بِإِظْهَارِ فِعْلِ الْقَوْلِ فِيهِ، خِلَافًا لِقَوْلِهِ: وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَعَلَّهُ لِدَفْعِ ثِقَلِ الْتِقَاءِ حَرْفَيْنِ: (لَا) وَحَرْفِ (إِنَّ) الَّذِي اقْتَضَاهُ مَقَامُ التَّأْكِيدِ، لِأَنَّ ادِّعَاءَ مِثْلِهِ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُؤَكَّدَ، أَيْ لَمْ أَدَّعِ أَنِّي مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَتَقُولُوا: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ [الْأَنْعَام: ٨] ، فَنَفْيُ كَوْنِهِ مَلَكًا جَوَابٌ عَنْ مُقْتَرَحِهِمْ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مَلَكٌ أَوْ أَنْ يَكُونَ مَعَه ملك نذيرا. وَالْمَقْصُودُ نَفْيُ أَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ حَتَّى يَكُونَ مُقَارِنًا لِمَلَكٍ آخَرَ مُقَارَنَةَ تَلَازُمٍ كَشَأْنِ أَفْرَادِ الْجِنْسِ الْوَاحِدِ. وَكَانُوا يَتَوَهَّمُونَ أَنَّ الرِّسَالَةَ تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ مِنْ غَيْرِ جِنْسِ الْبَشَرِ فَلذَلِك قَالُوا: مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ [الْفرْقَان: ٧] . فَالْمَعْنَى نَفْيُ مَاهِيَّةِ الْمَلَكِيَّةِ عَنْهُ لِأَنَّ لِجِنْسِ الْمَلَكِ خَصَائِصَ أُخْرَى مُغَايِرَةً لِخَصَائِصِ الْبَشَرِ. وَهَذَا كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِمَنْ يُكَلِّفُهُ عَنَتًا: إِنِّي لَسْتُ مِنْ حَدِيدٍ.
{ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } kavlinin aksine kavil (söyleme) fiilinin açıkça zikredilmesi, muhtemelen tekit makamının gerektirdiği { إِنَّ } harfi ile { لَا } harfinin peş peşe gelmesinin ağırlığını defetmek içindir; çünkü böyle bir iddia tabiatı gereği pekiştirilir. Yani "Ben meleklerden olduğumu iddia etmedim ki: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } «Ona bir melek indirilseydi ya!» [En'âm 8] diyesiniz" demektir. Dolayısıyla onun melek oluşunun nefyedilmesi, üzerlerine bir melek indirilmesi veya peygamberle beraber uyarıcı bir meleğin bulunması yönündeki tekliflerine cevaptır. Kastedilen, aynı cinsin fertlerinde olduğu gibi peygamberin başka bir melekle zorunlu bir birliktelik içinde bulunacak şekilde melekler cinsinden olmasını nefyetmektir. Onlar peygamberliğin, elçinin insan cinsinden başka bir cinsten olmasını gerektirdiğini vehmediyorlardı; bu yüzden: { مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ } “«Bu nasıl peygamber ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor?»” [Furkân 7] demişlerdi. Manası, melek cinsinin insan özelliklerinden farklı başka özellikleri olduğundan melek olma mahiyetini kendisinden nefyetmektir. Bu, bir kimseye altından kalkamayacağı bir zorluk yükleyene: "Ben demirden değilim" denilmesine benzer.
وَمِنْ تَلْفِيقِ الِاسْتِدْلَالِ أَنْ يَسْتَدِلَّ الْجُبَّائِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى تَأْيِيدِ قَوْلِ أَصْحَابِهِ الْمُعْتَزِلَةِ بِتَفْضِيلِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ مَعَ بُعْدِ ذَلِكَ عَنْ مَهْيَعِ الْآيَةِ. وَقَدْ تَابَعَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ، وَكَذَلِكَ دَأْبُهُ كَثِيرًا مَا يُرْغِمُ مَعَانِيَ الْقُرْآنِ عَلَى مسايرة مذْهبه فتنزو عَصَبِيَّتُهُ وَتَنْزَوِي عَبْقَرِيَّتُهُ، وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ سَنَتَكَلَّمُ عَلَيْهَا فِي مَظِنَّتِهَا.
Ayetin ana doğrultusundan uzak olmasına rağmen Cübbâî'nin, mezhepdaşları Mutezile'nin meleklerin peygamberlerden üstün olduğu görüşünü desteklemek için bu ayeti delil getirmesi zorlama bir istidlaldir. Zemahşerî de ona uymuştur; nitekim onun âdeti böyledir, Kur'an'ın manalarını kendi mezhebine uymaya zorlar; böylece taassubu şahlanır, dehası ise geri çekilir. Bu, kendi yerinde ele alacağımız bir meseledir.
وَجُمْلَةُ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّهُ لَمَّا نَفَى أَنْ يَقُولَ هَذِهِ الْمَقَالَاتِ كَانَ الْمَقَامُ مُثِيرًا سُؤَالَ سَائِلٍ يَقُولُ: فَمَاذَا تَدَّعِي بِالرِّسَالَةِ وَمَا هُوَ حَاصِلُهَا لِأَنَّ الْجَهَلَةَ يَتَوَهَّمُونَ أَنَّ مَعْنَى النُّبُوءَةِ هُوَ تِلْكَ الْأَشْيَاءُ الْمُتَبَرَّأُ مِنْهَا فِي قَوْلِهِ: قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ إِلَخْ، فَيُجَابُ بِقَوْلِهِ: إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ، أَيْ لَيْسَتِ الرِّسَالَةُ إِلَّا التَّبْلِيغَ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى بِوَاسِطَةِ الْوَحْيِ.
{ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “Ben ancak bana vahyolunana uyarım” cümlesi beyânî bir isti'nâftır; çünkü peygamber bu sözleri söylemediğini nefyedince, bu durum bir soranın: "Öyleyse peygamberlikle ne iddia ediyorsun ve onun mahiyeti nedir?" şeklindeki sorusunu uyandırmaktaydı. Zira cahiller nübüvvetin anlamının, { قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ } “De ki: «Ben size hazineler yanımdadır demiyorum...»” kavlinde uzak durulan bu şeyler olduğunu zannederler. Buna karşılık: { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “Ben ancak bana vahyolunana uyarım” kavliyle cevap verilmektedir; yani risalet, vahiy vasıtasıyla Yüce Allah'tan tebliğ etmekten başka bir şey değildir.
فَمَعْنَى أَتَّبِعُ مَجَازٌ مُرْسَلٌ فِي الِاقْتِصَارِ عَلَى الشَّيْءِ وَمُلَازَمَتِهِ دُونَ غَيْرِهِ. لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ لَوَازِمِ مَعْنَى الِاتِّبَاعِ الْحَقِيقِيِّ وَهُوَ الْمَشْيُ خَلْفَ الْمُتَّبَعِ- بِفَتْحِ الْمُوَحَّدَةِ-، أَيْ لَا أَحِيدُ عَنْ تَبْلِيغِ مَا يُوحَى إِلَيَّ إِلَى إِجَابَةِ الْمُقْتَرَحَاتِ مِنْ إِظْهَارِ الْخَوَارِقِ أَوْ لِإِضَافَةِ الْأَرْزَاقِ أَوْ إِخْبَارٍ بِالْغَيْبِ، فَالتَّلَقِّي وَالتَّبْلِيغُ هُوَ مَعْنَى الِاتِّبَاعِ، وَهُوَ كُنْهُ الرِّسَالَةِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى. فَالْقَصْرُ
{ أَتَّبِعُ } (uyarım) kelimesinin anlamı, bir şeyle yetinip başkasına değil yalnızca ona bağlanmak hususunda mecâz-ı mürseldir. Çünkü bu, hakiki ittiba manasının -ki o da tâbi olunanın (müttebe') arkasından yürümektir- gereklerindendir. Yani "Bana vahyolunanı tebliğ etmekten sapıp da olağanüstü hadiseler göstermek, rızıkları artırmak veya gaybı haber vermek gibi tekliflere cevap vermeye yönelmem; vahyi alıp tebliğ etmek ittiba etmenin anlamıdır ve Yüce Allah'tan gelen elçiliğin özüdür" demektir. Buradaki hasr (sınırlandırma)
الْمُسْتَفَادُ هُنَا إِضَافِيٌّ، أَيْ دُونَ الِاشْتِغَالِ بِإِظْهَارِ مَا تَقْتَرِحُونَهُ مِنَ الْخَوَارِقِ لِلْعَادَةِ. وَالْغَرَضُ مِنَ الْقَصْرِ قَلْبُ اعْتِقَادِهِمْ أَنَّ الرَّسُولَ لَا يَكُونُ رَسُولًا حَتَّى يَأْتِيَهُمْ بِالْعَجَائِبِ
izafidir; yani "sizin teklif ettiğiniz harikulade hadiseleri göstermekle meşgul olmaksızın [yalnızca vahye uyarım]" demektir. Hasrın gayesi, peygamberin ancak talep edilen olağanüstü şeyleri
الْمَسْئُولَةِ.
kendilerine getirdiği takdirde peygamber olabileceği yönündeki inançlarını değiştirmektir (kalbdir).
وَقَدْ حَصَلَ بِذَلِكَ بَيَانُ حَقِيقَةِ الرِّسَالَةِ تِلْكَ الْحَقِيقَةُ الَّتِي ضَلَّ عَنْ إِدْرَاكِهَا الْمُعَانِدُونَ. وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ [الْأَنْعَام: ٤٨] .
Bununla inatçıların kavramaktan saptığı risaletin hakikatinin beyanı hasıl olmuştur. Yüce Allah'ın: { وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz” [En'âm 48] kavlinin anlamı da budur.
وَإِذْ قَدْ كَانَ الْقَصْرُ إِضَافِيًّا كَانَ لَا مَحَالَةَ نَاظِرًا إِلَى قَلْبِ اعْتِقَادِهِمْ بِالنِّسْبَةِ لِمَطَالِبِهِمْ بِاتِّبَاعِ مُقْتَرَحَاتِهِمْ، أَيْ لَا أَتَّبِعُ فِي التَّبْلِيغِ إِلَيْكُمْ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ. فَلَيْسَ فِي هَذَا الْكَلَامِ مَا يَقْتَضِي قَصْرَ تَصَرُّفِ الرَّسُولِ- ﵊ عَلَى الْعَمَلِ بِالْوَحْيِ حَتَّى يَحْتَجَّ بِهَا مَنْ يَنْفِي مِنْ عُلَمَائِنَا جَوَازَ الِاجْتِهَادِ لِلنَّبِيءِ ﷺ فِي أُمُورِ الدِّينِ لِأَنَّ تِلْكَ مَسْأَلَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ لَهَا أَدِلَّةٌ لِلْجَانِبَيْنِ، وَلَا مِسَاسَ لَهَا بِهَذَا الْقَصْرِ. وَمَنْ تَوَهَّمَهُ فَقَدْ أَسَاءَ التَّأْوِيلَ.
Hasr izafi olduğuna göre, şüphesiz onların tekliflerine uyma talepleri konusundaki inançlarını değiştirmeye bakmaktadır; yani "Size tebliğde ancak bana vahyolunana uyarım" demektir. Dolayısıyla bu ifadede, din işlerinde Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ictihad etmesinin caiz oluşunu nefyeden âlimlerimizin delil getirebileceği şekilde Resûl'ün -[aleyhisselâm]- tasarrufunun sadece vahiyle amele hasredilmesini gerektirecek bir durum yoktur. Zira o, her iki taraf için de delilleri olan bağımsız bir meseledir ve bu hasr ile hiçbir ilgisi yoktur. Bunu böyle vehmeden kimse yanlış tevil etmiştir.
قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ.
{ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ } “De ki: «Hiç kör ile gören bir olur mu? Hiç düşünmüyor musunuz?»”
هَذَا خِتَامٌ لِلْمُجَادَلَةِ مَعَهُمْ وَتَذْيِيلٌ لِلْكَلَامِ الْمُفْتَتَحِ بِقَوْلِهِ قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ، أَيْ قُلْ لَهُمْ هَذَا التَّذْيِيلَ عَقِبَ ذَلِكَ الِاسْتِدْلَالِ.
