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الْمَقَالَتَانِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ جَاءَ فِيهِ نُوحٌ إِلَى مُنَاجَاةِ رَبِّهِ بِالْجَوَابِ عَنْ أَمْرِهِ لَهُ بِقَوْلِهِ: أَنْذِرْ قَوْمَكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ [نوح: ١] فَتَكُونُ إِعَادَةُ فِعْلِ قالَ مِنْ قَبِيلِ ذِكْرِ عَامِلِ الْمُبْدَلِ مِنْهُ فِي الْبَدَلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا [الْمَائِدَة: ١١٤] ، لِلرَّبْطِ بَيْنَ كَلَامَيْهِ لِطُولِ الْفَصْلِ بَيْنَهُمَا.
Bu cümle, { قالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي } [Nûh 5] cümlesinden bedel-i iştimaldir; zira kavminin kendisine isyan ettiğinin nakledilmesi, onları davet ettiğinin naklinin kapsadığı hususlardandır. Her iki sözün, Yüce Allah'ın { أَنْذِرْ قَوْمَكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } [Nûh 1] emrine cevap olarak Nûh'un Rabbine münacatta bulunduğu tek bir vakitte vuku bulmuş olması muhtemeldir; bu takdirde { قالَ } fiilinin tekrar edilmesi, aralarının uzun sürmesi sebebiyle iki sözünü birbirine bağlamak maksadıyla Yüce Allah'ın: { تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا } [Mâide 114] ayetinde olduğu gibi, mübdelün minh'in amilini bedelde de zikretme kabilindendir.
وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الْمَقَالَتَانِ فِي وَقْتَيْنِ جَمَعَهَا الْقُرْآنُ حِكَايَةً لِجَوَابَيْهِ لِرَبِّهِ، فَتَكُونُ إِعَادَةُ فِعْلِ قالَ لِمَا ذَكَرْنَا مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَى تَبَاعُدِ مَا بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ.
Bu iki sözün iki ayrı vakitte gerçekleşmiş olup Kur'an'ın onun Rabbine verdiği iki cevabı aktarmak üzere bunları bir araya getirmiş olması da muhtemeldir. Bu durumda { قالَ } fiilinin tekrarı, zikrettiğimiz sebepten ve iki söz arasındaki zaman uzaklığına işaret etmekten kaynaklanır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ مَا سَبَقَهَا مِنْ قَوْلِهِ: قالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي إِلَى هُنَا مِمَّا يُثِيرُ عَجَبًا مِنْ حَالِ قَوْمِهِ الْمَحْكِيِّ بِحَيْثُ يَتَسَاءَلُ السَّامِعُ عَنْ آخِرِ أَمْرِهِمْ، فَابْتُدِئَ ذِكْرُ ذَلِكَ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ وَمَا بَعْدَهَا إِلَى قَوْله: أَنْصاراً [نوح: ٢٥] .
Cümlenin istînâf-ı beyânî olması da caizdir; zira bundan önceki { قالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي } ifadesinden buraya kadar olan kısım, kavminin aktarılan halinden ötürü öyle bir hayret uyandırmaktadır ki dinleyici onların işinin sonunun ne olduğunu sorar hale gelir. İşte bu durumun zikrine bu cümle ve sonrasından { أَنْصاراً } [Nûh 25] kavline kadar olan kısımla başlanmıştır.
وَتَأْخِيرُ هَذَا بَعُدَ عَنْ قَوْلِهِ قالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً [نوح: ٥] ارْتِقَاءً فِي التَّذَمُّرِ مِنْهُمْ لِأَنَّ هَذَا حِكَايَةُ حُصُولِ عِصْيَانِهِمْ بَعْدَ تَقْدِيمِ الْمَوْعِظَةِ إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً إِلَى قَوْلِهِ: سُبُلًا فِجاجاً [نوح: ١١- ٢٠] وَإِظْهَارُ اسْمِ نُوحٌ مَعَ الْقَوْلِ الثَّانِي دُونَ إِضْمَارٍ لِبُعْدِ مُعَادِ الضَّمِيرِ لَوْ تَحَمَّلَهُ الْفِعْلُ، وَهَذَا الْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي لَازِمِ مَعْنَاهُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: قالَ رَبِّ إِلَخْ. وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ (إِنَّ) لِلِاهْتِمَامِ بِمَا اسْتُعْمِلَ فِيهِ مِنَ التَّحَسُّرِ وَالِاسْتِنْصَارِ.
Bunun { قالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً } [Nûh 5] buyruğundan sonraya bırakılması, onlardan şikâyeti bir üst dereceye tırmandırmak içindir; zira bu, { يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً } ayetinden { سُبُلًا فِجاجاً } [Nûh 11-20] ayetine kadar olan öğüdün kendilerine sunulmasından sonra isyanlarının vuku bulduğunu haber vermektedir. Fiilin zamir taşıması durumunda zamirin merciinin uzak kalacak olması sebebiyle, ikinci söz ile birlikte zamir yerine { نُوحٌ } ismi açıkça (izhar) zikredilmiştir. Bu haber, daha önce geçen { قالَ رَبِّ } vb. ifadelerde olduğu gibi kendi lâzımî manasında kullanılmıştır. Haberin { إِنَّ } ile tekit edilmesi ise, kullanıldığı hayıflanma ve yardım isteme (istinzar) maksadına ehemmiyet kazandırmak içindir.
ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّهُمْ أَخَذُوا بِقَوْلِ الَّذِينَ يَصُدُّونَهُمْ عَنْ قَبُولِ دَعْوَةِ نُوحٍ، أَيْ اتَّبَعُوا سَادَتَهُمْ وَقَادَتَهُمْ. وَعَدَلَ عَنِ التَّعْبِيرِ عَنْهُمْ بِالْكُبَرَاءِ وَنَحْوِهِ إِلَى الْمَوْصُولِ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنْ بَطَرِهِمْ نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ، فَقَلَبُوا النِّعْمَةَ عِنْدَهُمْ مُوجِبَ خَسَارٍ وَضَلَالٍ.
Sonra onların, kendilerini Nûh'un davetini kabulden alıkoyan kimselerin sözüne uyduklarını, yani efendilerine ve önderlerine tabi olduklarını zikretti. Onları “büyükler” ve benzeri ifadelerle anmaktan vazgeçip ism-i mevsûl kullanması, sıla cümlesinin onların mallar ve evlatlar hususundaki Allah'ın nimetine karşı azgınlıklarını ve ellerindeki bu nimeti ziyan ve sapıklık sebebi haline getirdiklerini hissettirmesinden ötürüdür.
وَأُدْمِجَ فِي الصِّلَةِ أَنَّهُمْ أَهْلُ أَمْوَالٍ وَأَوْلَادٍ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ ذَلِكَ سَبَبُ نَفَاذِ قَوْلِهِمْ فِي
Sözlerinin kavimleri arasında geçerli olmasının sebebinin bu olduğuna işaret etmek üzere, onların mal ve evlat sahibi oldukları sıla cümlesine dercedilmiştir;
قَوْمِهِمْ وَائْتِمَارِ الْقَوْمِ بأمرهم: فأموالهم إِذْ أَنْفَقُوهَا لِتَأْلِيفِ أَتْبَاعِهِمْ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [الْأَنْفَال: ٣٦] ، وَأَوْلَادُهُمْ أَرْهَبُوا بِهِمْ مَنْ
ve kavmin onların emrine uymasının sebebi de budur: Zira onlar mallarını yandaşlarını etraflarına toplamak için harcıyorlardı; nitekim Yüce Allah: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } [Enfâl 36] “Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoymak için mallarını harcarlar” buyurmuştur; evlatlarıyla da kendilerine
يُقَاوِمُهُمْ.
karşı koyanları korkutuyorlardı.
