وَالْمِرْصَادُ: مَكَانُ الرَّصْدِ، أَيِ الرَّقَابَةِ، وَهُوَ بِوَزْنِ مِفْعَالٍ الَّذِي غَلَبَ فِي اسْمِ آلَةِ الْفِعْلِ مِثْلَ مِضْمَارٍ لِلْمَوْضِعِ الَّذِي تُضَمَّرُ فِيهِ الْخَيْلُ، وَمِنْهَاجٍ لِلْمَوْضِعِ الَّذِي يُنْهَجُ مِنْهُ.
Mirsâd (الْمِرْصَادُ): Gözetleme yeri, yani tarassut/kontrol mahallidir. Atların zayıflatılıp eğitildiği yer için kullanılan midmâr (مِضْمَار) ve kendisinden gidilen yol için kullanılan minhâc (مِنْهَاج) gibi, fiilin alet isminde yaygınlaşmış olan mif'âl (مِفْعَال) veznindedir.
وَالْمَعْنَى: إِنَّ جَهَنَّمَ مَوْضِعٌ يَرْصُدُ مِنْهُ الْمُوَكَّلُونَ بِهَا، وَيَتَرَقَّبُونَ مَنْ يُزْجَى إِلَيْهَا مَنْ أَهْلِ الطُّغْيَانِ كَمَا يَتَرَقَّبُ أَهْلُ الْمِرْصَادِ مَنْ يَأْتِيهِ مِنْ عَدُوٍّ.
Mana şudur: Şüphesiz cehennem, ona memur kılınan [meleklerin] gözetledikleri ve gözetleme yerindekilerin kendilerine gelen düşmanı kolladığı gibi, oraya sevk edilen azgınları bekleyip gözetledikleri bir yerdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِرْصَادٌ مَصْدَرًا عَلَى وَزْنِ الْمِفْعَالِ، أَيْ رَصْدًا. وَالْإِخْبَارُ بِهِ عَنْ جَهَنَّمَ لِلْمُبَالَغَةِ حَتَّى كَأَنَّهَا أَصْلُ الرَّصْدِ، أَيْ لَا تُفْلِتُ أَحَدًا مِمَّنْ حَقَّ عَلَيْهِمْ دُخُولُهَا.
Mirsâd kelimesinin mif'âl vezninde bir masdar, yani rasad (gözetleme) anlamında olması da caizdir. Cehennemin bununla haber verilmesi mübalağa içindir; öyle ki sanki [cehennem] gözetlemenin ta kendisidir; yani içine girmeyi hak edenlerden hiç kimseyi elinden kaçırmaz.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِرْصَادٌ زِنَةَ مُبَالَغَةٍ لِلرَّاصِدِ الشَّدِيدِ الرَّصْدِ مِثْلَ صِفَةِ مِغْيَارٍ وَمِعْطَارٍ، وُصِفَتْ بِهِ جَهَنَّمُ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ وَلَمْ تَلْحَقْهُ (هَا) التَّأْنِيثِ لِأَنَّ جَهَنَّمَ شُبِّهَتْ بِالْوَاحِدِ مِنَ الرَّصَدِ بِتَحْرِيكِ الصَّادِ، وَهُوَ الْوَاحِدُ مِنَ الْحَرَسِ الَّذِي يَقِفُ بِالْمَرْصَدِ إِذْ لَا يَكُونُ الْحَارِسُ إِلَّا رَجُلًا.
Mirsâd kelimesinin, miğyâr (مِغْيَار - çok kıskanç) ve mi'târ (مِعْطَار - çok güzel koku sürünen) sıfatları gibi, çok şiddetli gözetleyen rasıd için bir mübalağa kalıbı olması da caizdir. Cehennem bununla istiare yoluyla nitelenmiştir; sonuna müenneslik هـ [hâ] harfi bitişmemiştir; çünkü cehennem, sad harfinin harekesiyle rasad (الرَّصَد) kelimesinden olan bir muhafıza -ki o gözetleme yerinde duran nöbetçilerden biridir- benzetilmiştir, zira nöbetçi ancak erkek olur.
وَمُتَعَلَّقُ: مِرْصاداً مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لِلطَّاغِينَ مَآباً وَالتَّقْدِيرُ: مِرْصَادًا لِلطَّاغِينَ، وَهَذَا أَحْسَنُ لِأَنَّ قَرَائِنَ السُّورَةِ قِصَارٌ فَيَحْسُنُ الْوَقْفُ عِنْدَ مِرْصاداً لِتَكُونَ قَرِينَةً.
{ مِرْصاداً } kelimesinin müteallakı (bağlantılı ögesi) mahzuftur; buna { لِلطَّاغِينَ مَآباً } buyruğu delalet etmektedir. Takdiri: “Azgınlar için bir gözetleme yeri” şeklindedir. Bu daha güzeldir; zira surenin karîneleri (ayet sonu fasılaları) kısadır; dolayısıyla bir karîne olması için { مِرْصاداً } lafzında durmak (vakf) güzel olur.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ لِلطَّاغِينَ مُتَعَلِّقًا بِ مِرْصاداً وَتَجْعَلَ مُتَعَلَّقَ مَآباً مُقَدَّرًا دَلَّ عَلَيْهِ لِلطَّاغِينَ فَيَكُونُ كَالتَّضْمِينِ فِي الشِّعْرِ إِذْ كَانَتْ بَقِيَّةً لِمَا فِي الْقَرِينَةِ الْأُولَى فِي الْقَرِينَةِ الْمُوَالِيَةِ فَتَكُونُ الْقَرِينَةُ طَوِيلَةً.
{ لِلطَّاغِينَ } ibaresini { مِرْصاداً } lafzına müteallak kılman ve { مَآباً } lafzının müteallakını { لِلطَّاغِينَ } ifadesinin delalet ettiği üzere takdir etmen de mümkündür; bu durumda ilk karînede yer alan şeyin devamı onu takip eden karînede yer alacağından şiirdeki tazmin gibi olur ve karîne uzamış olur.
وَلَوْ شِئْتَ أَنْ تَجْعَلَ لِلطَّاغِينَ مُتَنَازَعًا فِيهِ بَيْنَ مِرْصاداً أَوْ مَآباً فَلَا مَانِعَ مِنْ ذَلِكَ مَعْنًى.
{ لِلطَّاغِينَ } ibaresini { مِرْصاداً } ile { مَآباً } arasında mütenâzaun fîh (üzerinde amel etmek için çekişilen öge) kılmak istersen, anlam bakımından buna hiçbir engel yoktur.
وَأُقْحِمَ كانَتْ دُونَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ جَهَنَّمَ مِرْصَادٌ لِلدِّلَالَةِ عَلَى أَنَّ جَعْلَهَا
“İnne cehenneme mirsâdun” denilmeyip { كانَتْ } fiilinin [araya] sokulması (izhâmı), onun
مِرْصَادًا أَمْرٌ مُقَدَّرٌ لَهَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كانَ مِيقاتاً [النبأ: ١٧] . وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى سَعَةِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى حَيْثُ أَعَدَّ فِي أَزَلِهِ عِقَابًا لِلطَّاغِينَ.
gözetleme yeri kılınmasının, { إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كانَ مِيقاتاً } [Nebe: 17] buyruğunda geçtiği gibi, onun için takdir edilmiş bir husus olduğuna delalet etmesi içindir. Bunda, Yüce Allah'ın ezelinde azgınlar için bir ceza hazırlamış olması hasebiyle ilminin genişliğine bir ima vardır.
ومَآباً: مَكَانُ الْأَوْبِ وَهُوَ الرُّجُوعُ، أُطْلِقَ عَلَى الْمَقَرِّ وَالْمَسْكَنِ إِطْلَاقًا أَصْلُهُ كِنَايَةٌ ثُمَّ شَاعَ اسْتِعْمَالُهُ فَصَارَ اسْمًا لِلْمَوْضِعِ الَّذِي يَسْتَقِرُّ بِهِ الْمَرْءُ.
Meâb (مَآباً): Evb (الْأَوْب) yani dönme yeridir. Aslı kinaye olan bir kullanım olarak karargâh ve meskene ıtlak edilmiş, sonra kullanımı yaygınlaşarak kişinin yerleşip kaldığı yerin ismi olmuştur.
وَنُصِبَ مَآباً عَلَى الْحَالِ مِنْ جَهَنَّمَ أَوْ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ ثَانٍ لِفِعْلِ كانَتْ أَوْ عَلَى أَنَّهُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ مِرْصاداً لِأَنَّ الرَّصْدَ يَشْتَمِلُ عَلَى أَشْيَاءَ مَقْصُودَةٍ مِنْهَا أَنْ يَكُونُوا صَائِرِينَ إِلَى جَهَنَّمَ.
