وَهَذَا كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف: ٣١] . وَهَذِهِ شَنْشَنَةٌ مَعْرُوفَةٌ مِنَ الْمُسْتَكْبِرِينَ وَالطُّغَاةِ. وَقَدْ حَدَثَ بِالْمَدِينَةِ مِثْلُ هَذَا.
Bu, Yüce Allah'ın onlardan naklettiği şu söz gibidir: { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “'Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?' dediler” [Zuhruf 31]. Bu, kibirlenenlerin ve zorbaların bilinen değişmez bir âdetidir. Bunun bir benzeri Medine’de de vuku bulmuştur.
رَوَى الْبُخَارِيُّ أَنَّ الْأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: إِنَّمَا بَايَعَكَ سُرَّاقُ الْحَجِيجِ مِنْ أَسْلَمَ وَغِفَارٍ وَمُزَيْنَةَ وَجُهَيْنَةَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ: أَرَأَيْتَ إِنْ كَانَتْ أَسْلَمُ وَغِفَارٌ وَمُزَيْنَةُ وَجُهَيْنَةُ خَيْرًا مِنْ بَنِي تَمِيمٍ وَبَنِي عَامِرٍ وَأَسَدٍ وَغَطَفَانَ أَخَابُوا وَخَسِرُوا (أَيْ أَخَابَ بَنُو تَمِيمٍ وَمَنْ عُطِفَ عَلَيْهِمْ) فَقَالَ: نعم قَالَ: فو الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهُمْ لِخَيْرٌ مِنْهُمْ.
Buhârî rivayet etmiştir ki Akra' b. Hâbis, Resûlullah’a [sallallâhu aleyhi ve sellem] gelip: “Sana ancak Eslem, Gıfâr, Müzeyne ve Cüheyne’den olan hacı hırsızları biat etti” dedi. Bunun üzerine Resûlullah ona şöyle buyurdu: “Söyle bana; şayet Eslem, Gıfâr, Müzeyne ve Cüheyne kabileleri Benî Temîm, Benî Âmir, Esed ve Gatafân’dan daha hayırlı iseler, onlar [Benî Temîm ve diğerleri] hüsrana uğrayıp kaybetmiş olmazlar mı?” Akra': “Evet” dedi. Resûlullah: “Nefsim elinde olan [Allah]a yemin olsun ki onlar [Eslem ve beraberindekiler], bunlardan kesinlikle daha hayırlıdır” buyurdu.
وَفِي الْآيَةِ مَعْنًى آخَرُ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ مُضْمَرًا فِي النَّفْسِ، وَضَمِيرُ لِيَقُولُوا عَائِدًا إِلَى الْمُؤْمِنِينَ الْفُقَرَاءِ، فَيَكُونُوا هُمُ الْبَعْضَ الْمَفْتُونِينَ، وَيَكُونُ الْبَعْضُ الْمَجْرُورُ بِالْبَاءِ صَادِقًا
Ayette bir başka anlam daha vardır ki o da sözün içten geçirilen bir düşünce olması, { لِيَقُولُوا } fiilindeki zamirin fakir müminlere raci olmasıdır; bu takdirde fitneye düşürülen 'bazıları' müminler olur; bâ harf-i cerri ile mecrur olan 'bazıları' ise