وَالْمَعْنَى: وَاتَّبَعُوا أَهْلَ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ الَّتِي لَمْ تَزِدْهُمْ تِلْكَ الْأَمْوَالُ وَالْأَوْلَادُ إِلَّا خَسَارًا لِأَنَّهُمُ اسْتَعْمَلُوهَا فِي تَأْيِيدِ الْكُفْرِ وَالْفَسَادِ فَزَادَتْهُمْ خَسَارًا إِذْ لَوْ لَمْ تَكُنْ لَهُمْ أَمْوَالٌ وَلَا أَوْلَادٌ لَكَانُوا أَقَلَّ ارْتِكَابًا لِلْفَسَادِ قَالَ تَعَالَى: وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا [المزمل: ١١] .
Manası şudur: Küfrü ve fesadı desteklemekte kullandıkları için kendilerine ziyandan başka bir şey artırmayan mal ve evlat sahiplerine uydular; nitekim bu mallar ve evlatlar olmasaydı fesadı daha az irtikâp edeceklerdi. Yüce Allah: { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا } [Müzzemmil 11] “O nimet sahibi yalanlayıcıları bana bırak ve onlara biraz mühlet tanı” buyurmuştur.
وَالْخَسَارُ: مُسْتَعَارٌ لِحُصُولِ الشَّرِّ مِنْ وَسَائِلَ شَأْنُهَا أَنْ تَكُونَ سَبَبَ خَيْرٍ كَخَسَارَةِ التَّاجِرِ مِنْ حَيْثُ أَرَادَ الرِّبْحَ، فَإِذَا كَانَ هَؤُلَاءِ خَاسِرِينَ فَالَّذِينَ يَتَّبِعُونَهُمْ يَكُونُونَ مِثْلَهُمْ فِي الْخَسَارَةِ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ أَرْشَدُوهُمْ إِلَى النجاح.
Ziyan (hasâr): Aslında hayır vesilesi olması gereken vasıtalardan şerrin meydana gelmesi için istiare yoluyla kullanılmıştır; tıpkı tüccarın kâr beklediği yerden zarar etmesi gibi. Bu kimseler ziyana uğrayanlar olunca, kendilerini kurtuluşa eriştirdiklerini sandıkları halde onlara uyanlar da ziyanda onların benzeri olurlar.
وَمَا صدق مَنْ فَرِيقٌ مِنَ الْقَوْمِ أَهْلُ مَالٍ وَأَوْلَادٍ ازْدَادُوا بِذَلِكَ بَطَرًا دُونَ الشُّكْرِ وَهُمْ سَادَتُهُمْ، وَلِذَلِكَ أُعِيدَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: وَمَكَرُوا، وَقَوْلُهُ: وَقالُوا، وَقَوْلُهُ: وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيراً [نوح: ٢٤] .
{ مَنْ } kelimesinin kapsamına girenler (mâ sadakı); kavimden mal ve evlat sahibi olup bunlarla şükretmek yerine azgınlıklarını artıran bir gruptur ki onlar kavmin önderleridir. Bu yüzden { وَمَكَرُوا }, { وَقالُوا } ve { وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيراً } [Nûh 24] buyruklarında ona çoğul zamiri döndürülmüştür.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَوَلَدُهُ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَفَتْحِ اللَّامِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ وَخَلَفٌ وَوَلَدُهُ بِضَمِّ الْوَاوِ وَسُكُونِ اللَّامِ، فَأَمَّا الْوَلَدُ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَفَتْحِ اللَّامِ فَاسْمٌ يُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ مِنَ الْأَوْلَادِ وَعَلَى الْجَمْعِ فَيَكُونُ اسْمَ جِنْسٍ، وَأَمَّا وُلْدٌ بِضَمٍّ فَسُكُونٍ فَقِيلَ: هُوَ لُغَةٌ فِي وَلَدٍ فَيَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ مِثْلَ الْفُلْكِ. وَقِيلَ: هُوَ جَمْعُ وَلَدٍ مِثْلَ أُسْدٍ جَمْعُ أَسَدٍ.
Nâfi‘, İbn Âmir, Âsım ve Ebû Ca‘fer { وَوَلَدُهُ } kelimesini vav ve lâm harflerinin fethasıyla okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza, Kisâî, Ya‘kûb ve Halef ise { وَوَلَدُهُ } kelimesini vav harfinin zammesi ve lâm harfinin sükûnu ile [vüldühû şeklinde] okumuşlardır. Vav ve lâm'ın fethasıyla olan “veled” kelimesi, çocuklardan tekil için de çoğul için de kullanılan bir isimdir ve ism-i cins olur. Zamme ve sükûn ile olan “vüld” kelimesine gelince; bunun “veled” kelimesinde bir lehçe olduğu, dolayısıyla “fülk” (gemi/gemiler) gibi tekil ve çoğulunun eşit olduğu söylenmiştir. “Esed”in çoğulunun “üsd” olması gibi “veled”in çoğulu olduğu da söylenmiştir.
وَالْمَكْرُ: إِخْفَاءُ الْعَمَلِ، أَوِ الرَّأْيُ الَّذِي يُرَادُ بِهِ ضُرُّ الْغَيْرِ، أَيْ مَكَرُوا بِنُوحٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِإِضْمَارِ الْكَيْدِ لَهُمْ حَتَّى يَقَعُوا فِي الضُّرِّ. قِيلَ: كَانُوا يُدَبِّرُونَ الْحِيلَةَ عَلَى قَتْلِ نُوحٍ وَتَحْرِيشِ النَّاسِ عَلَى أَذَاهُ وَأَذَى أَتْبَاعِهِ.
Mekr: Başkasına zarar vermek maksadıyla yapılan işi veya görüşü gizlemektir; yani Nûh'a ve onunla beraber iman edenlere, zarara uğrasınlar diye içlerinde tuzak kurarak hile yaptılar. Denildi ki: Nûh'u öldürmek ve insanları ona ve ona uyanlara eziyet etmeye kışkırtmak için hileler kuruyorlardı.
وكُبَّاراً: مُبَالَغَةٌ، أَيْ كَبِيرًا جِدًّا وَهُوَ وَارِدٌ بِهَذِهِ الصِّيغَةِ فِي أَلْفَاظٍ قَلِيلَةٍ مِثْلَ طُوَّالٍ أَيْ طَوِيلٌ جِدًّا، وَعُجَّابٍ، أَيْ عَجِيبٌ، وَحُسَّانٍ، وَجُمَّالٍ، أَيْ جَمِيلٌ، وَقُرَّاءٍ لِكَثِيرِ الْقِرَاءَةِ، وَوُضَّاءٍ، أَيْ وَضِيءٌ، قَالَ عِيسَى بْنُ عُمَرٍ: هِيَ لُغَةٌ يَمَانِيَّةٌ.
