Binûn

73- Müzzemmil Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِحَفْصَةَ وَقَدْ قَصَّتْ عَلَيْهِ رُؤْيَا رَآهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرٍ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ رَجُلٌ صَالِحٌ لَوْ كَانَ يَقُومُ فِي اللَّيْلِ»

İbn Ömer hadisi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Ömer'in gördüğü bir rüyayı kendisine anlatan Hafsa'ya şöyle buyurmuştur: “Abdullah ne iyi adamdır, bir de geceleyin kalkıp namaz kılsa!”»

. وَافْتِتَاحُ الْكَلَامِ بِ إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ يُشْعِرُ بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ لِوَفَائِهِ بِحَقِّ الْقِيَامِ الَّذِي أَمَرَ بِهِ وَأَنَّهُ كَانَ يَبْسُطُ إِلَيْهِ وَيَهْتَمُّ بِهِ ثُمَّ يَقْتَصِرُ عَلَى الْقَدْرِ الْمُعَيَّنِ فِيهِ النِّصْفُ أَوْ أَنْقَصُ مِنْهُ قَلِيلًا أَوْ زَائِدٌ عَلَيْهِ بَلْ أَخَذَ بِالْأَقْصَى وَذَلِكَ مَا يَقْرُبُ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ كَمَا هُوَ شَأْنُ أُولِي الْعَزْمِ كَمَا

Söze { إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ } buyruğu ile başlanması, emredildiği gece ibadetinin hakkını ifa etmesinden ötürü onu övmeyi hissettirmektedir. Zira o, gece ibadetine genişçe vakit ayırır, ona büyük önem verir ve ayette belirtilen yarısı veya bundan biraz azı yahut fazlası miktarıyla yetinmeyip, azim sahiplerinin (ülü'l-azm) şanına uygun olarak en üst seviyeyi, yani gecenin yaklaşık üçte ikisini alırdı. Nitekim

قَالَ النَّبِيءُ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ [الْقَصَص: ٢٩] أَنَّهُ قَضَى أَقْصَى الْأَجَلَيْنِ وَهُوَ الْعَشْرُ السِّنُونَ.

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah'ın { فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ } “Musa süreyi doldurunca” [Kasas: 29] ayeti hakkında, onun iki sürenin en uzun olanını, yani on yılı tamamladığını ifade etmiştir.

وَقَدْ

Nitekim

جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: «أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ كَانَ يَقُومُ مِنَ اللَّيْلِ حَتَّى تَوَرَّمَتْ قَدَمَاهُ»

Hadiste şöyle gelmiştir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem geceleyin ayakları şişinceye kadar namaz kılardı.»

. وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ إِنَّ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ أَنَّهُ أَرْضَى رَبَّهُ بِذَلِكَ وَتَوْطِئَةٌ لِلتَّخْفِيفِ الَّذِي سَيُذْكَرُ فِي قَوْلِهِ: فَتابَ عَلَيْكُمْ لِيُعْلَمَ أَنَّهُ تَخْفِيفُ رَحْمَةٍ وَكَرَامَةٍ وَلِإِفْرَاغِ بَعْضِ الْوَقْتِ مِنَ النَّهَارِ لِلْعَمَلِ وَالْجِهَادِ.

Haberin { إِنَّ } ile tekit edilmesi konuya verilen önemi göstermektedir; bu da onun bu ibadetiyle Rabbini razı ettiğinden bir kinayedir. Ayrıca { فَتابَ عَلَيْكُمْ } buyruğunda zikredilecek hafifletmeye bir mukaddimedir; ta ki bu hafifletmenin bir rahmet ve ikram olduğu, gündüzün bir vaktinin amel ve cihad için boşaltılması gayesini taşıdığı bilinsin.

وَلَمْ تَزَلْ تَكْثُرُ بَعْدَ الْهِجْرَةِ أَشْغَالُ النَّبِيءِ ﷺ بِتَدْبِيرِ مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ وَحِمَايَةِ الْمَدِينَةِ وَتَجْهِيزِ الْجُيُوشِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَلَمْ تَبْقَ فِي نَهَارِهِ مِنَ السَّعَةِ مَا كَانَ لَهُ فِيهِ أَيَّامَ مُقَامِهِ بِمَكَّةَ، فَظَهَرَتْ حِكْمَةُ اللَّهِ فِي التَّخْفِيفِ عَنْ رَسُولِهِ ﷺ مِنْ قِيَامِ اللَّيْلِ الْوَاجِبِ مِنْهُ وَالرَّغِيبَةِ.

Hicretten sonra Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanların maslahatlarını yönetmek, Medine'yi korumak, orduları teçhiz etmek ve benzeri meşguliyetleri giderek çoğaldı. Artık gündüzünde Mekke'de ikamet ettiği günlerdeki gibi bir genişlik kalmadı. Böylece Allah'ın, Resûlü'nden sallallâhu aleyhi ve sellem gece ibadetinin farz ve nafile kısımlarını hafifletmesindeki hikmet tezahür etti.

وَفِي حَدِيثِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ «أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ إِذَا آوَى إِلَى مَنْزِلِهِ فَقَالَ:

Ali b. Ebî Tâlib hadisinde geçtiğine göre: «Ona, Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem evine çekildiği zamanki hali sorulduğunda şöyle demiştir:

كَانَ إِذَا أَوَى إِلَى مَنْزِلِهِ جَزَّأَ دُخُولَهُ ثَلَاثَةَ أَجْزَاءٍ: جُزْءًا لِلَّهِ، وَجُزْءًا لِأَهْلِهِ، وَجُزْءًا لِنَفْسِهِ، ثُمَّ جَزَّأَ جُزْأَهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ فَيَرُدُّ ذَلِكَ بِالْخَاصَّةِ عَلَى الْعَامَّةِ وَلَا يَدَّخِرُ عَنْهُمْ شَيْئًا فَمِنْهُمْ ذُو الْحَاجَةِ وَمِنْهُمْ ذُو الْحَاجَتَيْنِ وَمِنْهُمْ ذُو الْحَوَائِجِ فَيَتَشَاغَلُ بِهِمْ وَيَشْغَلُهُمْ فِيمَا يُصْلِحُهُمْ وَالْأُمَّةَ مِنْ مَسْأَلَتِهِ عَنْهُمْ وَإِخْبَارِهِمْ بِالَّذِي يَنْبَغِي لَهُمْ» .

Evine çekildiği zaman evdeki vaktini üç parçaya bölerdi: Bir parçası Allah için, bir parçası ailesi için, bir parçası da kendisi için. Sonra kendisine ait olan parçayı kendisi ile insanlar arasında paylaştırır, havas vasıtasıyla bunu avama ulaştırır ve onlardan hiçbir şeyi esirgemezdi. İnsanlardan kimi bir hacet sahibi, kimi iki hacet sahibi, kimi de pek çok hacet sahibi idi. Onlarla ilgilenir; durumlarını sormak ve kendilerine lazım gelen şeyleri haber vermek suretiyle hem onları hem de ümmeti ıslah edecek şeylerle meşgul ederdi.»

وَإِيثَارُ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: يَعْلَمُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِمْرَارِ ذَلِكَ الْعِلْمِ وَتَجَدُّدِهِ وَذَلِكَ إِيذَانٌ بِأَنَّهُ بِمَحَلِّ الرِّضَى مِنْهُ.

{ يَعْلَمُ } buyruğunda muzari fiilin tercih edilmesi, o bilginin devamlılığını ve yenilendiğini göstermek içindir; bu da onun Allah'ın rızasına mazhar olduğuna bir işarettir.

وَفِي ضِدِّهِ قَوْلُهُ: قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ [الْأَحْزَاب: ١٨] لِأَنَّهُ فِي مَعْرِضِ التَّوْبِيخِ، أَيْ لَمْ يَزَلْ عَالِمًا بِذَلِكَ حِينًا فَحِينًا لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهُ حِصَّةٌ.

Bunun zıddı ise { قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ } “Allah, içinizden alıkoyanları elbette biliyor” [Ahzâb: 18] buyruğudur; çünkü bu kınama sadedindedir. Yani Allah bunu zaman zaman sürekli bilmektedir, ondan hiçbir pay O'na gizli kalmaz.

وأَدْنى أَصْلُهُ أَقْرَبُ، مِنَ الدُّنُوِّ، اسْتُعِيرَ لِلْأَقَلِّ لِأَنَّ الْمَسَافَةَ الَّتِي بَيْنَ الشَّيْءِ وَالْأَدْنَى مِنْهُ قَلِيلَةٌ، وَكَذَلِكَ يُسْتَعَارُ الْأَبْعَدُ لِلْأَكْثَرِ.

{ أَدْنى } kelimesinin aslı, yakınlık (dünûv / دُنُوّ) kökünden gelip “daha yakın” demektir; az için istiare edilmiştir, zira bir şey ile ona en yakın olan şey arasındaki mesafe azdır. Aynı şekilde “daha uzak” anlamına gelen el-eb'ad (الْأَبْعَد) kelimesi de çokluk için istiare edilir.

وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ لِفِعْلِ تَقُومُ، أَيْ تَقُومُ فِي زَمَانٍ يُقَدَّرُ أَقَلَّ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَذَلِكَ مَا يَزِيدُ عَلَى نِصْفِ اللَّيْلِ وَهُوَ مَا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ زِدْ عَلَيْهِ [المزمل: ٤] .

Kelime, { تَقُومُ } fiilinin zaman zarfı (zarfiyyet) olarak mensuptur; yani gecenin üçte ikisinden daha az takdir edilen bir vakitte kalkmaktasın. Bu ise gecenin yarısından fazla olan miktardır ve Yüce Allah'ın { أَوْ زِدْ عَلَيْهِ } “yahut onu artır” [Müzzemmil: 4] buyruğunun gerektirdiği husustur.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: ثُلُثَيِ بِضَمِّ اللَّامِ عَلَى الْأَصْلِ. وَقَرَأَهُ هِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ بِسُكُونِ اللَّامِ عَلَى التَّخْفِيفِ لِأَنَّهُ عَرَضَ لَهُ بَعْضُ الثِّقَلِ بِسَبَبِ التَّثْنِيَةِ.

Cumhur, { ثُلُثَيِ } kelimesini asla uygun olarak lâm harfinin dammesiyle okumuştur. Hişâm ise İbn Âmir'den nakille, tesniye sebebiyle kelimede meydana gelen ağırlıktan dolayı tahfif amacıyla lâm harfinin sükûnuyla okumuştur.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ بِخَفْضِهِمَا عَطْفًا عَلَى ثُلُثَيِ اللَّيْلِ، أَيْ أَدْنَى مِنْ نِصْفِهِ وَأَدْنَى مِنْ ثُلُثِهِ.

Nâfi‘, İbn Âmir, Ebû Amr, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kūb; { ثُلُثَيِ اللَّيْلِ } lafzına atfederek { وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ } kelimelerini cer ile okumuşlardır; yani gecenin yarısından daha az ve üçte birinden daha az.

وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِنَصْبِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ عَلَى أَنَّهُمَا مَنْصُوبَانِ عَلَى الْمَفْعُولِ لِ تَقُومُ، أَيْ تَقُومُ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ، وَتَقُومُ نِصْفَ اللَّيْلِ، وَتَقُومُ ثُلُثَ اللَّيْلِ، بِحَيْثُ لَا يَنْقُصُ عَنِ النِّصْفِ وَعَنِ الثُّلُثِ. وَهَذِهِ أَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ فِي قِيَامِ النَّبِيءِ ﷺ بِاللَّيْلِ تَابِعَةٌ لِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ اللَّيَالِي وَالْأَيَّامِ فِي طُولِ بَعْضِهَا وَقِصَرِ بَعْضٍ وَكُلُّهَا دَاخِلَةٌ تَحْتَ التَّخْيِيرِ الَّذِي خَيَّرَهُ اللَّهُ فِي قَوْلِهِ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا [المزمل: ٢] إِلَى قَوْلِهِ: أَوْ زِدْ عَلَيْهِ [المزمل: ٤] .

İbn Kesîr, Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise { وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ } lafızlarını, { تَقُومُ } fiilinin mefulü olarak nasb ile okumuşlardır; yani gecenin üçte ikisinde kalkarsın, gecenin yarısında kalkarsın ve gecenin üçte birinde kalkarsın, öyle ki yarıdan ve üçte birden aşağı düşmez. Bunlar Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem gece ibadetindeki farklı durumlardır; gecelerin ve gündüzlerin uzunluk ve kısalık bakımından değişen durumlarına bağlıdır ve hepsi de Allah'ın { قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا } “Birazı hariç, geceleyin kalk” [Müzzemmil: 2] ayetinden { أَوْ زِدْ عَلَيْهِ } “yahut onu artır” [Müzzemmil: 4] ayetine kadar ona tanıdığı muhayyerlik kapsamına girmektedir.

وَبِهِ تَظْهَرُ مُنَاسَبَةُ تَعْقِيبِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِالْجُمْلَةِ الْمُعْتَرِضَةِ، وَهِيَ جُمْلَةُ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ أَيْ قَدْ عَلِمَهَا اللَّهُ كُلَّهَا وَأَنْبَأَهُ بِهَا. فَلَا يَخْتَلِفُ الْمَقْصُودُ بِاخْتِلَافِ الْقِرَاءَاتِ. فَمِنَ الْعُجَابِ قَوْلُ الْفَرَّاءِ أَنَّ النَّصْبَ أَشْبَهُ بِالصَّوَابِ.

Bununla, bu cümlenin ardından ara cümle (cümle-i mu‘tarıza) olarak { وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } cümlesinin getirilmesinin münasebeti ortaya çıkar; yani Allah bunların hepsini bilmiş ve ona bildirmiştir. Dolayısıyla kıraatlerin farklılığıyla kastedilen anlam değişmez. Ferrâ'nın nasb okuyuşunun doğruya daha yakın olduğunu söylemesi ise şaşılacak bir durumdur.

وطائِفَةٌ عَطْفٌ عَلَى اسْمِ إِنَّ بِالرَّفْعِ وَهُوَ وَجْهٌ جَائِزٌ إِذَا كَانَ بَعْدَ ذِكْرِ خَبَرِ إِنَّ لِأَنَّهُ يُقَدَّرُ رَفْعُهُ حِينَئِذٍ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ [التَّوْبَة: ٣] . وَهُوَ مِنَ اللَّطَائِفِ إِذَا كَانَ اتِّصَافُ الِاسْمِ وَالْمَعْطُوفِ

{ وطائِفَةٌ } kelimesi, ref ile { إِنَّ }'nin ismine matuftur. { إِنَّ }'nin haberi zikredildikten sonra bu câiz bir vecihtir; çünkü o takdirde ref olması, Yüce Allah'ın { أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ } “Allah müşriklerden uzaktır, Resûlü de” [Tevbe: 3] buyruğunda olduğu gibi istînâf (yeni bir başlangıç) üzere takdir edilir. İsim ile matufun

بِالْخَبَرِ مُخْتَلِفًا فَإِنَّ بَيْنَ قِيَامِ النَّبِيءِ ﷺ وَقِيَامِ الطَّائِفَةِ الَّتِي مَعَهُ تَفَاوُتًا فِي الْحُكْمِ وَالْمِقْدَارِ، وَكَذَلِكَ بَرَاءَةُ اللَّهِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَبَرَاءَةُ رَسُولِهِ. فَإِنَّ الرَّسُولَ ﷺ يَدْعُوهُمْ وَيَقْرَأُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ

haberle nitelenmesi farklı olduğunda bu, beliğ inceliklerdendir. Çünkü Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem gece ibadeti ile beraberindeki topluluğun gece ibadeti arasında hüküm ve miktar bakımından bir fark vardır. Nitekim Allah'ın müşriklerden beri olması ile Resûlü'nün beri olması da böyledir. Zira Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem onları davet eder, onlara Kur'an okur

وَيُعَامِلُهُمْ، وَأَمَّا اللَّهُ فغاضب عَلَيْهِم وَلَا عَنْهُم. وَهَذَا وَجْهُ الْعُدُولِ عَنْ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنَّكُمْ تَقُومُونَ. إِلَى قَوْلِهِ: أَنَّكَ تَقُومُ ثُمَّ قَوْلُهُ: وَطائِفَةٌ إِلَخْ.

ve onlarla muamelede bulunur; Allah ise onlara gazap etmiştir ve onlardan yüz çevirmiştir. İşte “Şüphesiz Allah sizin kalktığınızı bilir” demek yerine { أَنَّكَ تَقُومُ } buyrulup sonra { وَطائِفَةٌ } denilerek bu üsluba dönülmesinin sebebi budur.

وَوُصِفَ طائِفَةٌ بِأَنَّهُمْ (من الَّذين مَعَه) ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْمَعِيَّةِ الْمَعِيَّةَ الْحَقِيقِيَّةَ، أَيِ الْمُصَاحِبَةَ فِي عَمَلٍ مِمَّا سِيقَ لَهُ الْكَلَامُ. أَيِ الْمُصَاحِبِينَ لَكَ فِي قِيَامِ اللَّيْلِ، لَمْ يَكُنْ فِي تَفْسِيرِهِ تَعْيِينٌ لِنَاسٍ بِأَعْيَانِهِمْ،

{ طائِفَةٌ } lafzı (مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ) şeklinde nitelenmiştir. Şayet beraberlikten (maiyyet) kasıt hakiki beraberlik, yani sözün sevk edildiği ameldeki birliktelik ise —ki bu da seninle beraber gece ibadetine kalkanlar demektir— bunun tefsirinde belirli kimselerin tayini söz konusu olmaz.