عَلَى أَهْلِ النِّعْمَةِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَتَكُونُ إِشَارَةُ هؤُلاءِ رَاجِعَةً إِلَى عُظَمَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْمَنِّ إِعْطَاءَ الْمَالِ وَحُسْنَ حَالِ الْعَيْشِ، وَيَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلًا فِي التَّحَيُّرِ عَلَى سَبِيلِ الْكِنَايَةِ، وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْمُشْرِكِينَ مُعْتَبَرٌ فِيهَا مَا عُرِفُوا بِهِ مِنَ الْإِشْرَاكِ وَسُوءِ الِاعْتِقَادِ فِي اللَّهِ. وَالْمَعْنَى: وَكَذَلِكَ الْفُتُونُ الْوَاقِعُ لِعُظَمَاءِ الْمُشْرِكِينَ، وَهُوَ فُتُونُ الْإِعْجَابِ وَالْكِبْرِيَاءِ حِينَ تَرَفَّعُوا عَنِ الدُّخُولِ فِيمَا دَخَلَ فِيهِ الضُّعَفَاءُ وَالْعَبِيدُ مِنْ تَصْدِيقِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَصُحْبَتِهِ اسْتِكْبَارًا عَنْ مُسَاوَاتِهِمْ، كَذَلِكَ كَانَ فُتُونُ بَعْضٍ آخَرَ وَهُمْ بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ حِينَ يُشَاهِدُونَ طِيبَ عَيْشِ عُظَمَاءِ الْمُشْرِكِينَ فِي الدُّنْيَا مَعَ إِشْرَاكِهِمْ بِرَبِّهِمْ فَيَعْجَبُونَ كَيْفَ مَنَّ اللَّهُ بِالرِّزْقِ الْوَاسِعِ عَلَى مَنْ يَكْفُرُونَ بِهِ وَلَمْ يَمُنَّ بِذَلِكَ عَلَى أَوْلِيَائِهِ وَهُمْ أَوْلَى بِنِعْمَةِ رَبِّهِمْ. وَقَدْ أَعْرَضَ الْقُرْآنُ عَنِ التَّصْرِيحِ بِفَسَادِ هَذَا الْخَاطِرِ النَّفْسَانِيِّ اكْتِفَاءً بِأَنَّهُ سَمَّاهُ فِتْنَةً، فَعُلِمَ أَنَّهُ خَاطِرٌ غَيْرُ حَقٍّ، وَبِأَنَّ قَوْلَهُ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ مُشِيرٌ إِلَى إِبْطَالِ هَذِهِ الشُّبْهَةِ. ذَلِكَ بِأَنَّهَا شُبْهَةٌ خَلَطَتْ أَمْرَ شَيْئَيْنِ مُتَفَارِقَيْنِ فِي الْأَسْبَابِ، فَاشْتَبَهَ عَلَيْهِمُ الْجَزَاءُ عَلَى الْإِيمَانِ وَمَا أَعَدَّ اللَّهُ لِأَهْلِهِ مِنَ النَّعِيمِ الْخَالِدِ فِي الْآخِرَةِ، الْمُتَرَتِّبِ عَلَيْهِ تَرَتُّبَ الْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبِ الْمَجْعُولِ عَنْ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، بِالرِّزْقِ فِي الدُّنْيَا الْمُتَرَتِّبِ عَلَى أَسْبَابٍ دُنْيَوِيَّةٍ كَالتِّجَارَةِ وَالْغَزْوِ وَالْإِرْثِ وَالْهِبَاتِ. فَالرِّزْقُ الدُّنْيَوِيُّ لَا تَسَبُّبَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْأَحْوَالِ الْقَلْبِيَّةِ وَلَكِنَّهُ مِنْ مُسَبِّبَاتِ الْأَحْوَالِ الْمَادِّيَّةِ فَاللَّهُ أَعْلَمُ بِشُكْرِ الشَّاكِرِينَ، وَقَدْ أَعَدَّ لَهُمْ جَزَاءَ شُكْرِهِمْ، وَأَعْلَمُ بِأَسْبَابِ رِزْقِ الْمَرْزُوقِينَ الْمَحْظُوظِينَ. فَالتَّخْلِيطُ بَيْنَ الْمَقَامَيْنِ مِنْ ضَعْفِ الْفِكْرِ الْعَارِضِ لِلْخَوَاطِرِ الْبَشَرِيَّةِ وَالنَّاشِئِ عَنْ سُوءِ النَّظَرِ وَتَرْكِ التَّأَمُّلِ فِي الْحَقَائِقِ