{ كُبَّاراً } mübalağadır, yani pek büyük demektir. Bu vezin çok az kelimede gelmiştir; örneğin çok uzun anlamında tuvâl (طُوَّال), şaşılacak şey anlamında ucâb (عُجَّاب), güzel anlamında hussân (حُسَّان) ve cümmâl (جُمَّال), çok okuyan anlamında kurrâ’ (قُرَّاء) ve nurlu anlamında vuddâ’ (وُضَّاء) kelimeleri gibi. Îsâ b. Ömer: “Bu, Yemen lehçesidir” demiştir.
وَقالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلا سُواعاً إِلَخْ، أَيْ قَالَ بَعْضُهُمْ
{ وَقالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلا سُواعاً } vb. buyruğu; yani birbirlerine şöyle
لِبَعْضٍ:
dediler:
وَدٌّ، وَسُوَاعٌ، وَيَغُوثُ، وَيَعُوقُ، وَنَسْرٌ، هَذِهِ أَصْنَامُ قَوْمِ نُوحٍ، وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ أَسْمَاءَهَا غَيْرُ جَارِيَةٍ عَلَى اشْتِقَاقِ الْكَلِمَاتِ الْعَرَبِيَّةِ، وَفِي وَاوِ (وَدٍّ) لُغَتَانِ لِلْعَرَبِ مِنْهُمْ مَنْ يَضُمُّ الْوَاوَ، وَبِهِ قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ. وَمِنْهُمْ مَنْ يَفْتَحُ الْوَاوَ وَكَذَلِكَ قَرَأَ الْبَاقُونَ.
Ved, Süvâ‘, Yegûs, Ye‘ûk ve Nesr; bunlar Nûh kavminin putlarıdır. Buradan anlarsın ki bunların isimleri Arapça kelimelerin türeyiş kurallarına göre değildir. Arap dilinde (Ved) kelimesinin vav harfinde iki lehçe vardır: Kimi vavı zammeli okur ki Nâfi‘ ve Ebû Ca‘fer bu şekilde okumuştur. Kimi de vavı fethalı okur; diğer [kıraat imamları] da böyle okumuştur.
روى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «وَدٌّ وَسُوَاعٌ وَيَغُوثُ وَيَعُوقُ وَنَسْرٌ: أَسْمَاءُ رِجَالٍ صَالِحِينَ مِنْ قَوْمِ نُوحٍ فَلَمَّا هَلَكُوا أَوْحَى الشَّيْطَانُ إِلَى قَوْمِهِمْ أَنْصِبُوا إِلَى مَجَالِسِهِمُ الَّتِي كَانُوا يَجْلِسُونَ أَنْصَابًا وَسَمُّوهَا بِأَسْمَائِهِمْ فَفَعَلُوا، فَلَمْ تُعْبَدْ حَتَّى إِذَا هَلَكَ أُولَئِكَ وَتَنَسَّخَ الْعِلْمُ عُبِدَتْ» ، وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ: هِيَ أَسْمَاءُ أَبْنَاءِ خَمْسَةٍ لِآدَمَ ﵇ وَكَانُوا عُبَّادًا. وَعَنِ الْمَاوَرْدِيِّ أَنْ وَدًّا أَوَّلُ صَنَمٍ مَعْبُودٍ.
Buhârî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «Ved, Süvâ‘, Yegûs, Ye‘ûk ve Nesr, Nûh kavminden salih kimselerin isimleriydi. Onlar vefat edince şeytan kavimlerine, vaktiyle oturdukları meclislerine dikili taşlar (heykeller) dikmelerini ve bu heykellere onların isimlerini vermelerini fısıldadı. Onlar da bunu yaptılar. O nesil helak olup ilim unutuluncaya kadar bunlara tapılmadı; [sonra ise] tapılmaya başlandı.» Muhammed b. Ka‘b'dan ise: 'Bunlar Âdem'in -aleyhisselâm- beş oğlunun isimleridir ve onlar âbit kimselerdi' [dediği rivayet edilmiştir]. Mâverdî'den de Ved'in tapınılan ilk put olduğu rivayet edilmiştir.
وَالْآيَةُ تَقْتَضِي أَنَّ هَذِهِ الْأَنْصَابَ عُبِدَتْ قَبْلَ الطُّوفَانِ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ أُقِيمَتْ لِبَعْضِ الصُّلَحَاءِ مِنْ أَوْلَادِ آدَمَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَانُوا أَصْنَامًا بَيْنَ زَمَنِ آدَمَ وَزَمَنِ نُوحٍ.
Ayet, bu dikili taşlara (putlara) tufandan önce tapınıldığını gerektirmektedir. Nitekim bazı müfessirler: 'Bu putlar, Âdem'in çocuklarından bazı salih kimseler adına dikilmiştir' demişlerdir. Bazıları da: 'Bunlar, Âdem ile Nûh zamanı arasındaki putlardı' demişlerdir.
وَلَا يَلْتَئِمُ هَذَا مَعَ حُدُوثِ الطُّوفَانِ إِذْ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ جَرَفَهَا وَخَلَصَ الْبَشَرُ مِنَ الْإِشْرَاكِ بَعْدَ الطُّوفَانِ، وَمَعَ وُجُودِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ فِي قَبَائِلِ الْعَرَبِ إِلَى زَمَنِ الْبِعْثَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ، فَقَدْ كَانَ فِي دَوْمَةِ الْجَنْدَلِ بِلَادِ كَلْبٍ صَنَمٌ اسْمُهُ (وَدٌّ) . قِيلَ كَانَ عَلَى صُورَةِ رَجُلٍ وَكَانَ مِنْ صُفْرٍ وَرَصَاصٍ وَكَانَ عَلَى صُورَةِ امْرَأَةٍ، وَكَانَ لِهُذَيْلٍ صَنَمٌ اسْمُهُ (سُوَاعٌ) وَكَانَ لِمُرَادٍ وَغُطَيْفٍ (بِغَيْنٍ مُعْجَمَةٍ وَطَاءٍ مُهْمَلَةٍ) بَطْنٍ مِنْ مُرَادٍ بِالْجَوْفِ عِنْدَ سَبَأٍ صَنَمٌ اسْمُهُ يَغُوثَ، وَكَانَ أَيْضًا لِغَطَفَانَ وَأَخَذَتْهُ (أَنْعُمُ وَأَعْلَى) وَهُمَا مِنْ طَيِّءٍ وَأَهْلُ جَرَشٍ مِنْ مَذْحِجٍ فَذَهَبُوا بِهِ إِلَى مُرَادٍ فَعَبَدُوهُ، ثُمَّ إِنَّ بَنِي نَاجِيَةَ رَامُوا نَزْعَهُ مِنْ أَعْلَى وَأَنْعُمَ فَفَرُّوا بِهِ إِلَى الْحُصَيْنِ أَخِي بَنِي الْحَارِثِ مِنْ خُزَاعَةَ. قَالَ أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ: رَأَيْتُ يَغُوثَ مِنْ رَصَاصٍ وَكَانُوا يَحْمِلُونَهُ عَلَى جَمَلٍ أَحْرَدَ (بِالْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ، أَيْ يَخْبِطُ بِيَدَيْهِ إِذَا مَشَى) وَيَسِيرُونَ مَعَهُ وَلَا يُهَيِّجُونَهُ حَتَّى يَكُونَ هُوَ الَّذِي يَبْرُكُ فَإِذَا بَرَكَ نَزَلُوا وَقَالُوا: قَدْ رَضِيَ لَكُمُ الْمَنْزِلَ فَيَضْرِبُونَ عَلَيْهِ بِنَاءً يَنْزِلُونَ حَوْلَهُ.