Bu, onlarla yapılan tartışmanın sonu ve { قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } “De ki: «Ben size Allah'ın hazineleri benim yanımdadır demiyorum...»” kavliyle başlayan sözün bir tezyilidir (tamamlayıcı fezlekesidir); yani bu istidlalin hemen ardından onlara bu tezyili söyle demektir.
وَشُبِّهَتْ حَالَةُ مَنْ لَا يَفْقَهُ الْأَدِلَّةَ وَلَا يُفَكِّكُ بَيْنَ الْمَعَانِي الْمُتَشَابِهَةِ بِحَالَةِ الْأَعْمَى الَّذِي لَا يَعْرِفُ أَيْنَ يَقْصِدُ وَلَا أَيْنَ يَضَعُ قَدَمَهُ. وَشُبِّهَتْ حَالَةُ مَنْ يُمَيِّزُ الْحَقَائِقَ وَلَا يَلْتَبِسُ عَلَيْهِ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ بِحَالَةِ الْقَوِيِّ الْبَصَرِ حَيْثُ لَا تَخْتَلِطُ عَلَيْهِ الْأَشْبَاحُ. وَهَذَا تَمْثِيلٌ لِحَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي فَسَادِ الْوَضْعِ لِأَدِلَّتِهِمْ وَعُقْمِ أَقْيِسَتِهِمْ، وَلِحَالِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا وَوَضَعُوا الْأَشْيَاءَ مَوَاضِعَهَا، أَوْ تَمْثِيلٌ لِحَالِ الْمُشْرِكِينَ الَّتِي هُمْ مُتَلَبِّسُونَ بِهَا وَالْحَالِ الْمَطْلُوبَةِ مِنْهُمُ الَّتِي نَفَرُوا مِنْهَا لِيَعْلَمُوا أَيُّ الْحَالَيْنِ أَوْلَى بِالتَّخَلُّقِ.
Delilleri anlamayan ve birbirine benzeyen manaları birbirinden ayırt edemeyen kimsenin hali, nereye yöneleceğini ve ayağını nereye basacağını bilmeyen körün haline benzetilmiştir. Hakikatleri temyiz eden ve bazılarını diğerleriyle karıştırmayan kimsenin hali ise siluetlerin kendisine karışmadığı keskin görüşlü kimsenin haline benzetilmiştir. Bu, delillerinin vaz'ındaki bozukluk ve kıyaslarının kısırlığı hususunda müşriklerin durumunu ve doğru yolu bulup her şeyi yerli yerine koyan müminlerin durumunu temsil etmektedir; yahut bu iki halden hangisini benimsemenin daha layık olduğunu bilsinler diye müşriklerin içinde bulundukları durum ile kendilerinden istenip de kaçtıkları durumu temsil etmektedir.
وَقَوْلُهُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ. وَهُوَ مَعْطُوفٌ بِالْفَاءِ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّهُ مُتَرَتِّبٌ عَلَيْهِ لِأَنَّ عَدَمَ اسْتِوَاءِ الْأَعْمَى والبصير بديهي لَا يَسَعُهُمْ إِلَّا الِاعْتِرَافُ بِعَدَمِ اسْتِوَائِهِمَا فَلَا جَرَمَ أَنْ يَتَفَرَّعَ عَلَيْهِ إِنْكَارُ عَدَمِ تَفَكُّرِهِمْ فِي أَنَّهُمْ بِأَيِّهِمَا أَشْبَهُ. وَالْكَلَامُ عَلَى الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ مِثْلُ مَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ [الْأَنْعَام: ٤٠] .
{ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ } kavli bir inkâr istifhamıdır (sorusudur). Fâ harfiyle birinci istifhama atfedilmiştir; çünkü ona terettüp etmektedir. Zira kör ile görenin bir olmaması bedihîdir (apaçıktır); ikisinin bir olmadığını itiraf etmekten başka seçenekleri yoktur. Dolayısıyla hangisine daha çok benzedikleri hususunda düşünmeyişlerinin inkâr edilmesinin buna bağlanması kaçınılmazdır. Söyleme emrine dair açıklama ise Yüce Allah'ın: { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ } “De ki: «Bana haber verir misiniz, eğer size Allah'ın azabı gelse veya kıyamet saati çatsa...»” [En'âm 40] kavlinde geçenle aynıdır.
وَالتَّفَكُّرُ: جَوَلَانُ الْعَقْلِ فِي طَرِيقِ اسْتِفَادَةِ علم صَحِيح.
Tefekkür (تَفَكُّر): Doğru bir bilgi elde etme yolunda aklın cevelan etmesidir (düşünce yürütmesidir).
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٥١]
[En'âm Suresi (6), Ayet 51]
وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١)
{ وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١) } “Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar; kendileri için O'ndan başka ne bir veli ne de bir şefaatçi vardır, umulur ki sakınırlar. (51)”
الْأَظْهَرُ أَنَّهُ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ [الْأَنْعَام: ٥٠] لِأَنَّ ذَلِكَ مُقَدِّمَةٌ لِذِكْرِ مَنْ مُثِّلَتْ حَالُهُمْ بِحَالِ الْبَصِيرِ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ.
Daha açık olan görüşe göre bu, { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “De ki: «Hiç kör ile gören bir olur mu?»” [En'âm 50] kavline atfedilmiştir; çünkü bu, durumları gören kimsenin durumuna benzetilen kimselerin -ki onlar müminlerdir- zikredilmesine bir mukaddimedir (giriştir).
وَضَمِيرُ بِهِ عَائِدٌ إِلَى مَا يُوحى إِلَيَّ [الْأَنْعَام: ٥٠] وَهُوَ الْقُرْآنُ وَمَا يُوحَى بِهِ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ غَيْرُ مُرَادٍ بِهِ الْإِعْجَازُ.
{ بِهِ } ifadesindeki zamir, { مَا يُوحى إِلَيَّ } “Bana vahyolunana...” [En'âm 50] ifadesine dönmektedir; o da Kur'an ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e vahyedilen şeylerdir, bununla icaz (mucize boyutu) kastedilmemiştir.
والَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ الْمُمَثَّلُونَ بِحَالِ الْبَصِيرِ.
{ وَالَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ } “Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanlar”, durumları gören kimsenin durumuna benzetilmiş olan müminlerdir.
وَعُرِّفُوا بِالْمَوْصُولِ لِمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الصِّلَةُ مِنَ الْمَدْحِ، وَمِنَ التَّعْلِيلِ بِتَوْجِيهِ إِنْذَارِهِ إِلَيْهِمْ دُونَ غَيْرِهِمْ، لِأَنَّ الْإِنْذَارَ لِلَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِنْذَارٌ نَافِعٌ، خِلَافًا لِحَالِ الَّذِينَ يُنْكِرُونَ الْحَشْرَ، فَلَا يَخَافُونَهُ فَضْلًا عَنِ الِاحْتِيَاجِ إِلَى شُفَعَاءَ.
Sıla cümlesinin içerdiği övgü sebebiyle ve uyarının başkalarına değil de özellikle onlara yöneltilmesini gerekçelendirmek amacıyla ism-i mevsulle (belirtili olarak) zikredilmişlerdir; zira haşr olunmaktan korkan kimseleri uyarmak fayda veren bir uyarıdır; haşrı inkâr edenlerin durumu ise böyle değildir, onlar haşrdan korkmazlar, nerede kaldı ki şefaatçilere ihtiyaç duysunlar.
وأَنْ يُحْشَرُوا مَفْعُولُ يَخافُونَ، أَيْ يَخَافُونَ الْحَشْرَ إِلَى رَبِّهِمْ فَهُمْ يُقَدِّمُونَ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ وَيَنْتَهُونَ عَمَّا نَهَاهُمْ خِيفَةَ أَنْ يَلْقَوُا اللَّهَ وَهُوَ غَيْرُ رَاضٍ عَنْهُمْ. وَخَوْفُ الْحَشْرِ يَقْتَضِي الْإِيمَانَ بِوُقُوعِهِ. فَفِي الْكَلَامِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الْمُشْركين لَا ينجع فِيهِمُ الْإِنْذَارُ لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْحَشْرِ فَكَيْفَ يَخَافُونَهُ.. وَلِذَلِكَ قَالَ فِيهِمْ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الْبَقَرَة: ٦] .
{ أَنْ يُحْشَرُوا } ifadesi { يَخافُونَ } fiilinin mefulüdür; yani Rablerinin huzuruna toplanmaktan korkarlar; bu yüzden Allah'a O kendilerinden razı değilken kavuşma endişesiyle salih ameller işlerler ve kendilerine yasaklanan şeylerden kaçınırlar. Haşr korkusu, onun gerçekleşeceğine inanmayı gerektirir. Dolayısıyla bu ifadede, müşriklere uyarının fayda vermeyeceğine dair üstü kapalı bir ima (tariz) vardır; çünkü onlar haşra inanmamaktadırlar, inanmadıkları şeyden nasıl korksunlar? Nitekim onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar.” [Bakara 6].
وَجُمْلَةُ: لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ أَنْ يُحْشَرُوا، أَيْ يُحْشَرُوا فِي هَذِهِ الْحَالَةِ، فَهَذِهِ الْحَالُ دَاخِلَةٌ فِي حَيِّزِ الْخَوْفِ. فَمَضْمُونُ الْحَالِ مُعْتَقَدٌ لَهُمْ، أَيْ لَيْسُوا مِمَّنْ يَزْعُمُونَ أَنَّ لَهُمْ شُفَعَاءَ عِنْدَ اللَّهِ لَا تُرَدُّ شَفَاعَتُهُمْ، فَهُمْ بِخِلَافِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ زَعَمُوا أَصْنَامَهُمْ شُفَعَاءَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ.
{ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ } cümlesi, { أَنْ يُحْشَرُوا } ifadesindeki zamirin halidir; yani bu hâl üzere haşredileceklerdir. Dolayısıyla bu hâl korku dairesine dâhildir. Hâlin içeriği onların bir inancıdır; yani onlar, Allah katında şefaati geri çevrilmeyecek şefaatçileri olduğunu iddia eden kimselerden değildirler. Bu bakımdan, putlarının Allah katında kendilerine şefaatçi olduğunu iddia eden müşriklerin aksinedirler.
وَقَوْلُهُ مِنْ دُونِهِ حَالٌ مِنْ وَلِيٌّ وشَفِيعٌ، وَالْعَامِلُ فِي الْحَالِ فِعْلُ يَخافُونَ،
{ مِنْ دُونِهِ } ifadesi, { وَلِيٌّ } ve { شَفِيعٌ } kelimelerinden hâldir; bu hâlin amili ise { يَخافُونَ } fiilidir;
أَيْ لَيْسَ لَهُمْ وَلِيٌ دُونَ اللَّهِ وَلَا شَفِيعٌ دُونَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا.
Yani onların Allah'tan başka ne bir velisi ne de Allah'tan başka bir şefaatçisi vardır; bu da Allah'ın iman edenlerin mevlası (yardımcısı ve koruyucusu) olması sebebiyledir.
وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا شُفَعَاءَ وَأَوْلِيَاءَ غَيْرَ اللَّهِ.
Bu ise, Allah'tan başka şefaatçiler ve veliler edinen müşriklere üstü kapalı bir tarizdir (eleştiridir).
وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى ثُبُوتِ الشَّفَاعَةِ بِإِذْنِ اللَّهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْبَقَرَة: ٢٥٥] . وَلِصَاحِبِ «الْكَشَّافِ» هُنَا تَكَلُّفَاتٌ فِي مَعْنَى يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا وَفِي جَعْلِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يُحْشَرُوا حَالًا لَازِمَةً، وَلَعَلَّهُ يَرْمِي بِذَلِكَ إِلَى أَصْلِ مَذْهَبِهِ فِي إِنْكَارِ الشَّفَاعَةِ.
Ayette, Yüce Allah'ın: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” [Bakara 255] kavlinde olduğu gibi, Allah'ın izniyle şefaatin sabit olduğuna delil vardır. el-Keşşâf sahibinin (Zemahşerî'nin) burada { يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا } ifadesinin anlamı ve { يُحْشَرُوا } zamirinden gelen hâli lazımî (ayrılmaz) bir hâl kılma hususunda zorlamaları (tekellüfleri) vardır; muhtemelen bununla şefaati inkâr etmeye dayalı kendi mezhebinin esasını hedeflemektedir.
وَقَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ رَجَاءٌ مَسُوقٌ مَسَاقَ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ بِإِنْذَارِ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمْ يُرْجَى تَقْوَاهُمْ، بِخِلَافِ مَنْ لَا يُؤمنُونَ بِالْبَعْثِ.
{ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } kavli, müminleri uyarma emrinin gerekçesi sadedinde getirilmiş bir umuttur; zira onların sakınmaları umulur, yeniden dirilişe (ba'se) inanmayanlar ise böyle değildir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٥٢]
[En'âm Suresi (6), Ayet 52]
وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢)
{ وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢) } “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenleri (ibadet edenleri) kovma! Ne onların hesabından sana bir şey düşer ne de senin hesabından onlara bir şey düşer ki onları kovup da zalimlerden olasın. (52)”
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ [الْأَنْعَام: ٥١] لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى أَنْذَرَهُمْ وَلَازَمَهُمْ وَإِنْ كَرِهَ ذَلِكَ مُتَكَبِّرُو الْمُشْرِكِينَ. فَقَدْ أُجْرِيَتْ عَلَيْهِمْ هُنَا صِلَةٌ أُخْرَى هِيَ أَنْسَبُ بِهَذَا الْحُكْمِ مِنَ الصِّلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، كَمَا أَنَّ تِلْكَ أَنْسَبُ بِالْحُكْمِ الَّذِي اقْتَرَنَتْ مَعَهُ مِنْهَا بِهَذَا، فَلِذَلِكَ لَمْ يَسْلُكْ طَرِيقَ الْإِضْمَارِ، فَيُقَالُ: وَلَا تَطْرُدْهُمْ، فَإِنَّ النَّبِيءَ ﷺ جَاءَ دَاعِيًا إِلَى اللَّهِ فَأَوْلَى النَّاسِ بِمُلَازَمَتِهِ الَّذِينَ هِجِّيرَاهُمْ دُعَاءُ اللَّهِ تَعَالَى بِإِخْلَاصٍ فَكَيْفَ يَطْرُدُهُمْ فَإِنَّهُمْ أَوْلَى بِذَلِكَ الْمَجْلِسِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ [آل عمرَان: ٦٨] .
{ وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ } [En'âm 51] kavline atıftır; çünkü o, müşriklerin kibirlileri bundan hoşlanmasa bile "onları uyar ve onlarla beraber bulun" manasındadır. Nitekim burada onlar hakkında, bu hükme önceki sıladan daha uygun olan başka bir sıla getirilmiştir; nasıl ki önceki sıla da birlikte zikredildiği hükme bundan daha uygun idiyse. İşte bu sebeple zamir yolu tutulmamış, yani "onları kovma" denilmemiştir. Zira Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Allah'a çağırıcı olarak gelmiştir; dolayısıyla onunla beraber bulunmaya en layık olan insanlar, sürekli âdetleri ve meşgaleleri ihlasla Allah Teâlâ'ya dua ve ibadet etmek olan kimselerdir. O halde onları nasıl kovar? Zira onlar o meclise daha layıktırlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ } “Doğrusu insanların İbrahim'e en yakın olanı, ona uyanlardır.” [Âl-i İmrân 68].
رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: كُنَّا مَعَ النَّبِيءِ سِتَّةَ نَفَرٍ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ لِلنَّبِيءِ: اطْرُدْ هَؤُلَاءِ لَا يَجْتَرِئُونَ عَلَيْنَا. قَالَ: وَكُنْتُ أَنَا، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَرَجُلٌ مِنْ هُذَيْلٍ، وَبِلَالٌ، وَرَجُلَانِ، لَسْتُ أُسَمِّيهِمَا، فَوَقَعَ فِي نَفْسِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقَعَ، فَحَدَّثَ نَفْسَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ آهـ. وَسَمَّى الْوَاحِدِيُّ بَقِيَّةَ السِّتَّةِ: وَهُمْ صُهَيْبٌ، وَعَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ، وَالْمِقْدَادُ
Müslim, Sa'd b. Ebî Vakkas'tan şöyle rivayet etmiştir: Biz Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile birlikte altı kişiydik. Müşrikler Nebî'ye: «Şunları kov, bize karşı cüret etmesinler!» dediler. Sa'd dedi ki: Ben, İbn Mes'ûd, Hüzeyl kabilesinden bir adam, Bilâl ve isimlerini vermeyeceğim iki kişiydik. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in içinden Allah'ın dilediği bir düşünce geçti, kendi kendine konuştu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } ayetini indirdi. Vâhidî bu altı kişinin geri kalanlarını isimlendirmiştir ki onlar: Suheyb, Ammâr b. Yâsir, Mikdâd
بْنُ الْأَسْوَدِ، وَخَبَّابُ بْنُ الْأَرَتِّ. وَفِي قَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ «فَوَقَعَ فِي نَفْسِ رَسُولِ اللَّهِ مَا شَاءَ اللَّهُ» إِجْمَالٌ بَيَّنَهُ مَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ أَنَّ رُؤَسَاءَ قُرَيْشٍ قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ: لَوْ طَرَدْتَ هَؤُلَاءِ الْأَعْبُدَ وَأَرْوَاحَ جِبَابِهِمْ (جَمْعُ جُبَّةٍ) جَلَسْنَا إِلَيْكَ وَحَادَثْنَاكَ. فَقَالَ: مَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ. فَقَالُوا:
b. el-Esved ve Habbâb b. el-Erett'tir. İbn Mes'ûd'un «Resûlullah'ın içinden Allah'ın dilediği bir düşünce geçti» sözündeki kapalılığı (icmali), Beyhakî'nin rivayet ettiği şu husus açıklamaktadır: Kureyş'in ileri gelenleri Resûlullah'a: «Şu köleleri ve cübbelerinin kokusunu (cübbe kelimesinin çoğuludur) yanından uzaklaştırsan da senin yanına oturup seninle konuşsak» dediler. Resûlullah: «Ben müminleri kovacak değilim» buyurdu. Onlar:
فَأَقِمْهُمْ عَنَّا إِذَا جِئْنَا فَإِذَا قُمْنَا فَأَقْعِدْهُمْ مَعَكَ إِنْ شِئْتَ، فَقَالَ: نعم، طعما فِي إِيمَانِهِمْ.
«Biz geldiğimizde onları yanından kaldır, biz kalktığımızda istersen onları yanında oturt» dediler. Bunun üzerine [Resûlullah], onların iman etmelerini umarak: «Evet» dedi.
فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَوَقَعَ فِي «سُنَنِ» ابْنِ مَاجَهْ عَنْ خَبَّابٍ أَنَّ قَائِلَ ذَلِكَ لِلنَّبِيءِ ﷺ الْأَقْرَعُ بن حَابِس وعبينة بْنُ حِصْنٍ، وَأَنَّ ذَلِكَ سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ، وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ. وَعُيَيْنَةُ وَالْأَقْرَعُ إِنَّمَا وَفَدَا مَعَ وَفْدِ بَنِي تَمِيمٍ بِالْمَدِينَةِ سَنَةَ الْوُفُودِ. اهـ.
Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. İbn Mâce'nin Sünen'inde Habbâb'dan gelen rivayette, bunu Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e söyleyenlerin el-Akra' b. Hâbis ile Uyeyne b. Hısn olduğu ve ayetin nüzul sebebinin bu olduğu yer almaktadır. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: Bu uzak bir ihtimaldir; çünkü ayet Mekkîdir. Uyeyne ve el-Akra' ise ancak Elçiler Yılı'nda (Senetü'l-Vüfûd) Benî Temîm heyetiyle birlikte Medine'ye gelmişlerdir.
قُلْتُ: وَلَعَلَّ ذَلِكَ وَقَعَ مِنْهُمَا فَأَجَابَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِهَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَزَلَتْ فِي نَظِيرِ اقْتِرَاحِهِمَا.
Ben derim ki: Muhtemelen bu talep onlardan da sadır olmuş ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara, vaktiyle onların bu teklifinin benzeri hakkında inmiş olan bu ayetle cevap vermiştir.
وَفِي سَنَدِهِ أَسْبَاطُ بْنُ نَصْرٍ أَوْ نَضْرٍ، وَلَمْ يَكُنْ بِالْقَوِيِّ، وَفِيهِ السُّدِّيُّ ضَعِيفٌ. وَرُوِيَ مِثْلُهُ فِي بَعْضِ التَّفَاسِيرِ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ، وَلَا يُعْرَفُ سَنَدُهُ. وَسَمَّى ابْنُ إِسْحَاقَ أَنَّهُمُ الْمُسْتَضْعَفُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَهُمْ: خَبَّابٌ، وَعَمَّارٌ، وَأَبُو فُكَيْهَةَ، يَسَارٌ مَوْلَى صَفْوَانَ بْنِ
Bu rivayetin senedinde Esbât b. Nasr (veya Nadr) vardır ki o güçlü bir ravi değildir; ayrıca senette zayıf olan es-Süddî de bulunmaktadır. Benzer bir rivayet bazı tefsirlerde Selmân-ı Fârisî'den de nakledilmiştir ancak senedi bilinmemektedir. İbn İshâk ise bunların müminlerin zayıf kimseleri olduğunu belirterek şunları saymıştır: Habbâb, Ammâr, Ebû Fükeyhe Yesâr -ki Safvân b.
أُمَيَّةَ بْنِ مُحَرِّثٍ، وَصُهَيْبٌ وَأَشْبَاهُهُمْ، وَأَنَّ قُرَيْشًا قَالُوا: أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا [الْأَنْعَام: ٥٣] .
Ümeyye b. Muharris'in azatlısıdır-, Suheyb ve benzerleri. Ve Kureyşlilerin şöyle dediklerini belirtmiştir: { أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا } “Aramızdan Allah'ın lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?” [En'âm 53].
وَذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ فِي «أَسْبَابِ النُّزُولِ» : أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي حَيَاةِ أَبِي طَالِبٍ. فَعَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: جَاءَ عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، وَشَيْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، وَمُطْعَمُ بْنُ عَدِيٍّ، وَالْحَارِثُ بْنُ نَوْفَلٍ، فِي أَشْرَافِ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ إِلَى أَبِي طَالِبٍ فَقَالُوا: لَوْ أَنَّ ابْنَ أَخِيكَ مُحَمَّدًا يَطْرُدُ عَنْهُ مَوَالِينَا وَعَبِيدَنَا وَعُتَقَاءَنَا كَانَ أعظم من صُدُورِنَا وَأَطْمَعَ لَهُ عِنْدَنَا وَأَرْجَى لِاتِّبَاعِنَا إِيَّاهُ وَتَصْدِيقِنَا لَهُ.
Vâhidî Esbâb-ı Nüzûl'de şöyle zikretmiştir: Bu ayet Ebû Tâlib'in sağlığında inmiştir. İkrime'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Utbe b. Rebîa, Şeybe b. Rebîa, Mut'ım b. Adiy ve Hâris b. Nevfel, Benî Abdümenâf'ın ileri gelenleriyle birlikte Ebû Tâlib'e gelip şöyle dediler: «Kardeşinin oğlu Muhammed bizim azatlılarımızı, kölelerimizi ve uşaklarımızı yanından uzaklaştırsa bu bizim gönlümüze daha ferahlık verir, bizim yanımızda ona karşı rağbetimizi artırır ve ona uymamızı, onu tasdik etmemizi daha çok umulur kılar.»
فَأَتَى أَبُو طَالِبٍ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ فَحَدَّثَهُ بِالَّذِي كَلَّمُوهُ، فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: لَوْ فَعَلْتَ ذَلِكَ حَتَّى نَنْظُرَ مَا الَّذِي يُرِيدُونَ وَإِلَامَ يَصِيرُونَ مِنْ قَوْلِهِمْ، فَأَنْزَلَ الله هَذِه الْآيَة. فَلَمَّا نَزَلَتْ أَقْبَلَ عُمَرُ يَعْتَذِرُ.
Bunun üzerine Ebû Tâlib, Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e gelip onların kendisine söylediklerini anlattı. Ömer b. el-Hattâb: «Ne istediklerini ve bu sözleriyle nereye varacaklarını görmek için bunu yapsan olmaz mı?» dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Ayet inince Ömer gelip özür diledi.
وَالْمَعْنَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لِحِرْصِهِ عَلَى إِيمَانِ عُظَمَاءِ قُرَيْشٍ لِيَكُونُوا قُدْوَةً لِقَوْمِهِمْ وَلِعِلْمِهِ بِأَنَّ أَصْحَابَهُ يَحْرِصُونَ حِرْصَهُ وَلَا يُوحِشُهُمْ أَنْ يُقَامُوا مِنَ الْمَجْلِسِ إِذَا حَضَرَهُ عُظَمَاءُ قُرَيْشٍ لِأَنَّهُمْ آمَنُوا يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ لَا لِلرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ وَلَكِنَّ اللَّهَ نَهَاهُ عَنْ ذَلِكَ. وَسَمَّاهُ طَرْدًا تَأْكِيدًا لِمَعْنَى النَّهْيِ، وَذَلِكَ لِحِكْمَةٍ: وَهِيَ كَانَتْ أَرْجَحَ مِنَ الطَّمَعِ فِي إِيمَانِ أُولَئِكَ، لِأَنَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَى
Anlam şudur: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem], kavimlerine örnek olsunlar diye Kureyş'in ileri gelenlerinin iman etmesine düşkündü; ayrıca ashabının da kendi hırsı gibi hırslı olduğunu, Kureyş'in ileri gelenleri geldiğinde meclisten kaldırılmalarının onları incitmeyeceğini biliyordu; çünkü onlar riya ve şöhret için değil, Allah'ın rızasını dileyerek iman etmişlerdi. Fakat Allah onu bundan nehyetti. Yasağın anlamını pekiştirmek için de bu durumu "kovmak" (tard) olarak adlandırdı. Bu da bir hikmet sebebiyledir ki o hikmet, onların imanına duyulan umuttan daha üstün gelmiştir; çünkü Allah onların
سَرَائِرِهِمْ فَعُلِمَ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَأَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُظْهِرَ اسْتِغْنَاءَ دِينِهِ وَرَسُولِهِ عَنِ الِاعْتِزَازِ بِأُولَئِكَ الطُّغَاةِ الْقُسَاةِ، وَلِيُظْهِرَ لَهُمْ أَنَّ أُولَئِكَ الضُّعَفَاءَ خَيْرٌ مِنْهُمْ، وَأَنَّ الْحِرْصَ عَلَى قُرْبِهِمْ مِنَ الرَّسُولِ ﷺ أَوْلَى مِنَ الْحِرْصِ عَلَى قُرْبِ الْمُشْرِكِينَ، وَأَنَّ الدِّينَ يَرْغَبُ النَّاسُ فِيهِ وَلَيْسَ هُوَ يَرْغَبُ فِي النَّاسِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الحجرات:
iç dünyalarına muttali olmuş ve iman etmeyeceklerini bilmiştir. Ayrıca Allah, dininin ve Resûlü'nün o katı kalpli azgınlarla güç kazanmaya ihtiyacı olmadığını ortaya koymak; o zayıf kimselerin onlardan daha hayırlı olduğunu, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e onların yakın olmasına düşkünlüğün müşriklerin yakın olmasına düşkünlükten daha evla olduğunu ve insanların dine rağbet etmesi gerektiğini, dinin insanlara rağbet etmediğini göstermek istemiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar. De ki: «Müslüman olmanızla beni minnet altında bırakmayın; bilakis eğer doğru kimselerseniz sizi imana erdirdiği için Allah sizi minnet altında bırakır.»” [Hucurât:
١٧] .
17].
وَمَعْنَى يَدْعُونَ رَبَّهُمْ يُعْلِنُونَ إِيمَانَهُمْ بِهِ دُونَ الْأَصْنَامِ إِعْلَانًا بِالْقَوْلِ، وَهُوَ يَسْتَلْزِمُ اعْتِقَادَ الْقَائِلِ بِمَا يَقُولُهُ، إِذْ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ نِفَاقٌ وَإِنَّمَا ظَهَرَ الْمُنَافِقُونَ بِالْمَدِينَةِ.
{ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } ifadesinin anlamı; putları bırakıp sadece O'na olan imanlarını sözle açıkça ilan ederler demektir. Bu da söyleyenin söylediği şeye kalben inanmasını gerektirir; zira o gün henüz nifak yoktu, münafıklar ancak Medine'de ortaya çıkmıştır.
وَالْغَدَاةُ: أَوَّلُ النَّهَارِ. وَالْعَشِيُّ مِنَ الزَّوَالِ إِلَى الصَّبَاحِ. وَالْبَاءُ لِلظَّرْفِيَّةِ. وَالتَّعْرِيفُ فِيهِمَا تَعْرِيفُ الْجِنْسِ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَدْعُونَ اللَّهَ الْيَوْمَ كُلَّهُ. فَالْغَدَاةُ وَالْعَشِيُّ قُصِدَ بِهِمَا اسْتِيعَابُ الزَّمَانِ وَالْأَيَّامِ كَمَا يُقْصَدُ بِالْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ اسْتِيعَابُ الْأَمْكِنَةِ. وَكَمَا يُقَالُ:
Gadât (الْغَدَاةُ): Günün ilk vakti (sabah)tır. Aşiyy (الْعَشِيُّ) ise zevalden sabaha kadar olan vakittir. Bâ harfi zarfiyet (zaman bildirme) içindir. Her iki kelimedeki belirteç (elif-lâm) cins içindir. Anlamı ise; onların bütün gün boyunca Allah'a dua ettikleridir. Doğu ve batı ile bütün mekânların kastedilmesi gibi, sabah ve akşam ile de bütün zamanın ve günlerin kapsanması kastedilmiştir. Nitekim şöyle denilir:
الْحَمْدُ لِلَّهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا، وَقِيلَ: أُرِيدَ بِالدُّعَاءِ الصَّلَاةُ. وَبِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ عُمُومُ أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ. فَالْمَعْنَى وَلَا تَطْرُدِ الْمُصَلِّينَ، أَيِ الْمُؤْمِنِينَ.
«Sabah akşam Allah'a hamdolsun.» Dua ile namazın kastedildiği de söylenmiştir. Sabah ve akşam ile de beş vakit namazın vakitlerinin geneli kastedilmiştir. Buna göre anlam: Namaz kılanları, yani müminleri kovma demektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالْغَداةِ- بِفَتْحِ الْغَيْنِ وَبِأَلِفٍ بَعْدَ الدَّالِّ-. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ- بِضَمِّ
Cumhur { بِالْغَداةِ } kelimesini -ğayn harfinin fethası ve dâl harfinden sonra bir elif ile- okumuştur. İbn Âmir ise -ğayn harfinin dammesi,
الْغَيْنِ وَسُكُونِ الدَّالِ وَبِوَاوٍ سَاكِنَةٍ بَعْدَ الدَّالِّ- وَهِيَ لُغَةٌ فِي الْغَدَاةِ.
dâl harfinin sükûnu ve dâl harfinden sonra sakin bir vâv ile [{ بِالْغُدْوَةِ } şeklinde]- okumuştur ki bu da gadât kelimesinin bir lehçesidir.
وَجُمْلَةُ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي يَدْعُونَ، أَيْ يَدْعُونَ مُخْلِصِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ، أَيْ لَا يُرِيدُونَ حَظًّا دُنْيَوِيًّا.
{ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } cümlesi, { يَدْعُونَ } fiilindeki merfû zamirden hâldir; yani ihlaslı kimseler olarak Allah'ın rızasını dileyerek dua ederler, yani hiçbir dünyalık pay istemezler.
وَالْوَجْهُ حَقِيقَةُ الْجُزْءِ مِنَ الرَّأْسِ الَّذِي فِيهِ الْعَيْنَانِ وَالْأَنْفُ وَالْفَمُ. وَيُطْلَقُ الْوَجْهُ عَلَى الذَّاتِ كُلِّهَا مَجَازًا مُرْسَلًا.
Vech (وَجْه), hakikat anlamıyla başın gözler, burun ve ağzın bulunduğu kısmıdır. Mecaz-ı mürsel yoluyla bütün zat için de kullanılır.
وَالْوَجْهُ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلذَّاتِ عَلَى اعْتِبَارِ مُضَافٍ، أَيْ يُرِيدُونَ رِضَى اللَّهِ، أَي لَا يُرِيدُونَ إِرْضَاءَ غَيْرِهِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُوراً [الْإِنْسَان: ٩] ، وَقَوْلُهُ: فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١٥] . فَمَعْنَى يُرِيدُونَ وَجْهَهُ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَدَعَوُا اللَّهَ لَا يُرِيدُونَ بِذَلِكَ عَرَضًا مِنَ الدُّنْيَا. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ قُرَيْشًا طَعَنُوا فِي إِيمَانِ الضُّعَفَاءِ وَنَسَبُوهُمْ إِلَى النِّفَاقِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا لَمْ يَرِدْ بِهِ أَثَرٌ صَحِيحٌ، فَالْأَظْهَرُ أَنَّ قَوْلَهُ
Buradaki vech kelimesi, hazfedilmiş bir muzâf (tamlanan) takdiriyle zât anlamında istiare edilmiştir; yani Allah'ın rızasını dilerler, başkasını razı etmeyi istemezler demektir. Yüce Allah'ın: { إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُوراً } “Biz sizi sadece Allah rızası için doyuruyoruz; sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekliyoruz.” [İnsân 9] ve { فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Nereye dönerseniz Allah'ın yönü (rızası) oradadır” kavli de bu kabildendir; bu Bakara Suresi'nde [115] geçmişti. Dolayısıyla { يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } ifadesinin anlamı; onların iman edip Allah'a dua ettikleri ve bununla dünyalık bir menfaat gözetmedikleridir. Kureyş'in bu zayıf kimselerin imanına dil uzattığı ve onları münafıklıkla itham ettiği söylenmişse de bu konuda sahih bir rivayet gelmemiştir. Dolayısıyla daha açık olan görüşe göre,
يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ثَنَاءٌ عَلَيْهِمْ بِكَمَالِ إِيمَانِهِمْ، وَشَهَادَةٌ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ مُجَرَّدُونَ عَنِ الْغَايَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ كُلِّهَا، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ بِهِ الرَّدُّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ.
{ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } kavli, imanlarının kemali sebebiyle onları övmekte ve bütün dünyevi gayelerden arınmış olduklarına şehadet etmektedir; bununla amaç müşriklere cevap vermek değildir.
وَجُمْلَةُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ عَنْ طَرْدِهِمْ، أَوْ إِبْطَالٌ لِعِلَّةِ الْهَمِّ بِطَرْدِهِمْ، أَوْ لِعِلَّةِ طَلَبِ طَرْدِهِمْ. فَإِنَّ إِبْطَالَ عِلَّةِ فِعْلِ الْمنْهِي عَنهُ يؤول إِلَى كَوْنِهِ تَعْلِيلًا لِلنَّهْيِ، وَلِذَا فُصِّلَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ.
{ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } cümlesi, onları kovma yasağının gerekçesidir ya da onları kovmaya niyetlenme gerekçesini veya kovulmalarını talep etme gerekçesini iptal etmektir. Zira nehyedilen fiilin gerekçesini iptal etmek, neticede nehyin gerekçesi olma sonucunu doğurur; bu sebeple bu cümle fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir).
وَالْحِسَابُ: عَدُّ أَفْرَادِ الشَّيْءِ ذِي الْأَفْرَادِ وَيُطْلَقُ عَلَى إِعْمَالِ النَّظَرِ فِي تَمْيِيزِ بَعْضِ الْأَحْوَالِ عَنْ بَعْضٍ إِذَا اشْتَبَهَتْ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ بِتَشْبِيهِ تَتَبُّعِ الْأَحْوَالِ بَعْدَ الْأَفْرَادِ.
Hisâb (الْحِسَابُ): Fertleri olan bir şeyin fertlerini saymaktır. Birbirine karıştığında bazı durumları diğerlerinden ayırt etmek için düşünce yürütmeye de, durumların fertlerin peşi sıra takip edilmesine benzetilmesi yoluyla istiare olarak hisâb denir.