müşriklerden nimet sahiplerine tekabül eder; { هؤُلاءِ } işaret ismi müşriklerin ileri gelenlerine döner; lütuftan (menn) kasıt mal verilmesi ve geçim halinin güzelliği olur; istifham kinaye yoluyla hayret anlamında kullanılmış olur; müşriklere yapılan işarette ise onların şirk koşmaları ve Allah hakkında besledikleri kötü inançları dikkate alınmış olur. Buna göre anlam şudur: Tıpkı müşriklerin ileri gelenlerinin başına gelen o fitne (imtihan) gibi -ki bu, Muhammed’i [sallallâhu aleyhi ve sellem] tasdik etme ve ona arkadaş olma konusunda zayıf kimselerin ve kölelerin girdiği dine girmeyi onlarla eşitlenmekten kibirlenerek kendilerine yediremeyip büyüklük taslamaları ve böbürlenmeleridir- aynı şekilde diğer bir grubun, yani bazı müminlerin başına da bir imtihan gelmiştir; zira onlar müşriklerin ileri gelenlerinin Rablerine şirk koşmalarına rağmen dünyada refah içinde yaşadıklarını gördüklerinde, Allah’ın kendisini inkâr edenlere geniş rızık ihsan edip de O’nun nimetine daha layık olan kendi dostlarına bunu lütfetmeyişine hayret ederler. Kur'an, bu zihinsel vesveseyi sırf 'fitne' olarak adlandırmakla yetinerek onun batıl olduğunu açıkça beyan etmekten sarf-ı nazar etmiştir; böylece bunun doğru olmayan bir vesvese olduğu ve { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } kavlinin bu şüpheyi çürütmeye işaret ettiği anlaşılmıştır. Zira bu şüphe, sebepleri birbirinden farklı iki şeyin durumunu birbirine karıştıran bir şüphedir: İmanın mükâfatı ve Allah’ın ahirette müminler için hazırladığı ebedî nimetler -ki bu, Yüce Allah’ın hikmetinden kaynaklanan bir sebep-sonuç ilişkisine dayanır- ile ticaret, savaş, miras ve bağışlar gibi dünyevî sebeplere bağlı olan dünya rızkını birbirine karıştırmışlardır. Dünyevî rızık ile kalbî haller arasında bir sebep-sonuç bağı yoktur, o ancak maddî şartların sonuçlarındandır. Allah şükredenlerin şükrünü en iyi bilendir ve onlar için şükürlerinin mükâfatını hazırlamıştır; aynı şekilde rızık verilen ve nasipli olanların rızık sebeplerini de en iyi bilendir. Bu iki makamı birbirine karıştırmak, beşerî düşüncelere arız olan fikir zayıflığından, yanlış bakış açısından, hakikatler üzerinde
وَفِي الْعِلَلِ وَمَعْلُولَاتِهَا. وَكَثِيرًا مَا عَرَضَتْ لِلْمُسْلِمِينَ وَغَيْرِهِمْ شُبَهٌ وَأَغْلَاطٌ فِي هَذَا الْمَعْنَى صَرَفَتْهُمْ عَنْ تَطَلُّبِ الْأَشْيَاءِ مِنْ مَظَانِّهَا وَقَعَدَتْ بِهِمْ عَنْ رَفْوِ أَخَلَّالِهِمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا أَوْ غَرَّتْهُمْ بِالتَّفْرِيطِ فِيمَا يَجِبُ الِاسْتِعْدَادُ لَهُ كُلُّ ذَلِكَ لِلتَّخْلِيطِ بَيْنَ الْأَحْوَالِ الدِّينِيَّةِ الْأُخْرَوِيَّةِ وَبَيْنَ السُّنَنِ الْكَوْنِيَّةِ الدُّنْيَوِيَّةِ، كَمَا عَرَضَ لِابْنِ الرَّاوَنْدِيِّ مِنْ حَيْرَةِ الْجَهْلِ فِي قَوْلِهِ:
ve illetler ile o illetlerin neticeleri üzerinde tefekkürü terk etmekten kaynaklanmaktadır. Bu anlamda Müslümanlara ve başkalarına çoğu zaman şüpheler ve yanılgılar arız olmuş, bu da onları şeyleri bulunması gereken yerlerden talep etmekten alıkoymuş, dünya hayatındaki eksikliklerini telafi etmekten geri bırakmış veya hazırlanılması gereken hususlarda kusur işlemeye sevk ederek aldatmıştır. Bütün bunlar, dinî-uhrevî haller ile kevnî-dünyevî kanunları birbirine karıştırmaktan kaynaklanmaktadır; nitekim İbnü'r-Râvendî’nin şu beytindeki cehalet şaşkınlığında başına geldiği gibi:
كَمْ عَالِمٍ عَالِمٍ أَعْيَتْ مَذَاهِبُهُ ... وَجَاهِلٍ جَاهِلٍ تَلْقَاهُ مَرْزُوقًا
Nice derin âlim vardır ki geçim yolları onu çaresiz bırakmıştır... Nice koyu cahili de bol rızık içinde bulursun.
هَذَا الَّذِي تَرَكَ الْأَوْهَامَ حَائِرَةً ... وَصَيَّرَ الْعَالِمَ النِّحْرِيرَ زِنْدِيقًا
İşte budur akılları hayrette bırakan... Ve en yetkin âlimi zındığa çeviren!
وَلَا شَكَّ أَنَّ الَّذِينَ اسْتَمَعُوا الْقُرْآنَ مِمَّنْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ ﷺ قَدِ اهْتَدَوْا وَاسْتَفَاقُوا، فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ تَأَهَّلُوا لِامْتِلَاكِ الْعَالِمِ وَلَاقَوْا.
Şüphe yok ki Kur'an'ı kendisine indirilen zattan [sallallâhu aleyhi ve sellem] dinleyen kimseler doğru yolu bulmuş ve uyanmışlardır; işte bundan dolayı dünyaya hâkim olmaya ehil olmuşlar ve buna kavuşmuşlardır.
ومَنَّ فِي قَوْلِهِ مِنْ بَيْنِنا ابتدائية. و (بَين) ظَرْفٌ يَدُلُّ عَلَى التَّوَسُّطِ، أَيْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مُخْتَارًا لَهُمْ مِنْ وَسَطِنَا، أَيْ مَنَّ عَلَيْهِم وَتَركنَا، فيؤول إِلَى مَعْنَى مِنْ دُونِنَا.
{ مِنْ بَيْنِنا } kavlindeki (مِنْ) ibtidâiyedir (başlangıç bildirir). (بَيْن) ise aradalığa (tavassuta) delalet eden bir zarftır; yani Allah onları aramızdan seçerek lütufta bulundu, diğer bir ifadeyle bize değil onlara lütufta bulundu demektir; neticede “bizim dışımızda” manasına varır.
وَقَوْلُهُ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ تَذْيِيلٌ لِلْجُمْلَةِ كُلِّهَا، فَهُوَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَيْسَ مِنْ مَقُولِ الْقَوْلِ، وَلِذَلِكَ فُصِّلَ. وَالِاسْتِفْهَامُ تقريري. وعديّ بِأَعْلَمَ بِالْبَاءِ لِأَنَّهُ بِصِيغَةِ التَّفْضِيلِ صَارَ قَاصِرًا. وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ بِالشَّاكِرِينَ مِنْ عِبَادِهِ فَلِذَلِكَ مَنَّ عَلَى الَّذِينَ أَشَارُوا إِلَيْهِ بِقَوْلِهِمْ: أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِمِنَّةِ الْإِيمَانِ وَالتَّوْفِيقِ.
