وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ تَجْرِيدِيَّةً كَقَوْلِكَ: لِي مِنْ فُلَانٍ صَدِيقٌ حَمِيمٌ. وَيَكُونُ يَوْماً مَنْصُوبًا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ وَتَنْوِينُهُ لِلتَّعْظِيمِ، أَيْ نَخَافُهُ فِي يَوْمٍ شَدِيدٍ.
{ مِنْ } harfinin, senin "Falancadan candan bir dostum var" sözündeki gibi tecrîdiyye olması da caizdir. Bu durumda { يَوْماً } zarfiyet üzere mansub olur, tenvini ise tazim (korkunçluğunu büyütme) içindir; yani "Şiddetli bir günde O'ndan korkarız" demektir.
وعَبُوساً: مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُولِ لِفِعْلِ نَخافُ، أَيْ نَخَافُ غَضْبَانَ شَدِيدَ الْغَضَبِ هُوَ رَبُّنَا، فَيَكُونُ فِي التَّجْرِيدِ تَقْوِيَةٌ لِلْخَوْفِ إِذْ هُوَ كَخَوْفٍ مِنْ شَيْئَيْنِ (وَتِلْكَ نُكْتَةُ التَّجْرِيدِ) ، أَوْ يَكُونُ عَبُوساً حَالًا مِنْ رَبِّنا.
{ عَبُوساً } kelimesi de { نَخافُ } fiilinin mef'ûlü olarak mansub olur; yani "Gazaplı ve gazabı pek şiddetli olandan, yani Rabbimizden korkarız" anlamında olur. Böylece tecrîd sanatında korkunun pekiştirilmesi bulunur, zira bu iki şeyden korkmak gibidir (tecrîdin inceliği de budur) yahut { عَبُوساً }, { رَبِّنا } lafzından hâl olur.
وَيَجُوزُ أَنْ تَجْعَلَ مِنْ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ نَخافُ كَمَا عُدِّيَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً [الْبَقَرَة: ١٨٢] . وَيَنْتَصِبُ يَوْماً عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِفِعْلِ نَخافُ فَصَارَ لِفِعْلِ نَخافُ مَعْمُولَانِ. وعَبُوساً صِفَةٌ لِ يَوْماً، وَالْمَعْنَى: نَخَافُ عَذَابَ يَوْمٍ هَذِهِ صِفَتُهُ، فَفِيهِ تَأْكِيدُ الْخَوْفِ بِتَكْرِيرِ مُتَعَلِّقِهِ وَمَرْجِعُ التَّكْرِيرِ إِلَى كَوْنِهِ خَوْفَ اللَّهِ لِأَنَّ الْيَوْمَ يَوْمُ عَدْلِ اللَّهِ وَحُكْمِهِ.
Yüce Allah'ın { فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً } “Kim vasiyet edenin bir haksızlığından endişe ederse” [Bakara: 182] ayetinde geçişli kılındığı gibi, { مِنْ } harfini { نَخافُ } fiilinin geçişliliğini (ta'diyesini) sağlamak için kılmak da caizdir. { يَوْماً } kelimesi de { نَخافُ } fiilinin mef'ûlün bihi olarak mansub olur ve böylece { نَخافُ } fiilinin iki ma'mûlü olmuş olur. { عَبُوساً } ise { يَوْماً } kelimesinin sıfatıdır. Mana: "Niteliği böyle olan bir günün azabından korkarız" şeklindedir. Burada müteallakın tekrarlanmasıyla korkunun pekiştirilmesi vardır; bu tekrarın mercii de Allah korkusu olmasıdır, çünkü o gün Allah'ın adaletinin ve hükmünün günüdür.
وَالْعَبُوسُ: صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ لِمَنْ هُوَ شَدِيدُ الْعَبْسِ، أَيْ كُلُوحُ الْوَجْهِ وَعَدَمُ انْطِلَاقِهِ، وَوَصْفُ الْيَوْمِ بِالْعَبُوسِ عَلَى مَعْنَى الِاسْتِعَارَةِ. شُبِّهَ الْيَوْمُ الَّذِي تَحْدُثُ فِيهِ حَوَادِثُ تَسُوءُهُمْ بِرَجُلٍ يُخَالِطُهُمْ يَكُونُ شَرِسَ الْأَخْلَاقِ عَبُوسًا فِي مُعَامَلَتِهِ.
Abûs (عَبُوس); yüzü asıklığı pek şiddetli olan, yani yüzü ekşimiş ve asık kimse için sıfat-ı müşebbehedir. Günün "abûs" (asık suratlı) olarak nitelenmesi istiare yoluyladır. Kendilerini üzen olayların meydana geldiği o gün, aralarına karışan huysuz ahlaklı ve muamelesinde asık suratlı bir adama benzetilmiştir.
وَالْقَمْطَرِيرُ: الشَّدِيدُ الصَّعْبُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْقَمْطَرِيرُ الْمُقْبِضُ
Kamtarîr (قَمْطَرِير), her şeyin şiddetli ve çetin olanıdır. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: Kamtarîr,
بَيْنَ عَيْنَيْهِ مُشْتَقٌّ مِنْ قِمْطَرِ الْقَاصِرِ إِذَا اجْتَمَعَ، أَوْ قِمْطَرِ الْمُتَعَدِّي إِذَا شَدَّ الْقِرْبَةَ بِوِكَاءٍ وَنَحْوِهِ، وَمِنْهُ سُمِّي السَّفَطُ الَّذِي تُوضَعُ فِيهِ الْكُتُبُ قِمْطَرًا وَهُوَ كَالْمَحْفَظَةِ. وَمِيمُ قَمْطَرِيرٍ أَصْلِيَّةٌ فَوَزْنُهُ فَعْلَلِيلٌ مِثْلَ خَنْدَرِيسٍ وَزَنْجَبِيلٍ، يُقَالُ: قِمْطَرٌ لِلشَّرِّ، إِذَا تَهَيَّأَ لَهُ وَجَمَعَ نَفْسَهُ.
iki kaşının arasını çatan kimsedir. Bu kelime, toplandığı zaman geçişsiz olan "kamtera"dan (قَمْطَرَ) veya su tulumunu bağcık ve benzeri şeylerle sıktığı zaman geçişli olan "kamtera"dan türemiştir. İçine kitap konulan mahfaza/sandık gibi sepete de bundan dolayı "kımtar" (قِمْطَر) denilmiştir. "Kamtarîr" kelimesindeki mîm harfi aslidir; vezni handerîs ve zencebîl gibi fa'lelîl (فَعْلَلِيل) veznindedir. Kötülüğe hazırlandığında ve kendini topladığında "kamtara liş-şerri" (قِمْطَرَ لِلشَّرِّ) denir.
وَالْجُمْهُورُ جَعَلُوا قَمْطَرِيراً وَصَفَ يَوْماً وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلُوهُ وَصَفَ عَبُوساً أَيْ شَدِيدَ الْعَبُوسِ.
Âlimlerin çoğunluğu { قَمْطَرِيراً } kelimesini { يَوْماً } kelimesinin sıfatı yapmış, bazısı ise onu { عَبُوساً } kelimesinin sıfatı, yani "asık suratlılığı pek şiddetli olan" kılmışlardır.
وَهَذِهِ الْآيَةُ تَعُمُّ جَمِيعَ الْأَبْرَارِ وَعَلَى ذَلِكَ الْتَحَمَ نَسْجُهَا، وَقَدْ تَلَقَّفَهَا الْقَصَّاصُونَ وَالدُّعَاةُ فَوَضَعُوا لَهَا قصصا مُخْتَلفَة وجاؤوا بِأَخْبَارٍ مَوْضُوعَةٍ وَأَبْيَاتٍ مَصْنُوعَةٍ فَمِنْهُمْ مَنْ زَعَمَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَفَاطِمَةَ ﵄ فِي قِصَّةٍ طَوِيلَةٍ ذَكَرَهَا الثَّعْلَبِيُّ وَالنَّقَّاشُ وَسَاقَهَا الْقُرْطُبِيُّ بِطُولِهَا ثُمَّ زَيَّفَهَا. وَذُكِرَ عَنِ الْحَكِيمِ التِّرْمِذِيِّ أَنَّهُ قَالَ فِي «نَوَادِرِ الْأُصُولِ» : هَذَا حَدِيث مروّق مُزَيَّفٌ وَأَنَّهُ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَحَادِيثِ أَهْلِ السُّجُونِ.
Bu ayet bütün ebrar kimseleri kapsamaktadır ve metin örgüsü de bu minval üzeredir. Ne var ki kıssacılar ve davetçiler bu ayete sarılarak onun hakkında çeşitli kıssalar uydurmuşlar, mevzu haberler ve düzmece şiirler getirmişlerdir. Onlardan kimi bu ayetin Ali b. Ebî Tâlib ve Fâtıma radıyallâhu anhümâ hakkında indiğini iddia etmiştir. Bu Sa'lebî ve Nakkâş'ın zikrettiği, Kurtubî'nin de uzun uzadıya aktarıp ardından sahte olduğunu belirttiği uzun bir kıssadır. Hakîm et-Tirmizî'den nakledildiğine göre o Nevâdirü'l-Usûl'de şöyle demiştir: "Bu süslenip püslenmiş uydurma bir hadistir ve zindan ehlinin rivayet ettiği hadislere benzemektedir."