Fakat tufanın vuku bulmasıyla bu durum bağdaşmamaktadır; zira tufanın onları silip süpürmüş olması ve tufandan sonra insanlığın şirkten kurtulmuş olması gerekirdi. Aynı şekilde bu isimlerin Muhammedî risalet dönemine kadar Arap kabilelerinde bulunmasıyla da bağdaşmaz. Nitekim Kelb kabilesinin yurdu olan Devmetü'l-Cendel'de (Ved) adında bir put vardı. Denildi ki o, bir adam suretindeydi, sarı bakır ve kurşundandı ve bir kadın suretindeydi. Hüzeyl kabilesinin (Süvâ‘) adında bir putu vardı. Murâd kabilesinin ve Sebe civarında el-Cevf'te Murâd'ın bir kolu olan Gutayf'ın (noktalı gayn ve noktasız tî ile) Yegûs adında bir putu vardı. Bu put aynı zamanda Gatafân'a da aitti; Tayy kabilesinden (En‘um ve A‘lâ) ile Mezhib'den olan Cereş halkı onu alıp Murâd'a götürdüler ve ona taptılar. Sonra Benî Nâciye onu A‘lâ ve En‘um'un elinden çekip almaya kalkışınca, onlar da onu Huzâa'dan Benî Hâris'in kardeşi Husayn'a kaçırdılar. Ebû Osmân en-Nehdî şöyle demiştir: 'Yegûs'u kurşundan yapılmış olarak gördüm. Onu ahred (noktasız hâ ile; yani yürürken ön ayaklarını çarpan/aksayan) bir deveye yüklerler, onunla birlikte yürürler ve deve kendiliğinden çökene kadar onu kışkırtmazlardı. Çöktüğünde ise konaklar ve: «O sizin için bu konak yerini beğendi» derlerdi. Bunun üzerine etrafına bir yapı kurup çevresinde konaklarlardı.'
وَكَانَ يَغُوثُ عَلَى صُورَةِ أَسَدٍ.
Yegûs ise bir aslan suretindeydi.
وَكَانَ لِهَمْدَانَ صَنَمٌ اسْمُهُ يَعُوقَ وَهُوَ عَلَى صُورَةِ فَرَسٍ، وَكَانَ لِكَهْلَانَ مِنْ سَبَأٍ ثُمَّ تَوَارَثَهُ بَنُوهُ حَتَّى صَارَ إِلَى هَمْدَانَ.
Hemdân kabilesinin Ye‘ûk adında bir putu vardı ve o bir at suretindeydi. [Önceleri] Sebe'den Kehlân'a aitti, sonra oğulları onu tevarüs etti ve nihayetinde Hemdân'a intikal etti.
وَكَانَ لِحِمْيَرَ وَلِذِي الْكُلَاعِ مِنْهُمْ صَنَمٌ اسْمُهُ (نَسْرٌ) عَلَى صُورَةِ النَّسْرِ مِنَ الطَّيْرِ. وَهَذَا مَرْوِيٌّ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ: صَارَتِ الْأَوْثَانُ الَّتِي كَانَتْ فِي قَوْمِ نُوحٍ إِلَى الْعَرَبِ اهـ. فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ انْتَقَلَتْ بِأَعْيَانِهَا وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَرَبُ سَمَّوْا عَلَيْهَا وَوَضَعُوا لَهَا صُوَرًا.
Himyer'in ve onlardan Zü'l-Kelâ'ın, kuşlardan kartal suretinde (Nesr) adında bir putu vardı. Bu durum, Sahîh-i Buhârî'de İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. O şöyle demiştir: 'Nûh kavminde bulunan putlar Araplara intikal etti.' Dolayısıyla bu putların bizzat kendilerinin intikal etmiş olması caiz olduğu gibi, Arapların onlara nispetle bu isimleri verip heykeller yapmış olmaları da caizdir.
وَلَقَدِ اضْطَرَّ هَذَا بَعْضَ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى تَأْوِيلِ نَظْمِ الْآيَةِ بِأَنَّ مُعَادَ ضَمِيرِ قالُوا إِلَى مُشْرِكِي الْعَرَبِ، وَأَنَّ ذِكْرَ ذَلِكَ فِي أَثْنَاءِ قِصَّةِ نُوحٍ بِقَصْدِ التَّنْظِيرِ، أَيْ قَالَ الْعَرَبُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: لَا تذرنّ ءالهتكم وَدًّا وَسُوَاعًا وَيَغُوثَ وَيَعُوقُ وَنَسْرًا كَمَا قَالَ قَوْمُ نُوحٍ لِأَتْبَاعِهِمْ لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ، ثُمَّ عَادَ بِالذِّكْرِ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى قَوْمِ نُوحٍ، وَهُوَ تَكَلُّفٌ بَيِّنٌ وَتَفْكِيكٌ لِأَجْزَاءِ نَظْمِ الْكَلَامِ. فَالْأَحْسَنُ مَا رَآهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ وَمَا نُرِيدُهُ بَيَانًا: أَنَّ أَصْنَامَ قَوْمِ نُوحٍ قَدْ دُثِرَتْ وَغَمَرَهَا الطُّوفَانُ وَأَنَّ أَسْمَاءَهَا بَقِيَتْ مَحْفُوظَةً عِنْدَ الَّذِينَ نَجَوْا مَعَ نُوحٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَكَانُوا يَذْكُرُونَهَا وَيَعِظُونَ نَاشِئَتَهُمْ بِمَا حَلَّ بِأَسْلَافِهِمْ مِنْ جَرَّاءِ عِبَادَةِ تِلْكَ الْأَصْنَامِ، فَبَقِيَتْ تِلْكَ الْأَسْمَاءُ يَتَحَدَّثُ بِهَا الْعَرَبُ الْأَقْدَمُونَ فِي أَثَارَاتِ عِلْمِهِمْ وَأَخْبَارِهِمْ، فَجَاءَ عَمْرُو بْنُ لُحَيٍّ الْخُزَاعِيُّ الَّذِي أَعَادَ لِلْعَرَبِ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ فَسَمَّى لَهُمُ الْأَصْنَامَ بِتِلْكَ الْأَسْمَاءِ وَغَيْرِهَا فَلَا حَاجَةَ بِالْمُفَسِّرِ إِلَى التَّطَوُّحِ إِلَى صِفَاتِ الْأَصْنَامِ الَّتِي كَانَتْ لَهَا هَذِهِ الْأَسْمَاءُ عِنْدَ الْعَرَبِ وَلَا إِلَى ذِكْرِ تَعْيِينِ الْقَبَائِلِ الَّتِي عَبَدَتْ مُسَمَّيَاتِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ.