فَفِي حَدِيثِ عَائِشَةَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ صَلَّى ذَاتَ لَيْلَةٍ فِي الْمَسْجِدِ فَصَلَّى بِصَلَاتِهِ نَاسٌ ثُمَّ صَلَّى مِنَ الْقَابِلَةِ فَكَثُرَ النَّاسُ ثُمَّ اجْتَمَعُوا مِنَ اللَّيْلَةِ الثَّالِثَةِ أَوِ الرَّابِعَةِ فَلَمْ يَخْرُجْ إِلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ: قَدْ رَأَيْتُ الَّذِي صَنَعْتُمْ وَلَمْ يَمْنَعْنِي مِنَ الْخُرُوجِ إِلَيْكُمْ إِلَّا أَنِّي خَشِيتُ أَنْ تُفْرَضَ عَلَيْكُمْ، وَذَلِكَ فِي رَمَضَانَ»

Nitekim Âişe'nin Sahîh-i Buhârî'deki hadisinde şöyle geçer: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece mescitte namaz kıldı, birtakım insanlar da onun namazına uyarak kıldılar. Ertesi gece yine kıldı ve insanlar çoğaldı. Üçüncü veya dördüncü gece toplandılar fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına çıkmadı. Sabah olunca şöyle buyurdu: Yaptığınız şeyi gördüm; yanınıza çıkmaktan beni alıkoyan tek şey, üzerinize farz kılınmasından korkmam oldu. Bu da ramazandaydı.»

. وَإِنْ كَانَتِ الْمَعِيَّةُ مَعِيَّةً مَجَازِيَّةً وَهِيَ الِانْتِسَابُ وَالصُّحْبَةُ وَالْمُوَافَقَةُ فَقَدْ عَدَدْنَا مِنْهُمْ:

Şayet beraberlik; intisap, sohbet ve muvafakat anlamında mecazi bir beraberlik ise, biz onlardan şunları saydık:

عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، وَسَلْمَانَ الْفَارِسِيَّ وَأَبَا الدَّرْدَاءِ، وَزَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، وَالْحَوْلَاءَ بِنْتَ تُوَيْتٍ الْأَسَدِيَّةَ، فَهَؤُلَاءِ وَرَدَ ذِكْرُهُمْ مُفَرَّقًا فِي أَحَادِيثِ التَّهَجُّدِ مِنْ «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» .

Abdullah b. Mes‘ûd, Abdullah b. Amr, Selmân-ı Fârisî, Ebü'd-Derdâ, Zeyneb bint Cahş, Abdullah b. Ömer ve Havlâ bint Tuveyt el-Esediyye... Bunların zikri Sahîh-i Buhârî'nin teheccüd hadislerinde dağınık olarak yer almıştır.

وَاعْلَمْ أَنَّ صَدْرَ هَذِهِ الْآيَةِ إِيمَاءٌ إِلَى الثَّنَاءِ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ فِي وَفَائِهِ بِقِيَامِ اللَّيْلِ حَقَّ الْوَفَاءِ وَعَلَى الطَّائِفَةِ الَّذِينَ تَابَعُوهُ فِي ذَلِكَ.

Bil ki bu ayetin baş kısmı, Nebi'yi sallallâhu aleyhi ve sellem gece ibadetinin hakkını tam olarak ifa etmesinden ve bu hususta ona tabi olan topluluğu da bundan dolayı övmeye bir işarettir.

فَالْخَبَرُ بِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ مُرَادٌ بِهِ الْكِنَايَةُ عَنِ الرِّضَى عَنْهُمْ فِيمَا فَعَلُوا.

Allah'ın senin kalktığını bildiğine dair haber, yaptıkları şeyden ötürü onlardan razı olunduğundan kinayedir.

وَالْمَقْصُودُ: التَّمْهِيدُ لِقَوْلِهِ: عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ.

Maksat ise ayetin sonuna kadar olan { عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ } buyruğuna bir zemin hazırlamaktır.

وَلِأَجْلِ هَذَا الِاعْتِبَارِ أُعِيدَ فِعْلُ عَلِمَ فِي جُمْلَةِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى إِلَخْ وَلَمْ يَقُلْ: وَأَنْ سَيَكُونَ مِنْكُمْ مَرْضَى بِالْعَطْفِ.

İşte bu mülahazadan ötürü { عَلِمَ } fiili, { عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى } cümlesinde tekrar edilmiş ve atıf yoluyla “ve en seyekûne minkum merdâ” denmemiştir.

وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَتَيْ إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ وَجُمْلَةِ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ وَقَدْ عُلِمَتْ مُنَاسَبَةُ اعْتِرَاضِهَا آنِفًا.

{ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } cümlesi, { إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ } cümlesi ile { عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ } cümlesi arasında bir ara cümledir (mu‘tarıza) ve bu ara cümlenin münasebeti az önce bilinmişti.

وَجُمْلَةُ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ خَبَرًا ثَانِيًا عَنْ إِنَّ بَعْدَ الْخَبَرِ فِي قَوْلِهِ: يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ إِلَخْ.

{ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ } cümlesinin, { يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ } haberinden sonra { إِنَّ } için ikinci bir haber olması câizdir.

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِمَا يَنْشَأُ عَنْ جُمْلَةِ إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ مِنْ

Yine bunun, { إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ } cümlesinden doğan

تَرَقُّبِ السَّامِعِ لِمَعْرِفَةِ مَا مُهِّدَ لَهُ بِتِلْكَ الْجُمْلَةِ، فَبَعْدَ أَنْ شَكَرَهُمْ عَلَى عَمَلِهِمْ خَفَّفَ عَنْهُمْ مِنْهُ.

ve dinleyicinin o cümleyle zemin hazırlanan hususu öğrenme beklentisine cevap veren bir istînâf-ı beyânî olması da câizdir. Zira Allah, amellerinden ötürü onlara teşekkür ettikten sonra bu ameli onlardan hafifletmiştir.

وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي تُحْصُوهُ عَائِدٌ إِلَى الْقِيَامِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ أَنَّكَ تَقُومُ.

{ تُحْصُوهُ } fiilindeki mensup zamir, { أَنَّكَ تَقُومُ } ifadesinden anlaşılan gece ibadetine (kıyama) dönmektedir.

وَالْإِحْصَاءُ حَقِيقَتُهُ: مَعْرِفَةُ عَدَدِ شَيْءٍ مَعْدُودٍ مُشْتَقٌّ مِنِ اسْمِ الْحَصَى جَمْعُ حَصَاةٍ لِأَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا عَدُّوا شَيْئًا كَثِيرًا جَعَلُوا لِكُلِّ وَاحِدٍ حَصَاةً وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْإِطَاقَةِ. شُبِّهَتِ الْأَفْعَالُ الْكَثِيرَةُ مِنْ رُكُوعٍ وَسُجُودٍ وَقِرَاءَةٍ فِي قِيَامِ اللَّيْلِ، بِالْأَشْيَاءِ الْمَعْدُودَةِ، وَبِهَذَا فَسَّرَ الْحَسَنُ وَسُفْيَانُ، وَمِنْهُ

İhsâ (إِحْصَاء) kelimesinin hakiki anlamı: Sayılan bir şeyin adedini bilmektir. Çakıl taşı (hasât / حَصَاة) kelimesinin çoğulu olan el-hasâ (الْحَصَى) isminden türetilmiştir; çünkü onlar çok olan bir şeyi saydıklarında her birine bir çakıl taşı koyarlardı. Burada ise güç yetirme anlamında istiare edilmiştir. Gece ibadetindeki rükû, secde ve kıraat gibi çok sayıdaki fiil, sayılan nesnelere benzetilmiştir. Hasan ve Süfyân bunu böyle tefsir etmiştir. Nitekim

قَوْلُهُ فِي الْحَدِيثِ «اسْتَقِيمُوا وَلَنْ تُحْصُوا»

Hadisteki şu ifade de bu kabildendir: «Dosdoğru olun, ama tam olarak güç yetiremezsiniz (sayamazsınız).»

أَيْ وَلَنْ تُطِيقُوا تَمَامَ الِاسْتِقَامَةِ، أَيْ فَخُذُوا مِنْهَا بِقَدْرِ الطَّاقَةِ.

Yani tam olarak istikamete güç yetiremezsiniz; o halde gücünüz yettiği kadarıyla tutunun demektir.

وإِنَّ مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاسْمُهَا ضَمِيرُ شَأْنٍ مَحْذُوفٍ وَخَبَرُهُ الْجُمْلَةُ، وَقَدْ وَقَعَ الْفَصْلُ بَيْنَ إِنَّ وَخَبَرِهَا بِحَرْفِ النَّفْيِ لِكَوْنِ الْخَبَرِ فِعْلًا غَيْرَ دُعَاءٍ وَلَا جَامِدٍ حَسَبَ الْمُتَّبَعِ فِي الِاسْتِعْمَالِ الْفَصِيحِ.

{ أَنْ }, şeddeli edatın hafifletilmişidir (muhaffefe mine's-sekîle). İsmi, hazfedilmiş şan zamiridir; haberi ise cümledir. Fasih kullanımda takip edilen kural gereğince, haberin dua olmayan ve câmid bulunmayan bir fiil olması sebebiyle { أَنْ } ile haberi arasına nefy harfi fasıla olarak girmiştir.