وَقِيلَ نَزَلَتْ فِي مُطْعِمِ بْنِ وَرْقَاءَ الْأَنْصَارِيِّ، وَقِيلَ فِي رَجُلٍ غَيْرِهِ مِنَ الْأَنْصَارِ، وَقَدِ اسْتَوْفَى ذَلِكَ كُلَّهُ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ فَلَا طَائِلَ تَحْتَ اجْتِلَابِهِ، وَأَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَآلُهُ أَهْلٌ لِأَنْ يَنْزِلَ الْقُرْآنُ فِيهِمْ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْأَخْبَارَ ضَعِيفَةٌ أَو مَوْضُوعَة.
Yine bu ayetin Ensâr'dan Mut'im b. Verka hakkında indiği söylenmiş, Ensâr'dan başka bir adam hakkında indiği de söylenmiştir. Kurtubî tefsirinde bunların tamamını tafsilatıyla zikretmiştir; dolayısıyla burada aktarmanın bir faydası yoktur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ve Ehli Beyti, haklarında Kur'an inecek ehliyettedirler; ancak bu haberler ya zayıftır ya da uydurmadır.
[١١- ١٤]
[11-14]
[سُورَة الْإِنْسَان (٧٦) : الْآيَات ١١ إِلَى ١٤]
[İnsan Suresi (76), Ayetler 11 ila 14]
فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً (١١) وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً (١٢) مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً (١٣) وَدانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها وَذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِيلاً (١٤)
{ فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً (١١) وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً (١٢) مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً (١٣) وَدانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها وَذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِيلاً (١٤) } “Bu yüzden Allah onları o günün şerrinden korur; onlara bir parlaklık ve sevinç bahşeder. (11) Sabretmelerine karşılık onlara bir cennet ve ipek [elbiseler] verir. (12) Orada tahtlar üzerine yaslanmışlardır. Orada ne bir güneş [sıcağı] görürler ne de dondurucu bir soğuk. (13) [Cennet ağaçlarının] gölgeleri üzerlerine sarkmış ve meyveleri devşirilmeleri için büsbütün kolaylaştırılmıştır. (14)”
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: يُوفُونَ بِالنَّذْرِ إِلَى قَمْطَرِيراً [الْإِنْسَان: ٧- ١٠] .
[İnsan Suresi 7-10. ayetlerdeki] { يُوفُونَ بِالنَّذْرِ } ifadesinden { قَمْطَرِيراً } ifadesine kadar olan kısmın üzerine bir tefrîdir (sonuç cümlesidir).
وَفِي هَذَا التَّفْرِيعِ تَلْوِينٌ لِلْحَدِيثِ عَنْ جَزَاءِ الْأَبْرَارِ وَأَهْلِ الشُكُورِ، وَهَذَا بَرْزَخٌ لِلتَّخَلُّصِ إِلَى عَوْدِ الْكَلَامِ عَلَى حُسْنِ جَزَائِهِمْ أَنَّ اللَّهَ وَقَاهُمْ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَهُوَ
Bu tefrîde ebrar kimselerin ve şükür ehlinin mükâfatından bahseden söze bir çeşitlilik (telvîn) kazandırılmıştır. Bu, Allah'ın onları o günün şerrinden koruduğuna dair güzel mükâfatlarını anlatmaya geri dönüş için bir geçiş (berzah/tahallüs) konumundadır ki bu [şer],
الشَّرُّ الْمُسْتَطِيرُ الْمَذْكُورُ آنِفًا، وَقَاهُمْ إِيَّاهُ جَزَاءً عَلَى خَوْفِهِمْ إِيَّاهُ وَأَنَّهُ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا جَزَاءً
az önce zikredilen yaygın (müstetîr) şerdir. O günden korkmalarına bir karşılık olarak Allah onları o şerden korumuş ve işledikleri
عَلَى مَا فَعَلُوا مِنْ خَيْرٍ.
hayırlara karşılık olarak da kendilerine parlaklık ve sevinç bahşetmiştir.
وَأُدْمِجَ فِي ذَلِكَ قَوْلُهُ: بِما صَبَرُوا الْجَامِعُ لِأَحْوَالِ التَّقْوَى وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ كُلِّهِ لِأَنَّ جَمِيعَهُ لَا يَخْلُو عَنْ تَحَمُّلِ النَّفْسِ لِتَرْكِ مَحْبُوبٍ أَوْ فِعْلٍ مَا فِيهِ كُلْفَةٌ، وَمِنْ ذَلِكَ إِطْعَامُ الطَّعَامِ عَلَى حُبِّهِ.
Bütün takva ve salih amel hallerini kapsayan { بِما صَبَرُوا } “sabretmelerine karşılık” ifadesi de buraya dâhil edilmiştir (idmâc edilmiştir); çünkü bunların hiçbiri nefsin sevilen bir şeyi terk etmeye yahut meşakkatli bir işi yapmaya katlanmasından uzak değildir; canı çektiği halde yemeği yedirmek de buna dâhildir.
ولَقَّاهُمْ مَعْنَاهُ: جَعَلَهُمْ يَلْقَوَنَ نَضْرَةً وَسُرُورًا، أَيْ جَعَلَ لَهُمْ نَضْرَةً وَهِيَ حُسْنُ الْبَشَرَةِ، وَذَلِكَ يَحْصُلُ مِنْ فَرَحِ النَّفْسِ وَرَفَاهِيَةِ الْعَيْشِ قَالَ تَعَالَى: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ [الْقِيَامَة: ٢٢] فَمُثِّلَ إِلْقَاءُ النَّضْرَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ بِزَجِّ أَحَدٍ إِلَى لِقَاءِ أَحَدٍ عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ.
{ لَقَّاهُمْ } kelimesinin anlamı: "Onları parlaklık ve sevinçle karşılaştırdı", yani onlar için bir parlaklık var etti demektir ki bu yüz güzelliğidir. Bu da gönül ferahlığından ve refah içindeki hayattan ileri gelir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar” [Kıyâme: 22]. Yüzlerine parlaklığın verilmesi, temsil yoluyla bir kimsenin bir başkasıyla buluşmaya sevk edilmesine benzetilmiştir.
وَضَمِيرُ الْغَائِبَةِ ونَضْرَةً مَفْعُولَا (لَقَّى) مِنْ بَابِ كَسَا.
Gaip zamiri [hüm] ile { نَضْرَةً }, kesâ (كْسَا) babından olan { لَقَّى } fiilinin iki mef'ûlüdür.
وَبَيْنَ (وَقَاهُمْ) ولَقَّاهُمْ الْجِنَاسُ الْمُحَرَّفُ.
{ وَقَاهُمْ } ile { لَقَّاهُمْ } arasında cinâs-ı muharref vardır.
وَجُمْلَةُ وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً، عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَوَقاهُمُ وَجُمْلَةِ وَلَقَّاهُمْ لِتَمَاثُلِ الْجُمَلِ الثَّلَاثِ فِي الْفِعْلِيَّةِ وَالْمُضِيِّ وَهُمَا مُحَسِّنَانِ مِنْ مُحَسِّنَاتِ الْوَصْلِ.
{ وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً } cümlesi, { فَوَقاهُمُ } ve { وَلَقَّاهُمْ } cümlelerine matuftur; çünkü bu üç cümle fiil cümlesi olma ve geçmiş zaman (mâzî) kipinde bulunma açısından birbirine benzerdir ki bunlar vaslın güzelliklerindendir.
وَالْحَرِيرُ: اسْمٌ لِخُيُوطٍ مِنْ مُفْرَزَاتِ دُودَةٍ مَخْصُوصَةٍ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ فَاطِرٍ.
Harîr (حَرِير / ipek), özel bir tırtılın/kurdun salgılarından elde edilen ipliklerin adıdır; buna dair açıklama Fâtır Suresi'nde geçmişti.
وَكَانَ الْجَزَاءُ بِرَفَاهِيَةِ الْعَيْشِ إِذْ جَعَلَهُمْ فِي أَحْسَنِ الْمَسَاكِنِ وَهُوَ الْجَنَّةُ، وَكَسَاهُمْ أَحْسَنَ الْمَلَابِسِ وَهُوَ الْحَرِيرُ الَّذِي لَا يَلْبَسُهُ إِلَّا أَهْلُ فَرْطِ الْيَسَارِ، فَجُمِعَ لَهُمْ حُسْنُ الظَّرْفِ الْخَارِجِ وَحُسْنُ الظَّرْفِ الْمُبَاشِرِ وَهُوَ اللِّبَاسُ.