{ مَآباً } lafzı, cehennemden hâl olmak üzere veya { كانَتْ } fiilinin ikinci haberi olmak üzere yahut { مِرْصاداً } lafzından bedel-i iştimal olmak üzere nasbedilmiştir; zira gözetleme, onların cehenneme varıcı olmaları gibi hedeflenen şeyleri içerir.
ولِلطَّاغِينَ مُتَعَلِّقُ بِ مَآباً قُدِّمَ عَلَيْهِ لِإِدْخَالِ الرَّوْعِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ بِشِرْكِهِمْ طَغَوْا عَلَى اللَّهِ، وَهَذَا أَحْسَنُ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ مُتَعَلِّقًا بِ مِرْصاداً أَوْ مُتَنَازَعًا فِيهِ بَيْنَ مِرْصاداً ومَآباً كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا.
{ لِلطَّاغِينَ } ibaresi { مَآباً } lafzına müteallaktır; şirkleri sebebiyle Allah'a karşı haddi aşan müşriklerin içine korku salmak için öne geçirilmiştir; az önce öğrendiğin gibi bu daha güzeldir. Yine az önce öğrendiğin gibi onu { مِرْصاداً } lafzına müteallak kılman veya { مِرْصاداً } ile { مَآباً } arasında mütenâzaun fîh yapman da mümkündür.
وَالطُّغْيَانُ: تَجَاوُزُ الْحَدِّ فِي عَدَمِ الِاكْتِرَاثِ بِحَقِّ الْغَيْرِ وَالْكِبْرُ، وَالتَّعْرِيفُ فِيهِ لِلْعَهْدِ فَالْمُرَادُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ الْمُخَاطَبُونَ بِقَوْلِهِ: فَتَأْتُونَ أَفْواجاً [النبأ: ١٨] فَهُوَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِقَصْدِ الْإِيمَاءِ إِلَى سَبَبِ جَعْلِ جَهَنَّمَ لَهُمْ لِأَنَّ الشِّرْكَ أَقْصَى الطُّغْيَانِ إِذِ الْمُشْرِكُونَ بِاللَّهِ أَعْرَضُوا عَنْ عِبَادَتِهِ وَمُتَكَبِّرُونَ عَلَى رَسُولِهِ ﷺ حَيْثُ أَنِفُوا مِنْ قَبُولِ دَعْوَتِهِ وَهُمُ الْمَقْصُودُ مِنْ مُعْظَمِ مَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ كَمَا يُصَرِّحُ بِهِ قَوْلُهُ: إِنَّهُمْ كانُوا لَا يَرْجُونَ حِساباً وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً [النبأ: ٢٧، ٢٨] . هَذَا وَإِنَّ الْمُسْلِمِينَ الْمُسْتَخِفِّينَ بِحُقُوقِ اللَّهِ، أَوِ الْمُعْتَدِينَ عَلَى النَّاسِ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَاحْتِقَارًا لَا لِمُجَرَّدِ غَلَبَةِ الشَّهْوَةِ لَهُمْ حَظٌّ مِنْ هَذَا الْوَعِيدِ بِمِقْدَارِ اقْتِرَابِهِمْ مِنْ حَالِ أَهْلِ الْكُفْرِ.
Tuğyan (الطُّغْيَانُ): Başkasının hakkını umursamama ve kibirlenmede haddi aşmaktır. Buradaki harf-i tarif ahd içindir; dolayısıyla bununla kastedilenler, { فَتَأْتُونَ أَفْواجاً } [Nebe: 18] buyruğuyla kendilerine hitap edilen müşriklerdir. Bu, cehennemin onlar için kılınmasının sebebine ima etmek kastıyla zamir makamında açık isim kullanmaktır; zira şirk, tuğyanın en ileri derecesidir; çünkü Allah'a şirk koşanlar O'na kulluktan yüz çevirmiş ve davetini kabul etmeyi gururlarına yediremeyerek O'nun Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı kibirlenmişlerdir. Nitekim O'nun: { إِنَّهُمْ كانُوا لَا يَرْجُونَ حِساباً وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً } “Şüphesiz onlar bir hesap ummuyorlardı ve ayetlerimizi alabildiğine yalanlamışlardı” [Nebe: 27, 28] buyruğunun açıkça ifade ettiği üzere bu surede yer alanların çoğunun kastı onlardır. Bununla birlikte, Allah'ın haklarını hafife alan veya sırf şehvetin galebe çalmasıyla değil de küçümseyerek insanlara haksız yere saldıran Müslümanların da, küfür ehlinin durumuna yakınlıkları ölçüsünde bu tehditten bir payları vardır.
وَاللَّابِثُ: الْمُقِيمُ بِالْمَكَانِ. وَانْتُصِبَ لابِثِينَ عَلَى الْحَالِ مِنَ الطَّاغِينَ.
Lâbis (اللَّابِثُ): Bir yerde ikamet eden/kalan kimsedir. { لابِثِينَ } kelimesi, { الطَّاغِينَ } lafzından hâl olarak nasbedilmiştir.
وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ لابِثِينَ عَلَى صِيغَةِ جَمْعِ لَابِثٍ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَرَوْحٌ عَن يَعْقُوب لبثين عَلَى صِيغَةِ جَمْعِ (لَبِثٍ) مِنْ أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ مِثْلَ حَذِرٍ عَلَى خِلَافٍ فِيهِ، أَوْ مِنَ الصِّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ فَتَقْتَضِي أَنَّ اللَّبِثَ شَأْنُهُ كَالَّذِي يَجْثُمُ فِي مَكَانٍ لَا يَنْفَكُّ عَنْهُ.
Cumhur bunu “lâbis” kelimesinin çoğul kalıbıyla { لابِثِينَ } şeklinde okumuştur. Hamza ile Ya'kūb'dan rivayetle Ravh ise “lebis” (لَبِث) kelimesinin çoğul kalıbıyla “lebisîn” (لبثين) şeklinde okumuşlardır; bu da -hakkındaki ihtilafla birlikte- “hazir” (حَذِر) gibi mübalağa kiplerindendir yahut sıfat-ı müşebbehedendir; dolayısıyla kalıcının halinin, bir yerde çöküp kalan ve oradan hiç ayrılmayan kimse gibi olmasını iktiza eder.
وَأَحْقَابٌ: جَمْعُ حُقُبٍ بِضَمَّتَيْنِ، وَهُوَ زَمَنٌ طَوِيلٌ نَحْوَ الثَّمَانِينَ سَنَةً، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ:
Ahkâb (أَحْقَابٌ): İki ötreyle “hukub” (حُقُب) kelimesinin çoğuludur; seksen yıl kadar uzun bir zamandır. Daha önce O'nun şu buyruğunda geçmişti:
أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً فِي سُورَةِ الْكَهْفِ
Kehf Suresi'ndeki { أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً } “yahut senelerce yürümeyi [göze alırım]” [60].
وَجَمْعُهُ هَنَا مُرَادٌ بِهِ الطُّولُ الْعَظِيمُ لِأَنَّ أَكْثَرَ اسْتِعْمَالِ الْحُقُبِ وَالْأَحْقَابِ أَنْ يَكُونَ فِي حَيْثُ يُرَادُ تَوَالِي الْأَزْمَانِ وَيُبَيِّنُ هَذَا الْآيَاتُ الْأُخْرَى الدَّالَّةُ عَلَى خُلُودِ الْمُشْرِكِينَ، فَجَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى الْمَعْرُوفِ الشَّائِعِ فِي الْكَلَامِ كِنَايَةً بِهِ عَنِ الدَّوَامِ دُونَ انْتِهَاءٍ.
Burada çoğul getirilmesiyle çok büyük bir uzunluk kastedilmiştir; zira “hukub” ve “ahkâb” kelimelerinin çoğunlukla kullanımı, zamanların birbiri ardınca gelmesinin kastedildiği yerlerdedir. Bunu, müşriklerin ebedî kalışına delalet eden diğer ayetler de açıklamaktadır; nitekim bu ayet, sonu olmaksızın devamlılıktan kinaye olarak dildeki yaygın ve bilinen kullanım üzere gelmiştir.
وَلَيْسَ فِيهِ دِلَالَةٌ عَلَى أَنَّ لِهَذَا اللُّبْثِ نِهَايَةً حَتَّى يُحْتَاجَ إِلَى دَعْوَى نَسْخِ ذَلِكَ بِآيَاتِ الْخُلُودِ وَهُوَ وَهْمٌ لِأَنَّ الْأَخْبَارَ لَا تُنْسَخُ، أَوْ يُحْتَاجَ إِلَى جَعْلِ الْآيَةِ لِعُصَاةِ الْمُؤْمِنِينَ، فَإِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِنْ شَأْنِ الْقُرْآنِ الْمَكِّيِّ الْأَوَّلِ إِذْ قَدْ كَانَ الْمُؤْمِنُونَ أَيَّامَئِذٍ صَالِحِينَ مُخْلِصِينَ مُجِدِّينَ فِي أَعْمَالهم.