وإِنَّ وَجُمْلَتُهَا سَادَّةٌ مَسَدَّ مَفْعُولَيْ عَلِمَ إِذْ تَقْدِيرُهُ عَلِمَ عَدَمَ إِحْصَائِكُمُوهُ وَاقِعًا.

{ أَنْ } ve cümlesi, { عَلِمَ } fiilinin iki mefulü yerine geçmiştir (sedde mesedde mef'ûleyhâ); zira takdiri: “Onu sayamayacağınızı (güç yetiremeyeceğinizi) vaki olarak bildi” şeklindedir.

وَفُرِّعَ عَلَى ذَلِكَ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَفِعْلُ تَابَ مُسْتَعَارٌ لِعَدَمِ الْمُؤَاخَذَةِ قَبْلَ حُصُولِ التَّقْصِيرِ لِأَنَّ التَّقْصِيرَ مُتَوَقَّعٌ فَشَابَهَ الْحَاصِلَ فَعَبَّرَ عَنْ عَدَمِ التَّكْلِيفِ بِمَا يُتَوَقَّعُ التَّقْصِيرُ فِيهِ، بِفِعْلِ تَابَ الْمُفِيدِ رَفْعَ الْمُؤَاخَذَةِ بِالذَّنْبِ بَعْدَ حُصُولِهِ.

Buna bağlı olarak { فَتابَ عَلَيْكُمْ } buyrulmuştur. { تَابَ } fiili, kusur meydana gelmeden önceki muaheze etmeme (sorumlu tutmama) durumu için istiare edilmiştir. Çünkü kusur vuku bulması beklenen bir şeydir ve gerçekleşmiş gibi kabul edilmiştir. Dolayısıyla kusur vuku bulması beklenen hususlarda mükellef kılmama hali, günahın gerçekleşmesinden sonra cezanın kaldırılmasını ifade eden “tâbe” fiiliyle anlatılmıştır.

وَالْوَجْهُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: تُحْصُوهُ وَمَا بَعْدَهُ مُوَجَّهًا إِلَى الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ كَانُوا يَقُومُونَ اللَّيْلَ: إِمَّا عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ بَعْدَ قَوْلِهِ:

Uygun olan, { تُحْصُوهُ } ve sonraki ifadelerdeki hitabın geceleyin ibadete kalkan Müslümanlara yöneltilmiş olmasıdır: Ya

وَطائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ، وَإِمَّا عَلَى طَرِيقَةِ الْعَامِّ الْمُرَادِ بِهِ الْخُصُوصُ بِقَرِينَةِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَا يُظَنُّ تَعَذُّرُ الْإِحْصَاءِ عَلَيْهِ، وَبِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى إِلَخ.

{ وَطائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ } buyruğundan sonra gaybden hitaba iltifat yoluyladır ya da Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem güç yetirememesinin düşünülemeyeceği karinesiyle ve { أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى } karinesiyle husus kastedilen umum (âmm-ı mahsûs) yoluyladır.

وَمعنى فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ فَصَلُّوا مَا تَيَسَّرَ لَكُمْ، وَلَمَّا كَانَتِ الصَّلَاةُ لَا تَخْلُو عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ أُتْبِعَ ذَلِكَ بقوله هُنَا: فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ، أَيْ

{ فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ } buyruğunun manası: “Size kolay geleni kılın” demektir. Namaz Kur'an okumaktan hâli olmadığı için, burada onun ardından { فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ } yani

صَلُّوا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُرْآنَ الْفَجْرِ [الْإِسْرَاء: ٧٨] أَيْ صَلَاةَ الْفَجْرِ وَفِي الْكِنَايَةِ عَنِ الصَّلَاةِ بِالْقُرْآنِ جَمْعٌ بَيْنَ التَّرْغِيبِ فِي الْقِيَامِ وَالتَّرْغِيبِ فِي تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ فِيهِ بِطَرِيقَةِ الْإِيجَازِ.

Yüce Allah'ın { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “ve sabah Kur'an'ını...” [İsrâ: 78] yani sabah namazını buyurması gibi “namaz kılın” ifadesi getirilmiştir. Namazdan Kur'an diye kinaye yoluyla bahsedilmesinde, îcaz (özlü anlatım) yoluyla hem gece kalkmaya hem de geceleyin Kur'an okumaya teşvik bir arada toplanmıştır.

وَالْمُرَادُ الْقُرْآنُ الَّذِي كَانَ نَزَلَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ الْمَدَنِيَّةِ وَهُوَ شَيْءٌ كَثِيرٌ مِنَ الْقُرْآنِ الْمَكِّيِّ كُلِّهِ وَشَيْءٌ مِنَ الْمَدَنِيِّ، وَلَيْسَ مِثْلَ قَوْلِهِ فِي صَدْرِ السُّورَةِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا [المزمل: ٤] كَمَا عَلِمْتَ هُنَالِكَ.

Kastedilen, bu Medenî ayetten önce inmiş olan Kur'an'dır; bu da Mekkî Kur'an'ın büyük bir kısmı ile Medenî Kur'an'dan bir bölümdür. Yoksa orada öğrendiğin gibi surenin başındaki { وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا } “Kur’an’ı tane tane, tertil üzere oku.” [Müzzemmil: 4] buyruğu gibi değildir.

وَقَوْلُهُ: مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ أَيْ مَا تَيَسَّرَ لَكُمْ مِنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ فَلَا دَلَالَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مِقْدَار مَا يجزىء مِنَ الْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ إِذْ لَيْسَ سِيَاقُهَا فِي هَذَا الْمَهِيعِ، وَلَئِنْ سَلَّمْنَا، فَإِنَّ مَا تَيَسَّرَ مُجْمَلٌ وَقَدْ بَيَّنَهُ

{ مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ } buyruğu, yani “Gece namazından size kolay geleni [kılın]” demektir. Dolayısıyla bu ayette, namazda yeterli olacak kıraat miktarına dair bir delalet yoktur; zira ayetin bağlamı bu mecrada değildir. Bunu kabul etsek bile, “kolay gelen” [ifadesi] mücmeldir ve bunu

قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»

Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadisi açıklamıştır: “Fâtihatü'l-Kitâb'ı okumayanın namazı yoktur.”

، وَأَمَّا السُّورَةُ مَعَ الْفَاتِحَةِ فَإِنَّهُ لَمْ يُرْوَ عَنْهُ أَنَّهُ قَرَأَ فِي الصَّلَاةِ أَقَلَّ مِنْ سُورَةٍ، وَهُوَ الْوَاجِبُ عِنْدَ جُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ، فَيُكْرَهُ أَنْ يَقْرَأَ الْمُصَلِّي بَعْضَ سُورَةٍ فِي الْفَرِيضَةِ. وَيَجُوزُ فِي الْقِيَامِ بِالْقُرْآنِ فِي اللَّيْلِ وَفِي قِيَامِ رَمَضَانَ، وَعِنْدَ الضَّرُورَةِ،

Fatiha ile birlikte bir sureye gelince; onun sallallâhu aleyhi ve sellem namazda bir sureden daha azını okuduğu rivayet edilmemiştir. Fakihlerin çoğunluğuna göre vacip olan da budur. Bu sebeple namaz kılanın farz namazda bir surenin bir kısmını okuması mekruhtur. Geceleyin Kur'an ile kalkılan teheccüdde, ramazan kıyamında (teravihte) ve zaruret halinde ise caizdir.

فَفِي «الصَّحِيحِ» «أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ كَانَ يَقْرَأُ فَأَخَذَتْهُ بُحَّةٌ فَرَكَعَ»

Nitekim es-Sahîh'te [şöyle rivayet edilmiştir]: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem [namazda] okuyordu, kendisine bir ses kısıklığı arız oldu da rükûya gitti.”

، أَيْ فِي أَثْنَاءِ السُّورَةِ.

Yani surenin ortasında [rükûya vardı].

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَحْمَدُ فِي رِوَايَة عَنهُ: تجزىء قِرَاءَةُ آيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَلَوْ كَانَتْ قَصِيرَةً وَمَثَّلَهُ الْحَنَفِيَّةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مُدْهامَّتانِ [الرَّحْمَن: ٦٤] وَلَا تَتَعَيَّنُ فَاتِحَةُ الْكِتَابِ وَخَالَفَهُ صَاحِبَاهُ فِي الْأَمْرَيْنِ.

Ebu Hanife ve kendisinden gelen bir rivayette Ahmed; kısa da olsa Kur'an'dan bir ayet okumanın yeterli olacağını söylemişlerdir. Hanefiler bunu Yüce Allah'ın { مُدْهامَّتانِ } “Yemyeşildirler.” [Rahmân: 64] buyruğuyla örneklendirmişler ve Fâtihatü'l-Kitâb'ın tayin edilmesini şart koşmamışlardır. Ebu Hanife'nin iki talebesi (İmâmeyn) ise her iki meselede de ona muhalefet etmiştir.