Mükâfat refah dolu bir hayat şeklinde olmuştur; zira Allah onları meskenlerin en güzeli olan cennete yerleştirmiş ve onlara ancak son derece zengin kimselerin giyebileceği elbiselerin en güzeli olan ipeği giydirmiştir. Böylece onlar için hem dış mekânın güzelliği hem de bedenlerine doğrudan temas eden mekân/örtü olan elbisenin güzelliği bir araya getirilmiştir.
وَالْمُرَادُ بِالْحَرِيرِ هُنَا: مَا يَنْسَجُ مِنْهُ.
Burada ipek ile kastedilen, ondan dokunan kumaştır/elbisedir.
ومُتَّكِئِينَ: حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْجَمْعِ فِي جَزاهُمْ، أَيْ هُمْ فِي الْجَنَّةِ مُتَّكِئُونَ عَلَى الْأَرَائِكِ.
{ مُتَّكِئِينَ } kelimesi, { جَزاهُمْ } fiilindeki çoğul zamirden hâldir; yani onlar cennette tahtlar üzerine yaslanmış haldedirler.
وَالِاتِّكَاءُ: جِلْسَةٌ بَيْنَ الْجُلُوسِ وَالِاضْطِجَاعِ يَسْتَنِدُ فِيهَا الْجَالِسُ عَلَى مِرْفَقِهِ وَجَنْبِهِ وَيَمُدُّ رِجْلَيْهِ وَهِيَ جِلْسَةُ ارْتِيَاحٍ، وَكَانَتْ مِنْ شِعَارِ الْمُلُوكِ وَأَهْلِ الْبَذَخِ، وَلِهَذَا
İttikâ (yaslanmak), oturan kişinin dirseğine ve böğrüne yaslanıp bacaklarını uzattığı, oturma ile uzanma arasındaki bir oturuş şeklidir; bu bir rahatlama oturuşudur ve kralların ile debdebe ehlinin âdetlerindendi. Bundan dolayı
قَالَ
şöyle buyurmuştur:
النَّبِيءُ ﷺ: «أَمَّا أَنَا فَلَا آكُلُ مُتَّكِئًا»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bana gelince, ben bir yere yaslanarak yemek yemem.”
وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٣١] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu husus Yûsuf Suresi'nde [31] Yüce Allah'ın şu buyruğunun açıklamasında geçmişti:
وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً.
{ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً } “...ve onlara yaslanacakları yerler hazırladı.”
والْأَرائِكِ: جَمْعُ أَرِيكَةٍ بِوَزْنِ سَفِينَةٍ. وَالْأَرِيكَةُ: سَرِيرٌ عَلَيْهِ وِسَادَةٌ مَعَهَا سِتْرٌ وَهُوَ حَجَلَتُهُ، وَالْحَجَلَةُ بِفَتْحَتَيْنِ وَبِتَقْدِيمِ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ عَلَى الْجِيمِ: كِلَّةٌ تُنْصَبُ فَوْقَ السَّرِيرِ لِتَقِيَ
Erâik (الْأَرائِكِ), sefîne vezninde olan erîke (أَرِيكَة) kelimesinin çoğuludur. Erîke; üzerinde minder ve perdesi (cibinliği/hacelesi) bulunan süslü tahttır/karyoladır. Hacele (حَجَلَة) -iki fetha ile ve noktasız hâ harfinin cîm harfinden önce gelmesiyle- karyolanın üzerine çekilen ve
الْحَرَّ وَالشَّمْسَ، وَلَا يُسَمَّى السَّرِيرُ أَرِيكَةً إِلَّا إِذَا كَانَ مَعَهُ حَجَلَةٌ.
sıcaktan ve güneşten koruyan cibinliktir/gölgeliktir. Bir sedire/karyolaya ancak cibinliği/gölgeliği bulunduğu takdirde erîke denir.
وَقِيلَ: كُلُّ مَا يُتَوَسَّدُ وَيُفْتَرَشُ مِمَّا لَهُ حَشْوٌ يُسَمَّى أَرِيكَةً وَإِنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ حَجَلَةٌ، وَفِي «الْإِتْقَانِ» عَنِ ابْنِ الْجَوْزِيِّ: أَنَّ الْأَرِيكَةَ السَّرِيرُ بِالْحَبَشِيَّةِ فَزَادَهُ السُّيُوطِيُّ عَلَى أَبْيَاتِ ابْنِ السُّبْكِيِّ وَابْنِ حَجَرٍ فِي «جَمْعِ الْمُعْرِبِ فِي الْقُرْآنِ» .
Denildi ki: İçi doldurulmuş olup üzerine yaslanılan ve serilen her şeye, cibinliği olmasa dahi erîke denir. el-İtkân'da İbnü'l-Cevzî'den aktarıldığına göre erîke, Habeşçe'de karyola/sedir demektir; Süyûtî bunu, el-Mu'arreb fi'l-Kur'ân manzumesinde İbnü's-Sübkî ve İbn Hacer'in beyitlerine eklemiştir.
وَجُمْلَةُ: لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً حَالٌ ثَانِيَةٌ مِنْ ضَمِيرِ الْغَائِبِ فِي جَزاهُمْ أَوْ صِفَةُ جَنَّةً.
{ لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً } cümlesi, { جَزاهُمْ } fiilindeki gaip zamirinden ikinci bir hâl yahut { جَنَّةً } kelimesinin sıfatıdır.
وَالْمُرَادُ بِالشَّمْسِ: حَرُّ أَشِعَّتِهَا، فَنَفَى رُؤْيَةَ الشَّمْسِ فِي قَوْلِهِ: لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً فَيَكُونُ نَفْيُ رُؤْيَةِ الشَّمْسِ كِنَايَةً عَنْ نَفْيِ وُجُودِ الشَّمْسِ الَّذِي يَلْزَمُهُ انْتِفَاءُ حَرِّ شُعَاعِهَا فَهُوَ مِنَ الْكِنَايَةِ التَّلْوِيحِيةِ كَقَوْلِهِ:
Güneş ile kastedilen onun ışınlarının sıcağıdır. { لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً } buyruğunda güneşin görülmesi nefyedilmiştir; dolayısıyla güneşin görülmesinin nefyedilmesi, güneş ışığının sıcağının bulunmamasını gerektiren güneşin varlığının nefyinden kinayedir. Bu da şu beyitteki gibi kinâye-i telvîhiyyedendir:
وَلَا تَرَى الضَّبَّ بِهَا يَنْجَحِرُ أَيْ لَا ضَبَّ بِهَا فَتَرَاهُ وَلَا يَكُونُ انْجِحَارُهُ.
“Orada kelerin deliğine girdiğini görmezsin” yani orada kel (kertenkele) yoktur ki göresin ve onun deliğine girmesi söz konusu olsun.
وَالزَّمْهَرِيرُ: اسْمٌ لِلْبَرْدِ الْقَوِيِّ فِي لُغَةِ الْحِجَازِ، وَالزَّمْهَرِيرُ: اسْمُ الْبَرْدِ.
Zemherîr (زَمْهَرِير), Hicaz lügatinde şiddetli soğuğun adıdır; zemherîr soğuk anlamına gelir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَوَاءَ الْجَنَّةِ مُعْتَدِلٌ لَا أَلَمَ فِيهِ بِحَالٍ. وَفِي كَلَامِ الرَّابِعَةِ مِنْ نِسَاءِ حَدِيثِ أَمِ زَرْعٍ «زَوْجِي كَلَيْلِ تِهَامَهْ، لَا حَرَّ وَلَا قَرَّ وَلَا مَخَافَةَ وَلَا سَآمَهْ» .
Mana şudur: Cennetin havası mutedildir; hiçbir şekilde orada bir acı/rahatsızlık yoktur. Ümmü Zer' hadisindeki dördüncü kadının sözünde şöyle denmektedir: “Kocam Tihâme gecesi gibidir; ne sıcaktır ne soğuk, ne korkulur ne de bıkılır.”
وَقَالَ ثَعْلَبٌ: الزَّمْهَرِيرُ اسْمُ الْقَمَرِ فِي لُغَةِ طَيِّءٍ، وَأَنْشَدَ:
Sa'leb şöyle demiştir: Zemherîr, Tay kabilesinin dilinde ayın adıdır ve şu beyti okumuştur:
وَلَيْلَةٍ ظَلَامُهَا قَدِ اعْتَكَرْ ... قَطَعْتُهَا وَالزَّمْهَرِيرُ مَا زَهَرْ
“Karanlığı koyulaşmış nice geceyi / Ay ışıldamazken aşıp geçtim.”
وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا: أَنَّهُمْ لَا يَرَوْنَ فِي الْجَنَّةِ ضَوْءَ الشَّمْسِ وَلَا ضَوْءَ الْقَمَرِ، أَيْ ضَوْءَ النَّهَارِ وَضَوْءَ اللَّيْلِ لِأَنَّ ضِيَاءَ الْجَنَّةِ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ خَاصٍّ بِهَا. وَهَذَا مَعْنًى آخَرُ غَيْرُ نَفْيِ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ.