Bu durum bazı müfessirleri, ayetin nazmını; { قالُوا } fiilindeki zamirin merciinin Arap müşrikleri olduğu, bunun Nûh kıssası esnasında zikredilmesinin ise benzerlik kurma (tenzîr) amacıyla yapıldığı şeklinde tevil etmeye mecbur bırakmıştır. Yani Nûh kavminin tâbilerine: { لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ } dediği gibi, Araplar da birbirlerine: 'Sakın ilahlarınızı, Ved'i, Süvâ'ı, Yegûs'u, Ye'ûk'u ve Nesr'i bırakmayın' demişlerdir; sonra bundan sonra söz tekrar Nûh kavmine dönmüştür. Oysa bu, açık bir zorlama ve sözün nazmının parçalarını birbirinden koparmaktır. En güzeli, bazı müfessirlerin benimsediği ve bizim de açıklamak istediğimiz görüştür: Nûh kavminin putları yok olmuş ve onları tufan yutmuştur; ancak isimleri Nûh ile birlikte kurtulan müminlerin hafızasında korunmuştur. Onlar bu isimleri anar ve o putlara tapmaları yüzünden atalarının başına gelen felaketlerle yeni yetişen nesillerine öğüt verirlerdi. Böylece o isimler, ilk Arapların ilim kalıntılarında ve haberlerinde konuşulur oldu. Derken Araplara putperestliği geri getiren Amr b. Luhayy el-Huzâî geldi ve putlara bu isimleri ve başkalarını verdi. Dolayısıyla müfessirin, Araplar nezdinde bu isimleri taşıyan putların sıfatlarına dalmasına veya bu isimlerin verildiği putlara tapan kabileleri tek tek belirleyip zikretmesine gerek yoktur.
ثُمَّ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ لِقَوْمِ نُوحٍ أَصْنَامٌ كَثِيرَةٌ جَمَعَهَا قَوْلُ كُبَرَائِهِمْ: لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ، ثُمَّ خَصُّوا بِالذِّكْرِ أَعْظَمَهَا وَهِيَ هَذِهِ الْخَمْسَةُ، فَيَكُونُ ذِكْرُهَا مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [الْبَقَرَة: ٩٨] . وَيَحْتَمِلُ أَنْ لَا يَكُونَ لَهُمْ غَيْرُ تِلْكَ الْأَصْنَامِ الْخَمْسَةِ فَيَكُونُ ذِكْرُهَا مُفَصَّلَةً بَعْدَ الْإِجْمَالِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَا وَيَكُونُ الْعَطْفُ مِنْ قَبِيلِ عَطْفِ الْمُرَادِفِ.
Ayrıca Nûh kavminin birçok putunun bulunması ve ileri gelenlerinin { لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ } “İlahlarınızı sakın bırakmayın” sözünün bunları kapsamış olması, sonra da en büyükleri olan bu beşi özellikle zikretmiş olmaları muhtemeldir. Bu durumda bunların zikredilmesi, Yüce Allah'ın: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mikail'e düşman olursa...” [Bakara 98] buyruğunda olduğu gibi, önemine binaen hassın âmm üzerine atfedilmesi kabilinden olur. Bu beş puttan başka putlarının olmaması da muhtemeldir; bu takdirde bunların icmâlden sonra tafsilatlı olarak zikredilmesi onlara verilen önemden dolayı olur ve atıf da eşanlamlının atfı kabilinden sayılır.
وَلِقَصْدِ التَّوْكِيدِ أُعِيدَ فِعْلُ النَّهْيِ وَلا تَذَرُنَّ وَلَمْ يُسْلَكْ طَرِيقُ الْإِبْدَالِ، وَالتَّوْكِيدُ اللَّفْظِيُّ قَدْ يُقْرَنُ بِالْعَاطِفِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ ثُمَّ مَا أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ [الانفطار: ١٧، ١٨] .
Pekiştirme (tekid) amacıyla { وَلا تَذَرُنَّ } “sakın bırakmayın” nehiy fiili tekrar edilmiş ve bedel yolu tutulmamıştır. Lafzî tekid ise Yüce Allah'ın: { وَما أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ ثُمَّ مَا أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ } “Din gününün ne olduğunu sen nereden bileceksin? Evet, din gününün ne olduğunu sen nereden bileceksin?” [İnfitâr 17, 18] buyruğunda olduğu gibi bazen atıf harfiyle birlikte gelebilir.
وَنُقِلَ عَنِ الْأَلُوسِيِّ فِي طُرَّةِ تَفْسِيرِهِ لِهَذِهِ الْآيَةِ هَذِهِ الْفِقْرَةُ: «قَدْ أَخْرَجَ الْإِفْرِنْجُ فِي حُدُودِ الْأَلْفِ وَالْمَائَتَيْنِ وَالسِّتِّينَ أَصْنَامًا وَتَمَاثِيلَ مِنْ أَرْضِ الْمَوْصِلِ كَانَتْ مُنْذُ نَحْوٍ مِنْ ثَلَاثَةِ آلَافِ سَنَةٍ» . وَتَكْرِيرُ لَا النَّافِيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَلا سُواعاً وَلا يَغُوثَ
Âlûsî'nin tefsirinin kenar notunda bu ayet hakkında şu ifade nakledilmiştir: «Avrupalılar bin iki yüz altmış (hicri) civarında Musul topraklarından yaklaşık üç bin yıl öncesine ait putlar ve heykeller çıkarmışlardır.» { وَلا سُواعاً وَلا يَغُوثَ } buyruğundaki olumsuzluk edatı olan { لَا }'nın tekrar edilmesi,
لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَعَدَمُ إِعَادَةِ لَا مَعَ قَوْلِهِ وَيَعُوقَ وَنَسْراً لِأَنَّ الِاسْتِعْمَالَ جَارٍ عَلَى أَنْ لَا يُزَادَ فِي التَّأْكِيدِ عَلَى ثَلَاثِ مَرَّاتٍ.
{ لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ } “İlahlarınızı sakın bırakmayın” buyruğundaki nehyi pekiştirmek içindir. { وَيَعُوقَ وَنَسْراً } buyruğunda { لَا }'nın tekrar edilmemesi ise dil kullanımında pekiştirmenin üç kereden fazlaya çıkarılmaması adetinden ileri gelmektedir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وُدًّا بِضَمِّ الْوَاوِ. وَقَرَأَهَا غَيْرُهُمَا بِفَتْحِ الْوَاوِ، وَهُوَ اسْمٌ عَجَمِيٌّ يَتَصَرَّفُ فِيهِ لِسَانُ الْعَرَب كَيفَ شاؤا.
Nâfi‘ ve Ebû Ca‘fer { وُدًّا } kelimesini vavın zammesiyle okumuşlardır. İkisi dışındakiler ise vavın fethasıyla okumuşlardır. Bu, Arap dilinin dilediği gibi tasarrufta bulunduğu yabancı (acemî) bir isimdir.
[سُورَة نوح (٧١) : آيَة ٢٤]
[Nûh Suresi (71), Ayet 24]
وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيراً وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ ضَلالاً (٢٤)
{ وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيراً وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ ضَلالاً } “Onlar gerçekten birçok kimseyi saptırdılar. Sen de o zalimlere sapıklıktan başka bir şey artırma!” (24)
وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيراً.
{ وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيراً } “Onlar gerçekten birçok kimseyi saptırdılar.”
عَطْفٌ عَلَى وَقالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ [نوح: ٢٣] ، أَيْ أَضَلُّوا بِقَوْلِهِمْ هَذَا وَبِغَيْرِهِ مِنْ تَقَالِيدِ الشِّرْكِ كَثِيرًا مِنَ الْأُمَّةِ بِحَيْثُ مَا آمَنَ مَعَ نُوحٍ إِلَّا قَلِيلٌ.
{ وَقالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ } [Nûh 23] buyruğuna matuftur; yani bu sözleriyle ve şirke dair diğer geleneklerle kavimden pek çok kimseyi saptırdılar, öyle ki Nûh ile birlikte ancak pek az kimse iman etti.
وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلالًا.
{ وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلالًا } “Sen de o zalimlere sapıklıktan başka bir şey artırma!”
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَتِمَّةَ كَلَامِ نُوحٍ مُتَّصِلَةً بِحِكَايَةِ كَلَامِهِ السَّابِقِ، فَتَكُونُ الْوَاوُ عَاطِفَةَ جُزْءِ جُمْلَةٍ مَقُولَةٍ لفعل قالَ [نوح: ٢١] عَلَى جُزْئِهَا الَّذِي قَبْلَهَا عَطْفَ الْمَفَاعِيلِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ كَمَا تَقُولُ قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ قِفَا نَبْكِ. خَتَمَ نُوحٌ شَكْوَاهُ إِلَى اللَّهِ بِالدُّعَاءِ عَلَى الضَّالِّينَ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ بِأَنْ يَزِيدَهُمُ اللَّهُ ضَلَالًا.
Bu cümlenin, Nûh'un önceki sözünün aktarımına bitişik bir biçimde onun sözünün devamı olması caizdir. Bu durumda vav harfi, { قالَ } [Nûh 21] fiilinin mekulü (söylenen söz) olan cümlenin bir cüzünü, mefullerin birbirine atfedilmesi gibi kendisinden önceki cüze atfeder; nitekim 'İmruülkays: Durun ağlayalım dedi' demen gibi. Nûh, Allah'a yakarışını, haklarında konuşulan bu sapkınların aleyhine, Allah'ın onların sapıklığını artırması için beddua ederek tamamlamıştır.
وَلَا يُرِيبُكَ عَطْفُ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْخَبَرِ لِأَنَّ مَنْعَ عَطْفِ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْخَبَرِ عَلَى الْإِطْلَاقِ غَيْرُ وَجِيهٍ وَالْقُرْآنُ طَافِحٌ بِهِ.
İnşâî cümlenin haberî cümleye atfedilmesi seni şüpheye düşürmesin; çünkü inşânın habere atfedilmesini mutlak olarak menetmek isabetli değildir ve Kur'an bununla doludur.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلالًا غَيْرَ مُتَّصِلَةٍ بِحِكَايَةِ كَلَامِهِ فِي قَوْلِهِ: قالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي [نوح: ٢١] بَلْ هُوَ حِكَايَةُ كَلَامٍ آخَرَ لَهُ صَدْرٌ فِي مَوْقِفٍ آخَرَ، فَتَكُونُ الْوَاوُ عَاطِفَةً جُمْلَةَ مَقُولَةِ قَوْلٍ عَلَى جُمْلَةِ مَقُولَةِ قَوْلٍ آخَرَ، أَيْ نَائِبَةٍ عَنْ فِعْلِ قَالَ كَمَا تَقُولُ: قَالَ امْرُؤ الْقَيْس:
{ وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلالًا } cümlesinin, { قالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي } [Nûh 21] buyruğundaki sözün aktarımıyla bağlantılı olmayıp bilakis başka bir makamda kendisinden sadır olan başka bir sözün aktarımı olması da caizdir. Bu durumda vav harfi, bir sözün mekulü olan cümleyi başka bir sözün mekulü olan cümleye atfetmiş, yani 'kāle' fiilinin yerine geçmiş olur; nitekim şöyle demen gibi: 'İmruülkays dedi ki:
قفانبك وَ:
Durun ağlayalım ve:
أَلَا عِمْ صَبَاحًا أَيُّهَا الطَّلَلُ الْبَالِي وَقَدْ نَحَا هَذَا الْمَعْنَى مَنْ يَأْبَوْنَ عَطْفَ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْخَبَرِ.
Ey harap olmuş kalıntı, sabahın hayrolsun!' İnşânın habere atfedilmesini reddedenler bu anlama yönelmişlerdir.
وَالْمُرَادُ بِ الظَّالِمِينَ: قَوْمُهُ الَّذِينَ عَصَوْهُ فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ التَّعْبِيرَ عَنْهُمْ بِالضَّمِيرِ عَائِدًا عَلَى قَوْمِي مِنْ قَوْلِهِ: دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً [نوح: ٥] فَعَدَلَ عَنْ
{ الظَّالِمِينَ } ile kastedilenler: Kendisine isyan eden kavmidir. Zahir olan kural gereği, { دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً } [Nûh 5] buyruğundaki kavmî (قَوْمِي) lafzına dönecek şekilde bir zamir ile ifade edilmeleri gerekirdi. Fakat
الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِمَا يُؤْذِنُ بِهِ وَصْفُ الظَّالِمِينَ مِنِ اسْتِحْقَاقِهِمِ الْحِرْمَانَ مِنْ عِنَايَةِ اللَّهِ بِهِمْ لِظُلْمِهِمْ، أَيْ إِشْرَاكِهِمْ بِاللَّهِ، فَالظُّلْمُ هُنَا الشِّرْكُ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] .
zahir olan kuralın aksine zamir getirmekten vazgeçilip açık isim (izhar) getirilmiştir; çünkü 'zalimler' vasfı, zulümleri yani Allah'a şirk koşmaları sebebiyle Allah'ın inayetinden mahrum kalmayı hak ettiklerini bildirmektedir. Zira buradaki zulüm şirktir: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân 13].
وَالضَّلَالُ، مُسْتَعَارٌ لِعَدَمِ الِاهْتِدَاءِ إِلَى طَرَائِقِ الْمَكْرِ الَّذِي خَشِيَ نُوحٌ غَائِلَتَهُ فِي قَوْلِهِ:
Dalâl (sapıklık) kelimesi, Nûh'un tehlikesinden korktuğu şu sözündeki:
وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً [نوح: ٢٢] ، أَيْ حُلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ مَكْرِهِمْ وَلَا تَزِدْهُمْ إِمْهَالًا فِي طُغْيَانِهِمْ عَلَيْنَا إِلَّا أَنْ تُضَلِّلَهُمْ عَنْ وَسَائِلِهِ، فَيَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ، أَوْ أَرَادَ إِبْهَامَ طُرُقِ النَّفْعِ عَلَيْهِمْ حَتَّى تَنْكَسِرَ شَوْكَتُهُمْ وَتَلِينَ شَكِيمَتُهُمْ نَظِيرَ قَوْلِ مُوسَى ﵇ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ [يُونُس:
{ وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً } [Nûh 22] hilenin yollarını bulamamaktan istiare edilmiştir; yani 'Bizimle onların hilesi arasına gir ve onları bu hilenin vasıtalarından saptırmak dışında bize karşı taşkınlıklarında onlara mühlet verme.' Bu takdirde istisna, bir şeyi zıddına benzer bir ifadeyle pekiştirme (te'kîdü'ş-şey'i bimâ yüşbihu zıddehû) kabilinden olur. Yahut Nûh, Mûsâ'nın -aleyhisselâm- şu sözüne benzer şekilde, güçleri kırılsın ve azgınlıkları yatışsın diye fayda yollarının onlara kapalı kılınmasını kastetmiştir: { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “Rabbimiz! Onların mallarını yok et ve kalplerini sıkıştır ki can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler” [Yûnus
٨٨] .