وَتَعْيِينُ مَنْ تَجِبُ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةُ مِنْ مُنْفَرِدٍ وَإِمَامٍ وَمَأْمُومٍ مُبَيَّنٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ.

Tek başına kılan, imam ve imama uyan (cemaat) kimselerden kıraatin kime vacip olduğunun belirlenmesi fıkıh kitaplarında açıklanmıştır.

وَفِعْلُ (تَابَ) إِذَا أُرِيدَ بِهِ قَبُولُ تَوْبَةِ التَّائِبِ عُدِّيَ بِحَرْفِ (عَلَى) لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى مِنْ وَإِذَا كَانَ بِمَعْنَى الرُّجُوعِ عَنِ الذَّنْبِ وَالنَّدَمِ مِنْهُ عُدِّيَ بِمَا يُنَاسِبُ.

{ تَابَ } fiili ile tövbe edenin tövbesini kabul etmek kastedildiğinde, “lütfetmek/bağışlamak” (menn) anlamını tazammun ettiği için { عَلَى } harf-i cerriyle geçişli olur. Günahtan dönmek ve ondan pişman olmak manasında olduğunda ise buna uygun [harf-i cer] ile geçişli kılınır.

وَقَدْ نَسَخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَحْدِيدَ مُدَّةِ قِيَامِ اللَّيْلِ بِنِصْفِهِ أَوْ أَزْيَدَ أَوْ أقل من ثلثه، وَأَصْحَاب التَّحْدِيدُ بِالْمِقْدَارِ الْمُتَيَسِّرِ مِنْ غَيْرِ ضَبْطٍ، أَمَّا حُكْمُ ذَلِكَ الْقِيَامِ فَهُوَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ شَرْحُهُ.

Bu ayet, gece ibadetinin süresinin yarısı, yarısından fazlası veya üçte birinden azı şeklinde sınırlandırılmasını neshetmiş ve sınırlandırma olmaksızın kolay gelen miktar ile takdir etmiştir. Bu gece ibadetinin hükmüne gelince, o daha önce açıklandığı üzeredir.

عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً.

{ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “[Allah] bildi ki içinizden hastalar olacak, diğer bir kısmı Allah’ın lütfundan aramak üzere yeryüzünde yol tepecekler (seyahat edecekler), diğer bir kısmı da Allah yolunda çarpışacaklardır. Artık ondan kolay geleni okuyun; namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah’a güzel bir borç verin.”

هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ، وَهَذَا تَخْفِيفٌ آخَرُ لِأَجْلِ أَحْوَالٍ أُخْرَى اقْتَضَتِ التَّخْفِيفَ.

Bu cümle, { عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ } cümlesinden bedel-i iştimaldir. Bu, hafifletmeyi (ruhsatı) gerektiren başka durumlar sebebiyle yapılmış diğer bir hafifletmedir.

وَهَذِهِ حِكْمَةٌ أُخْرَى لِنَسْخِ تَحْدِيدِ الْوَقْتِ فِي قِيَامِ اللَّيْلِ وَهِيَ مُرَاعَاةُ أَحْوَالٍ طَرَأَتْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْ ضُرُوبِ مَا تَدْعُو إِلَيْهِ حَالَةُ الْجَمَاعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ. وَذُكِرَ مِنْ ذَلِكَ ثَلَاثَةُ أَضْرُبٍ هِيَ أُصُولُ الْأَعْذَارِ:

Bu, gece kalkışındaki vakit sınırlandırmasının neshedilmesinin diğer bir hikmetidir; o da İslam cemaatinin durumunun gerektirdiği hususlardan Müslümanlara arız olan hallerin gözetilmesidir. Bunlardan, mazeretlerin asılları olan üç kısım zikredilmiştir:

الضَّرْبُ الْأَوَّلُ: أَعْذَارُ اخْتِلَالِ الصِّحَّةِ وَقَدْ شَمَلَهَا قَوْلُهُ: أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى.

Birinci kısım: Sağlığın bozulması mazeretleridir ki { أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى } buyruğu bunları kapsamaktadır.

الضَّرْبُ الثَّانِي: الْأَشْغَالُ الَّتِي تَدْعُو إِلَيْهَا ضَرُورَة الْعَيْش من تِجَارَةٍ وَصِنَاعَةٍ وَحِرَاثَةٍ

İkinci kısım: Ticaret, zanaat, çiftçilik

وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهَا قَوْلُهُ: وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَفَضْلُ اللَّهِ هُوَ الرِّزْقُ.

ve benzeri geçim zaruretinin gerektirdiği meşguliyetlerdir. { وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } buyruğu buna işaret etmiştir; Allah'ın lütfu ise rızıktır.

الضَّرْبُ الثَّالِثُ: أَعْمَالٌ لِمَصَالِحِ الْأمة وَأَشَارَ إِلَيْهَا قَوْلُهُ: وَآخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَدَخَلَ فِي ذَلِكَ حِرَاسَةُ الثُّغُورِ وَالرِّبَاطُ بِهَا، وَتَدْبِيرُ الْجُيُوشِ، وَمَا يَرْجِعُ إِلَى نَشْرِ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ مِنْ إِيفَادِ الْوُفُودِ وَبَعْثِ السُّفَرَاءِ. وَهَذَا كُله من شؤون الْأُمَّةِ عَلَى الْإِجْمَالِ فَيَدْخُلُ فِي بَعْضِهَا النَّبِيءُ ﷺ كَمَا فِي الْقِتَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَالْمَرَضِ

Üçüncü kısım: Ümmetin maslahatlarına yönelik amellerdir ki { وَآخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } buyruğu buna işaret etmiştir. Sınır boylarını korumak (ribât), orduları sevk ve idare etmek, heyetler göndermek ve elçiler görevlendirmek gibi İslam davetini yaymaya dönük işler de buna dahildir. Bütün bunlar genel olarak ümmetin işlerindendir; Allah yolunda savaşmak ve hastalık hallerinde olduğu gibi bunlardan bir kısmına Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem de dahil olmaktadır.

فَفِي الْحَدِيثِ: اشْتَكَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَمْ يَقُمْ لَيْلَةً أَوْ لَيْلَتَيْنِ

Nitekim hadiste [şöyle buyrulmuştur]: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rahatsızlandı da bir veya iki gece [ibadete] kalkamadı.”

. وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مِمَّا نَزَلَ بِمَكَّةَ فَفِيهَا بِشَارَةٌ بِأَنَّ أَمْرَ الْمُسْلِمِينَ صَائِرٌ إِلَى اسْتِقْلَالٍ وَقَتَرَةٍ عَلَى أَعْدَائِهِمْ فَيُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَإِنْ كَانَتْ مَدَنِيَّةً فَهُوَ عُذْرٌ لَهُم بِمَا ابتدأوا فِيهِ مِنَ السَّرَايَا وَالْغَزَوَاتِ.

Eğer bu ayet Mekke'de inenlerden ise, onda Müslümanların işinin bir istiklale ve düşmanlarına karşı üstünlüğe varacağına, böylece Allah yolunda savaşacaklarına dair bir müjde vardır. Şayet Medenî ise, bizzat başladıkları seriyyeler ve gazveler sebebiyle onlar için bir mazerettir.

وَقَدْ كَانَ بَعْضُ الصَّحَابَةِ يَتَأَوَّلُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَضِيلَةَ التِّجَارَةِ وَالسَّفَرِ لِلتَّجْرِ حَيْثُ سَوَّى اللَّهُ بَيْنَ الْمُجَاهِدِينَ وَالْمُكْتَسِبِينَ الْمَالَ الْحَلَالَ، يَعْنِي أَنَّ اللَّهَ مَا ذَكَرَ

Ashaptan bazıları, Allah mücahidler ile helal mal kazananları bir tuttuğu için bu ayetten ticaretin ve ticaret amacıyla yolculuk yapmanın faziletine dair bir tevil çıkarırlardı; yani Allah Teâlâ,

هَذَيْنِ السَّبَبَيْنِ لِنَسْخِ تَحْدِيدِ الْقِيَامِ إِلَّا تَنْوِيهًا بِهِمَا لِأَنَّ فِي غَيْرِهِمَا مِنَ الْأَعْذَارِ مَا هُوَ أَشْبَهُ بِالْمَرَضِ، وَدَقَائِقُ الْقُرْآنِ وَلَطَائِفُهُ لَا تَنْحَصِرُ.

gece kıyamının süresini neshetmek için bu iki sebebi ancak onların şanını yüceltmek amacıyla zikretmiştir; çünkü bunların dışındaki mazeretler arasında hastalığa daha çok benzeyenler de vardır. Kur'an'ın incelikleri ve latif manaları ise sayıya gelmez.

رُوِيَ عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ «أَيُّمَا رَجُلٍ جَلَبَ شَيْئًا إِلَى مَدِينَةٍ مِنْ مَدَائِنِ الْمُسْلِمِينَ مُحْتَسِبًا فَبَاعَهُ بِسِعْرِ يَوْمِهِ كَانَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ مَنْزِلَةُ الشُّهَدَاءِ، وَقَرَأَ وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.