Buna göre mana şöyledir: Onlar cennette ne güneş ışığını ne de ay ışığını görürler; yani gündüz aydınlığını da gece aydınlığını da görmezler, çünkü cennetin aydınlığı kendisine has tek bir nurdandır. Bu ise sıcak ve soğuğun nefyedilmesinden başka bir anlamdır.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ: الْمُرَادُ بِالشَّمْسِ حَقِيقَتُهَا وَبِالزَّمْهَرِيرِ الْبَرْدُ وَإِنَّ فِي الْكَلَامِ
İnsanlardan kimi de şöyle der: Güneş ile kastedilen onun hakikatidir, zemherîr ile de soğuktur ve sözde
احْتِبَاكًا، وَالتَّقْدِيرُ: لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا قَمَرًا وَلَا حَرًّا وَلَا زَمْهَرِيرًا وَجَعَلُوهُ مِثَالًا لِلِاحْتِبَاكِ فِي الْمُحَسِّنَاتِ الْبَدِيعِيَّةِ، وَلَعَلَّ مُرَادَهُ: أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ نُورَهَا مُعْتَدِلٌ وَهَوَاءَهَا مُعْتَدِلٌ.
ihtibâk sanatı vardır. Takdiri: "Orada ne güneş ne ay, ne de sıcak ne de dondurucu soğuk görürler" şeklindedir. Bunu bedî' sanatlarındaki ihtibâka örnek kılmışlardır. Muhtemelen kastedilen, cennetin nurunun da mutedil, havasının da mutedil olması manasıdır.
وَدانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها انْتَصَبَ دانِيَةً عَطْفًا عَلَى مُتَّكِئِينَ لِأَنَّ هَذَا حَالٌ سَبَبِيٌّ مِنْ أَحْوَالِ الْمُتَّكِئِينَ، أَيْ ظِلَالُ شَجَرِ الْجَنَّةِ قَرِيبَةٌ مِنْهُمْ. وظِلالُها فَاعِلُ دانِيَةً وَضَمِيرُ
{ وَدانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها } ayetinde { دانِيَةً } kelimesi { مُتَّكِئِينَ } kelimesine matuf olarak mansub olmuştur; zira bu, yaslananların durumlarından sebebî bir hâldir; yani cennet ağaçlarının gölgeleri onlara yakındır. { ظِلالُها }, { دانِيَةً } kelimesinin failidir ve
ظِلالُها عَائِدٌ إِلَى جَنَّةً.
{ ظِلالُها } kelimesindeki zamir { جَنَّةً } lafzına dönmektedir.
وَدُنُوُّ الظِّلَالِ: قُرْبُهَا مِنْهُمْ وَإِذْ لَمْ يُعْهَدْ وَصْفُ الظِّلِّ بِالْقُرْبِ يُظْهِرُ أَن دنوّ الضلال كِنَايَةٌ عَنْ تَدَلِّي الْأَدْوَاحِ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تُظَلِّلَ الْجَنَّاتِ فِي مُعْتَادِ الدُّنْيَا وَلَكِنَّ الْجَنَّةَ لَا شَمْسَ فِيهَا فَيُسْتَظَلُّ مِنْ حَرِّهَا، فَتَعَيَّنَ أَنَّ تَرْكِيبَ دانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها مَثَلٌ يُطْلَقُ عَلَى تَدَلِّي أَفْنَانِ الْجَنَّةِ لِأَنَّ الظِّلَّ الْمُظَلِّلَ لِلشَّخْصِ لَا يَتَفَاوَتُ بِدُنُوٍّ وَلَا بُعْدٍ، وَقَدْ يَكُونُ ظِلالُها مَجَازًا مُرْسَلًا عَنِ الْأَفْنَانِ بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ.
Gölgelerin yakınlığı (dünû): onlara yakın olmasıdır. Gölgenin yakınlık ile nitelenmesi alışılagelmiş olmadığından, gölgelerin yakın olmasının, dünya düzeninde bahçeleri gölgeleme özelliğine sahip ulu ağaçların dallarının sarkmasından kinaye olduğu anlaşılmaktadır. Oysa cennette sıcağından gölgelenilecek bir güneş yoktur. Bu durumda { دانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها } terkibinin, cennet ağaçlarının dallarının sarkması için kullanılan bir darbımesel olması zorunlu hale gelir. Zira kişiyi gölgeleyen gölge, yakınlık ve uzaklık bakımından farklılık göstermez. { ظِلالُها } ifadesinin lüzum alakasıyla dallardan mecâz-ı mürsel olması da mümkündür.
وَالْمَعْنَى: أَنْ أَدْوَاحَ الْجَنَّةِ قَرِيبَةٌ مِنْ مَجَالِسِهِمْ وَذَلِكَ مِمَّا يَزِيدُهَا بَهْجَةً وَحُسْنًا وَهُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُطُوفُها دانِيَةٌ [الحاقة: ٢٣] .
Mana şudur: Cennetin ulu ağaçları onların oturdukları meclislere yakındır; bu da oraya neşe ve güzellik katan unsurlardandır. Bu, Yüce Allah'ın: { قُطُوفُها دانِيَةٌ } “Meyveleri [kolayca toplanacak şekilde] pek yakındır.” [Hâkka: 23] ayetiyle aynı manadadır.
وَلِذَلِكَ عَطَفَ عَلَيْهِ جُمْلَةَ وَذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِيلًا. أَيْ سُخِّرَتْ لَهُمْ قُطُوفُ تِلْكَ الْأَدْوَاحِ وَسُهِّلَتْ لَهُمْ بِحَيْثُ لَا الْتِوَاءَ فِيهَا وَلَا صَلَابَةَ تُتْعِبُ قَاطِفَهَا وَلَا يَتَمَطَّوْنَ إِلَيْهَا بَلْ يَجْتَنُونَهَا بِأَسْهَلِ تَنَاوُلٍ.
Bu sebeple onun üzerine: { وَذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِيلًا } “Meyveleri de alabildiğine emre amade kılınmıştır.” cümlesini atfetmiştir. Yani o ulu ağaçların meyveleri kendilerine boyun eğdirilmiş ve toplayanı yoracak hiçbir eğrilik veya sertlik bulunmayacak, onlara uzanıp zahmet çekmeyecekleri, bilakis en kolay biçimde toplayabilecekleri şekilde kendilerine kolaylaştırılmıştır.
فَاسْتُعِيرَ التَّذْلِيلُ لِلتَّيْسِيرِ كَمَا يُقَالُ: فَرَسٌ ذَلُولٌ: أَيُّ مِطْوَاعٌ لِرَاكِبِهِ، وَبَقَرَةٌ ذَلُولٌ، أَيْ مُمَرَّنَةٌ عَلَى الْعَمَلِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Tezlîl (ذُلِّلَتْ - boyun eğdirme) kelimesi, kolaylaştırma anlamında istiare edilmiştir; nitekim binicisine itaatkâr olan ata “feresün zelûl” (فَرَسٌ ذَلُولٌ), çalışmaya alıştırılmış ineğe “bakaratün zelûl” (بَقَرَةٌ ذَلُولٌ) denilir. Bu, Bakara Suresi'nde geçmişti.
وَالْقُطُوفُ: جَمْعُ قِطْفٍ بِكَسْرِ الْقَافِ وَسُكُونِ الطَّاءِ، وَهُوَ الْعُنْقُودُ مِنَ التَّمْرِ أَوِ الْعِنَبِ، سُمِّي قِطْفًا بِصِيغَةٍ مِنْ صِيَغِ الْمَفْعُولِ مِثْلَ ذِبْحٍ، لِأَنَّهُ يَقْصِدُ قَطْفَهُ فَإِطْلَاقُ الْقِطْفِ عَلَيْهِ مَجَازٌ بِاعْتِبَارِ الْمَآلِ شَاعَ فِي الْكَلَامِ. وَضَمِيرُ قُطُوفُها عَائِدٌ إِلَى جَنَّةً أَوْ إِلَى ظِلالُها بِاعْتِبَارِ الظِّلَالِ كِنَايَةً عَنِ الْأَشْجَارِ.
Kutûf (الْقُطُوفُ): Kâf harfinin kesresi ve tı harfinin sükûnu ile olan kıtf (قِطْف) kelimesinin çoğuludur. Hurma veya üzüm salkımı demektir. Kesilecek/koparılacak kastedildiği için “zibh” (ذِبْح) gibi mef'ul kalıplarından bir kalıpta kıtf olarak isimlendirilmiştir. Dolayısıyla buna kıtf denilmesi, dilde yaygınlaşmış mecâz-ı bi'l-i'tibâri'l-meâldir. { قُطُوفُها } lafzındaki zamir { جَنَّةً } kelimesine veya gölgelerin ağaçlardan kinaye olması hasebiyle { ظِلالُها } kelimesine dönmektedir.
وتَذْلِيلًا مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِذَلِكَ، أَيْ تَذْلِيلًا شَدِيدا منتهيا.