Bunda, bu kalışın bir sonu olduğuna dair hiçbir delalet yoktur ki ebediyet bildiren ayetlerle bunun neshedildiği iddiasına ihtiyaç duyulsun -ki bu bir vehimdir, zira haberler neshedilmez- yahut ayetin günahkâr müminler hakkında kılındığı görüşüne gerek duyulsun; zira bu, ilk Mekkî Kur'an'ın üslubundan değildir; çünkü o günlerde müminler sâlih, ihlaslı ve amellerinde gayretli kimselerdi.
[٢٤- ٢٦]
[24-26]
[سُورَة النبإ (٧٨) : الْآيَات ٢٤ إِلَى ٢٦]
[Nebe Suresi (78): 24 ila 26. Ayetler]
لَا يَذُوقُونَ فِيها بَرْداً وَلا شَراباً (٢٤) إِلاَّ حَمِيماً وَغَسَّاقاً (٢٥) جَزاءً وِفاقاً (٢٦)
{ لَا يَذُوقُونَ فِيها بَرْداً وَلا شَراباً (٢٤) إِلاَّ حَمِيماً وَغَسَّاقاً (٢٥) جَزاءً وِفاقاً (٢٦) } “Orada ne bir serinlik ne de bir içecek tadarlar. (24) Yalnızca kaynar su ve irin tadarlar; (25) [amellerine] tam uygun bir karşılık olarak! (26)”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَالًا ثَانِيَةً من (الطاغين) [النبأ: ٢٢] أَوْ حَالًا أُولَى مِنَ الضَّمِيرِ فِي لابِثِينَ [النبأ: ٢٣] وَأَنْ تَكُونَ خَبَرًا ثَالِثًا: لِ كانَتْ مِرْصاداً [النبأ: ٢١] .
Bu cümlenin { الطَّاغِينَ } [Nebe: 22] lafzından ikinci bir hâl yahut { لابِثِينَ } [Nebe: 23] lafzındaki zamirden birinci bir hâl olması ve { كانَتْ مِرْصاداً } [Nebe: 21] ifadesinin üçüncü haberi olması caizdir.
وَضَمِيرُ فِيها عَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ عَائِدٌ إِلَى جَهَنَّمَ [النبأ: ٢١] .
{ فِيها } lafzındaki zamir bu vecihlere göre { جَهَنَّمَ } [Nebe: 21] kelimesine dönmektedir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ صِفَةً ل أَحْقاباً [النبأ: ٢٣] ، أَيْ لَا يَذُوقُونَ فِي تِلْكَ الْأَحْقَابِ بَرْدًا وَلَا شَرَابًا إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا. فَضَمِيرُ فِيها عَلَى هَذَا الْوَجْهِ عَائِدٌ إِلَى الْأَحْقَابِ.
{ أَحْقاباً } [Nebe: 23] kelimesinin sıfatı olması da caizdir; yani o çağlar boyunca kaynar su ve irin dışında ne bir serinlik ne de bir içecek tadarlar. Bu veche göre { فِيها } lafzındaki zamir { الْأَحْقَابِ } kelimesine dönmektedir.
وَحَقِيقَةُ الذَّوْقِ: إِدْرَاكُ طَعْمِ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ. وَيُطْلَقُ عَلَى الْإِحْسَاسِ بِغَيْر الطعوم إطلاقا مَجَازِيًّا. وَشَاعَ فِي كَلَامِهِمْ، يُقَالُ: ذَاقَ الْأَلَمَ، وَعَلَى وِجْدَانِ النَّفْسِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Zevk (الذَّوْقُ - tatma) kelimesinin hakiki anlamı: Yiyecek ve içeceğin tadını idrak etmektir. Tatlar dışındaki şeylerin hissedilmesine ise mecazi olarak ıtlak edilir. Onların sözlerinde yaygın olarak “acıyı tattı” denildiği gibi, nefsin hissiyatı için de Yüce [Allah'ın] şu buyruğunda olduğu gibi kullanılır:
لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ [الْمَائِدَة: ٩٥] . وَقَدِ اسْتُعْمِلَ هُنَا فِي مَعْنَيَيْهِ حَيْثُ نَصَبَ بَرْداً وشَراباً وَالْبَرْدُ: ضِدُّ الْحَرِّ، وَهُوَ تَنْفِيسٌ لِلَّذِينَ عَذَابُهُمُ الْحَرُّ، أَيْ لَا يُغَاثُونَ بِنَسِيمٍ بَارِدٍ، وَالْبَرْدُ أَلَذُّ مَا يَطْلُبُهُ الْمَحْرُورُ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيِّ وَأَبِي عُبَيْدَةَ وَنَفَرٍ قَلِيلٍ تَفْسِيرُ الْبَرْدِ بِالنَّوْمِ وَأَنْشَدُوا شَاهِدَيْنِ غَيْرَ وَاضِحَيْنِ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَحَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهِ تَكَلُّفٌ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ، وَعَطْفُ وَلا شَراباً يُنَاكِدُهُ. وَالشَّرَابُ: مَا يُشْرَبُ وَالْمُرَادُ بِهِ الْمَاءُ الَّذِي يُزِيلُ الْعَطَشَ.
{ لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ } “İşinin vebalini tatsın diye” [Mâide: 95]. Burada { بَرْداً } ve { شَراباً } kelimelerini nasbettiği için her iki anlamında da kullanılmıştır. Berd (الْبَرْدُ): Sıcağın zıddıdır ve azapları sıcak olanlar için bir rahatlamadır; yani kendilerine serin bir rüzgârla imdat edilmez; zira serinlik, sıcaktan yanan kimsenin arzuladığı en lezzetli şeydir. Mücâhid, Süddî, Ebû Ubeyde ve az sayıda kimseden “berd” kelimesini uyku ile tefsir ettikleri rivayet edilmiş ve pek açık olmayan iki şahit beyit okumuşlardır; ancak her halükârda ayeti buna hamletmek gereksiz bir tekellüftür (zorlamadır); ayrıca { وَلا شَراباً } ifadesinin atfedilmesi de buna terstir. Şarâb (الشَّرَابُ) ise içilen şeydir ve bununla susuzluğu gideren su kastedilmiştir.
وَالْحَمِيمُ: الْمَاءُ الشَّدِيدُ الْحَرَارَةِ.
Hamîm (الْحَمِيمُ): Aşırı sıcak sudur.
وَالْغَسَّاقُ: قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِتَخْفِيفِ السِّينِ: وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ بِتَشْدِيدِ السِّينِ وَهُمَا لُغَتَانِ فِيهِ. وَمَعْنَاهُ الصَّدِيدُ الَّذِي يَسِيلُ مِنْ جُرُوحِ الْحَرْقِ وَهُوَ الْمُهْلُ، وَتَقَدَّمَا فِي سُورَةِ (ص) .
Gassâk (الْغَسَّاقُ): Cumhur bunu sîn harfinin şeddesiz haliyle okumuştur; Hamza, Kisâî ve Hafs ise sîn harfinin şeddesiyle okumuşlardır ki bunlar bu kelimedeki iki lehçedir. Anlamı, yanık yaralarından akan irindir; bu da erimiş maden tortusu (mühl) gibidir. Bu ikisi Sâd Suresi'nde geçmişti.
وَاسْتِثْنَاءُ حَمِيماً وَغَسَّاقاً مِنْ بَرْداً أَوْ شَراباً عَلَى طَرِيقَةِ اللَّفِّ وَالنَّشْرِ الْمُرَتَّبِ، وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ لِأَنَّ الْحَمِيمَ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الْبَرْدِ فِي شَيْءٍ إِذْ هُوَ شَدِيدُ الْحَرِّ، وَلِأَنَّ الْغَسَّاقَ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الشَّرَابِ، إِذْ لَيْسَ الْمُهْلُ مِنْ جِنْسِ الشَّرَابِ.
{ حَمِيماً وَغَسَّاقاً } istisnası, tertipli leff ve neşr yoluyla { بَرْداً } ve { شَراباً } kelimelerinden yapılmıştır; bu bir istisnâ-i munkatıdır (kesintili istisna); çünkü kaynar su (hamîm) aşırı sıcak olduğu için serinlik cinsinden hiçbir şey değildir; irin (gassâk) da içecek cinsinden değildir, zira erimiş tortu/irin içecek türünden sayılmaz.
وَالْمَعْنَى: يَذُوقُونَ الْحَمِيمَ إِذْ يُرَاقُ عَلَى أَجْسَادِهِمْ، وَالْغَسَّاقَ إِذْ يَسِيلُ عَلَى مَوَاضِعِ الْحَرْقِ فَيَزِيدُ أَلَمَهُمْ.