İbn Mes‘ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Hangi adam [sevabını] umarak Müslümanların şehirlerinden bir şehre bir mal getirir ve onu günün piyasa fiyatıyla satarsa, Allah katında şehitlerin makamına sahip olur.” [İbn Mes‘ûd] ardından şu ayeti okudu: { وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “...diğer bir kısmı Allah’ın lütfundan aramak üzere yeryüzünde yol tepecekler (seyahat edecekler), diğer bir kısmı da Allah yolunda çarpışacaklardır.”

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ: «مَا خَلَقَ اللَّهُ مَوْتَةً بَعْدَ الْمَوْتِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَمُوتَ بَيْنَ شُعْبَتَيْ رَحْلِي أَبْتَغِي مِنْ فَضْلِ اللَّهِ ضَارِبًا فِي الْأَرْضِ» .

İbn Ömer'den de şöyle rivayet edilmiştir: “Allah yolunda ölümden sonra, Allah'ın yarattığı hiçbir ölüm şekli bana, devemin semerinin iki kolu arasında yeryüzünde yol teperek Allah'ın lütfunu ararken ölmekten daha sevimli gelmez.”

فَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مِمَّا نَزَلَ بِمَكَّةَ فَفِيهَا بِشَارَةٌ بِأَنَّ أَمْرَ الْمُسْلِمِينِ صَائِرٌ إِلَى قَتَرَةٍ عَلَى عَدُوِّهِمْ وَإِنْ كَانَتْ مَدَنِيَّةً فَهِيَ عُذْرٌ لَهُمْ بِمَا عَرَضَ لَهُمْ.

Şu halde eğer bu ayet Mekke'de inenlerden ise, onda Müslümanların durumunun düşmanlarına karşı bir üstünlüğe varacağına dair bir müjde vardır; şayet Medenî ise, başlarına gelen durumlar sebebiyle onlar için bir mazerettir.

وَمَعْنَى يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَسِيرُونَ فِي الْأَرْضِ.

{ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ } ifadesinin anlamı, “yeryüzünde yolculuk yaparlar / gezerler” demektir.

وَحَقِيقَةُ الضَّرْبِ: قُرْعُ جِسْمٍ بِجِسْمٍ آخَرَ، وَسُمِّيَ السَّيْرُ فِي الْأَرْضِ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ لِتَضْمِينِ فِعْلِ يَضْرِبُونَ مَعْنَى يَسِيرُونَ فَإِنَّ السَّيْرَ ضَرْبٌ لِلْأَرْضِ بِالرِّجْلَيْنِ لَكِنَّهُ تُنُوسِيَ مِنْهُ مَعْنَى الضَّرْبِ وَأُرِيدَ الْمَشْيُ فَلِذَلِكَ عُدِّيَ بِحَرْفِ فِي لِأَنَّ الْأَرْضَ ظَرْفٌ لِلسَّيْرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ [آل عمرَان: ١٣٧] وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Darb (ضَرْب) kelimesinin hakiki anlamı, bir cismin diğer bir cisme çarpmasıdır. Yeryüzünde seyahat etmeye “yeryüzünde darb” denmesi, { يَضْرِبُونَ } fiilinin “yol alırlar/seyahat ederler” (yesîrûn) manasını tazammun etmesindendir. Zira yürümek, ayaklarla yere çarpmaktır; ancak onda darb manası unutulmuş ve yürüme manası kastedilmiştir. Bu sebeple { فِي } harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır; çünkü yeryüzü seyahatin zarfıdır (mekânıdır). Nitekim Yüce Allah: { فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde dolaşın...” [Âl-i İmrân: 137] buyurmuştur. Bu husus, Yüce Allah'ın Nisa suresindeki [101] şu buyruğunda geçmişti:

وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠١] .

{ وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman namazı kısaltmanızda sizin için bir günah yoktur.”

وَالِابْتِغَاءُ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ طَلَبُ الرِّزْقِ قَالَ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٨] أَيْ التِّجَارَة فِي مُدَّة الْحَجِّ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ مُرَادٌ بِالضَّرْبِ فِي الْأَرْضِ فِيهِ السَّفَرُ لِلتِّجَارَةِ لِأَنَّ السَّيْرَ فِي الْأَسْفَارِ يَكُونُ فِي اللَّيْلِ كَثِيرًا وَيَكُونُ فِي النَّهَارِ فَيَحْتَاجُ الْمُسَافِرُ لِلنَّوْمِ فِي النَّهَارِ.

Allah'ın fazlından talep etmek (ibtigâ), rızık aramaktır. Nitekim Yüce Allah: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur.” [Bakara: 198] yani hac esnasında ticaret yapmanızda [bir sakınca yoktur] buyurmuştur. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: { يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } buyruğunda yeryüzünde darb ile kastedilen, ticaret için sefere çıkmaktır. Çünkü yolculuklarda yol almak çoğunlukla geceleyin olur, gündüzleyin de olur; bu sebeple yolcu gündüz uyumaya ihtiyaç duyar.

وَفُرِّعَ عَلَيْهِ مِثْلُ مَا فُرِّعَ عَلَى الَّذِي قبله فَقَالَ: فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ أَيْ مِنَ الْقُرْآنِ.

Önceki hükme bağlanan şeyin bir benzeri buna da bağlanarak: { فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ } buyrulmuştur; yani Kur'an'dan [kolay geleni okuyun].

وَقَدْ نِيطَ مِقْدَارُ الْقِيَامِ بِالتَّيْسِيرِ عَلَى جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ وَإِنِ اخْتَلَفَتِ الْأَعْذَارُ.

Gece ibadetinin miktarı, mazeretler farklı olsa bile bütün Müslümanlar için kolaylığa bağlanmıştır.

وَهَذِهِ الْآيَةُ اقْتَضَتْ رَفْعَ وُجُوبِ قِيَامِ اللَّيْلِ عَنِ الْمُسْلِمِينَ إِنْ كَانَ قَدْ وَجَبَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلُ عَلَى أَحَدِ الِاحْتِمَالَيْنِ، أَو بَيَان لَمْ يُوجَبْ عَلَيْهِمْ وَكَانُوا قَدِ الْتَزَمُوهُ فَبَيَّنَ

Bu ayet, iki ihtimalden birine göre, daha önce Müslümanlara farz kılınmış idiyse gece namazının vücubunun onlardan kaldırılmasını veya onlara farz kılınmadığının beyan edilmesini gerektirmiştir; onlar bunu kendilerine borç bilip uygulamaktaydılar, Allah da

لَهُمْ أَنَّ مَا الْتَزَمُوهُ مِنَ التَّأَسِّي بِالنَّبِيءِ ﷺ فِي ذَلِكَ غَيْرُ لَازِمٍ لَهُمْ. وَعَلَّلَ عَدَمَ وُجُوبِهِ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ الْأُمَّةَ يَكْثُرُ فِيهَا أَصْحَابُ الْأَعْذَارِ الَّتِي يَشُقُّ مَعَهَا قِيَامُ اللَّيْلِ فَلَمْ يَجْعَلْهُ اللَّهُ وَاجِبًا عَلَيْهِمْ أَوْ رَفَعَ وُجُوبَهُ. وَلَوْلَا اعْتِبَارُ الْمَظِنَّةِ الْعَامَّةِ لِأُبْقِيَ حُكْمُ الْقِيَامِ وَرُخِّصَ لِأَصْحَابِ الْعُذْرِ فِي مُدَّةِ الْعُذْرِ فَقَطْ فَتَبَيَّنَ أَنَّ هَذَا تَعْلِيلُ الْحُكْمِ الشَّرْعِيِّ بِالْمَظِنَّةِ وَالْحُكْمُ هُنَا عَدَمِيٌّ، أَي عدم الْإِيجَاب فَهُوَ نَظِيرُ قَصْرِ الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ عَلَى قَوْلِ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ: «إِنَّ الصَّلَاةَ فُرِضَتْ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ زِيدَ فِي ثَلَاثٍ مِنَ الصَّلَوَاتِ فِي الْحَضَرِ وَأُبْقِيَتْ صَلَاةُ السَّفَرِ» ، وَعِلَّةُ بَقَاءِ الرَّكْعَتَيْنِ هُوَ مَظِنَّةُ الْمَشَقَّةِ فِي السَّفَرِ.

bu hususta Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem uymak üzere üstlendikleri bu amelin kendilerine vacip olmadığını onlara açıkladı. Bunun onlara farz kılınmamasını ise ümmet içinde gece namazının kendilerine meşakkat vereceği mazeret sahiplerinin çok olacağı gerekçesiyle illetlendirdi; böylece Allah onu onlara vacip kılmadı yahut vücubunu kaldırdı. Eğer genel galip ihtimal (mazınne-i âmme) dikkate alınmasaydı, gece ibadeti hükmü baki bırakılır ve sadece mazeret sahiplerine mazeretleri süresince ruhsat verilirdi. Böylece anlaşıldı ki bu, şer'î hükmün mazınne ile illetlendirilmesidir. Buradaki hüküm ise ademîdir, yani vücubun bulunmayışıdır. Bu durum, Müminlerin Annesi Âişe'nin şu sözüne göre seferde namazın kısaltılmasına benzer: “Namaz ikişer rekât olarak farz kılındı. Sonra hazerde (mukimlikte) namazlardan üç tanesi artırıldı, sefer namazı ise [iki rekât olarak] bırakıldı.” İki rekâtın baki kalmasının illeti ise seferdeki meşakkat ihtimalidir (mazınnetü'l-meşakka).