وَمِنْهُ جَاءَ مَعْنَى الْحِسْبَةِ- بِكَسْرِ الْحَاءِ-، وَهِيَ النَّظَرُ فِي تَمْيِيزِ أَحْوَالِ أَهْلِ السُّوقِ مِنِ اسْتِقَامَةٍ وَضِدِّهَا. وَيُقَالُ: حَاسَبَ فُلَانًا عَلَى أَعْمَالِهِ إِذَا اسْتَقْرَاهَا وَتَتَبَّعَهَا. قَالَ النَّابِغَةُ:
Hâ harfinin kesresiyle hisbe (الْحِسْبَة) kelimesinin anlamı da buradan gelmektedir ki o da çarşı-pazar ehlinin dürüstlük ve karşıtı durumlarını ayırt etmek için incelemede bulunmaktır. Bir kimse bir başkasının yaptıklarını tek tek araştırıp takip ettiğinde «حَاسَبَ فُلَانًا عَلَى أَعْمَالِهِ» (falancayı amellerinden hesaba çekti) denilir. Nâbiğa şöyle demiştir:
يُحَاسِبُ نَفْسَهُ بِكَمِ اشْتَرَاهَا فَالْحِسَابُ هُنَا مَصْدَرُ حَاسَبَ. وَالْمُرَادُ بِهِ تَتَبُّعُ الْأَعْمَالِ وَالْأَحْوَالِ وَالنَّظَرُ فِيمَا تُقَابَلُ بِهِ مِنْ جَزَاءٍ.
«Kaça satın aldığı konusunda nefsini hesaba çeker.» Dolayısıyla buradaki hisâb, hâsebe fiilinin masdarıdır. Bununla kastedilen; amelleri ve durumları araştırmak ve bunlara karşılık verilecek cezayı/mükafatı takdir etmektir.
وَضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: مِنْ حِسابِهِمْ وَقَوْلِهِ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَا عَائِدِينَ إِلَى الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ وَهُوَ مُعَادٌ مَذْكُورٌ، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِتَنَاسُقِ الضَّمَائِرِ مَعَ قَوْلِهِ فَتَطْرُدَهُمْ. فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ أَهْلُ الْحَقِّ فِي مَجْلِسِكَ لِأَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ فَلَا يُطْرَدُونَ عَنْهُ وَمَا عَلَيْكَ أَنْ تَحْسِبَ مَا عَدَا ذَلِكَ مِنَ الْأُمُورِ الْعَارِضَةِ لَهُمْ بِزَعْمِ الْمُشْرِكِينَ، وَأَنَّ حُضُورَ
{ مِنْ حِسابِهِمْ } ve { وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ } ifadelerindeki çoğul zamirinin, metinde zikredilmiş bir merci olan { الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } ifadesine dönmesi caizdir; zamirlerin { فَتَطْرُدَهُمْ } ifadesiyle uyumu açısından en uygun olanı da budur. Buna göre anlam: Onlar mümin oldukları için senin meclisinde bulunmaya hak sahibidirler, dolayısıyla oradan kovulamazlar; müşriklerin iddiasına göre onlarda sonradan ortaya çıkan durumları hesaba katmak sana düşmez ve
أُولَئِكَ فِي مَجْلِسِكَ يَصُدُّ كُبَرَاءَ الْمُشْرِكِينَ عَنِ الْإِيمَانِ، أَيْ أَنَّ ذَلِكَ مَدْحُوضٌ تُجَاهَ حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ فِي مَجْلِسِ رَسُولِهِمْ وَسَمَاعِ هَدْيِهِ.
onların senin meclisinde bulunmasının müşriklerin ileri gelenlerini imandan alıkoyduğunu hesaba katmak da sana ait değildir; yani müminlerin Peygamberlerinin meclisinde bulunma ve onun hidayetini dinleme hakkı karşısında bu iddia hükümsüzdür.
وَقِيلَ مَعْنَى: مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ طَعَنُوا فِي إِخْلَاصِ هَؤُلَاءِ النَّفَرِ، قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ إِنَّ هَؤُلَاءِ إِنَّمَا اجْتَمَعُوا عِنْدَكَ وَقَبِلُوا دِينَكَ لِأَنَّهُمْ يَجِدُونَ مَأْكُولًا وَمَلْبُوسًا عِنْدَكَ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: مَا يَلْزَمُكَ إِلَّا اعْتِبَارُ ظَاهِرِهِمْ وَإِنْ كَانَ لَهُمْ بَاطِنٌ يُخَالِفُهُ فَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ، أَيْ إِحْصَاءُ أَحْوَالِهِمْ وَمُنَاقَشَتُهُمْ عَلَيْهَا عَلَى نَحْوِ قَوْلِ نُوحٍ إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ [الشُّعَرَاء: ١١٣] . فَمَعْنَى حِسَابِهِمْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَمْحِيصُ
{ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ } ifadesinin şu anlama geldiği de söylenmiştir: Müşrikler bu grubun ihlasına dil uzatıp: «Ey Muhammed! Bunlar senin yanında bir yiyecek ve giyecek buldukları için senin etrafında toplanıyor ve dinini kabul ediyorlar» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Sana düşen sadece onların zahirini dikkate almaktır; eğer onların buna aykırı bir iç dünyaları varsa onların hesabı Allah'a aittir, yani Nûh'un: { إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ } “Şayet farkında olsaydınız, onların hesabı ancak Rabbime aittir.” [Şuarâ 113] kavlinde olduğu gibi durumlarını sayıp dökmek ve bu hususta onları sorgulamak Allah'a aittir. Bu yaklaşıma göre onların hesabı ifadesinin manası,
نِيَّاتِهِمْ وَبَوَاطِنِهِمْ.
niyetlerini ve iç dünyalarını sınayıp ortaya çıkarmaktır.
وَالْقَصْدُ مِنْ هَذَا تَبْكِيتُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى طَرِيقَةِ إِرْخَاءِ الْعِنَانِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ اسْتِضْعَافَ يَقِينِ الْمُؤْمِنِينَ. وحِسابِهِمْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ.
Buradaki amaç, hasmın iddiasını geçici olarak kabul eder görünme (irhâ-i inân) yöntemiyle müşrikleri susturmaktır; yoksa müminlerin yakinini zayıf görmek değildir. Bu yaklaşıma göre { حِسابِهِمْ } tamlaması masdarın mefulüne izafeti kabilindendir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرَانِ عَائِدَيْنِ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي الْكَلَامِ وَلَكِنَّهُ مَعْلُومٌ مِنَ السِّيَاقِ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ سَبَبُ النُّزُولِ، فَيَعُودُ الضَّمِيرَانِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ سَأَلُوا طَرْدَ ضُعَفَاءِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ مَجْلِسِ النَّبِيءِ ﷺ فَيَكُونُ ضَمِيرُ فَتَطْرُدَهُمْ عَائِدًا إِلَى الْمُؤْمِنِينَ. وَيَخْتَلِفُ مَعَادُ الضَّمِيرَيْنِ اعْتِمَادًا على مَا يعيّنه سِيَاقُ الْكَلَامِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها [الرّوم: ٩] ، وَقَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ فِي وَقْعَةِ حُنَيْنٍ:
Her iki zamirin de sözde açıkça zikredilmemiş ancak nüzul sebebinin işaret ettiği bağlamdan bilinen bir merciye dönmesi caizdir. Buna göre bu iki zamir, Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in meclisinden zayıf müminlerin kovulmasını isteyen müşriklere döner; { فَتَطْرُدَهُمْ } ifadesindeki zamir ise müminlere döner. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها } “Onu, bunların imar ettiğinden daha çok imar etmişlerdi.” [Rûm 9] kavlinde ve Abbâs b. Mirdâs'ın Huneyn Gazvesi hakkındaki şu beytinde olduğu gibi, sözün bağlamının tayin ettiği duruma dayanarak iki zamirin mercii farklı olabilir:
عُدْنَا وَلَوْلَا نَحْنُ أَحْدَقَ جَمْعُهُمْ ... بِالْمُسْلِمِينَ وَأَحْرَزُوا مَا جَمَّعُوا
«Geri döndük, biz olmasaydık onların topluluğu müslümanları kuşatır ve topladıklarını ele geçirirlerdi.»
أَيْ أَحْرَزَ الْمُشْرِكُونَ مَا جَمَعَهُ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْغَنَائِمِ.
Yani müşrikler müslümanların topladığı ganimetleri ele geçirirlerdi.
وَالْمَعْنَى: مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْإِيمَانِ بِكَ أَوْ عَلَى عَدَمِ الْإِيمَانِ شَيْءٌ، فَإِنَّ ذَلِكَ مَوْكُولٌ إِلَيَّ فَلَا تَظْلِمِ الْمُؤْمِنِينَ بِحِرْمَانِهِمْ حَقًّا لِأَجْلِ تَحْصِيلِ إِيمَانِ الْمُشْرِكِينَ، فَيَكُونُ مِنْ بَابِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا [النِّسَاء: ١٣٥] .
Buna göre anlam şudur: Müşriklerin sana iman etmeleri veya iman etmemeleri konusundaki hesaplarından sana hiçbir sorumluluk yoktur; zira bu bana bırakılmıştır. Müşriklerin imanını elde etmek uğruna müminleri bir haktan mahrum bırakarak onlara haksızlık etme! Bu da Yüce Allah'ın şu kavli kabilinden olur: { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا } “İster zengin olsun ister fakir olsun, Allah ikisine de daha yakındır. Adaletten sapmamak için hevanıza uymayın.” [Nisâ 135].
وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَجُوزُ كَوْنُ إِضَافَةِ حِسابِهِمْ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ، أَيْ مُحَاسَبَتُكَ إِيَّاهُمْ. وَيَجُوزُ كَوْنُهَا مِنْ إِضَافَتِهِ إِلَى فَاعِلِهِ، أَيْ مِنْ حِسَابِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ فَقْرَهُمْ وَضَعْفَهُمْ.
Bu yaklaşıma göre { حِسابِهِمْ } tamlamasının masdarın mefulüne izafeti olması caizdir, yani senin onları hesaba çekmen demektir. Masdarın failine izafeti olması da caizdir, yani müşriklerin bu müminlere fakirliklerini ve zayıflıklarını kusur sayıp hesaba çekmeleri demektir.
وعَلَيْكَ خَبَرٌ مُقَدَّمٌ. وَ (عَلَى) فِيهِ دَالَّةٌ عَلَى مَعْنَى اللُّزُومِ وَالْوُجُوبِ لِأَنَّ الرَّسُولَ- ﵊ هَمَّ أَوْ كَانَ بِحَيْثُ يَهُمُّ بِإِجَابَةِ صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ لَمَّا سَأَلُوهُ، فَيَكُونُ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْمَصْلَحَةَ مَدْحُوضَةٌ.
{ عَلَيْكَ } öne geçmiş haberdir (müsneddir). Buradaki (عَلَى) harf-i cerri lüzum ve vücub (zorunluluk) anlamına delalet eder; çünkü Resûl -aleyhisselâm- Kureyş'in ileri gelenleri teklifte bulunduğunda onların teklifine icabet etmeye niyetlenmiş veya niyetlenecek bir durumda idi; dolayısıyla bu, gözetilen o maslahatın hükümsüz olduğuna bir uyarı olmaktadır.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ شَيْءٍ زَائِدَةٌ لِتَوْكِيدِ النَّفْيِ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى الشُّمُولِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَهُوَ الْحَرْفُ الَّذِي بِتَقْدِيرِهِ بُنِيَ اسْمُ (لَا) عَلَى الْفَتْحِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى إِرَادَةِ نَفْيِ الْجِنْسِ.
{ مِنْ شَيْءٍ } kavlindeki (مِنْ), nefyin bağlamında kapsayıcılığı (şümulü) açıkça belirtmek suretiyle nefyi tekit etmek için ziyadedir (zâiddir); bu harf, cinsin nefyini irade etmeye delalet etmesi için takdir edildiğinde cinsini nefyeden (لَا)'nın isminin fetha üzere mebni kılındığı harftir.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدَيْنِ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِمَا فِي قَوْلِهِ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ تَقْدِيمٌ غَيْرُ وَاجِبٍ لِأَنَّ لِلِابْتِدَاءِ بِالنَّكِرَتَيْنِ هُنَا مُسَوِّغًا، وَهُوَ وُقُوعُهُمَا فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، فَكَانَ تَقْدِيمُ الْمَجْرُورَيْنِ هُنَا اخْتِيَارِيًّا فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ غَرَضٍ.
{ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } kavlinde müsnedlerin müsnedün ileyhlerden önce gelmesi vacip (zorunlu) olmayan bir takdimdir; çünkü burada iki nekire ile başlanmasını caiz kılan bir gerekçe (müsevvığ) vardır ki o da her ikisinin nefyin bağlamında yer almasıdır. Dolayısıyla iki mecrurun burada öne geçirilmesi ihtiyari (isteğe bağlı) olmuştur, bu sebeple mutlaka belâgî bir gayeye matuftur.
وَالْغَرَضُ يَحْتَمِلُ مُجَرَّدَ الِاهْتِمَامِ وَيَحْتَمِلُ الِاخْتِصَاصَ. وَحَيْثُ تَأَتَّى مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ هُنَا فَاعْتِبَارُهُ أَلْيَقُ بِأَبْلَغِ كَلَامٍ، وَلِذَلِكَ جَرَى عَلَيْهِ كَلَامُ «الْكَشَّافِ» . وَعَلَيْهِ فَمَعْنَى الْكَلَامِ قَصْرُ نَفْيِ حِسَابِهِمْ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ لِيُفِيدَ أَنَّ حِسَابَهُمْ عَلَى غَيْرِهِ وَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى. وَذَلِكَ هُوَ مُفَادُ الْقَصْرِ الْحَاصِلِ بِالتَّقْدِيمِ إِذَا وَقَعَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَهُوَ مُفَادٌ خَفِيَ عَلَى كَثِيرٍ لِقِلَّةِ وُقُوعِ الْقَصْرِ بِوَاسِطَةِ التَّقْدِيمِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ. وَمِثَالُهُ الْمَشْهُورُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا فِيها غَوْلٌ [الصافات: ٤٧] فَإِنَّهُمْ فَسَّرُوهُ بِأَنَّ عَدَمَ الْغَوْلِ مَقْصُورٌ عَلَى الِاتِّصَافِ بِفِي خُمُورِ الْجَنَّةِ، فَالْقَصْرُ قَصْرُ قَلْبٍ.
Gaye, sırf ihtimam (önem verme) olabileceği gibi ihtisas (özgüleme) da olabilir. İhtisas anlamı burada mümkün olduğuna göre, bunu dikkate almak en beliğ söze daha uygundur; nitekim el-Keşşâf'ın ifadesi de bu doğrultuda cereyan etmiştir. Buna göre cümlenin anlamı; onların hesabının nefyedilmesini Hz. Peygamber’e [sallallâhu aleyhi ve sellem] hasretmektir (kasr); tâ ki onların hesabının başkasına, yani Yüce Allah’a ait olduğu anlaşılsın. Bu da nefy bağlamında yer aldığında takdim yoluyla hâsıl olan kasrın getirdiği anlamdır. Bu, nefy bağlamında takdim vasıtasıyla kasrın vuku bulmasının azlığı sebebiyle pek çok kimseye kapalı kalmış bir manadır. Bunun meşhur misali, Yüce Allah'ın şu kavlidir: { لَا فِيها غَوْلٌ } “Onda hiçbir baş ağrısı/akıl çelmesi yoktur” [Sâffât 47]. Zira müfessirler bunu, sersemlik vermeme özelliğinin cennet şaraplarına hasredilmesi şeklinde açıklamışlardır; dolayısıyla bu kasr, bir kasr-ı kalbtir.
وَقَدِ اجْتَمَعَ فِي هَذَا الْكَلَامِ خَمْسَةُ مُؤَكِّدَاتٍ. وَهِيَ (مِنَ) الْبَيَانِيَّةُ، وَ (مِنَ) الزَّائِدَةُ، وَتَقْدِيمُ الْمَعْمُولِ، وَصِيغَةُ الْحَصْرِ فِي قَوْلِهِ: مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ، وَالتَّأْكِيدُ بِالتَّتْمِيمُ بِنَفْيِ الْمُقَابِلِ فِي قَوْلِهِ: وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ، فَإِنَّهُ شَبِيهٌ بِالتَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ. وَكُلُّ ذَلِكَ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى مُنْتَهَى التَّبْرِئَةِ مِنْ مُحَاوَلَةِ إِجَابَتِهِمْ لِاقْتِرَاحِهِمْ.
Bu ifadede beş pekiştirici unsur (müekkid) bir araya gelmiştir: Beyâniye olan (مِنْ), zâide olan (مِنْ), ma'mûlün takdimi, { مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } kavlindeki hasr sîgası ve lafzî tefsire benzeyen { وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } kavlindeki karşıt tarafın nefyedilmesiyle yapılan tetmîm (tamamlama) yoluyla pekiştirme. Bütün bunlar, onların tekliflerine icabet etme girişiminden tam bir beri oluşu (tebrieyi) açıkça vurgulamak içindir.
وَيُفِيدُ هَذَا الْكَلَامُ التَّعْرِيضَ بِرُؤَسَاءِ قُرَيْشٍ الَّذِينَ سَأَلُوا إِبْعَادَ الْفُقَرَاءِ عَنْ مَجْلِسِ الرَّسُولِ- ﵊ حِينَ مَا يَحْضُرُونَ وَأَوْهَمُوا أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْحَائِلُ لَهُمْ دُونَ حُضُورِ مَجْلِسِ الرَّسُولِ- ﵊ وَالْإِيمَانِ بِهِ وَالْكَوْنِ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَخَاطَبَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِهَذَا الْكَلَامِ إِذْ كَانَ الرَّسُولُ هُوَ الْمَسْئُول أَن يقْضِي أَصْحَابَهُ عَنْ مَجْلِسِهِ لِيَعْلَمَ السَّائِلُونَ أَنَّهُمْ سَأَلُوهُ مَا لَا يَقَعُ وَيَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَطْلَعَ رَسُولَهُ ﷺ عَلَى كَذِبِهِمْ، وَأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا رَاغِبِينَ فِي الْإِيمَانِ لَمَا كَانَ عَلَيْهِمْ حِسَابُ أَحْوَالِ النَّاسِ وَلَاشْتَغَلُوا بِإِصْلَاحِ خُوَيْصِّتِهِمْ، فَيَكُونُ الْخِطَابُ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر:
Bu söz, Resûlullah -aleyhisselâm- mecliste bulunduğu sırada fakirlerin oradan uzaklaştırılmasını talep eden ve bunun, Resûlullah’ın -aleyhisselâm- meclisine katılmalarına, ona iman etmelerine ve onun ashabından olmalarına engel teşkil ettiği vehmini uyandıran Kureyş elebaşlarına tariz (üstü kapalı dokundurma) içermektedir. Ashabını meclisinden uzaklaştırması istenen kişi Resûl olduğu için Allah, Peygamberine bu sözle hitap etti ki o talepte bulunanlar gerçekleşmeyecek bir şey istediklerini bilsinler; Allah’ın, Resûlü’ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] onların yalanlarını bildirdiğini ve şayet gerçekten iman etmeye istekli olsalardı insanların durumlarını hesaba çekmekle uğraşmayıp kendi nefislerini ıslah etmekle meşgul olacaklarını anlasınlar. Dolayısıyla bu hitap, Yüce Allah’ın şu kavli kabilindendir: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” [Zümer
٦٥] . وَقَدْ صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ بَعْدُ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ [الْأَنْعَام: ٥٥] . وَإِذْ كَانَ الْقَصْرُ يَنْحَلُّ عَلَى نِسْبَتَيْ إِثْبَاتٍ وَنَفْيٍ فَالنِّسْبَةُ الْمُقَدَّرَةُ مَعَ الْقَصْرِ وَهِيَ نِسْبَةُ الْإِثْبَاتِ ظَاهِرَةٌ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِ وَضَمِيرِ الْغَائِبِينَ، أَيْ عَدَمُ حِسَابِهِمْ مَقْصُورٌ عَلَيْكَ، فَحِسَابُهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ إِذْ كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ.
65]. Nitekim daha sonra gelen { وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “ve suçluların yolu apaçık belli olsun diye” [En'âm 55] kavlinde bunu açıkça belirtmiştir. Kasr, ispat ve nefy olmak üzere iki nisbete ayrıldığına göre, kasr ile birlikte takdir edilen nisbet -ki o ispat nisbetidir- muhatap zamiri ile gaib zamirinin bir arada kullanılmasından açıkça anlaşılmaktadır; yani onların hesapsızlığı sana hasredilmiştir; onların hesabı kendi üzerlerinedir, zira her nefis kazandığına karşılık bir rehindir.
وَقَدْ دَلَّ عَلَى هَذَا أَيْضًا قَوْلُهُ بَعْدَهُ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّهُ ذُكِرَ
Buna, bundan sonraki { وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } kavli de delalet etmiştir; nitekim bu ifade,
لِاسْتِكْمَالِ التَّعْلِيلِ، وَلِذَلِكَ عُطِفَ عَلَى الْعِلَّةِ، لِأَنَّ مَجْمُوعَ مَدْلُولِ الْجُمْلَتَيْنِ هُوَ الْعِلَّةُ، أَيْ حِسَابُهُمْ لَيْسَ عَلَيْكَ كَمَا أَنَّ حِسَابَكَ لَيْسَ عَلَيْهِمْ بَلْ عَلَى نَفْسِكَ، إِذْ كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ، وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى. فَكَمَا أَنَّكَ لَا تَنْظُرُ إِلَّا إِلَى أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ، فَهُمْ كَذَلِكَ لَا يُطْلَبُ مِنْهُمُ التَّفْرِيطُ فِي حَقٍّ مِنْ حُقُوقِ الْمُؤْمِنِينَ لِتَسْدِيدِ رَغْبَةٍ مِنْكَ فِي شَيْءٍ لَا يَتَعَلَّقُ بِهِمْ أَوْ لِتَحْصِيلِ رَغْبَةِ غَيْرِهِمْ فِي إِيمَانِهِ. وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ عَلَى الْمَسْنَدِ إِلَيْهِ هُنَا كَتَقْدِيمِهِ فِي نَظِيرِهِ السَّابِقِ.
gerekçelendirmeyi (ta'lîli) tamamlamak için zikredilmiştir. Bu yüzden de illetin üzerine atfedilmiştir; zira iki cümlenin medlûlünün toplamı illettir. Yani senin hesabın onların üzerine olmadığı, bilakis kendi üzerine olduğu gibi, onların hesabı da senin üzerine değildir; zira her nefis kazandığına karşılık bir rehindir ve hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez. Nasıl ki sen sadece onların mümin olduklarına bakıyorsan, aynı şekilde onlardan da senin kendileriyle ilgisi olmayan bir şeye dair arzunu gerçekleştirmek veya başkalarının iman etme arzusunu elde etmek uğruna müminlerin haklarından herhangi birini zayi etmeleri talep edilemez. Burada müsnedin müsnedün ileyhten önce gelmesi, bir önceki benzerinde olduğu gibidir.
وَفِي قَوْلِهِ: وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ أَظْهَرُوا أَنَّهُمْ أَرَادُوا بِطَرْدِ ضُعَفَاءِ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ مَجْلِسِ الرَّسُولِ ﷺ النُّصْحَ لَهُ لِيَكْتَسِبَ إِقْبَالَ الْمُشْرِكِينَ عَلَيْهِ وَالْإِطْمَاعَ بِأَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِهِ فَيَكْثُرُ مُتَّبِعُوهُ.
{ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } kavlinde, zayıf müminlerin Resûlullah’ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] meclisinden kovulmasını istemekle güya müşriklerin ona yönelmesini sağlamak ve ona iman edecekleri umudunu verip tâbilerini çoğaltmak suretiyle ona samimi davrandıklarını iddia eden müşriklere bir tariz (üstü kapalı bir dokundurma) vardır.