{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } kavli cümlenin tamamı için bir tezyîldir (fezlekedir); dolayısıyla Yüce Allah'ın sözündendir, aktarılan sözün (makûlü'l-kavl) bir parçası değildir ve bu sebeple fasl ile getirilmiştir. İstifham takrîrîdir. { بِأَعْلَمَ } kelimesi bâ harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır; çünkü ism-i tafdîl sîgasına girince lâzım (geçişsiz) hale gelmiştir. Anlam şudur: Allah kulları arasından şükredenleri en iyi bilendir; işte bu sebeple { أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah bunlara mı lütufta bulundu?” sözleriyle işaret ettikleri kimselere iman ve tevfik nimetiyle lütufta bulunmuştur.
وَمَعْنَى عِلْمُهُ تَعَالَى بِالشَّاكِرِينَ أَنَّهُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ جَاءُوا إِلَى الرَّسُولِ ﷺ مُسْتَجِيبِينَ لِدَعْوَتِهِ بِقَرِيحَةٍ طَالِبِينَ النَّجَاةَ مِنَ الْكُفْرِ رَاغِبِينَ فِي حُسْنِ الْعَاقِبَةِ، فَهُوَ يَلْطُفُ بِهِمْ وَيُسَهِّلُ لَهُمُ الْإِيمَانَ وَيُحَبِّبُهُ إِلَيْهِمْ وَيُزَيِّنُهُ فِي قُلُوبِهِمْ وَيَزِيدُهُمْ يَوْمًا فَيَوْمًا تَمَكُّنًا مِنْهُ وَتَوْفِيقًا وَصَلَاحًا، فَهُوَ أَعْلَمُ بِقُلُوبِهِمْ وَصِدْقِهِمْ مِنَ النَّاسِ الَّذِينَ يَحْسَبُونَ أَنَّ رَثَاثَةَ حَالِ بَعْضِ الْمُؤْمِنِينَ تُطَابِقُ حَالَةَ قُلُوبِهِمْ فِي الْإِيمَانِ فَيَأْخُذُونَ النَّاسَ بِبَزَّاتِهِمْ دُونَ نِيَّاتِهِمْ. فَهَذَا التَّذْيِيلُ نَاظِرٌ إِلَى قَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın şükredenleri bilmesinin anlamı; Resûlullah’a [sallallâhu aleyhi ve sellem] onun davetine içtenlikle icabet ederek gelen, küfürden kurtuluşu arayan ve güzel bir akıbete rağbet eden kimseleri en iyi bilmesidir. O, onlara lütufta bulunur, imanı onlara kolaylaştırır, onu kendilerine sevdirir, kalplerinde süsler ve her geçen gün onların imandaki sebatını, muvaffakiyetini ve salahını artırır. O, onların kalplerini ve sadakatlerini, bazı müminlerin kılık kıyafet ve hallerindeki perişanlığın kalplerindeki iman durumuna da uyduğunu sanıp insanları niyetlerine göre değil de kılık kıyafetlerine göre değerlendiren kimselerden çok daha iyi bilir. İşte bu tezyîl, Yüce Allah'ın şu kavline bakmaktadır:
إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ [الْأَنْعَام: ٣٦] .
{ إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ } “Ancak [hakkı] dinleyenler icabet eder” [En'âm 36].
وَقَدْ عُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ أَنَّهُ أَيْضًا أَعْلَمُ بِأَضْدَادِهِمْ. ضِدُّ الشُّكْرِ هُوَ الْكُفْرُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ [إِبْرَاهِيم: ٧] فَهُوَ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ يَأْتُونَ الرَّسُولَ- ﵊ مُسْتَهْزِئِينَ مُتَكَبِّرِينَ لَا هَمَّ لَهُمْ إِلَّا تَحْقِيرُ الْإِسْلَامِ وَالْمُسْلِمِينَ، وَقَدِ اسْتَفْرَغُوا وُسْعَهُمْ وَلُبَّهُمْ فِي مُجَادَلَةِ الرَّسُولِ ﷺ وَتَضْلِيلِ الدَّهْمَاءِ فِي حَقِيقَةِ الدِّينِ. فَفِي الْكَلَامِ تَعْرِيض بالمشركين.