Mana şudur: Bedenlerine döküldüğünde kaynar suyu, yanık yerlerinin üzerinden aktığında da acılarını artıran irini tadarlar.
وَصُورَةُ الِاسْتِثْنَاءِ هُنَا مِنْ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ فِي الصُّورَةِ.
Buradaki istisna biçimi, bir şeyi suret bakımından zıddına benzeyen bir şeyle pekiştirme kabilindendir.
وجَزاءً مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يَذُوقُونَ، أَيْ حَالَةَ كَوْنِ ذَلِكَ جَزَاءً، أَيْ مُجَازًى بِهِ، فَالْحَالُ هُنَا مَصْدَرٌ مُؤَوَّلٌ بِمَعْنَى الْوَصْفِ وَهُوَ أَبْلَغُ مِنَ الْوَصْفِ.
{ جَزاءً } kelimesi { يَذُوقُونَ } lafzındaki zamirden hâl olarak nasbedilmiştir; yani bu durumun bir ceza, yani karşılık olarak verilmesi halidir; buradaki hâl, vasıf anlamında tevil edilmiş bir masdardır ve vasıftan daha beliğdir.
وَالْوِفَاقُ: مَصْدَرُ وَافَقَ وَهُوَ مُؤَوَّلٌ بِالْوَصْفِ، أَيْ مُوَافِقًا لِلْعَمَلِ الَّذِي جُوزُوا عَلَيْهِ، وَهُوَ التَّكْذِيبُ بِالْبَعْثِ وَتَكْذِيبُ الْقُرْآنِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ التَّعْلِيلُ بَعْدَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُمْ كانُوا لَا
Vifâk (الْوِفَاقُ): “Vâfeka” fiilinin masdarıdır ve vasıf ile tevil edilmiştir; yani cezalandırıldıkları amele -ki o, yeniden dirilmeyi yalanlamak ve Kur'an'ı yalanlamaktır- tam uygundur; nitekim ardından gelen şu gerekçelendirme de buna delalet etmektedir: { إِنَّهُمْ كانُوا لَا
يَرْجُونَ حِساباً وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً
يَرْجُونَ حِساباً وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً } “Şüphesiz onlar bir hesap ummuyorlardı ve ayetlerimizi alabildiğine yalanlamışlardı”
[النبأ: ٢٧، ٢٨] .
“Şüphesiz onlar bir hesap ummuyorlardı ve ayetlerimizi alabildiğine yalanlamışlardı” [Nebe: 27, 28].
فَإِنَّ ذَلِكَ أَصْلُ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ، وَهُمَا أَصْلَانِ: أَحَدُهُمَا عَدَمِيٌّ وَهُوَ إِنْكَارُ الْبَعْثِ، وَالْآخَرُ وُجُودِيٌّ وَهُوَ نِسْبَتُهُمُ الرَّسُولَ ﷺ وَالْقُرْآنَ لِلْكَذِبِ، فَعُوقِبُوا عَلَى الْأَصْلِ الْعَدَمِيِّ بِعِقَابٍ عَدَمِيٍّ وَهُوَ حِرْمَانُهُمْ مِنَ الْبَرْدِ وَالشَّرَابِ، وَعَلَى الْأَصْلِ الْوُجُودِيِّ بِجَزَاءٍ وُجُودِيٍّ وَهُوَ الْحَمِيمُ يُرَاقُ عَلَى أَجْسَادِهِمْ وَالْغَسَّاقُ يَمُرُّ على جراحهم.
Zira bu durum, onların küfürdeki ısrarlarının asıl sebebidir. Bu iki temel esastır: Biri ademîdir (yokluk bildiren) ki o da yeniden dirilişi inkâr etmektir; diğeri ise vücûdîdir (varlık bildiren) ki o da Resûl'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Kur'an'ı yalana nispet etmeleridir. Böylece ademî olan esasa karşılık ademî bir ceza ile -ki o da serinlikten ve içecekten mahrum bırakılmalarıdır- cezalandırılmışlar; vücûdî olan esasa karşılık da vücûdî bir ceza ile -ki o da bedenlerine dökülen kaynar su ve yaralarının üzerinden geçen irindir- karşılık görmüşlerdir.
[سُورَة النبإ (٧٨) : الْآيَات ٢٧ إِلَى ٢٨]
[Nebe Suresi (78): 27 ila 28. Ayetler]
إِنَّهُمْ كانُوا لَا يَرْجُونَ حِساباً (٢٧) وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً (٢٨)
{ إِنَّهُمْ كانُوا لَا يَرْجُونَ حِساباً (٢٧) وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً (٢٨) } “Şüphesiz onlar bir hesap ummuyorlardı. (27) Ve ayetlerimizi alabildiğine yalanlamışlardı. (28)”
مَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَوْقِعُ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً إِلَى قَوْلِهِ جَزاءً وِفاقاً [النبأ: ٢١- ٢٦] ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ.
Bu cümlenin konumu, { إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً } [ayetinden] { جَزاءً وِفاقاً } [sözüne kadar olan] [Nebe: 21-26] cümlenin gerekçesi (ta'lil) konumundadır; bu sebeple fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir).
وَضَمِيرُ إِنَّهُمْ عَائِدٌ إِلَى (الطاغين) [النبأ: ٢٢] .
{ إِنَّهُمْ } lafzındaki zamir, (et-Tâğîn) { الطَّاغِينَ } [Nebe: 22] lafzına racidir.
وَحَرْفُ (إِنَّ) لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ وَلَيْسَتْ لِرَدِّ الْإِنْكَارِ إِذْ لَا يُنْكِرُ أَحَدٌ أَنَّهُمْ لَا يَرْجُونَ حِسَابًا وَأَنَّهُمْ مُكَذِّبُونَ بِالْقُرْآنِ وَشَأْنُ (إِنَّ) إِذَا قُصِدَ بِهَا مُجَرَّدُ الِاهْتِمَامِ أَنْ تَكُونَ قَائِمَةً مَقَامَ فَاءِ التَّفْرِيعِ مُفِيدَةً لِلتَّعْلِيلِ، وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ [الْبَقَرَة:
(İnne / إِنَّ) harfi habere önem vermek içindir, inkârı reddetmek için değildir; zira onların bir hesap ummadıklarını ve Kur'an'ı yalanladıklarını kimse inkâr etmemektedir. Sadece önem verme kastedildiğinde (inne / إِنَّ) harfinin şanı, ta'lil ifade ederek tefri' (sonuç bildiren) fâ'sının yerine geçmesidir. Bu durum daha önce Yüce [Allah]'ın şu ayetinde geçmişti: { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz sen her şeyi bilensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin” [Bakara:
٣٢] وَقَوْلِهِ: إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧٠] فَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ مَا قَبْلَهَا وَبَيْنَ جملَة فَذُوقُوا [النبأ: ٣٠] .
32] ve Bakara Suresi'ndeki şu sözünde: { إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا } “Şüphesiz sığırlar bize benzer geldi” [70]. Dolayısıyla bu cümle, öncesi ile { فَذُوقُوا } [Nebe: 30] cümlesi arasında bir ara cümledir (mu'tarıza).
وَقَدْ علمت مُنَاسبَة جزائهم لِجُرْمِهِمْ عِنْدَ قَوْلِهِ آنِفًا: جَزاءً وِفاقاً [النبأ: ٢٦] مِمَّا يَزِيدُ وَجْهَ التَّعْلِيلِ وُضُوحًا.
Cezalarının işledikleri cürümlere uygunluğunu, az önce geçen { جَزاءً وِفاقاً } “Tam uygun bir ceza olarak” [Nebe: 26] sözünde öğrenmiştin ki bu da gerekçelendirme yönünün açıklığını artırmaktadır.
وَقَوْلُهُ: لَا يَرْجُونَ حِساباً نَفْيٌ لِرَجَائِهِمْ وُقُوعَ الْجَزَاءِ.
[Allah'ın]: { لَا يَرْجُونَ حِساباً } “Bir hesap ummuyorlardı” sözü, onların karşılığın gerçekleşmesini ummalarının nefyidir.