{ تَذْلِيلًا } kelimesi bunu pekiştiren bir mastardır; yani son derece ve eksiksiz bir şekilde boyun eğdirilmiştir.
[سُورَة الْإِنْسَان (٧٦) : الْآيَات ١٥ إِلَى ١٦]
[İnsân Sûresi (76): 15-16. Âyetler]
وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوابٍ كانَتْ قَوارِيرَا (١٥) قَوارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْدِيراً (١٦)
{ وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوابٍ كانَتْ قَوارِيرَا (١٥) قَوارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْدِيراً (١٦) } “Yanlarında gümüşten kaplar ve billur kadehler dolaştırılır. Gümüşten billurlardır ki, onları [hizmetkârlar veya kendileri] ölçüye göre belirlemişlerdir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ [الْإِنْسَان: ٥] إِلَخْ كَمَا اقْتَضَاهُ التَّنَاسُبُ بَيْنَ جُمْلَةِ يَشْرَبُونَ وَجُمْلَةِ يُطافُ عَلَيْهِمْ فِي الْفِعْلِيَّةِ وَالْمُضَارِعِيَّةِ، وَذَلِكَ مِنْ أَحْسَنِ أَحْوَالِ الْوَصْلِ، عَادَ الْكَلَامُ إِلَى صِفَةِ مَجَالِسِ شَرَابِهِمْ.
{ يَشْرَبُونَ } cümlesi ile { يُطافُ عَلَيْهِمْ } cümlesi arasındaki fiil ve muzari olma tenasübünün gerektirdiği üzere { يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ } [İnsân: 5] cümlesine atıftır. Bu da bağlama (vasl) hallerinin en güzelindendir. Söz, içecek meclislerinin niteliğine geri dönmüştür.
وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ بَيَانٌ لِمَا أُجْمِلَ فِي جُمْلَةِ إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ [الْإِنْسَان: ٥] ، وَإِنَّمَا عُطِفَتْ عَلَيْهَا لِمَا فِيهَا مِنْ مُغَايَرَةٍ مَعَ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا مِنْ صِفَةِ آنِيَةِ الشَّرَابِ،
Bu cümle, { إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ } [İnsân: 5] cümlesinde mücmel olarak zikredilen hususun beyanıdır. Kendisine atıfta bulunulan cümle ile içki kaplarının niteliği açısından bir farklılık taşıdığı için ona atfedilmiştir.
فَلِهَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ أَعْقَبَ ذِكْرَ مَجَالِسِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَمُتَّكَآتِهِمْ، بِذِكْرِ مَا يَسْتَتْبِعُهُ مِمَّا تَعَارَفَهُ أَهْلُ الدُّنْيَا مِنْ أَحْوَالِ أَهْلِ الْبَذَخِ وَالتَّرَفِ وَاللَّذَّاتِ بِشُرْبِ الْخَمْرِ إِذْ يُدِيرُ عَلَيْهِمْ آنِيَةَ الْخَمْرِ سُقَاةٌ.
Bu münasebetle, cennet ehlinin meclisleri ve yaslandıkları yerlerin zikrinin ardından; sakilerin ellerindeki içki kaplarını etraflarında dolaştırması şeklinde dünya ehlinin ihtişam, lüks ve lezzet erbabının içki içme hallerinden bildiği şeylerin getirdiği durumlar zikredilmiştir.
وَإِذْ قَدْ كَانَ ذَلِكَ مَعْرُوفًا لَمْ تَكُنْ حَاجَةٌ إِلَى ذِكْرِ فَاعِلِ الطَّوَافِ فَبُنِيَ لِلنَّائِبِ.
Bu durum bilindiği için, dolaştırma (tavaf) fiilinin failini zikretmeye gerek duyulmamış ve fiil meçhul (nâib-i fâilli) olarak kurulmuştur.
وَهَذَا وَعْدٌ لَهُمْ بِإِعْطَاءِ مُتَمَنَّاهُمْ فِي الدُّنْيَا مَعَ مَزِيدٍ عَلَيْهِ مِنْ نَعِيمِ الْجَنَّةِ «مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ» .
Bu, dünyada arzuladıkları şeylerin, üzerine «Hiçbir gözün görmediği ve hiçbir insanın kalbinden geçmeyen» cennet nimetlerinin ilavesiyle kendilerine verileceğine dair bir vaaddir.
وَالطَّوَافُ: مَشْيٌ مُكَرَّرٌ حَوْلَ شَيْءٍ أَوْ بَيْنَ أَشْيَاءَ، فَلَمَّا كَانَ أَهْلُ الْمُتَّكَأِ جَمَاعَةً كَانَ دَوَرَانُ السِّقَاءِ بِهِمْ طَوَافًا. وَقَدْ سَمَّوْا سَقْيَ الْخَمْرِ: إِدَارَةَ الْخَمْرِ، أَوْ إِدَارَةَ الْكَأْسِ.
Tavaf (الطَّوَافُ): Bir şeyin etrafında veya şeylerin arasında peş peşe yürümektir. Divana kurulanlar bir topluluk olunca, sakinin onların etrafında dönmesi bir tavaf olmuştur. Nitekim içki sunmaya “idâretü'l-hamr” (içkiyi döndürmek) veya “idâretü'l-ke's” (kadehi döndürmek) demişlerdir.
وَالسَّاقِي: مُدِيرُ الْكَأْسِ، أَوْ مُدِيرُ الْجَامِ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ.
Saki: Kadehi döndüren veya kadehi dolaştıran yahut benzeri kimsedir.
وَالْآنِيَةُ: جمع إِنَاء ممدودا بِوَزْنِ أَفْعِلَةٍ مِثْلَ كِسَاءٍ وَأَكْسِيَةٍ وَوِعَاءٍ وَأَوْعِيَةٍ اجْتَمَعَ فِي أَوَّلِ الْجَمْعِ هَمْزَتَانِ مَزِيدَةٌ وَأَصْلِيَّةٌ فَخُفِفَتْ ثَانِيَتُهُمَا أَلِفًا.
Âniye (الْآنِيَةُ): “Kisâ” ve “eksiye”, “viâ” ve “ev'iye” gibi ef'ile (أَفْعِلَةٍ) vezninde medli olan inâ (إِنَاء) kelimesinin çoğuludur. Çoğulun başında zâit ve asıl olmak üzere iki hemze toplanmış, ikincisi teshil edilerek elife dönüştürülmüştür.
وَالْإِنَاءُ: اسْمٌ لِكُلِّ وعَاء يرتفق لَهُ، وَقَالَ الرَّاغِبُ: مَا يُوضَعُ فِيهِ الشَّيْءُ اهـ فَيَظْهَرُ أَنَّهُ يُطْلَقُ عَلَى كُلِّ وِعَاءٍ يُقْصَدُ لِلِاسْتِعْمَالِ وَالْمُدَاوَلَةِ لِلْأَطْعِمَةِ وَالْأَشْرِبَةِ وَنَحْوِهِمَا سَوَاءً كَانَ مِنْ خَشَبٍ أَوْ مَعْدِنٍ أَوْ فَخَّارٍ أَوْ أَدِيمٍ أَوْ زُجَاجٍ، يُوضَعُ فِيهِ مَا يُشْرَبُ أَو مَا يُؤْكَل، أَوْ يُطْبَخُ فِيهِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يُطْلَقُ عَلَى مَا يُجْعَلُ لِلْخَزْنِ فَلَيْسَتِ الْقِرْبَةُ بِإِنَاءٍ وَلَا الْبَاطِيَةُ بِإِنَاءٍ، وَالْكَأْسُ إِنَاءٌ وَالْكُوزُ إِنَاءٌ وَالْإِبْرِيقُ إِنَاءٌ وَالصَّحْفَةُ إِنَاءٌ.
İnâ (الْإِنَاءُ): Kendisinden yararlanılan her bir kabın adıdır. Râgıb: “İçine bir şey konulan nesnedir” demiştir. Buna göre ahşap, maden, çanak-çömlek, deri veya camdan olsun; içine içilecek, yenecek veya içinde pişirilecek şeylerin konulduğu, yiyecek ve içecekler için kullanılmak ve elden ele dolaştırılmak amacıyla üretilmiş her kaba denildiği anlaşılmaktadır. Zahir olan odur ki depolamak/saklamak için kullanılan şeylere inâ denilmez; bu yüzden tulum (kırba) bir inâ değildir, küp/büyük fıçı (bâtıye) da bir inâ değildir. Kadeh bir inâdır, testi (kûz) bir inâdır, ibrik bir inâdır ve çanak (sahfe) bir inâdır.
وَالْمُرَادُ هُنَا: آنِيَةُ مَجَالِسِ شَرَابِهِمْ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ ذِكْرُ الْأَكْوَابِ وَذَلِكَ فِي عُمُومِ
Burada kastedilen: Kadehlerin (ekvâb) zikredilmesinin de gösterdiği gibi içecek meclislerinin kaplarıdır. Bu da genel kaplar
الْآنِيَةِ وَمَا يُوضَعُ مَعَهُ مِنْ نُقْلٍ أَوْ شِوَاءٍ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي آيَةِ الزُّخْرُفِ [٧١] يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ.
kapsamına ve Yüce Allah'ın Zuhruf Suresi'ndeki: { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ } “Onlara altın tepsiler ve kadehlerle servis yapılır” [Zuhruf: 71] ayetinde buyurduğu gibi onunla beraber sunulan meze veya kebap yahut benzeri şeylere şamildir.