وَأُوجِبَ التَّرَخُّصُ فِي قِيَامِ اللَّيْلِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ رُكْنًا مِنْ أَرْكَانِ الْإِسْلَامِ فَلَمْ تَكُنِ الْمَصْلَحَةُ الدِّينِيَّةُ قَوِيَّةً فِيهِ.

Gece ibadetinde ruhsat tanınmasını gerektiren husus, onun İslam'ın rükünlerinden biri olmayışıdır; dolayısıyla ondaki dinî maslahat o derece güçlü değildi.

وَأَمَّا حُكْمُ الْقِيَامِ فَهُوَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا [المزمل: ٢] وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ أَدِلَّةُ التَّحْرِيضِ عَلَيْهِ مِنَ السُّنَّةِ. وَقَدْ مَضَى ذَلِكَ كُلُّهُ. فَهَذِهِ الْآيَةُ صَالِحَةٌ لِأَنْ تَكُونَ أَصْلًا لِلْتَعْلِيلِ بِالْمَظِنَّةِ وَصَالِحَةٌ لِأَنْ تَكُونَ أَصْلًا تُقَاسُ عَلَيْهِ الرُّخَصُ الْعَامَّةُ الَّتِي تُرَاعَى فِيهَا مَشَقَّةُ غَالِبِ الْأُمَّةِ مِثْلَ رُخْصَةِ بَيْعِ السَّلَمِ دُونَ الْأَحْوَالِ الْفَرْدِيَّةِ وَالْجُزْئِيَّةِ.

Gece namazının hükmüne gelince; o, { قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا } “Birazı hariç geceleyin kalk!” [Müzzemmil: 2] buyruğunun delalet ettiği ve sünnetteki teşvik edici delillerin gösterdiği hükümdür. Bütün bunlar daha önce geçti. İşte bu ayet, hükmün mazınne ile illetlendirilmesine bir asıl (temel delil) olmaya elverişli olduğu gibi ferdî ve cüzî durumlar haricinde ümmetin ekseriyetinin meşakkatinin gözetildiği selef (selem) satışı ruhsatı gibi genel ruhsatların kendisine kıyaslanacağı bir asıl olmaya da elverişlidir.

وَقَوْلُهُ: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ تَذْكِيرٌ بِأَنَّ الصَّلَوَاتِ الْوَاجِبَةَ هِيَ الَّتِي تَحْرِصُونَ عَلَى إِقَامَتِهَا وَعَدَمِ التَّفْرِيطِ فِيهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً [النِّسَاء: ١٠٣] .

{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın...” buyruğu, eda etmeye ve terk etmemeye özen göstereceğiniz farz namazların asıl namazlar olduğunu bir hatırlatmadır; nitekim Yüce Allah: { إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.” [Nisâ: 103] buyurmuştur.

وَفِي هَذَا التَّعْقِيبِ بِعَطْفِ الْأَمْرِ بِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ فِي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ مَا

Namazı kılma emrinin atfedilerek getirilmesindeki bu takipte, beş vakit namazda

يَرْفَعُ التَّبِعَةَ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ وَأَنَّ قِيَامَ اللَّيْلِ نَافِلَةٌ لَهُمْ وَفِيهِ خَيْرٌ كَثِيرٌ وَقَدْ تَضَافَرَتِ الْآثَارُ عَلَى هَذَا مَا هُوَ فِي كُتُبِ السُّنَّةِ.

müminlerin üzerindeki sorumluluğu kaldıracak bir karşılığın bulunduğuna, gece namazının ise onlar için bir nafile olduğuna ve onda pek çok hayır bulunduğuna bir ima vardır. Sünnet kitaplarında yer aldığı üzere bu konuda rivayetler birbirini desteklemektedir.

وَعَطْفُ وَآتُوا الزَّكاةَ تَتْمِيمٌ لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنَّهُ لَمْ يَخْلُ ذِكْرُ الصَّلَاةِ مِنْ قَرْنِ الزَّكَاةِ مَعَهَا حَتَّى اسْتَنْبَطَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ مَانِعَ الزَّكَاةِ يُقَاتَلُ عَلَيْهَا، فَقَالَ لِعُمَرَ ﵁ «لَأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ» .

{ وَآتُوا الزَّكاةَ } “...ve zekâtı verin...” ifadesinin atfedilmesi bir tekmiledir; zira çoğunlukla namaz zikri zekât ile birlikte geçmekten geri kalmamıştır. Hatta Ebu Bekir radıyallâhu anh bundan zekâtı vermeyene karşı savaşılacağı hükmünü çıkarmış ve Ömer'e radıyallâhu anh: “Namaz ile zekâtın arasını ayıranla mutlaka savaşırım!” demiştir.

وَإِقْرَاضُ اللَّهِ هُوَ الصَّدَقَاتُ غَيْرُ الْوَاجِبَةِ، شُبِّهَ إِعْطَاءُ الصَّدَقَةِ لِلْفَقِيرِ بِقَرْضٍ يُقْرِضُهُ اللَّهُ لِأَنَّ اللَّهَ وَعَدَ عَلَى الصَّدَقَةِ بِالثَّوَابِ الْجَزِيلِ فَشَابَهَ حَالَ مُعْطِي الصَّدَقَةِ مُسْتَجِيبًا رَغْبَةَ اللَّهِ فِيهِ بِحَالِ مَنْ أَقْرَضَ مُسْتَقْرِضًا فِي أَنَّهُ حَقِيقٌ بِأَنْ يَرْجِعَ إِلَيْهِ مَا أَقْرَضَهُ، وَذَلِكَ فِي الثَّوَابِ الَّذِي يُعْطَاهُ يَوْمَ الْجَزَاءِ.

Allah'a borç vermek (ikrâz), farz olmayan sadakalardır. Fakire sadaka verilmesi, Allah'a verilen bir borca benzetilmiştir; çünkü Allah sadakaya bol mükâfat vaat etmiştir. Dolayısıyla Allah'ın teşvikine icabet ederek sadaka verenin hali, borç isteyene borç veren kimsenin haline benzemiştir; nitekim her ikisi de verdiği borcun kendisine geri dönmesine hak kazanmıştır ki bu da ceza (karşılık) gününde kendisine verilecek olan sevaptır.

وَوَصْفُ الْقَرْضِ بِالْحَسَنِ يُفِيدُ الصَّدَقَةَ الْمُرَادَ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ تَعَالَى وَالسَّالِمَةَ مِنَ الْمَنِّ وَالْأَذَى، وَالْحُسْنُ مُتَفَاوِتٌ.

Borcun güzel (hasen) olarak nitelendirilmesi, kendisiyle Yüce Allah'ın rızası murad edilen ve başa kakma ile eziyetten uzak olan sadakayı ifade eder; güzellik ise derecelere ayrılır.

وَالْحَسَنُ فِي كُلِّ نَوْعٍ هُوَ مَا فِيهِ الصِّفَاتُ الْمَحْمُودَةُ فِي ذَلِكَ النَّوْعِ فِي بَابِهِ، وَيُعْرَفُ الْمَحْمُودُ مِنَ الصَّدَقَةِ مِنْ طَرِيقِ الشَّرْعِ بِمَا وَصَفَهُ الْقُرْآنُ فِي حُسْنِ الصَّدَقَاتِ وَمَا وَرَدَ فِي كَلَامِ النَّبِيءِ ﷺ مِنْ ذَلِكَ.

Her türde güzel olan, o türün kendi babında övülen vasıfları kendisinde barındıran şeydir. Sadakanın övülen şekli ise şeriat yoluyla, yani Kur'an'ın sadakaların güzelliği hakkında nitelediği ve Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem bu konudaki sözlerinde vârid olan açıklamalarla bilinir.

وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٥] قَوْلُهُ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَفِي سُورَةِ التَّغَابُنِ [١٧] إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَكُمْ.

Bakara suresinde [245] geçen: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } “Kimdir o kişi ki Allah’a güzel bir borç verir de Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla katlar!” buyruğu ile Teğâbün suresindeki [17]: { إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَكُمْ } “Eğer Allah’a güzel bir borç verirseniz, onu sizin için kat kat artırır.” buyruğu daha önce geçmişti.

وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً وَأَعْظَمَ أَجْراً.

{ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً وَأَعْظَمَ أَجْراً } “Kendiniz için önceden hayır olarak ne takdim ederseniz, onu Allah katında daha hayırlı ve mükâfatça daha büyük olarak bulursunuz.”