وَالرَّجَاءُ اشْتُهِرَ فِي تَرَقُّبِ الْأَمْرِ الْمَحْبُوبِ، وَالْحِسَابُ لَيْسَ خَيْرًا لَهُمْ حَتَّى يُجْعَلَ نَفْيُ تَرَقُّبِهِ مِنْ قَبِيلِ نَفْيِ الرَّجَاءِ فَكَانَ الظَّاهِرُ أَنْ يُعَبَّرَ عَنْ تَرَقُّبِهِ بِمَادَّةِ التَّوَقُّعِ الَّذِي هُوَ تَرَقُّبُ الْأَمْرِ الْمَكْرُوهِ، فَيَظْهَرُ أَنَّ وَجْهَ الْعُدُولِ عَنِ التَّعْبِيرِ بِمَادَّةِ التَّوَقُّعِ إِلَى التَّعْبِيرِ بِمَادَّةِ الرَّجَاءِ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَخْبَرَ عَنْ جَزَاءِ الطَّاغِينَ وَعَذَابِهِمْ تَلَقَّى الْمُسْلِمُونَ ذَلِكَ بِالْمَسَرَّةِ وَعَلِمُوا أَنَّهُمْ نَاجُونَ مِمَّا سَيَلْقَاهُ الطَّاغُونَ فَكَانُوا مُتَرَقِّبِينَ يَوْمَ الْحِسَابِ تَرَقُّبَ رَجَاءٍ، فَنَفْيُ رَجَاءِ يَوْمِ الْحِسَابِ عَنِ الْمُشْرِكِينَ جَامِعٌ بِصَرِيحِهِ مَعْنَى عَدَمِ إِيمَانِهِمْ بِوُقُوعِهِ، وَبِكِنَايَتِهِ رَجَاءَ الْمُؤْمِنِينَ وُقُوعَهُ بِطَرِيقَةِ الْكِنَايَةِ التَّعْرِيضِيَّةِ تَعْرِيضًا بِالْمُسْلِمِينَ وَهِيَ أَيْضًا تَلْوِيحِيَّةٌ لِمَا فِي لَازِمِ مَدْلُولِ الْكَلَامِ مِنَ الْخَفَاءِ.
Recâ (رَجَاء), sevilen bir şeyin beklenmesi anlamında meşhurdur. Hesap ise onlar için bir hayır değildir ki onun beklenmesinin nefyi 'recâ'nın nefyi türünden sayılsın. Dolayısıyla zahir olan, onun beklenmesinin hoşlanılmayan şeyin beklenmesi demek olan 'tavakku' köküyle ifade edilmesiydi. Öyle anlaşılıyor ki tavakku köküyle ifadeden recâ köküyle ifadeye geçilmesinin sebebi şudur: Allah azgınların cezasını ve azabını haber verince Müslümanlar bunu sevinçle karşıladılar ve azgınların uğrayacağı akıbetten kurtulacaklarını bildiler; böylece hesap gününü bir umut (recâ) bekleyişiyle bekler oldular. Dolayısıyla müşriklerden hesap günü umudunun nefyi, sarih anlamıyla onların bunun gerçekleşmesine inanmadıkları manasını; kinaye yoluyla da -Müslümanlara üstü kapalı bir ima (ta'riz) teşkil eden ta'rizî kinaye yöntemiyle- müminlerin bunun gerçekleşmesini umdukları manasını cem etmektedir. Kelamın gerektirdiği medlûlün kapalılığından dolayı bu aynı zamanda telvîhî bir kinayedir.
وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ فَسَّرَ يَرْجُونَ بِمَعْنَى: يَخَافُونَ، وَهُوَ تَفْسِيرٌ بِحَاصِلِ الْمَعْنَى، وَلَيْسَ تَفْسِيرًا لِلَّفْظِ.
Müfessirlerden { يَرْجُونَ } fiilini "korkarlar" anlamıyla tefsir edenler de olmuştur; bu ise lafzın tefsiri değil, anlamın sonucuyla yapılmış bir tefsirdir.
وَفَعْلُ كانُوا دَالٌّ عَلَى أَنَّ انْتِفَاءَ رَجَائِهِمُ الْحِسَابَ وَصْفٌ مُتَمَكِّنٌ مِنْ
{ كانُوا } fiili, hesap gününü ummamalarının kendilerinde yerleşik bir vasıf olduğuna
نُفُوسِهِمْ وَهُمْ كَائِنُونَ عَلَيْهِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِفِعْلِ كانُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَذَلِكَ فَانْقَضَى لِأَنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ إِخْبَارٌ عَنْهُمْ فِي حِينِ نُزُولِ الْآيَةِ وَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَيْسَتْ مِمَّا يُقَالُ لَهُمْ أَوْ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
ve bu hâl üzere bulunduklarına delalet eder. { كانُوا } fiilinden kastedilen, onların öyle olup da bu durumun sona ermiş olması değildir; zira bu cümle, onlar dünyadayken ayetin indiği andaki hallerine dair bir haberdir, yoksa kıyamet günü kendilerine veya haklarında söylenecek sözlerden değildir.
وَجِيءَ بِفِعْلِ يَرْجُونَ مُضَارِعًا لِلدِّلَالَةِ عَلَى اسْتِمْرَارِ انْتِفَاءِ مَا عُبِّرَ عَنْهُ بِالرَّجَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كُلَّمَا أُعِيدَ لَهُمْ ذِكْرُ يَوْمِ الْحِسَابِ جَدَّدُوا إِنْكَارَهُ وَكَرَّرُوا شُبُهَاتِهِمْ عَلَى نَفْيِ إِمْكَانِهِ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ [الجاثية: ٣٢] .
{ يَرْجُونَ } fiilinin muzari (geniş/şimdiki zaman) olarak getirilmesi, umut olarak ifade edilen şeyin yokluğunun sürekliliğini göstermek içindir. Zira kendilerine hesap günü her hatırlatıldığında onun inkârını tazelemişler ve imkânsız olduğuna dair şüphelerini tekrarlamışlardır; nitekim onlar: { إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ } “Biz sadece bir zanda bulunuyoruz, kesin bir bilgiye sahip değiliz” [Câsiye: 32] demişlerdi.
وَالْحِسَابُ: الْعَدُّ، أَيْ عَدُّ الْأَعْمَالِ وَالتَّوْقِيفُ عَلَى جَزَائِهَا، أَيْ لَا يَرْجُونَ وُقُوعَ حِسَابٍ عَلَى أَعْمَالِ الْعِبَادِ يَوْمَ الْحَشْرِ.
el-Hisâb (الْحِسَابُ): Saymak, yani amelleri saymak ve karşılıkları konusunda bilgilendirmektir; yani haşir günü kulların amelleri üzerine bir hesabın gerçekleşmesini ummamaktadırlar.
وكَذَّبُوا عَطْفٌ عَلَى لَا يَرْجُونَ، أَيْ وَإِنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا، أَيْ بِآيَاتِ الْقُرْآنِ.
{ وَكَذَّبُوا } lafzı, { لَا يَرْجُونَ } üzerine matuftur; yani onlar ayetlerimizi, yani Kur'an ayetlerini yalanlamışlardı.
وَالْمَعْنَى: كَذَّبُوا مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ الْآيَاتُ مِنْ إِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ، وَرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.
Mana şudur: Ayetlerin içerdiği vahdaniyetin (Allah'ın birliğinin) ispatını ve Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğini yalanladılar.
وَلِكَوْنِ تَكْذِيبِهِمْ بِذَلِكَ قَدِ اسْتَقَرَّ فِي نُفُوسِهِمْ وَلَمْ يَتَرَدَّدُوا فِيهِ جِيءَ فِي جَانِبِهِ بِالْفِعْلِ الْمَاضِي لِأَنَّهُمْ قَالُوا: قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ [فصلت: ٥] .
Onların bunu yalanlaması içlerinde yerleşmiş olduğu ve bu hususta tereddüt etmedikleri için onun hakkında mazi (geçmiş zaman) fiil getirilmiştir; zira onlar şöyle demişlerdi: { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık ve seninle bizim aramızda bir perde vardır” [Fussilet: 5].
وَكِذَّابٌ: بِكَسْرِ الْكَافِ وَتَشْدِيدِ الذَّالِ مَصْدَرُ كَذَّبَ. وَالْفِعَّالُ بِكَسْرِ أَوَّلِهِ وَتَشْدِيدِ عَيْنِهِ مَصْدَرُ فَعَّلَ مِثْلَ التَّفْعِيلِ، وَنَظَائِرُهُ: الْقِصَّارُ مَصْدَرُ قَصَّرَ، وَالْقِضَّاءُ مَصْدَرُ قَضَّى، وَالْخِرَّاقُ مَصْدَرُ خَرَّقَ الْمُضَاعَفِ، وَالْفِسَّارُ مَصْدَرُ فَسَّرَ. وَعَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّ أَصْلَ هَذَا الْمَصْدَرِ مِنَ اللُّغَةِ الْيَمَنِيَّةِ، يُرِيدُ: وَتَكَلَّمَ بِهِ الْعَرَبُ، فَقَدْ أَنْشَدُوا لِبَعْضِ بَنِي كِلَابٍ:
Kizzâb (كِذَّابٌ): Kâf harfinin kesresi ve zâl harfinin şeddesiyle “Kezzebe” (كَذَّبَ) fiilinin masdarıdır. İlk harfi kesreli ve ayn'ı şeddeli olan fi''âl (فِعَّال) kalıbı, tef'îl (تَفْعِيل) gibi fa''ale (فَعَّلَ) vezninin masdarıdır. Bunun benzerleri şunlardır: Kıssâr (الْقِصَّارُ), kassara (قَصَّرَ) fiilinin masdarı; kıddâ' (الْقِضَّاءُ), kaddâ (قَضَّى) fiilinin masdarı; hırrâk (الْخِرَّاقُ), şeddeli harraka (خَرَّقَ) fiilinin masdarı ve fissâr (الْفِسَّارُ), fessara (فَسَّرَ) fiilinin masdarıdır. Ferrâ'dan nakledildiğine göre bu masdarın aslı Yemen lehçesindendir; yani Araplar da bununla konuşmuştur. Nitekim Benî Kilâb'dan birine ait şu beyti okumuşlardır:
لَقَدْ طَالَ مَا ثَبَّطْتَنِي عَنْ صَحَابَتِي ... وَعَنْ حِوَجَ قِضَّاؤُهَا مِنْ شِفَائِيَا
Nice zamandır beni arkadaşlarımdan alıkoydun... Ve görülmesi bana şifa olacak ihtiyaçlarımdan.