وَتَشْمَلُ الْآنِيَةُ الْكُؤُوسَ. وَذِكْرُ الْآنِيَةِ بعد كَأْسٍ [الْإِنْسَان: ٥] مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ [الْإِنْسَان: ٥] مِنْ ذِكْرِ الْعَامِّ بَعْدَ الْخَاصِّ إِلَّا إِذَا أُرِيدَ بِالْكَأْسِ الْخَمْرُ.
Kaplar kadehleri de kapsar. { إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ } [İnsân: 5] ayetindeki { كَأْسٍ } kelimesinden sonra kapların (âniye) zikredilmesi -kadeh ile bizzat şarap kastedilmemişse- husustan sonra umumun zikredilmesindendir.
وَالْأَكْوَابُ: جَمْعُ كُوبٍ بِضَمِّ الْكَافِ بَعْدَهُ وَاوٌ سَاكِنَةٌ. وَالْكُوبُ: كُوزٌ لَا عُرْوَةَ لَهُ وَلَا خُرْطُومَ لَهُ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ.
Ekvâb (الْأَكْوَابُ): Kâf harfinin zammesi ve ardından sakin bir vâv ile kûb (كُوبٍ) kelimesinin çoğuludur. Kûb: Kulpu ve emziği (burnu) olmayan testidir; Zuhruf Suresi'nde geçmişti.
وَعَطْفُ أَكْوابٍ عَلَى (آنِيَةٍ) مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ لِأَنَّ الْأَكْوَابَ تُحْمَلُ فِيهَا الْخَمْرُ لِإِعَادَةِ مَلْءِ الْكُؤُوسِ. وَوُصِفَتْ هُنَا بِأَنَّهَا مِنْ فِضَّةٍ، أَيْ تَأْتِيهِمْ آنِيَتُهُمْ مِنْ فِضَّةٍ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ وَمِنْ ذَهَبٍ فِي أَوْقَاتٍ أُخْرَى كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ [٧١] يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ لِأَنَّ لِلذَّهَبِ حُسْنًا وَلِلْفِضَّةِ حُسْنًا فَجُعِلَتْ
{ أَكْوابٍ } kelimesinin { آنِيَةٍ } üzerine atfedilmesi umumdan sonra hususun atfıdır; çünkü kadehler, bardakları yeniden doldurmak üzere içinde içki taşınan kaplardır. Burada gümüşten oldukları nitelenmiştir; yani Zuhruf Suresi'ndeki { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ } [Zuhruf: 71] ayetinin gösterdiği gibi kapları kimi zaman gümüşten kimi zaman altından gelir. Çünkü altının ayrı bir güzelliği, gümüşün de ayrı bir güzelliği vardır; dolayısıyla her birindeki güzellik ve letafet
آنِيَتُهُمْ مِنَ الْمَعْدِنَيْنِ النَّفِيسَيْنِ لِئَلَّا يَفُوتَهُمْ مَا فِي كُلٍّ مِنَ الْحُسْنِ وَالْجَمَالِ، أَوْ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَآنِيَةٍ مِنْ ذَهَبٍ مُتَنَوِّعَةٍ مُتَزَاوِجَةٍ لِأَنَّ ذَلِكَ أَبْهَجُ مَنْظَرًا مِثْلَ مَا قَالَ مَرَةً وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ [الْإِنْسَان: ٢١] ، وَمَرَةً يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ [الْكَهْف: ٣١] ، وَذَلِكَ لِإِدْخَالِ الْمَسَرَّةِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِحُسْنِ الْمَنَاظِرِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَتَمَنَّوْنَهَا فِي الدُّنْيَا لِعِزَّةِ وَجُودِهَا أَوْ وُجُودِ الْكَثِيرِ مِنْهَا، وَأَوْثِرَ ذِكْرُ آنِيَةِ الْفِضَّةِ هُنَا لِمُنَاسَبَةِ تَشْبِيهِهَا بِالْقَوَارِيرِ فِي الْبَيَاضِ.
kaçırılmasın diye kapları bu iki değerli madenden yapılmıştır; yahut daha göz alıcı bir manzara oluşturması için kendilerine gümüşten ve altından çeşit çeşit, birbiriyle uyumlu kaplar dolaştırılır. Nitekim bir defasında { وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ } “Gümüş bileziklerle süslenmişlerdir” [İnsân: 21] buyururken, diğer bir defasında { يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ } “Orada altından bileziklerle süslenirler” [Kehf: 31] buyurmuştur. Bu da güzel manzaralarla ruhlarına sevinç vermek içindir; çünkü dünyada bulunmasının azlığı veya çok miktarda bulunamaması sebebiyle bunları arzuluyorlardı. Burada gümüş kapların zikrinin tercih edilmesi ise beyazlıkta billura (kavârîr) benzetilmesine uygun düşmesi sebebiyledir.
وَالْقَوَارِيرُ: جَمْعُ قَارُورَةٍ، وَأَصْلُ الْقَارُورَةِ إِنَاءٌ شِبْهُ كُوزٍ، قِيلَ: لَا تُسَمَّى قَارُورَةً إِلَّا إِذَا كَانَتْ مِنْ زُجَاجٍ، وَقِيلَ مُطْلَقًا وَهُوَ الَّذِي ابْتَدَأَ بِهِ صَاحِبُ «الْقَامُوسِ» .
Kavârîr (الْقَوَارِيرُ): Kârûre (قَارُورَةٍ) kelimesinin çoğuludur. Kârûrenin aslı testi benzeri kaptır. Sadece camdan olduğu takdirde kârûre diye isimlendirileceği söylenmiş; mutlak olarak [her kap için] denileceği de söylenmiştir ki el-Kâmûs sahibinin ilk zikrettiği görüş budur.
وَسُمِّيَتْ قَارُورَةً اشْتِقَاقًا مِنَ الْقَرَارِ وَهُوَ الْمُكْثُ فِي الْمَكَانِ وَهَذَا وَزْنٌ غَرِيبٌ.
Mekânda durup kalmak anlamına gelen karâr (الْقَرَارِ) kökünden türetilerek kârûre diye adlandırılmıştır; bu vezin nâdir bir vezindir.
وَالْغَالِبُ أَنَّ اسْمَ الْقَارُورَةِ لِلْإِنَاءِ مِنَ الزُّجَاجِ، وَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى مَا كَانَ مِنْ زُجَاجٍ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ إِنَاءً كَمَا فِي قَوْله تَعَالَى: الَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ
Kârûre isminin camdan kaplar için kullanılması baskındır; nitekim Yüce Allah'ın: { قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ }
[النَّمْل: ٤٤] وَقَدْ فُسِّرَ قَوْلُهُ: قَوارِيرَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّهَا شَبِيهَةٌ بِالْقَوَارِيرِ فِي صَفَاءِ اللَّوْنِ وَالرِّقَّةِ حَتَّى كَأَنَّهَا تَشُفُّ عَمَّا فِيهَا.
“[Süleyman] 'Bu, sırçadan yapılmış şeffaf bir köşktür' dedi” [Neml: 44] ayetinde olduğu gibi, kap olmasa bile camdan olan şeyler için de kullanılabilir. Bu ayetteki { قَوارِيرَا } lafzı ise, içindekini gösterecek derecede renk berraklığı ve incelikte billura benzedikleri şeklinde tefsir edilmiştir.
وَالتَّنَافُسُ فِي رِقَّةِ آنِيَةِ الْخَمْرِ مَعْرُوفٌ عِنْدَ شَارِبِيهَا قَالَ الْأَعْشَى:
İçki kaplarının inceliği konusunda yarışmak, içki ehli arasında bilinen bir durumdur. el-A'şâ şöyle demiştir:
تُرِيكَ الْقَذَى مِنْ دُونِهَا وَهِيَ دُونَهُ ... إِذَا ذَاقَهَا مَنْ ذَاقَهَا يَتَمَطَّقُ
“İçindeki çerçöpü sana gerisinden gösterir, oysa kendisi onun önündedir / Onu tadan kişi zevkle dudaklarını şapırdatır.”
وَفِعْلُ كانَتْ هُنَا تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ، وَالْمَعْنَى: إِنَّهَا مِثْلُ الْقَوَارِيرِ فِي شَفِيفِهَا، وَقَرِينَةُ ذَلِكَ قَوْلُهُ: مِنْ فِضَّةٍ، أَيْ هِيَ مِنْ جِنْسِ الْفِضَّةِ فِي لَوْنِ الْقَوَارِيرِ لِأَنَّ قَوْلَهُ مِنْ فِضَّةٍ حَقِيقَةٌ فَإِنَّهُ قَالَ قَبْلَهُ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ.