ثُمَّ بِهَذَا يَظْهَرُ أَنْ لَيْسَ الْمَعْنَى: بَلْ حِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ وَحِسَابُكَ عَلَى اللَّهِ، لِأَنَّ هَذَا غَيْرُ مُنَاسِبٍ لِسِيَاقِ الْآيَةِ، وَلِأَنَّهُ يَصِيرُ بِهِ قَوْلُهُ: وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ مُسْتَدْرَكًا فِي هَذَا الْمَقَامِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَتَكَرَّرْ نَظِيرُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ مَعَ نَظِيرِ الْجُمْلَةِ الْأُولَى فِيمَا حَكَى اللَّهُ عَنْ نُوحٍ إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [١١٣] لِأَنَّ ذَلِكَ حُكِيَ بِهِ مَا صَدَرَ مِنْ نُوحٍ وَمَا هُنَا حُكِيَ بِهِ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى لِرَسُولِهِ، فَتَنَبَّهْ.
Bu açıklamayla ortaya çıkmaktadır ki cümlenin manası: “Bilakis onların hesabı Allah’a, senin hesabın da Allah’a aittir” şeklinde değildir. Çünkü bu mana ayetin bağlamına uygun düşmez ve bu takdirde { وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } kavli bu makamda fuzulî (müstedrek) bir söz konumuna düşer. İşte bu sebepledir ki, Allah’ın Şuarâ Suresi’nde Nûh’tan naklettiği { إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي } “Onların hesabı ancak Rabbime aittir” [113] ayetinde, birinci cümlenin benzeriyle birlikte bu ikinci cümlenin bir benzeri tekrarlanmamıştır; çünkü orada Nûh’tan sâdır olan söz hikâye edilmiş, burada ise Yüce Allah’ın Resûlü’ne hitabı hikâye edilmiştir; buna dikkat et!
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مِنَ الْآيَةِ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِنَفْيِ اللُّزُومِ وَالْوُجُوبِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ حَرْفُ (عَلَى) فِي الْمَوْضِعَيْنِ لَا سِيَّمَا وَاعْتِبَارُ مَعْنَى الْقَصْرِ فِي قَوْلِهِ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ غَيْرُ وَاضِحٍ، لِأَنَّنَا إِذَا سَلَّمْنَا أَنْ يَكُونَ لِلرَّسُولِ- ﵊ شِبْهُ اعْتِقَادِ لُزُومِ تَتَبُّعِ أَحْوَالِهِمْ فَقُلِبَ ذَلِكَ الِاعْتِقَادُ بِالْقَصْرِ، لَا نَجِدُ ذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ إِذْ لَا اعْتِقَادَ لَهُمْ فِي هَذَا الشَّأْنِ.
Ayetin iki yerindeki müsnedin öne geçirilmesinin, her iki yerde de (عَلَى) harfinin delalet ettiği lüzum ve vücûbiyetin nefyine sırf ihtimam göstermek için olması da caizdir; bilhassa { وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } kavlinde kasr manasını dikkate almak çok açık değildir. Çünkü Resûl’ün -aleyhisselâm- onların durumlarını takip etmenin gerekli olduğuna dair zannî bir kanaati bulunduğunu ve bu kanaatin kasr ile tersyüz edildiğini (kalbedildiğini) kabul etsek bile, sabah akşam Rablerine yalvaranlar açısından böyle bir durum bulamayız; zira onların bu hususta herhangi bir kanaatleri yoktur.
وَقَدَّمَ الْبَيَانَ عَلَى الْمُبَيَّنِ فِي قَوْلِهِ: وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ لِأَنَّ الْأَهَمَّ فِي الْمَقَامَيْنِ هُوَ مَا يَخْتَصُّ بِالْمُخَاطَبِ الْمُعَرِّضِ فِيهِ بِالَّذِينَ سَأَلُوهُ الطَّرْدَ لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ بِالذَّاتِ، وَإِنَّمَا جِيءَ بِالْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ لِاسْتِكْمَالِ التَّعْلِيلِ كَمَا تَقَدَّمَ.
{ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } kavlinde beyan, mübeyyenden (açıklanan husustan) önce getirilmiştir; çünkü her iki makamda da en mühim olanı, kovulmayı talep edenlere tarizde bulunulan muhataba has olan kısımdır, zira bizzat kastedilen odur. İkinci cümle ise daha önce geçtiği üzere gerekçelendirmeyi tamamlamak için getirilmiştir.
وَقَوْلُهُ: فَتَطْرُدَهُمْ مَنْصُوبٌ فِي جَوَابِ النَّهْيِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ. وَإِعَادَةُ فِعْلِ الطَّرْدِ دُونَ الِاقْتِصَارِ عَلَى قَوْلِهِ: فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ،
{ فَتَطْرُدَهُمْ } kavli, { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } kavlindeki nehyin cevabı olarak mansubdur. Sadece { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } kavliyle yetinilmeyip kovma (tard) fiilinin tekrar edilmesi,
لِإِفَادَةِ تَأْكِيدِ ذَلِكَ النَّهْيِ وَلِيُبْنَى عَلَيْهِ قَوْلُهُ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ لِوُقُوعِ طُولِ الْفَصْلِ بَيْنَ التَّفْرِيعِ وَالْمُفَرَّعِ عَلَيْهِ. فَحَصَلَ بِإِعَادَةِ فِعْلِ فَتَطْرُدَهُمْ غَرَضَانِ لَفْظِيٌّ وَمَعْنَوِيٌّ. عَلَى أَنَّهُ
o nehyi tekit etmek ve tefrî' (sonuç) ile üzerine tefrî' yapılan (müferra'un aleyh) arasına uzun bir fasılanın girmesi sebebiyle { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } kavlinin onun üzerine bina edilmesini sağlamak içindir. Böylece { فَتَطْرُدَهُمْ } fiilinin tekrarlanmasıyla lafzî ve manevî iki gaye hâsıl olmuştur. Bununla birlikte,
يَجُوزُ أَنْ يَجْعَلَ فَتَطْرُدَهُمْ مَنْصُوبًا فِي جَوَابِ النَّفْيِ مِنْ قَوْلِهِ: مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ، أَيْ لَا تَطْرُدْهُمْ إِجَابَةً لِرَغْبَةِ أَعْدَائِهِمْ.
{ فَتَطْرُدَهُمْ } ifadesinin { مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } kavlindeki nefyin cevabı olarak mansub kılınması da caizdir; yani düşmanlarının isteğine uyarak onları kovma demektir.
وَقَوْلُهُ: فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ عُطِفَ عَلَى فَتَطْرُدَهُمْ مُتَفَرِّعٌ عَلَيْهِ، أَيْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِطَرْدِهِمْ، أَيْ فَكَوْنُهُ مِنَ الظَّالِمِينَ مُنْتَفٍ تَبَعًا لِانْتِفَاءٍ سَبَبِهِ وَهُوَ الطَّرْدُ.
{ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } kavli ise { فَتَطْرُدَهُمْ } üzerine atfedilmiş olup ondan türeyen bir sonuçtur (müteferri'); yani onları kovmak suretiyle zalimlerden olursun demektir; diğer bir ifadeyle, onun zalimlerden olması, bunun sebebi olan kovmanın (tardın) nefyine tâbi olarak nefyedilmiştir.
وَإِنَّمَا جَعَلَ طَرْدَهُمْ ظُلْمًا لِأَنَّهُ لَمَّا انْتَفَى تَكْلِيفُهُ بِأَنْ يُحَاسِبَهُمْ صَارَ طَرْدُهُمْ لِأَجْلٍ إِرْضَاءِ غَيْرِهِمْ ظُلْمًا لَهُمْ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالَّذِينَ سَأَلُوا طَرْدَهُمْ لِإِرْضَاءِ كِبْرِيَائِهِمْ بأنّهم ظَالِمُونَ مفطرون عَلَى الظُّلْمِ وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ قَوْلُهُ: فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ مَنْصُوبًا فِي جَوَابِ النَّهْيِ، وَيُجْعَلَ قَوْلُهُ فَتَطْرُدَهُمْ جِيءَ بِهِ عَلَى هَذَا الْأُسْلُوبِ لِتَجْدِيدِ رَبْطِ الْكَلَامِ لِطُولِ الْفَصْلِ بَيْنَ النَّهْيِ وَجَوَابِهِ بِالظَّرْفِ وَالْحَالِ وَالتَّعْلِيلِ فَكَانَ قَوْلُهُ فَتَطْرُدَهُمْ كَالْمُقَدَّمَةِ لِقَوْلِهِ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ وَلَيْسَ مَقْصُود بِالذَّاتِ لِلْجَوَابِيَّةِ فَالتَّقْدِيرُ: فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمين بطردهم.
Onları kovmayı zulüm saymasının sebebi şudur: Kendisine onları hesaba çekme yükümlülüğü verilmediğine göre, başkalarını razı etmek uğruna onları kovmak kendilerine bir zulüm haline gelmiştir. Bunda, kibirlerini tatmin etmek için onların kovulmasını isteyenlerin zalim ve zulüm üzere yaratılmış kimseler olduğuna dair bir tariz vardır. { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } kavlinin nehyin cevabı olarak mansub kılınması, { فَتَطْرُدَهُمْ } kavlinin ise nehiy ile cevabı arasına zarf, hâl ve ta'lîl gibi unsurlarla uzun bir fasıla girdiği için sözün irtibatını tazelemek maksadıyla bu üslupla getirilmiş olması da caizdir; bu durumda { فَتَطْرُدَهُمْ } kavli { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } kavline bir mukaddime gibi olup bizzat cevap olma kastıyla getirilmiş değildir; takdiri ise şöyledir: Onları kovmak suretiyle zalimlerden olursun.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٥٣]
[EN'ÂM SURESİ (6): AYET 53]
وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣)
{ وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } “Böylece, 'Allah aramızdan bunlara mı lütufta bulundu?' desinler diye onların bir kısmını diğerleriyle imtihan ettik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” (53)
الْوَاوُ اسْتِئْنَافِيَّةٌ كَمَا هِيَ فِي نَظَائِرِهِ. وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ السَّامِعَ لَمَّا شَعَرَ بِقِصَّةٍ أَوْمَأَ إِلَيْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ [الْأَنْعَام: ٥٢] الْآيَةَ يَأْخُذُهُ الْعَجَبُ مِنْ كِبْرِيَاءِ عُظَمَاءِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَكَيْفَ يَرْضَوْنَ الْبَقَاءَ فِي ضَلَالَةٍ تَكَبُّرًا عَنْ غِشْيَانِ مَجْلِسٍ فِيهِ ضُعَفَاءُ النَّاسِ مِنَ الصَّالِحِينَ، فَأُجِيبَ بِأَنَّ هَذَا الْخُلُقَ الْعَجِيبَ فِتْنَةٌ لَهُمْ خَلَقَهَا اللَّهُ فِي نُفُوسِهِمْ بِسُوءِ خُلُقِهِمْ.
Vav harfi, benzerlerinde olduğu gibi istînâfiyedir. Cümle ise istînâf-ı beyânîdir; zira dinleyen kişi Yüce Allah'ın { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } “Rablerine dua edenleri kovma” [En'âm 52] ayetinde ima edilen kıssayı sezince, şirk ehlinin ileri gelenlerinin kibrine ve salihlerden olan zayıf insanların bulunduğu bir meclise girmekten kibirlenerek dalalet içinde kalmaya nasıl razı olduklarına hayret eder. İşte buna, bu garip ahlakın kendileri için bir fitne (imtihan) olduğu, kötü ahlakları sebebiyle Allah'ın bunu onların nefislerinde yarattığı cevabı verilmiştir.
وَقَعَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ اعْتِرَاضًا بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَعَاطِفَتَيْنِ تَعْجِيلًا لِلْبَيَانِ، وَقُرِنَتْ بِالْوَاوِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى الِاعْتِرَاضِ، وَهِيَ الْوَاوُ الِاعْتِرَاضِيَّةُ، وَتُسَمَّى الِاسْتِئْنَافِيَّةَ فَبَيَّنَ اللَّهُ أَنَّ دَاعِيَهُمْ
Bu cümle, beyanın hemen verilmesi gayesiyle birbirine atfedilen iki cümle arasına itiraz (ara cümle) olarak girmiştir ve itiraza dikkat çekmek için vav harfiyle bitiştirilmiştir; bu, i'tirâziye veya istînâfiye olarak adlandırılan vavdır. Allah böylece onların,
إِلَى طَلَبِ طَرْدِهِمْ هُوَ احْتِقَارٌ فِي حَسَدٍ وَالْحَسَدُ يَكُونُ أَعْظَمُ مَا يَكُونُ إِذَا كَانَ الْحَاسِدُ يَرَى نَفْسَهُ أَوْلَى بِالنِّعْمَةِ الْمَحْسُودِ عَلَيْهَا، فَكَانَ ذَلِكَ الدَّاعِي فِتْنَةً عَظِيمَةً فِي نُفُوسِ الْمُشْرِكِينَ إِذْ جَمَعَتْ كِبْرًا وَعُجْبًا وَغُرُورًا بِمَا لَيْسَ فِيهِمْ إِلَى احْتِقَارٍ لِلْأَفَاضِلِ وَحَسَدٍ لَهُمْ، وَظُلْمٍ لِأَصْحَابِ الْحَقِّ، وَإِذْ حَالَتْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْإِيمَانِ وَالِانْتِفَاعِ بِالْقُرْبِ مِنْ مَجْلِسِ الرَّسُولِ ﷺ.
o müminleri kovmayı talep etmelerine sevk eden âmilin hasetle karışık bir hakir görme olduğunu açıklamıştır. Haset ise en büyük derecesine, haset eden kimse kendisini haset edilen nimete daha layık gördüğü zaman ulaşır. Dolayısıyla bu sevk edici saik, müşriklerin nefislerinde büyük bir fitne (imtihan vesilesi) olmuştur; zira bu durum kibir, kendini beğenme ve kendilerinde olmayan şeyle övünmenin yanı sıra erdemli insanları hakir görmeyi, onlara haset etmeyi ve hak sahiplerine zulmetmeyi bir araya getirmiş, neticede onların iman etmelerine ve Resûlullah’ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] meclisine yakın olmaktan istifade etmelerine engel olmuştur.
وَالتَّشْبِيهُ مَقْصُودٌ مِنْهُ التَّعْجِيبُ مِنَ الْمُشَبَّهِ بِأَنَّهُ بَلَغَ الْغَايَةَ فِي الْعُجْبِ.
Teşbihten maksat, kendisine benzetilenin (müşebbehin) şaşırtıcılıkta son noktaya ulaştığını belirterek hayret uyandırmaktır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ عَائِدٌ إِلَى الْفُتُونِ الْمَأْخُوذِ مِنْ «فَتَنَّا» كَمَا يَعُودُ الضَّمِيرُ عَلَى الْمَصْدَرِ فِي نَحْوِ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى، أَيْ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ فُتُونًا يُرَغِّبُ السَّامِعَ فِي تَشْبِيهِهِ وَتَمْثِيلِهِ لِتَقْرِيبِ كُنْهِهِ فَإِذَا رَامَ الْمُتَكَلِّمُ أَنْ يُقَرِّبَهُ لَهُ بِطَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ لَمْ يَجِدْ لَهُ شَبِيهًا فِي غَرَائِبِهِ وَفَظَاعَتِهِ إِلَّا أَنْ يُشَبِّهَهُ بِنَفْسِهِ إِذْ لَا أَعْجَبَ مِنْهُ، عَلَى حدّ قَوْلهم: والسفاعة كَاسْمِهَا.
İşaret ismi, tıpkı { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Adaletli olun, o takvaya daha yakındır” kavlinde zamirin masdara dönmesi gibi, { فَتَنَّا } fiilinden anlaşılan fütûn (deneme/imtihan) masdarına dönmektedir. Yani: Biz onların bir kısmını diğerleriyle öyle bir imtihan ettik ki, dinleyeni onun hakikatini yaklaştırmak için onu bir şeye benzetmeye ve temsille anlatmaya sevk eder; konuşan kişi bunu teşbih yoluyla ona yaklaştırmak istediğinde, garipliğinde ve vahametinde ona kendi zatından başka bir benzer bulamaz, zira ondan daha şaşırtıcısı yoktur; nitekim Arapların: “Sefâat (yüzsüzlük) kendi ismi gibidir” sözü de bu kabildendir.
وَلَيْسَ ثَمَّةَ إِشَارَةٍ إِلَى شَيْءٍ مُتَقَدِّمٍ مُغَايِرٍ لِلْمُشَبَّهِ. وَجِيءَ بِاسْمِ إِشَارَةِ الْبَعِيدِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى عِظَمِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُ مِثْلِ هَذَا التَّشْبِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] .
Burada müşebbehten farklı olarak daha önce geçmiş bir şeye işaret yoktur. Uzağı işaret eden ismin getirilmesi, işaret edilen şeyin büyüklüğünü (azametini) göstermek içindir. Bu tür teşbihin tafsilatı, Bakara Suresi’nde geçen { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [143] kavlinde daha önce geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِالْبَعْضِ الْمَنْصُوبِ الْمُشْرِكُونَ فَهُمُ الْمَفْتُونُونَ، وَبِالْبَعْضِ الْمَجْرُورِ بِالْبَاءِ الْمُؤْمِنُونَ، أَيْ فَتَنَّا عُظَمَاءَ الْمُشْرِكِينَ فِي اسْتِمْرَارِ شِرْكِهِمْ وَشِرْكِ مُقَلِّدِيهِمْ بِحَالِ الْفُقَرَاءِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْخَالِصِينَ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا [الْأَنْعَام:
Mansub olan “ba'z” (bazıları) kelimesinden murad müşriklerdir, yani fitneye düşürülenler onlardır; bâ harf-i cerri ile mecrur olan “ba'z” kelimesinden murad ise müminlerdir. Yani biz müşriklerin ileri gelenlerini ve onları taklit edenleri, ihlaslı mümin fakirlerin halleriyle şirklerinde devam etme hususunda imtihan ettik; nitekim Yüce Allah'ın { لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا } “Aramızdan Allah bunlara mı lütufta bulundu? desinler diye” [En'âm
٥٣] فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَقُولُهُ غَيْرُ الْمُشْرِكِينَ، وَكَمَا يُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي تَذْيِيلِهِ أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ.
53] kavli de buna delalet etmektedir; zira bu sözü müşriklerden başkası söylemez. Nitekim Yüce Allah'ın ayetin sonundaki (tezyîlindeki) { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } “Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” kavli de bunu desteklemektedir.
وَالْقَوْلُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلًا مِنْهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ أَوْ كَلَامًا قَالُوهُ فِي مَلَئِهِمْ. وَأَيًّا مَا كَانَ فَهُمْ لَا يَقُولُونَهُ إِلَّا وَقَدِ اعْتَقَدُوا مَضْمُونَهُ، فَالْقَائِلُونَ أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هُمُ الْمُشْرِكُونَ.
Sözün (kavl), kendi içlerinden geçirdikleri bir söz olması da ileri gelenler topluluğu içinde açıktan söyledikleri bir lakırdı olması da muhtemeldir. Her iki durumda da onlar bu sözü ancak muhtevasına kesin olarak inandıkları için söylemektedirler; dolayısıyla { أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah bunlara mı lütufta bulundu?” diyenler bizzat müşriklerdir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيَقُولُوا لَامُ التَّعْلِيلِ، وَمَدْخُولُهَا هُوَ أَثَرُ الْعِلَّةِ دَالٌّ عَلَيْهَا بَعْدَ طَيِّهَا
{ لِيَقُولُوا } kavlindeki lâm, ta'lîl lâmıdır ve dâhil olduğu fiil, illetin zikredilmeden hazfedilmesinin ardından
عَلَى طَرِيقَةِ الْإِيجَازِ. وَالتَّقْدِيرُ: فَتَنَّاهُمْ لِيَرَوْا لِأَنْفُسِهِمْ شُفُوفًا وَاسْتِحْقَاقًا لِلتَّقَدُّمِ فِي الْفَضَائِلِ اغْتِرَارًا بِحَالِ التَّرَفُّهِ فَيَعْجَبُوا كَيْفَ يُدَّعَى أَنَّ اللَّهَ يَمُنُّ بِالْهُدَى وَالْفَضْلِ عَلَى نَاسٍ يَرَوْنَهُمْ أَحَطَّ مِنْهُم، وَكَيف يعدّونهم دُونَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، وَهَذَا مِنَ الْغُرُورِ وَالْعُجْبِ الْكَاذِبِ. وَنَظِيرُهُ فِي طَيِّ الْعِلَّةِ وَالِاقْتِصَارِ عَلَى ذِكْرِ أَثَرِهَا قَوْلُ إِيَاسِ بْنِ قَبِيصَةَ الطَّائِيِّ:
îcâz (veciz anlatım) yoluyla ona delalet eden bir eseridir (sonucudur). Takdiri şöyledir: Refah içindeki durumlarına aldanarak kendilerini daha üstün ve faziletlerde önde olmaya daha layık görsünler, böylece kendilerinden daha aşağı gördükleri insanlara Allah’ın hidayet ve fazilet ihsan ettiğinin iddia edilmesine şaşırsınlar ve onları Allah katında nasıl kendilerinden üstün tutulur saysınlar diye onları imtihan ettik; bu ise bir aldanma ve asılsız bir böbürlenmedir. İlletin hazfedilip sadece eserinin zikredilmesiyle yetinilmesinin benzeri, İyâs b. Kabîsa et-Tâî’nin şu sözüdür:
وَأَقْدَمْتُ وَالْخَطِّيُّ يَخْطِرُ بَيْنَنَا ... لِأَعْلَمَ مَنْ جَبَانُهَا مِنْ شُجَاعِهَا
Mızraklar aramızda dalgalanırken öne atıldım... Korkak olanı cesurundan ayırt edip bileyim diye.
أَيْ لِيَظْهَرَ الْجَبَانُ وَالشُّجَاعُ فَأَعْلَمَهُمَا.
Yani korkak ve cesur olan ortaya çıksın da ben de onları bileyim demektir.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعَجُّبِ وَالْإِنْكَارِ، كَمَا هُوَ فِي قَوْلِهِ أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا [الْقَمَر: ٢٥] . وَالْإِشَارَةُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّحْقِيرِ أَوِ التَّعْجِيبِ كَمَا هِيَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ قَوْلِ الْمُشْرِكِينَ أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٣٦] .
İstifham, tıpkı { أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا } “Aramızdan zikir ona mı bırakıldı?” [Kamer 25] kavlinde olduğu gibi, taaccüb (şaşırma) ve inkâr için kullanılmıştır. İşaret ise, tıpkı Yüce Allah'ın Enbiyâ Suresi’nde müşriklerin sözünü naklettiği { أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } “İlahlarınızı diline dolayan bu mu?” [36] kavlinde olduğu gibi, tahkir (küçük görme) veya taaccüb için kullanılmıştır.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ لِقَصْدِ تَقْوِيَةِ الْخَبَرِ.
Müsnedün ileyhin fiilî haberden önce getirilmesi, haberi kuvvetlendirmek gayesine matuftur.
وَقَوْلُهُمْ: مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَالُوهُ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ وَمُجَارَاةِ الْخَصْمِ، أَيْ حَيْثُ اعْتَقَدَ الْمُؤْمِنُونَ أَنَّ اللَّهَ مَنَّ عَلَيْهِمْ بِمَعْرِفَةِ الْحَقِّ وَحَرَمَ صَنَادِيدَ قُرَيْشٍ، فَلِذَلِكَ تَعَجَّبَ أُولَئِكَ مِنْ هَذَا الِاعْتِقَادِ، أَيْ كَيْفَ يُظَنُّ أَنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَى فُقَرَاءٍ وَعَبِيدٍ وَيَتْرُكُ سَادَةَ أَهْلِ الْوَادِي.
Onların { مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah bunlara mı lütufta bulundu?” sözü, alay yollu ve muhatabın iddiasını kabulleniyormuş gibi görünerek (mücârât-ı hasm) söylenmiştir; yani müminler, Allah’ın hakkı tanıma nimetini kendilerine lütfedip Kureyş’in ileri gelenlerini bundan mahrum bıraktığına inandıklarından, müşrikler bu inanca şaşmışlardır; yani Allah’ın fakirlere ve kölelere lütufta bulunup Mekke vadisinin efendilerini terk edeceği nasıl zannedilebilir?