{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } kavlinden anlaşılmıştır ki O, şükredenlerin zıtlarını da en iyi bilendir. Şükrün zıddı ise küfürdür (nankörlüktür); nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ } “Andolsun, eğer şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım ve eğer nankörlük ederseniz hiç şüphesiz azabım çok şiddetlidir” [İbrâhîm 7]. O, İslâm’ı ve Müslümanları küçük düşürmekten başka bir dertleri olmaksızın Resûl’e -aleyhisselâm- alaycı ve kibirli bir şekilde gelenleri, güçlerini ve akıllarını Resûlullah ile [sallallâhu aleyhi ve sellem] tartışmaya ve avam halkı dinin hakikati konusunda saptırmaya harcayanları en iyi bilendir. Dolayısıyla bu ifadede müşriklere bir tariz bulunmaktadır.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٥٤]
[EN'ÂM SURESİ (6): AYET 54]
وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤)
{ وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: 'Selâm olsun size! Rabbiniz merhamet etmeyi kendi zatına yazdı (ilke edindi). Şöyle ki: Sizden kim bilmeyerek bir kötülük yapar, sonra ardından tevbe edip [halini] düzeltirse, şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'” (54)
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ [الْأَنْعَام: ٥٢] وَهُوَ ارْتِقَاءٌ فِي إِكْرَامِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ. فَهُمُ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا.
{ وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } [En'âm 52] kavline matuftur; sabah akşam Rablerine dua edenlere ikramda bulunmada bir derece yükselmedir. { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا } kavliyle kastedilenler de onlardır.
وَمَعْنَى يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا أَنَّهُمْ يُوقِنُونَ بِأَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَاتٍ جَمَّةً. فَهُمْ يُؤْمِنُونَ بِمَا نَزَلَ مِنَ الْآيَاتِ وَبِخَاصَّةٍ آيَاتِ الْقُرْآنِ وَهُوَ مِنَ الْآيَاتِ، قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ [العنكبوت: ٥١] .
{ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا } ifadesinin anlamı; onların, Allah'ın pek çok ayet indirmeye kadir olduğuna kesin olarak inanmalarıdır. Onlar inen ayetlere, bilhassa ayetlerden biri olan Kur'an ayetlerine inanırlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ } “Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi?” [Ankebût 51].
وَقَوْلُهُ: فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ قِيلَ: مَعْنَاهُ حَيِّهِمْ بِتَحِيَّةِ الْإِسْلَامِ، وَهِيَ كَلِمَةُ (سَلَامٌ عَلَيْكُمْ) ، وَقِيلَ: أَبْلِغْهُمُ السَّلَامَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى تَكْرِمَةً لَهُمْ لِمُضَادَّةِ طَلَبِ الْمُشْرِكِينَ طَرْدَهُمْ.
{ فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } kavli hakkında; 'Onları İslâm'ın selamıyla, yani (selâmün aleyküm / سَلَامٌ عَلَيْكُمْ) sözüyle selamla' denildiği gibi, müşriklerin onları kovma taleplerine bir tezat olarak onlara bir ikram olmak üzere 'Yüce Allah'tan onlara selamı tebliğ et' anlamına geldiği de söylenmiştir.