Buradaki { كانَتْ } fiili beliğ bir teşbihtir. Mana: “Onlar şeffaflıkta billur gibidir” şeklindedir. Bunun karinesi { مِنْ فِضَّةٍ } “Gümüşten” ifadesidir; yani billur renginde gümüş cinsindendir. Zira { مِنْ فِضَّةٍ } ifadesi hakikattir, nitekim öncesinde { بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ } “Gümüşten kaplarla” buyurmuştur.
وَلَفْظُ قَوارِيرَا الثَّانِي، يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَأْكِيدًا لَفْظِيًّا لِنَظِيرِهِ لِزِيَادَةِ تَحْقِيقِ أَنَّ لَهَا رِقَّةَ الزُّجَاجِ فَيَكُونُ الْوَقْفُ عَلَى قَوارِيرَا الْأَوَّلِ.
İkinci { قَوارِيرَا } lafzının, cam inceliğine sahip olduğunu daha da pekiştirmek için benzerinin lafzî tekidi olması caizdir; bu durumda vakıf (duraklama) birinci { قَوارِيرَا } üzerinde olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَكْرِيرًا لِإِفَادَةِ التَّصْنِيفِ فَإِنَّ حُسْنَ التَّنْسِيقِ فِي آنِيَةِ الشَّرَابِ مِنْ مُكَمِّلَاتِ رَوْنَقِ مَجْلِسِهِ، فَيَكُونُ التَّكْرِيرُ مِثْلَ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا [الْفجْر: ٢٢] وَقَوْلُ النَّاسِ: قَرَأْتُ الْكِتَابَ بَابًا بَابًا فَيَكُونُ الْوَقْفُ عَلَى قَوارِيرَا الثَّانِي.
Sınıflandırma ve tertip bildirmek üzere bir tekrar olması da caizdir; zira içki kaplarındaki güzel ahenk ve nizam meclisin ihtişamını tamamlayan unsurlardandır. Bu durumda tekrar, Yüce Allah'ın: { وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا } “Melekler de saf saf [dizildiği zaman]” [Fecr: 22] ayetindeki ve insanların “Kitabı bâb bâb (bölüm bölüm) okudum” sözündeki gibi olur; vakıf da ikinci { قَوارِيرَا } üzerinde yapılır.
وَكُتِبَ فِي الْمُصْحَفِ قَوارِيرَا قَوارِيرَا بِأَلِفٍ فِي آخِرِ كِلْتَا الْكَلِمَتَيْنِ الَّتِي هِيَ عَلَامَةُ تَنْوِينٍ.
Mushaf'ta tenvin alameti olan bir elif ile her iki kelimenin sonunda { قَوارِيرَا قَوارِيرَا } şeklinde yazılmıştır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ قَوارِيرَا الْأَوَّلَ وَالثَّانِيَ مُنَوَّنَيْنِ
Nâfi', Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekir ve Ebû Ca'fer, birinci ve ikinci { قَوارِيرَا } kelimelerini tenvinli olarak okumuşlardır.
وَتَنْوِينُ الْأَوَّلِ لِمُرَاعَاةِ الْكَلِمَاتِ الْوَاقِعَةِ فِي الْفَوَاصِلِ السَّابِقَةِ وَاللَّاحِقَةِ مِنْ قَوْله كافُوراً [الْإِنْسَان: ٥] إِلَى قَوْلِهِ تَقْدِيراً وَتَنْوِينُ الثَّانِي لِلْمُزَاوَجَةِ مَعَ نَظِيرِهِ وَهَؤُلَاءِ وَقَفُوا عَلَيْهِمَا بِالْأَلِفِ مِثْلَ أَخَوَاتِهِمَا وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْله تَعَالَى: سَلاسِلَ وَأَغْلالًا [الْإِنْسَان: ٤] .
Birincisinin tenvini, { كافُوراً } [İnsân: 5] lafzından { تَقْدِيراً } lafzına kadar önceki ve sonraki fasılalarda yer alan kelimelere riayet etmek içindir; ikincisinin tenvini ise benzeriyle müzavece (uyum) sağlamak içindir. Bunlar, benzerleri gibi her ikisinde de elif ile vakıf yapmışlardır. Bunun bir benzeri daha önce Yüce Allah'ın: { سَلاسِلَ وَأَغْلالًا } [İnsân: 4] ayetinde geçmişti.
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَخَلَفٌ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ قَوَارِيرًا الْأَوَّلَ بِالتَّنْوِينِ وَوَقَفُوا عَلَيْهِ بِالْأَلِفِ وَهُوَ جَارٍ عَلَى التَّوْجِيهِ الَّذِي وَجَّهْنَا بِهِ قِرَاءَةَ نَافِعٍ وَالْكسَائِيّ. وَقَرَأَ قَوارِيرَا الثَّانِي بِغَيْرِ تَنْوِينٍ عَلَى الْأَصْلِ وَلَمْ تُرَاعَ الْمُزَاوَجَةُ وَوَقَفَا عَلَيْهِ بِالسُّكُونِ.
İbn Kesîr, Halef ve Ya'kûb'dan Rüveys birinci { قَوارِيرَا } kelimesini tenvin ile okumuşlar ve üzerinde elif ile vakıf yapmışlardır; bu da Nâfi' ve Kisâî'nin kıraatini gerekçelendirdiğimiz tevcihe uygundur. İkinci { قَوارِيرَا } kelimesini ise asıl kural gereği tenvinsiz okumuşlar, müzaveceyi gözetmemişler ve üzerinde sükûn ile durmuşlardır.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِتَرْكِ التَّنْوِينِ فِيهِمَا لِمَنْعِ الصَّرْفِ وَعَدَمِ مُرَاعَاةِ الْفَوَاصِلِ وَلَا الْمُزَاوَجَةِ.
İbn Âmir, Ebû Amr, Hamza ve Âsım'dan Hafs; gayrimunsarif olmaları, fasılalara ve müzaveceye riayet edilmemesi sebebiyle her ikisinde de tenvini terk ederek okumuşlardır.
وَالْقِرَاءَاتُ رِوَايَةٌ مُتَوَاتِرَةٌ لَا يُنَاكِدُهَا رَسْمُ الْمُصْحَفِ فَلَعَلَّ الَّذِينَ كَتَبُوا الْمَصَاحِفَ لَمْ تَبْلُغْهُمْ إِلَّا قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ.
Kıraatler mütevatir bir rivayettir; mushafın resmi onlara aykırı düşmez. Muhtemelen mushafları yazanlara yalnızca Medine ehlinin kıraati ulaşmıştı.
وَحَدَّثَ خَلَفٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ آدَمَ عَنِ ابْنِ إِدْرِيسَ قَالَ: فِي الْمَصَاحِفِ الْأُوَلِ ثَبَتَ قَوارِيرَا الْأَوَّلُ بِالْأَلِفِ وَالثَّانِي بِغَيْرِ أَلِفٍ، يَعْنِي الْمَصَاحِفَ الَّتِي فِي الْكُوفَةِ فَإِنَّ عَبْدَ اللَّهِ ابْن إِدْرِيسَ كُوفِيٌّ. وَقَالَ أَبُو عبيد: لرأيت فِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ قَوارِيرَا الْأَوَّلَ بِالْأَلِفِ وَكَانَ الثَّانِي مَكْتُوبًا بِالْأَلِفِ فَحُكَّتْ فَرَأَيْتُ أَثَرَهَا هُنَاكَ
Halef, Yahyâ b. Âdem'den, o da İbn İdrîs'ten şöyle rivayet etmiştir: “İlk mushaflarda birinci { قَوارِيرَا } elif ile, ikincisi ise elifsiz olarak sabitti.” Yani Kûfe'deki mushafları kastetmektedir; zira Abdullah b. İdrîs Kûfelidir. Ebû Ubeyd de şöyle demiştir: “Osman'ın mushafında birinci { قَوارِيرَا } kelimesini elif ile gördüm; ikincisi de elif ile yazılmıştı fakat kazınmıştı, orada onun izini
بَينا اهـ. وَهَذَا كَلَامٌ لَا يُفِيدُ إِذْ لَوْ صَحَّ لَمَا كَانَ يُعْرَفُ مَنِ الَّذِي كَتَبَهُ بِالْأَلِفِ، وَلَا مَنِ الَّذِي مَحَا الْأَلِفَ وَلَا مَتَى كَانَ ذَلِكَ فِيمَا بَيْنَ زَمَنِ كِتَابَةِ الْمَصَاحِفِ وَزَمَنِ أَبِي عُبَيْدٍ، وَلَا يُدْرَى مَاذَا عُنِي بِمُصْحَفِ عُثْمَانَ أَهْوَ مُصْحَفُهُ الَّذِي اخْتَصَّ بِهِ أَمْ هُوَ مُصْحَفٌ مِنَ الْمَصَاحِفِ الَّتِي نُسِخَتْ فِي خِلَافَتِهِ وَوَزَّعَهَا عَلَى الْأَمْصَارِ؟.
açıkça gördüm.” Bu söz bir fayda sağlamaz; zira doğru olsa bile onu elifle yazanın kim olduğu, elifi silenin kim olduğu ve mushafların yazıldığı zaman ile Ebû Ubeyd'in zamanı arasında bunun ne zaman gerçekleştiği bilinemez. Ayrıca Osman'ın mushafı ile kastedilenin, onun şahsına has kıldığı mushaf mı yoksa hilafeti döneminde istinsah edilip şehirlere dağıtılan mushaflardan biri mi olduğu da bilinmemektedir.