88].
وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالضَّلَالِ الضَّلَالَ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ وَالتَّوْحِيدِ لِظُهُورِ أَنَّهُ يُنَافِي دَعْوَةَ نُوحٍ قَوْمَهُ إِلَى الِاسْتِغْفَارِ وَالْإِيمَانِ بِالْبَعْثِ فَكَيْفَ يَسْأَلُ اللَّهُ أَنْ يَزِيدَهُمْ مِنْهُ.
Dalâl ile kastedilen, hak ve tevhid yolundan sapmak değildir; zira bunun Nûh'un kavmini bağışlanma dilemeye ve dirilişe inanmaya çağırmasıyla çeliştiği açıktır, öyleyse Allah'tan onların bu sapıklığını artırmasını nasıl isteyebilir?
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّلَالُ أُطْلِقَ عَلَى الْعَذَابِ الْمُسَبَّبِ عَنِ الضَّلَالِ، أَيْ فِي عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُوَ عَذَابُ الْإِهَانَةِ وَالْآلَامِ.
Dalâl kelimesinin, sapıklıktan kaynaklanan azap anlamında kullanılmış olması da caizdir; yani kıyamet gününün alçaltıcı ve acı verici azabı kastedilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةً مُعْتَرِضَةً وَهِيَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى لِنُوحٍ فَتَكُونُ الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةً وَيُقَدَّرُ قَوْلٌ مَحْذُوفٌ: وَقُلْنَا لَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ. وَالْمَعْنَى: وَلَا تَزِدْ فِي دُعَائِهِمْ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا ضَلَالًا، فَالزِّيَادَةُ مِنْهُ تَزِيدُهُمْ كُفْرًا وَعِنَادًا. وَبِهَذَا يَبْقَى الضَّلَالُ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَاهُ الْمَشْهُورِ فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ، فَصِيغَةُ النَّهْيِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّأْيِيسِ مِنْ نَفْعِ دَعْوَتِهِ إِيَّاهُمْ. وَأَعْلَمَ اللَّهُ نُوحًا أَنَّهُ مُهْلِكُهُمْ بِقَوْلِهِ: أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا الْآيَة [نوح: ٢٥] وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ [هود:
Bunun ara cümle (itiraziyye) olması ve Yüce Allah'ın Nûh'a hitabı olması da caizdir. Bu durumda vav harfi itiraziyye olur ve mahzuf bir söz takdir edilir: 'Biz de dedik ki: Zalimlere artırma.' Anlamı ise şudur: Onları davet etmeyi daha fazla artırma, zira bu onların sapıklığını artırmaktan başka bir işe yaramaz; senden gelecek bir artış onların küfür ve inadını artırır. Bu durumda dalâl kelimesi Kur'an ıstılahındaki meşhur anlamında kullanılmış olur; nehiy sîgası ise onun kavmini davet etmesinin fayda vereceğinden ümit kesilmesi anlamında kullanılmıştır. Nitekim Allah Nûh'a, { أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا } ayetiyle [Nûh 25] onları helak edeceğini bildirmiştir. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğu anlamındadır: { وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “Nûh'a şöyle vahyolundu: 'Kavminden daha önce iman etmiş olanlardan başka hiç kimse asla iman etmeyecektir. Artık onların yaptıklarına üzülme! Gözlerimizin önünde ve vahyimizle gemiyi yap; zulmedenler hakkında da bana bir şey söyleme, çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır!'” [Hûd:
٣٦، ٣٧] .
36, 37].
أَلَا تَرَى أَنَّ خِتَامَ كِلْتَا الْآيَتَيْنِ مُتَّحِدُ الْمَعْنَى مِنْ قَوْلِهِ هُنَا أُغْرِقُوا وَقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ.
Görmez misin ki her iki ayetin sonu, buradaki { أُغْرِقُوا } “boğuldular” buyruğu ile diğer ayetteki { إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır” buyruğunda anlamca birdir.
[سُورَة نوح (٧١) : آيَة ٢٥]
[Nûh Suresi (71), Ayet 25]
مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً
{ مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً } “Hataları yüzünden boğuldular, ardından bir ateşe sokuldular; kendilerine Allah'tan başka yardımcılar da bulamadılar.”
(٢٥)
} “Hataları yüzünden boğuldular, ardından ateşe sokuldular; kendilerine Allah'tan başka yardımcılar da bulamadılar.” (25)
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ مَقَالَاتِ نُوحٍ ﵇ وَلَيْسَتْ مِنْ حِكَايَةِ قَوْلِ نُوحٍ فَهِيَ إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِرَسُولِهِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِأَنَّهُ قَدَّرَ النَّصْرَ لِنُوحٍ وَالْعِقَابَ لِمَنْ عَصَوْهُ مِنْ قَوْمِهِ قَبْلَ أَنْ يَسْأَلَهُ نُوحٌ اسْتِئْصَالَهُمْ فَإِغْرَاقُ قَوْمِ نُوحٍ مَعْلُومٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَإِنَّمَا قُصِدَ إِعْلَامُهُ بِسَبَبِهِ.
Nûh'un -aleyhisselâm- sözleri arasına giren bir ara cümledir (itiraziyye) ve Nûh'un sözünün aktarımı değildir. Bu, Nûh kendisinden onların kökünün kazınmasını istemeden önce, Allah Teâlâ'nın Resûlü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem Nûh için yardımı, kavminden kendisine isyan edenler için ise cezayı takdir ettiğini bildirmesidir. Zira Nûh kavminin boğulması Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından bilinmekteydi; burada sadece bunun sebebi bildirilmek istenmiştir.
وَالْغَرَضُ مِنَ الِاعْتِرَاضِ بِهَا التَّعْجِيلُ بِتَسْلِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى مَا يُلَاقِيهِ مِنْ قَوْمِهِ مِمَّا يُمَاثِلُ مَا لَاقَاهُ نُوحٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ
Bunun ara cümle olarak getirilmesindeki amaç, Nûh'un kavminden gördüğü muamelenin bir benzerini kendi kavminden gören Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi vakit kaybetmeksizin teselli etmektir: { وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ
الظَّالِمُونَ
الظَّالِمُونَ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma!”
[إِبْرَاهِيم: ٤٢] .
[İbrâhîm 42].