تَذْيِيلٌ لِمَا سَبَقَ مِنَ الْأَمْرِ فِي قَوْله: فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً، فَإِنَّ قَوْلَهُ: مِنْ خَيْرٍ يَعُمُّ جَمِيعَ فِعْلِ الْخَيْرِ.

{ فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Artık ondan kolay geleni okuyun; namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah’a güzel bir borç verin.” buyruğunda geçen önceki emirlere yönelik bir fezlekedir (tazyîl). Zira { مِنْ خَيْرٍ } buyruğu bütün hayır amellerini içine alır.

وَفِي الْكَلَامِ إِيجَازُ حَذْفٍ. تَقْدِيرُ الْمَحْذُوفِ: وَافْعَلُوا الْخَيْرَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْهُ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ، فَاسْتُغْنِيَ عَنِ الْمَحْذُوفِ بِذِكْرِ الْجَزَاءِ عَلَى الْخَيْرِ.

Bu ifadede hazif yoluyla îcaz vardır. Hazfedilen kısmın takdiri şöyledir: “Hayrı işleyin; kendiniz için ondan önceden ne takdim ederseniz onu Allah katında bulursunuz.” Böylece hayrın karşılığı zikredilerek hazfedilen kısımdan müstağni kılınmıştır.

وَمَا شَرْطِيَّةٌ. وَمَعْنَى تَقْدِيمِ الْخَيْرِ: فِعْلُهُ فِي الْحَيَاةِ، شُبِّهَ فِعْلُ الْخَيْرِ فِي مُدَّةِ الْحَيَاةِ لِرَجَاءِ الِانْتِفَاعِ بِثَوَابِهِ فِي الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ بِتَقْدِيمِ الْعَازِمِ عَلَى السَّفَرِ ثَقَلَهُ وَأَدَوَاتِهِ وَبَعْضَ أَهْلِهِ إِلَى الْمَحَلِّ الَّذِي يَرُومُ الِانْتِهَاءَ إِلَيْهِ لِيَجِدَ مَا يَنْتَفِعُ بِهِ وَقْتَ وُصُولِهِ.

{ مَا } şart edatıdır. Hayrın önden gönderilmesinin anlamı: Hayatta iken onun işlenmesidir. Âhiret hayatında sevabından yararlanma ümidiyle dünya hayatı süresince hayır işlemek; yolculuğa niyetlenen kişinin, vardığı anda istifade edeceği şeyleri bulabilmek için ağırlıklarını, eşyalarını ve ailesinden bir kısmını ulaşmayı hedeflediği yere önceden göndermesine benzetilmiştir.

ومِنْ خَيْرٍ بَيَانٌ لِإِبْهَامِ مَا الشَّرْطِيَّةِ.

{ مِنْ خَيْرٍ } ifadesi, şart edatı olan { مَا } kelimesindeki kapalılığın beyanıdır (açıklamasıdır).

وَالْخَيْرُ: هُوَ مَا وَصَفَهُ الدِّينُ بِالْحُسْنِ وَوَعَدَ عَلَى فِعْلِهِ بِالثَّوَابِ.

Hayır: Dinin güzel olarak nitelediği ve yapılmasına sevap vadettiği şeydir.

وَمعنى تَجِدُوهُ تَجدوا جَزَاءَهُ وَثَوَابَهُ، وَهُوَ الَّذِي قَصَدَهُ فَاعِلُهُ، فَكَأَنَّهُ وَجَدَ نَفْسَ الَّذِي قَدَّمَهُ، وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ أَنْ يُعَبَّرَ عَنْ عِوَضِ الشَّيْءِ وَجَزَائِهِ بَاسْمِ الْمُعَوَّضِ عَنْهُ وَالْمُجَازَى بِهِ، وَمِنْهُ

{ تَجِدُوهُ } ifadesinin manası: “Onun karşılığını ve sevabını bulursunuz” demektir. Bu da o ameli işleyenin bizzat hedeflediği şeydir; dolayısıyla sanki önceden takdim ettiği şeyin bizzat kendisini bulmuş gibi olmaktadır. Bir şeyin bedelini ve mükâfatını, o karşılığı ödenen ve cezası verilen şeyin adıyla ifade etmek Kur'an ve Sünnet'te çokça başvurulan bir kullanımdır. Nitekim

قَوْلُ النَّبِيءُ ﷺ فِي الَّذِي يَكْنِزُ الْمَالَ وَلَا يُؤَدِّي حَقَّهُ «مُثِّلَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ يَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَيْهِ يَقُولُ: أَنَا مَالُكَ أَنَا كَنْزُكَ»

Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem malı biriktirip hakkını ödemeyen kimse hakkındaki şu hadisi de bundandır: “Kıyamet günü o mal, onun için iki avurdundan yapışıp: ‘Ben senin malınım, ben senin hazinenim!’ diyen zehirli, dazlak başlı bir erkek yılan suretine sokulur.”

. وَضَمِيرُ الْغَائِبِ فِي تَجِدُوهُ هُوَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ لِ (تَجِدُوا) وَمَفْعُولُهُ الثَّانِي خَيْراً.

{ تَجِدُوهُ } fiilindeki gaib zamiri, { تَجِدُوا } fiilinin birinci mef‘ûlüdür; ikinci mef‘ûlü ise { خَيْراً } kelimesidir.

وَالضَّمِيرُ الْمُنْفَصِلُ الَّذِي بَيْنَهُمَا ضَمِيرُ فِعْلٍ، وَجَازَ وُقُوعُهُ بَيْنَ مَعْرِفَةٍ وَنَكِرَةٍ خِلَافًا لِلْمَعْرُوفِ فِي حَقِيقَةِ ضَمِيرِ الْفَصْلِ مِنْ وُجُوبِ وُقُوعِهِ بَيْنَ مَعْرِفَتَيْنِ لِأَنَّ أَفْعَلَ مِنْ كَذَا، أَشْبَهَ الْمَعْرِفَةَ فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ دُخُولُ حَرْفِ التَّعْرِيفِ عَلَيْهِ.

İkisinin arasındaki munfasıl zamir fasıl zamiridir. İki marife (belirli) kelime arasında yer almasının zorunlu olması şeklindeki fasıl zamirinin mahiyetine dair bilinen kuralın aksine, burada bir marife ile bir nekire arasında yer alması caiz olmuştur; çünkü "...-den daha/en ..." [anlamındaki] ef‘ale kalıbı (ism-i tafdil), başına harf-i tarifin girmesinin caiz olmaması yönüyle marifeye benzemektedir.

وخَيْراً: اسْمُ تَفْضِيلٍ، أَيْ خَيْرًا مِمَّا تُقَدِّمُونَهُ إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّكُمْ تَجِدُونَهُ مِنْ جِنْسِ الْخَيْرِ، بَلِ الْمُرَادُ مُضَاعَفَةُ الْجَزَاءِ، لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَكُمْ [التغابن: ١٧] وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنْ كَثِيرٍ مِنَ الْآيَاتِ.

{ خَيْراً } ism-i tafdildir; yani "takdim ettiğinizden daha hayırlı" demektir. Zira kastedilen, onu hayır cinsinden bulacağınız değil, mükâfatın kat kat artırılmasıdır. Nitekim Yüce Allah'ın: { إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَكُمْ } “Eğer Allah’a güzel bir borç verirseniz, O bunu sizin için kat kat artırır” [Tegâbun 17] buyruğu ve diğer pek çok ayet buna delalet etmektedir.

وَأَفَادَ ضَمِيرُ الْفَصْلِ هُنَا مُجَرَّدَ التَّأْكِيدِ لِتَحْقِيقِهِ.

Buradaki fasıl zamiri, [hükmü] pekiştirmek için sadece tekit ifade etmiştir.

وَعَطْفُ وَأَعْظَمَ أَجْراً عَلَى خَيْراً أَوْ هُوَ مُنْسَحِبٌ عَلَيْهِ تَأْكِيدُ ضَمِيرِ الْفَصْلِ (١) .

{ وَأَعْظَمَ أَجْراً } ifadesinin { خَيْراً } kelimesine atfedilmesiyle, fasıl zamirinin tekidi onun üzerine de sirayet etmiştir (١).

وَانْتَصَبَ أَجْراً عَلَى أَنَّهُ تَمْيِيزُ نِسْبَةٍ لِ أَعْظَمَ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الْفِعْلِ. فَالتَّقْدِيرُ:

{ أَجْراً } kelimesi, fiil anlamında olduğu için { أَعْظَمَ } kelimesinin nisbet temyizi olarak mansub kılınmıştır. Buna göre takdir şöyledir:

وَأَعْظَمَ أَجْرَهُ، كَمَا تَقُولُ: وَجَدْتُهُ مُنْبَسِطًا كَفًّا، وَالْمَعْنَى: أَنَّ أَجْرَهُ خَيْرٌ وَأعظم ممّا قدمتوه.

Tıpkı "Onu eli açık buldum" demen gibi [takdiri]: "ve mükâfatı en büyük olan" şeklindedir. Manası ise şöyledir: Şüphesiz onun mükâfatı, takdim ettiğiniz şeyden daha hayırlı ve daha büyüktür.