وَأُوثِرَ هَذَا الْمَصْدَرُ هُنَا دون تَكْذِيب لِمُرَاعَاةِ التَّمَاثُلِ فِي فَوَاصِلِ هَذِهِ السُّورَةِ، فَإِنَّهَا عَلَى نَحْوِ أَلِفِ التَّأْسِيسِ فِي الْقَوَافِي، وَالْفَوَاصِلُ كَالْأَسْجَاعِ وَيَحْسُنُ فِي الْأَسْجَاعِ مَا يَحْسُنُ فِي الْقَوَافِي.
Bu surenin fasılalarındaki uyumu gözetmek için burada "tekzîb" yerine bu masdar tercih edilmiştir; zira bu fasılalar kafiyelerdeki te'sîs elifi gibidir. Fasılalar seci'ler gibidir ve kafiyelerde güzel olan şeyler seci'lerde de güzel olur.
وَفِي «الْكَشَّافِ» : وَفِعَّالُ فَعَّلَ كُلُّهُ فَاشٍ فِي كَلَامِ فُصَحَاءَ مِنَ الْعَرَبِ لَا يَقُولُونَ غَيْرَهُ.
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “fa''ale (فَعَّلَ) vezninin masdarı olarak fi''âl (فِعَّال) kalıbının tamamı, fasih Arapların kelamında yaygındır ve onlar bundan başkasını söylemezler.”
وَانْتُصِبَ كِذَّاباً عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مُؤَكِّدٌ لِعَامِلِهِ لِإِفَادَةِ شِدَّةِ تكذيبهم بِالْآيَاتِ.
{ كِذَّاباً } lafzı, ayetleri yalanlamalarının şiddetini bildirmek üzere âmilini pekiştiren bir mef'ûl-i mutlak olarak nasbedilmiştir.
[سُورَة النبإ (٧٨) : آيَة ٢٩]
[Nebe Suresi (78): 29. Ayet]
وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ كِتاباً (٢٩)
{ وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ كِتاباً (٢٩) } “Biz ise her şeyi bir kitapta sayıp kaydetmişizdir. (29)”
اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْجُمَلِ الَّتِي سِيقَتْ مَسَاقَ التَّعْلِيلِ وَبَيْنَ جملَة فَذُوقُوا [النبأ: ٣٠] وَفَائِدَةُ هَذَا الِاعْتِرَاض الْمُبَادرَة بِإِعْلَامِهِمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ أَعْمَالِهِمْ فَلَا يَدَعُ شَيْئًا مِنْ سَيِّئَاتِهِمْ إِلَّا يُحَاسِبُهُمْ عَلَيْهِ مَا ذَكَرَ هُنَا وَمَا لَمْ يَذْكُرْ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا، وَفَعَلُوا مِمَّا عَدَا ذَلِكَ وَكُلُّ ذَلِكَ مَحْصِيٌّ عِنْدَنَا.
Gerekçe (ta'lil) üslubuyla sevk edilen cümleler ile { فَذُوقُوا } [Nebe: 30] cümlesi arasında bir ara cümledir (itiraz). Bu ara cümlenin faydası, Allah'a amellerinden hiçbir şeyin gizli kalmayacağını, burada zikredilen ve edilmeyen kötülüklerinden hiçbirini bırakmaksızın hepsinden onları hesaba çekeceğini ivedilikle bildirmektir; sanki şöyle denilmiştir: Şüphesiz onlar bir hesap ummuyorlardı, ayetlerimizi yalanladılar ve bundan başka şeyler de yaptılar; bütün bunlar katımızda tek tek sayılmıştır.
وَنُصِبَ كُلَّ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لِ أَحْصَيْناهُ عَلَى طَرِيقَةِ الِاشْتِغَالِ بِضَمِيرِهِ.
{ كُلَّ } kelimesi, zamiriyle iştigal yolu üzere { أَحْصَيْناهُ } fiilinin mef'ûlü olarak nasbedilmiştir.
وَالْإِحْصَاءُ: حِسَابُ الْأَشْيَاءِ لِضَبْطِ عَدَدِهَا، فَالْإِحْصَاءُ كِنَايَةٌ عَنِ الضَّبْطِ وَالتَّحْصِيلِ.
el-İhsâ' (الْإِحْصَاءُ): Sayılarını zaptetmek için şeyleri hesap etmektir. Dolayısıyla ihsâ, zaptetmek ve kayda geçirmekten kinayedir.
وَانْتُصِبَ كِتاباً عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِ أَحْصَيْناهُ وَالتَّقْدِيرُ: إِحْصَاءَ كِتَابَةٍ، فَهُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْكِتَابَةِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ شِدَّةِ الضَّبْطِ لِأَنَّ الْأُمُورَ الْمَكْتُوبَةَ مَصُونَةٌ عَنِ النِّسْيَانِ وَالْإِغْفَالِ، فَبِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ كِنَايَةً عَنِ الضَّبْطِ جَاءَ مَفْعُولًا مُطْلَقًا ل (أحصينا) .
{ كِتاباً } kelimesi, { أَحْصَيْناهُ } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak nasbedilmiştir. Takdiri şöyledir: “Yazma türünden bir sayımla (ihsâe kitâbetin)”. Dolayısıyla o, kitâbet (yazma) anlamında bir masdardır ve zaptetmenin kesinliğinden kinayedir; zira yazılan hususlar unutulmaktan ve ihmal edilmekten korunmuştur. Zaptetmekten kinaye olması itibariyle { أَحْصَيْناهُ } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak gelmiştir.
[سُورَة النبإ (٧٨) : آيَة ٣٠]
[Nebe Suresi (78): 30. Ayet]
فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلاَّ عَذاباً (٣٠)
{ فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلاَّ عَذاباً (٣٠) } “Tadın artık! Size azaptan başka bir şey asla artırmayacağız. (30)”
الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ وَالتَّسَبُّبِ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً [النبأ: ٢١] وَمَا اتَّصَلَ بِهَا، وَلَمَّا غُيِّرَ أُسْلُوبُ الْخَبَرِ إِلَى الْخِطَابِ بَعْدَ أَنْ كَانَ جَارِيًا بِطَرِيقِ الْغَيْبَةِ، وَلَمْ يَكُنْ مَضْمُونُ الْخَبَرِ مِمَّا يَجْرِي فِي الدُّنْيَا فَيُظَنُّ أَنَّهُ خِطَابُ تَهْدِيدٍ لِلْمُشْرِكِينَ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُفَرَّعُ قَوْلًا مَحْذُوفًا دَلَّ عَلَيْهِ (ذُوقُوا) الَّذِي لَا يُقَالُ إِلَّا يَوْمَ الْجَزَاءِ،
[Ayetin başındaki] Fâ harfi, { إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً } [Nebe: 21] cümlesine ve ona bağlı olan kısımlara tefri' ve sebebiyet bildirmektedir. Haberin üslubu gaib (üçüncü şahıs) yoluyla cereyan ettikten sonra muhatap (ikinci şahıs) kipine dönüştürülünce ve haberin içeriği dünyada cereyan eden şeylerden olmayıp müşriklere yönelik bir tehdit hitabı sanılmasın diye, fâ ile bağlanan kısmın ancak ceza gününde söylenecek olan { ذُوقُوا } lafzının delalet ettiği mahzuf bir söz olması zorunlu olmuştur;
فَالتَّقْدِيرُ: فَيُقَالُ لَهُمْ ذُوقُوا إِلَى آخِرِهِ، وَلِهَذَا فَلَيْسَ فِي ضَمِيرِ الْخِطَابِ الْتِفَاتٌ فَالْمُفَرَّعُ بِالْفَاءِ هُوَ فِعْلُ الْقَوْلِ الْمَحْذُوفِ.