وَقَرَأَ يَعْقُوبُ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ فِيهِمَا فِي الْوَصْلِ.
Ya'kûb, vasl (geçiş) halinde her ikisini de tenvinsiz okumuştur.
وَأَمَّا فِي الْوَقْفِ فَحَمْزَةُ وَقَفَ عَلَيْهِمَا بِدُونِ أَلِفٍ. وَهِشَامُ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ وَقَفَا عَلَيْهِمَا بِالْأَلِفِ عَلَى أَنَّهُ صِلَةٌ لِلْفَتْحَةِ، أَيْ إِشْبَاعٌ لِلْفَتْحَةِ وَوَقَفَ أَبُو عَمْرٍو وَحَفْصٌ وَابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ عَلَى الْأَوَّلِ بِالْأَلِفِ وَعَلَى الثَّانِي بِدُونِ أَلِفٍ وَوَجْهُهُ مَا وَجَّهْتُ بِهِ قِرَاءَةَ ابْنِ كَثِيرٍ وَخَلَفٍ.
Vakıf (durma) halinde ise Hamza ikisinde de elifsiz durmuştur. İbn Âmir'den Hişâm fethanın sılası (yani fethanın işbâı/uzatılması) kabul ederek ikisinde de elifle durmuştur. Ebû Amr, Hafs, İbn Âmir'den İbn Zekvân ve Ya'kûb'dan Rüveys birincisinde elif ile, ikincisinde ise elifsiz durmuşlardır; bunun gerekçesi de İbn Kesîr ve Halef'in kıraatini gerekçelendirdiğim husustur.
وَقَوْلُهُ: قَدَّرُوها تَقْدِيراً يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ الْجَمْعِ عَائِدًا إِلَى الْأَبْرارَ [الْإِنْسَان:
Yüce Allah'ın: { قَدَّرُوها تَقْدِيراً } sözündeki çoğul zamirinin { الْأَبْرارَ } [İnsân: 5] kelimesine
٥] أَوْ عِبادُ اللَّهِ [الْإِنْسَان: ٦] الَّذِي عَادَتْ إِلَيْهِ الضمائر الْمُتَقَدّمَة من قَوْله يُفَجِّرُونَها [الْإِنْسَان: ٦] ويُوفُونَ [الْإِنْسَان: ٧] إِلَى آخَرِ الضَّمَائِرِ فَيَكُونُ مَعْنَى التَّقْدِيرِ رَغْبَتُهُمْ أَنْ تَجِيءَ
veya { يُفَجِّرُونَها } [İnsân: 6] ve { يُوفُونَ } [İnsân: 7] lafızlarından zamirlerin sonuna kadar geçen önceki zamirlerin döndüğü { عِبادُ اللَّهِ } [İnsân: 6] ifadesine dönmesi caizdir. Bu durumda takdirin manası: Onların kapların
عَلَى وَفْقِ مَا يَشْتَهُونَ.
arzu ettikleri ölçüye tam uygun gelmesini istemeleridir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى نَائِبِ الْفَاعِلِ الْمَحْذُوفِ الْمَفْهُومِ مِنْ بِنَاءِ يُطافُ لِلنَّائِبِ، أَيِ الطَّائِفُونَ عَلَيْهِمْ بِهَا قَدَّرُوا الْآنِيَةَ وَالْأَكْوَابَ، أَيْ قَدَّرُوا مَا فِيهَا مِنَ الشَّرَابِ عَلَى حَسَبِ مَا يَطْلُبُهُ كُلُّ شَارِبٍ مِنْهُمْ وَمَآلُهُ إِلَى مَعْنَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ. وَكَانَ مِمَّا يُعَدُّ فِي الْعَادَةِ مِنْ حِذْقِ السَّاقِي أَنْ يُعْطِيَ كُلَّ أَحَدٍ مِنَ الشُّرْبِ مَا يُنَاسِبُ رَغْبَتَهُ.
Zamirin, { يُطافُ } fiilinin meçhul kurulmasından anlaşılan mahzuf nâib-i fâile dönmesi de caizdir; yani o kapları onların etrafında dolaştıranlar kapları ve kadehleri takdir etmişlerdir; yani içindeki içeceği onlardan her bir içicinin talebine göre ölçüp ayarlamışlardır. Bunun varacağı mana da ilk ihtimalin manasıyla birdir. Zaten sakinin maharetinden sayılan adet, herkese arzusuna uygun miktarda içecek sunmasıdır.
وتَقْدِيراً مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مُؤَكِّدٌ لِعَامِلِهِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى وَفَاءِ التَّقْدِيرِ وَعَدَمِ تَجَاوُزِهِ الْمَطْلُوبِ وَلَا تَقْصِيره عَنهُ.
{ تَقْدِيراً } kelimesi, takdirin tam olduğunu, isteneni aşmadığını ve ondan eksik de kalmadığını göstermek üzere amilini pekiştiren bir mef'ûl-i mutlaktır.
[١٧- ١٨]
[17-18]
[سُورَة الْإِنْسَان (٧٦) : الْآيَات ١٧ إِلَى ١٨]
[İnsân Sûresi (76): 17-18. Âyetler]
وَيُسْقَوْنَ فِيها كَأْساً كانَ مِزاجُها زَنْجَبِيلاً (١٧) عَيْناً فِيها تُسَمَّى سَلْسَبِيلاً (١٨)
{ وَيُسْقَوْنَ فِيها كَأْساً كانَ مِزاجُها زَنْجَبِيلاً (١٧) عَيْناً فِيها تُسَمَّى سَلْسَبِيلاً (١٨) } “Orada kendilerine, karışımı zencefil olan bir kadehten içirilir. Orada 'Selsebîl' diye adlandırılan bir pınardır.”
أَتْبَعَ وَصْفَ الْآنِيَةِ وَمَحَاسِنِهَا بِوَصْفِ الشَّرَابِ الَّذِي يَحْوِيهِ وَطِيبِهِ، فَالْكَأْسُ كَأْسُ الْخَمْرِ وَهِيَ مِنْ جُمْلَةِ عُمُومِ الْآنِيَةِ الْمَذْكُورَةِ فِيمَا تَقَدَّمَ وَلَا تُسَمَّى آنِيَةَ الْخَمْرِ
[Yüce Allah] kapların ve onların güzelliklerinin vasfını, içinde barındırdığı içeceğin ve lezzetinin nitelenmesiyle peşi sıra getirdi. Kadeh (el-ke's), şarap kadehidir ve daha önce geçen kapların genelinin kapsamındandır. Şarap kabı,
كَأْسًا إِلَّا إِذَا كَانَ فِيهَا خَمْرٌ فَكَوْنُ الْخَمْرِ فِيهَا هُوَ مُصَحِّحُ تَسْمِيَتِهَا كَأْسًا، وَلِذَلِكَ حَسُنَ تَعْدِيَةُ فِعْلِ السَّقْيِ إِلَى الْكَأْسِ لِأَنَّ مَفْهُومَ الْكَأْسِ يَتَقَوَّمُ بِمَا فِي الْإِنَاءِ مِنَ الْخَمْرِ، وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُ الْأَعْشَى:
içinde şarap bulunmadıkça "ke's" (kadeh) olarak adlandırılmaz. Dolayısıyla içinde şarabın bulunması, onun kadeh olarak adlandırılmasını geçerli kılan husustur. Bu sebeple içirme (seky) fiilinin kadeh kelimesine geçişli kılınması güzel olmuştur; çünkü kadeh mefhumu, kabın içindeki şarap ile varlık kazanır. el-A'şâ'nın şu sözü de böyledir:
وَكَأْسٌ شَرِبْتُ عَلَى لَذَّةٍ ... وَأُخْرَى تَدَاوَيْتُ مِنْهَا بِهَا
“Bir kadeh lezzet için içtim, Diğeriyle de ondan gelen [hastalıktan] yine onunla tedavi oldum.”
يُرِيدُ: وَخَمْرٌ شَرِبْتُ.
Yani: “Bir şarap içtim” demek istemektedir.
وَالْقَوْلُ فِي إِطْلَاقِ الْكَأْسِ عَلَى الْإِنَاءِ أَوْ عَلَى مَا فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُوراً [الْإِنْسَان: ٥] .
Ke's (kadeh) kelimesinin kaba veya içindekine ıtlak edilmesi hususundaki açıklama, { إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُوراً } [İnsân: 5] sözünde daha önce geçen benzerindeki açıklama gibidir.