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُتَّصِلَةً بِجُمْلَةِ وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلالًا [نوح: ٢٤] عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي الْمُتَقَدِّمِ فِيهَا مِنْ أَنْ تَكُونَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى الْمُوَجَّهِ إِلَى نُوحٍ بِتَقْدِيرِ: وَقُلْنَا لَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلَالًا، وَتَكُونُ صِيغَةُ الْمُضِيِّ فِي قَوْلِهِ: أُغْرِقُوا مُسْتَعْمَلَةً فِي تَحَقُّقِ الْوَعْدِ لِنُوحٍ بِإِغْرَاقِهِمْ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَأُدْخِلُوا نَارًا.
Bu cümlenin, { وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلالًا } [Nûh 24] cümlesine, yukarıda geçen ikinci vecih doğrultusunda; 'Biz de: Zalimlere sapıklıktan başka bir şey artırma, dedik' takdiriyle Allah Teâlâ'nın Nûh'a yönelttiği kelamından olarak bitişik olması da caizdir. { أُغْرِقُوا } buyruğundaki geçmiş zaman sîgası ise Nûh'a verilen onları boğma vaadinin kesinliğini ifade etmek için kullanılmış olur; nitekim { فَأُدْخِلُوا نَارًا } buyruğu da böyledir.
وَقُدِّمَ مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ عَلَى عَامِلِهِ لِإِفَادَةِ الْقَصْرِ، أَيْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا مِنْ أَجْلِ مَجْمُوعِ خَطِيئَاتِهِمْ لَا لِمُجَرَّدِ اسْتِجَابَةِ دَعْوَةِ نُوحٍ الَّتِي سَتُذْكَرُ عَقِبَ هَذَا لِيُعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ لَا يُقِرُّ عِبَادَهُ عَلَى الشِّرْكِ بَعْدَ أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْهِمْ رَسُولًا وَإِنَّمَا تَأَخَّرَ عَذَابُهُمْ إِلَى مَا بَعْدَ دَعْوَةِ نُوحٍ لِإِظْهَارِ كَرَامَتِهِ عِنْدَ رَبِّهِ بَيْنَ قَوْمِهِ وَمَسَرَّةً لَهُ وَلِلْمُؤْمِنِينَ مَعَهُ وَتَعْجِيلًا لِمَا يَجُوزُ تَأْخِيرُهُ.
{ مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ } ifadesi, hasr (kasr) bildirmesi için amilinin önüne geçirilmiştir; yani onlar sırf birazdan zikredilecek olan Nûh'un bedduasının kabul edilmesinden ötürü değil, günahlarının bütünü sebebiyle boğulup ateşe sokulmuşlardır. Ta ki Allah'ın, kullarına bir elçi gönderdikten sonra onları şirk üzere bırakmayacağı bilinsin. Onların azabının Nûh'un bedduasından sonraya gecikmesi ise, kavmi arasında Rabbi katındaki değerini göstermek, onu ve beraberindeki müminleri sevindirmek ve tehir edilmesi caiz olan bir şeyi öne almak içindir.
وَ (مِنْ) تَعْلِيلِيَّةٌ، وَ (مَا) مُؤَكِّدَةٌ لِمَعْنَى التَّعْلِيلِ.
{ مِنْ } ta‘lîl (gerekçe) bildirir, { مَا } ise gerekçe anlamını pekiştirir.
وَجَمْعُ الْخَطِيئَاتِ مُرَادٌ بِهَا الْإِشْرَاكُ، وَتَكْذِيبُ الرَّسُولِ، وَأَذَاهُ، وَأَذَى الْمُؤْمِنِينَ مَعَهُ، وَالسُّخْرِيَةُ مِنْهُ حِينَ تَوَعَّدَهُمْ بِالطُّوفَانِ، وَمَا يَنْطَوِي عَلَيْهِ ذَلِكَ كُلُّهُ مِنَ الْجَرَائِمِ وَالْفَوَاحِشِ.
Hatiât (hatalar/günahlar) kelimesinin çoğul kılınmasıyla; şirk koşmak, elçiyi yalanlamak, ona eziyet etmek, beraberindeki müminlere eziyet etmek, onları tufanla uyardığında onunla alay etmek ve bütün bunların içerdiği diğer suçlar ve çirkin fiiller kastedilmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ خَطِيئاتِهِمْ بِصِيغَةِ جَمْعِ خَطِيئَةٍ بِالْهَمْزِ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ خَطاياهُمْ جَمْعُ خَطِيَّةٍ بِالْيَاءِ الْمُشَدَّدَةِ مُدْغَمَةً فِيهَا الْيَاءُ الْمُنْقَلِبَةُ عَنْ هَمْزَةٍ لِلتَّخْفِيفِ.
Cumhur, { خَطِيئاتِهِمْ } kelimesini 'hatîe'nin çoğul şekliyle hemzeli olarak okumuştur. Yalnızca Ebû Amr ise, tahfif için hemzeden dönüşen yâ harfinin idğam edildiği şeddeli yâ ile 'hatiyye'nin çoğulu olan { خَطاياهُمْ } şeklinde okumuştur.
وَفِي قَوْلِهِ: أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ لِأَنَّ بَيْنَ النَّارِ وَالْغَرَقِ الْمُشْعِرِ بِالْمَاءِ تَضَادًّا.
{ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا } buyruğunda tıbâk sanatı vardır; çünkü ateş ile suyu hissettiren boğulma arasında bir tezat bulunmaktadır.
وَتَفْرِيعُ فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ
{ فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً } buyruğunun [önceki ifadelere] bağlanması (tefrii), Arap müşriklerine üstü kapalı bir göndermedir (ta'rizdir);
الَّذِينَ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ الْأَصْنَامَ تَشْفَعُ لَهُمْ وَتَدْفَعُ عَنْهُمُ الْكَوَارِثَ يَعْنِي فِي الدُّنْيَا لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ، أَيْ كَمَا لَمْ تَنْصُرِ الْأَصْنَامُ عَبَدَتَهَا مِنْ قَوْمِ نُوحٍ كَذَلِكَ لَا تَنْصُرُكُمْ أَصْنَامُكُمْ.
onlar putların kendilerine şefaat edeceğini ve dünyada başlarına gelecek felaketleri defedeceğini iddia ediyorlardı -zira onlar öldükten sonra dirilmeye inanmıyorlardı-. Yani Nûh kavminden kendilerine tapanlara putlar nasıl yardım etmediyse, putlarınız size de yardım etmeyecektir.
وَضَمِيرُ يَجِدُوا عَائِدٌ إِلَى الظَّالِمِينَ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلالًا [نوح: ٢٤] وَكَذَلِكَ ضَمِيرُ لَهُمْ.
{ يَجِدُوا } fiilindeki zamir, { وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلالًا } “Zalimlerin de sadece sapıklığını artır!” [Nûh 24] ayetindeki zalimlere racidir; { لَهُمْ } ifadesindeki zamir de böyledir.
وَالْمَعْنَى: فَلَمْ يَجِدُوا لِأَنْفُسِهِمْ أَنْصَارًا دُونَ عَذَاب الله.
Mana şudur: Onlar kendileri için Allah'ın azabına karşı hiçbir yardımcı bulamadılar.
[٢٦- ٢٧]
[26-27]
[سُورَة نوح (٧١) : الْآيَات ٢٦ إِلَى ٢٧]
[Nûh Suresi (71), Ayetler 26-27]