Takdiri şöyledir: “Onlara denilir ki: Tadın...” ila ahirih. Bu sebeple muhatap zamirinde iltifat sanatı yoktur; zira fâ ile dallandırılan unsur mahzuf kavil fiilidir.
وَالْأَمْرُ فِي «ذُوقُوا» مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ.
{ ذُوقُوا } lafzındaki emir kipi kınama ve azarlama anlamında kullanılmıştır.
وَفُرِّعَ عَلَى فَذُوقُوا مَا يَزِيدُ تَنْكِيدَهُمْ وَتَحْسِيرَهُمْ بِإِعْلَامِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ سَيَزِيدُهُمْ عَذَابًا فَوْقَ مَا هُمْ فِيهِ.
{ فَذُوقُوا } sözüne, Allah'ın kendilerine içinde bulundukları azabın üzerinde bir azap artıracağını bildirmek suretiyle kederlerini ve pişmanlıklarını daha da artıracak olan ifade bağlanmıştır.
وَالزِّيَادَةُ: ضَمُّ شَيْءٍ إِلَى غَيْرِهِ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ أَوْ غَرَضٍ وَاحِدٍ، قَالَ تَعَالَى:
Ziyâde (الزِّيَادَةُ): Aynı cinsten veya aynı amaçta olan bir şeyi diğerine eklemektir. Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:
فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ [التَّوْبَة: ١٢٥] وَقَالَ: وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَباراً [نوح: ٢٨] ، أَيْ لَا تَزِدْهُمْ عَلَى مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْمَسَاوِي إِلَّا الْإِهْلَاكَ.
{ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “Onların pisliğine pislik katıp artırmıştır” [Tevbe: 125] ve şöyle buyurmuştur: { وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَباراً } “Zalimlerin de sadece helakini artır” [Nûh: 28]; yani içinde bulundukları kötülüklere helaktan başka bir şey ekleme.
فَالزِّيَادَةُ الْمَنْفِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ زِيَادَةَ نَوْعٍ آخَرَ مِنْ
{ فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً } sözündeki nefiy edilen artırma, onların uğradığı azaptan başka bir tür
عَذَابٍ يَكُونُ حَاصِلًا لَهُمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ [النَّحْل: ٨٨] .
azabın artırılması olabilir; nitekim Yüce [Allah]'ın şu sözünde böyledir: { زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ } “Onlara azap üstüne azap artırdık” [Nahl: 88].
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ زِيَادَةً مِنْ نَوْعِ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ بِتَكْرِيرِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ.
Gelecekte tekrarlanması suretiyle içinde bulundukları azap türünün artırılması olması da caizdir.
وَالْمَعْنَى: فَسَنَزِيدُكُمْ عَذَابًا زِيَادَةً مُسْتَمِرَّةً فِي أَزْمِنَةِ الْمُسْتَقْبَلِ، فَصِيغَ التَّعْبِيرُ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِهَذَا التَّرْكِيبِ الدَّقِيقِ، إِذِ ابْتُدِئَ بِنَفْيِ الزِّيَادَةِ بِحَرْفِ تَأْبِيدِ النَّفْيِ وَأُرْدِفَ الِاسْتِثْنَاءُ الْمُقْتَضِي ثُبُوتَ نَقِيضِ حُكْمِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ لِلْمُسْتَثْنَى فَصَارَتْ دِلَالَةُ الِاسْتِثْنَاءِ عَلَى مَعْنَى:
Mana şudur: Gelecek zamanlarda size sürekli bir artışla azap artıracağız. Bu anlam, şu ince terkiple ifade edilmiştir: Zira önce nefiy ebedilik ifade eden harfle nefyedilmiş, ardından müstesna-minh'in hükmünün zıddının müstesna için sabit olmasını gerektiren istisna getirilmiştir; böylece istisnanın delaleti şu anlama gelmiştir:
سَنَزِيدُكُمْ عَذَابًا مُؤَبَّدًا. وَهَذَا مِنْ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ وَهُوَ أُسْلُوبٌ طَرِيفٌ مِنَ التَّأْكِيدِ إِذْ لَيْسَ فِيهِ إِعَادَةُ لَفْظٍ فَإِنَّ زِيَادَةَ الْعَذَابِ تَأْكِيدٌ لِلْعَذَابِ الْحَاصِلِ.
“Size ebedî olarak azap artıracağız.” Bu da bir şeyi suret bakımından zıddına benzeyen bir şeyle pekiştirme (te'kid) kabilindendir. Bu, lafız tekrarı içermediği için pekiştirmenin orijinal ve zarif bir üslubudur; zira azabın artırılması, var olan azabın pekiştirilmesidir.
وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ الْوَعِيدَ بِزِيَادَةِ الْعَذَابِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ جِيءَ فِي أُسْلُوبِ نَفْيِهِ بِحَرْفِ نَفْيِ الْمُسْتَقْبَلِ، وَهُوَ (لَنْ) الْمُفِيدُ تَأْكِيدَ النِّسْبَةِ الْمَنْفِيَّةِ وَهِيَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ مَجْمُوعُ النَّفْيِ وَالِاسْتِثْنَاءِ، فَإِنَّ قَيْدَ تَأْبِيدِ نَفْيِ الزِّيَادَةِ الَّذِي يُفِيدُهُ حَرْفُ (لَنْ) فِي جَانِبِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ يَسْرِي إِلَى إِثْبَاتِ زِيَادَةِ الْعَذَابِ فِي جَانِبِ الْمُسْتَثْنَى، فَيَكُونُ مَعْنَى جُمْلَةِ الِاسْتِثْنَاءِ: سَنَزِيدُكُمْ عَذَابًا أَبَدًا، وَهُوَ مَعْنَى الْخُلُودِ فِي الْعَذَابِ. وَفِي هَذَا الْأُسْلُوبِ ابْتِدَاءٌ مُطْمِعٌ بِانْتِهَاءٍ مُؤْيِسٍ وَذَلِكَ أَشَدُّ حُزْنًا وَغَمًّا بِمَا يُوهِمُهُمْ أَنَّ مَا أُلْقُوا فِيهِ هُوَ مُنْتَهَى التَّعْذِيبِ حَتَّى إِذَا وَلَجَ ذَلِكَ أَسْمَاعَهُمْ فَحَزِنُوا لَهُ، أُتْبِعَ بِأَنَّهُمْ
Gelecekte azabın artırılmasıyla tehdit etmek kastedildiği için, nefiy üslubunda gelecek zamanı nefyeden harf getirilmiştir; o da menfî nispetin te'kidini ifade eden (len / لَنْ) harfidir ki bu da nefiy ve istisnanın toplamının delalet ettiği şeydir. Zira müstesna-minh tarafında (len / لَنْ) harfinin ifade ettiği artırmanın ebediyen nefyi kaydı, müstesna tarafında azap artışının ispatına sirayet eder; böylece istisna cümlesinin anlamı: “Size ebediyen azap artıracağız” olur ki bu da azapta ebedî kalma (huld) manasıdır. Bu üslupta, ümitlendirici bir başlangıç ile ye'se düşürücü bir son vardır; bu da onların atıldıkları şeyin azabın son noktası olduğu vehmini uyandırması bakımından en şiddetli hüzün ve kederdir. Öyle ki bu söz kulaklarına ulaşıp buna üzüldüklerinde, hemen ardından kendilerini
يَنْتَظِرُهُمْ عَذَابٌ آخَرُ أَشَدُّ، فَكَانَ ذَلِكَ حُزْنًا فَوْقَ حَزْنٍ، فَهَذَا مِنْوَالُ هَذَا النَّظْمِ وَهُوَ مُؤَذِّنٌ بِشِدَّةِ الْغَضَبِ.
daha şiddetli başka bir azabın beklediği getirilmiştir. Böylece hüzün üstüne hüzün olmuştur. İşte bu nazmın üslubu böyledir ve şiddetli bir gazabın habercisidir.
وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَأَبِي بَرْزَةَ الْأَسْلَمِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَشَدُّ مَا نَزَلَ فِي أَهْلِ النَّارِ، وَقَدْ أُسْنِدَ هَذَا إِلَى النَّبِيءِ ﷺ مِنْ حَدِيثٍ عَنْ أَبِي بَرزَة الْأَسْلَمِيّ. قَالَ: «سَأَلْتُ النَّبِيءَ ﷺ عَنْ أَشَدِّ آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَلَى أَهْلِ النَّارِ؟ فَقَالَ: قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً
Abdullah b. Amr b. el-Âs, Ebû Berze el-Eslemî ve Ebû Hureyre'den nakledildiğine göre: Bu ayet cehennem ehli hakkında inen en şiddetli ayettir. Bu, Ebû Berze el-Eslemî'den gelen bir hadisle Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) isnad edilmiştir. Şöyle demiştir: “Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın Kitabı'nda cehennem ehli için en şiddetli ayeti sordum. O da şöyle buyurdu: Yüce Allah'ın { فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً } “Tadın artık! Size azaptan başka bir şey asla artırmayacağız” sözüdür.”
وَفِي سَنَدِهِ جِسْرُ بْنُ فَرْقَدٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ جِدًّا.
Senedinde Cisr b. Farkad vardır ve o son derece zayıftır.
وَفِي «ابْنِ عَطِيَّةَ» : أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ رَوَاهُ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ، وَلَمْ يَذْكُرِ ابْنُ عَطِيَّةَ سَنَدَهُ، وَتَعَدُّدُ طُرُقِهِ يكسبه قُوَّة.
İbn Atıyye'de ise şöyle geçmektedir: Ebû Hureyre bunu Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etmiştir; ancak İbn Atıyye senedini zikretmemiştir. Rivayet yollarının çokluğu ona bir kuvvet kazandırmaktadır.
[٣١- ٣٦]
[31-36]
[سُورَة النبإ (٧٨) : الْآيَات ٣١ إِلَى ٣٦]
[Nebe Suresi (78): 31 ila 36. Ayetler]
إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفازاً (٣١) حَدائِقَ وَأَعْناباً (٣٢) وَكَواعِبَ أَتْراباً (٣٣) وَكَأْساً دِهاقاً (٣٤) لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً (٣٥)
{ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفازاً (٣١) حَدائِقَ وَأَعْناباً (٣٢) وَكَواعِبَ أَتْراباً (٣٣) وَكَأْساً دِهاقاً (٣٤) لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً (٣٥) } “Şüphesiz takva sahipleri için bir kurtuluş ve başarı vardır: (31) Bahçeler ve üzüm bağları, (32) Göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt kızlar, (33) Ve dolu dolu kadehler. (34) Orada ne boş bir söz ne de bir yalan işitirler. (35)”
جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً (٣٦)
{ جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً (٣٦) } “Rabbinden bir karşılık, tastamam/yeterli bir bağış olarak. (36)”
جَرَى هَذَا الِانْتِقَالُ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ الْإِنْذَارِ لِلْمُنْذَرِينَ بِتَبْشِيرِ مَنْ هُمْ أَهْلٌ لِلتَّبْشِيرِ.
Bu geçiş, Kur'an'ın uyarılanları inzâr etmenin hemen ardından müjdelenmeye lâyık olanları tebşir etme (müjdeleme) âdeti üzere gerçekleşmiştir.
فَانْتُقِلَ مِنْ تَرْهِيبِ الْكَافِرِينَ بِمَا سَيُلَاقُونَهُ إِلَى تَرْغِيبِ الْمُتَّقِينَ فِيمَا أُعِدَّ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ مِنْ كَرَامَةٍ وَمِنْ سَلَامَةٍ مِمَّا وَقَعَ فِيهِ أَهْلُ الشِّرْكِ.
Böylece kâfirleri karşılaşacakları şeylerle korkutmaktan (terhîb), takva sahiplerini ahirette kendileri için hazırlanan ikramlara ve şirk ehlinin düştüğü durumlardan esenliğe kavuşmaya teşvik etmeye (terğîb) geçilmiştir.
فَالْجُمْلَةُ مُتَّصِلَةٌ بِجُمْلَةِ إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً لِلطَّاغِينَ مَآباً [النبأ: ٢١- ٢٢] وَهِيَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا بِمُنَاسَبَةِ مُقْتَضِي الِانْتِقَالِ.
Bu cümle, { إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً لِلطَّاغِينَ مَآباً } “Şüphesiz cehennem, pusuda bekleyen bir gözetleme yeridir; azgınlar için bir varış yeridir” cümlesiyle bağlantılı olup, geçiş gereğinin münasebetiyle yapılmış bir ibtidâî istînâftır (yeni bir başlangıç cümlesidir).
وَافْتِتَاحُهَا بِحَرْفِ إِنَّ لِلدِّلَالَةِ عَلَى الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ لِئَلَّا يَشُكَّ فِيهِ أَحَدٌ.
Cümlenin { إِنَّ } harfi ile başlatılması, hiç kimsenin onda şüpheye düşmemesi için haberin önemini göstermek içindir.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْمُتَّقِينَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِالنَّبِيءِ ﷺ وَاتَّبَعُوا مَا أَمَرَهُمْ بِهِ وَاجْتَنَبُوا مَا نَهَاهُمْ عَنْهُ لِأَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ مِنْ مُقَابَلَتِهِمْ بِالطَّاغِينَ الْمُشْرِكِينَ.
Takva sahiplerinden (müttakîler) maksat; Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman eden, ona emrettiği şeylerde uyan ve yasakladığı şeylerden kaçınan müminlerdir. Çünkü azgın müşriklerin karşılığı olarak kastedilenler onlardır.
وَالْمَفَازُ: مَكَانُ الْفَوْزِ وَهُوَ الظَّفَرُ بِالْخَيْرِ وَنِيلُ الْمَطْلُوبِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا مِيمِيًّا بِمَعْنَى الْفَوْزِ، وَتَنْوِينُهُ لِلتَّعْظِيمِ.
Mefâz (مَفَاز); fevz (kurtuluş/başarı) yeri olup hayra kavuşmak ve arzu edilene erişmektir. Fevz anlamında mîmî masdar olması da caizdir; tenvini ise tazim (yüceltme) içindir.
وَتَقْدِيمُ خَبَرِ إِنَّ عَلَى اسْمِهَا لِلِاهْتِمَامِ بِهِ تَنْوِيهًا بِالْمُتَّقِينَ.
{ إِنَّ }’nin haberinin isminden önce getirilmesi, takva sahiplerini övüp yüceltmek adına habere önem atfetmek içindir.
وَالْمُرَادُ بِالْمَفَازِ: الْجَنَّةُ وَنَعِيمُهَا. وَأُوثِرَتْ كَلِمَةُ مَفازاً عَلَى كَلِمَةِ: الْجَنَّةِ، لِأَنَّ فِي اشْتِقَاقِهِ إِثَارَةَ النَّدَامَةِ فِي نُفُوسِ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ: فَتَأْتُونَ أَفْواجاً [النبأ: ١٨] وَبِقُولِهِ:
Mefâz ile kastedilen: Cennet ve onun nimetleridir. “el-Cennet” kelimesi yerine { مَفازاً } kelimesinin tercih edilmesi, onun türeyişinde { فَتَأْتُونَ أَفْواجاً } “Siz de bölük bölük gelirsiniz” ve
فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً [النبأ: ٣٠] .
{ فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً } “Tadın artık! Size azaptan başka bir şey asla artırmayacağız” sözlerine muhatap olanların nefislerinde pişmanlık uyandırma nüktesi bulunmasındandır.
وَأُبْدِلَ حَدائِقَ مِنْ مَفازاً بَدَلَ بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ بَعْضٌ مِنْ مَكَانِ الْفَوْزِ، أَوْ بَدَلَ اشْتِمَالٍ بِاعْتِبَارِ مَعْنَى الْفَوْزِ.
{ حَدائِقَ } kelimesi, kurtuluş yerinin bir parçası kabul edilmesi bakımından { مَفازاً } kelimesinden bedel-i ba'z veya fevz (kurtuluş) manası dikkate alınarak bedel-i iştimal yapılmıştır.
وَالْحَدَائِقُ: جَمْعُ حَدِيقَةٍ وَهِيَ الْجَنَّةُ مِنَ النَّخِيلِ وَالْأَشْجَارِ ذَوَاتِ السَّاقِ الْمَحُوطَةِ بِحَائِطٍ أَوْ جِدَارٍ أَوْ حَضَائِرَ.
Hadaik (حَدَائِق); hadîka (حَدِيقَة) kelimesinin çoğuludur. O da etrafı bir çit, duvar veya ağıllarla çevrili hurmalık ve gövdeli ağaçlardan oluşan bahçedir.
وَالْأَعْنَابُ: جَمْعُ عِنَبٍ وَهُوَ اسْمٌ يُطْلَقُ عَلَى شَجَرَةِ الْكَرْمِ وَيُطْلَقُ عَلَى ثَمَرِهَا.
A'nâb (أَعْنَاب); ineb (عِنَب) kelimesinin çoğuludur; hem asma ağacına hem de onun meyvesine verilen bir isimdir.
وَالْكَوَاعِبُ: جَمْعُ كَاعِبٍ، وَهِيَ الْجَارِيَةُ الَّتِي بَلَغَتْ سِنَّ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً وَنَحْوَهَا.
Kevâıb (الْكَوَاعِبُ); kâib (كَاعِب) kelimesinin çoğuludur; on beş ve benzeri yaşlara ulaşmış genç kız demektir.