وَقَدْ أَكْرَمَهُمُ اللَّهُ كَرَامَتَيْنِ الْأَوْلَى أَنْ يَبْدَأَهُمُ النَّبِيءُ ﷺ بِالسَّلَامِ حِينَ دُخُولِهِمْ عَلَيْهِ وَهِيَ مَزِيَّةٌ لَهُمْ، لِأَنَّ شَأْنَ السَّلَامِ أَنَّ يَبْتَدِئَهُ الدَّاخِلُ، ثُمَّ يُحْتَمَلُ أَنَّ هَذَا حُكْمٌ مُسْتَمِرٌّ مَعَهُمْ كُلَّمَا أُدْخِلُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ لِلْمَرَّةِ الَّتِي يُبَلِّغُهُمْ فِيهَا هَذِهِ الْبِشَارَةَ، فَنَزَلَ هُوَ مَنْزِلَةَ الْقَادِمِ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُ زَفَّ إِلَيْهِمْ هَذِهِ الْبُشْرَى.
Allah onlara iki ikramda bulunmuştur: Birincisi; yanına girdiklerinde Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara selam vermeye başlamasıdır. Bu onlar için bir ayrıcalıktır; zira selamda asıl olan, girenin selam vermeye başlamasıdır. Sonra bu hükmün, Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] huzuruna her girdiklerinde geçerli sürekli bir hüküm olması muhtemel olduğu gibi, bu müjdeyi kendilerine tebliğ ettiği sefere mahsus olması da muhtemeldir. Böylece o, onlara bu müjdeyi getirdiği için sanki onların yanına gelen biri konumunda olmuştur.
وَالْكَرَامَةُ الثَّانِيَةُ هِيَ بِشَارَتُهُمْ بِرِضَى اللَّهِ عَنْهُمْ بِأَنْ غَفَرَ لَهُمْ مَا يَعْمَلُونَ مِنْ سُوءٍ إِذَا تَابُوا مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحُوا. وَهَذَا الْخَبَرُ وَإِنْ كَانَ يَعُمُّ الْمُسْلِمِينَ كُلَّهُمْ فَلَعَلَّهُ لَمْ يَكُنْ مَعْلُومًا، فَكَانَتِ الْبِشَارَةُ بِهِ فِي وُجُوهِ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَئِذٍ تَكْرِمَةً لَهُمْ لِيَكُونُوا مَيْمُونِيَ النَّقِيبَةِ عَلَى بَقِيَّةِ إِخْوَانِهِمْ وَالَّذِينَ يَجِيئُونَ مِنْ بَعْدِهِمْ.
İkinci ikram ise; işledikleri kötülükten sonra tevbe edip [hallerini] düzelttikleri takdirde onu bağışlamak suretiyle Allah'ın kendilerinden razı olduğu müjdesidir. Bu haber, bütün Müslümanları kapsasa da belki de o sırada henüz bilinmiyordu. Dolayısıyla bunun o günkü müminlerin yüzlerine müjdelenmesi, kendilerinden sonra gelenler ve diğer kardeşleri için hayırlı ve uğurlu kılavuzlar olmaları adına onlara bir ikram olmuştur.
وَالسَّلَامُ: الْأَمَانُ، كَلِمَةٌ قَالَتْهَا الْعَرَبُ عِنْدَ لِقَاءِ الْمَرْءِ بِغَيْرِهِ دَلَالَةً عَلَى أَنَّهُ مُسَالِمٌ لَا مُحَارِبٌ لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ بَيْنَهُمْ دِمَاءٌ وَتِرَاتٌ وَكَانُوا يَثْأَرُونَ لِأَنْفُسِهِمْ وَلَوْ بِغَيْرِ الْمُعْتَدِي مِنْ قَبِيلَتِهِ، فَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا لَقِيَ مَنْ لَا يَعْرِفُهُ لَا يَأْمَنُ أَنْ يَكُونَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَبِيلَتِهِ إِحَنٌ وَحَفَائِظُ فَيُؤَمِّنُ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ بِقَوْلِهِ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، أَوْ سَلَامٌ، أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ. وَقَدْ حَكَاهَا اللَّهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ ثُمَّ شَاعَ هَذَا اللَّفْظُ فَصَارَ مُسْتَعْمَلًا فِي التَّكْرِمَةِ. وَمَصْدَرُ سَلَّمَ التَّسْلِيمُ. وَالسَّلَامُ اسْمُ مَصْدَرٍ، وَهُوَ يَأْتِي فِي الِاسْتِعْمَالِ مُنَكَّرًا مَرْفُوعًا وَمَنْصُوبًا وَمُعَرَّفًا بِاللَّامِ مَرْفُوعًا لَا غَيْرَ. فَأَمَّا تَنْكِيرُهُ مَعَ الرَّفْعِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَهُوَ عَلَى اعْتِبَارِهِ اسْمًا بِمَعْنَى الْأَمَانِ، وَسَاغَ الِابْتِدَاءُ بِهِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ النَّوْعِيَّةُ لَا فَرْدٌ مُعَيَّنٌ. وَإِنَّمَا لَمْ يُقَدَّمِ الْخَبَرُ لِاهْتِمَامِ الْقَادِمِ بِإِدْخَالِ الطُّمَأْنِينَةِ فِي نَفْسِ الْمَقْدُومِ عَلَيْهِ، أَنَّهُ طَارِقُ خَيْرٍ لَا طَارِقُ شَرٍّ. فَهُوَ
Selam (السَّلَامُ), emniyet (güvenlik) demektir. Arapların, bir kimseyle karşılaştıklarında onunla savaş halinde değil, barış içinde olduğunu göstermek için söyledikleri bir sözdür. Zira Araplar arasında kan davaları ve intikamlar vardı ve kabileden saldırgan olmayan birinden bile olsa kendi intikamlarını alırlardı. Bu yüzden kişi tanımadığı biriyle karşılaştığında, kendisiyle onun kabilesi arasında kin ve düşmanlıklar olmasından emin olamazdı; bu sebeple taraflardan biri diğerine "es-selâmü aleyküm", "selâmün" veya benzeri sözlerle güven verirdi. Yüce Allah bunu İbrâhim'den -aleyhisselâm- nakletmiştir. Sonra bu lafız yaygınlaşarak ikram ve hürmette kullanılır olmuştur. Selleme (سَلَّمَ) fiilinin masdarı teslîm (التَّسْلِيمُ)'dir. Selâm (السَّلَامُ) ise isim masdardır; kullanımda nekre olarak merfû ve mansûb halde, harf-i tarifli olarak ise sadece merfû halde gelir. Bu ayette olduğu gibi nekre ve merfû olarak gelmesi, emniyet anlamında bir isim olarak kabul edilmesindendir. Burada nekre ile mübtedâya başlanması (ibtidâ), muayyen bir ferdin değil cinsin/türün kastedilmiş olmasından dolayı caiz olmuştur. Haberin öne geçirilmemesi ise, gelen kimsenin, huzuruna vardığı kişinin gönlüne bir şer değil hayır getiren biri olduğu konusunda emniyet verme arzusunun önceliğindendir. Dolayısıyla bu,
مِنَ التَّقْدِيمِ لِضَرْبٍ مِنَ التَّفَاؤُلِ. وَأَمَّا تَعْرِيفُهُ مَعَ الرَّفْعِ فَلِدُخُولِ لَامِ تَعْرِيفِ الْجِنْسِ عَلَيْهِ.
bir tür tefe'ül (uğur sayma) sebebiyle öne almadır. Merfû olarak marife gelmesi ise, üzerine cins belirten lâm-ı tarifin gelmesinden dolayıdır.
وَكَلِمَةُ (عَلَى) فِي الْحَالَتَيْنِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِ التَّلَبُّسِ بِالْأَمَانِ، أَيِ الْأَمَانُ مُسْتَقَرٌّ مِنْكُمْ مُتَلَبِّسٌ بِكُمْ، أَيْ لَا تَخَفْ.
Her iki durumda da (alâ / عَلَى) kelimesi, emniyetin tam anlamıyla yerleşip bürünmesini ifade etmek içindir; yani "Emniyet üzerinize yerleşmiş ve sizi bürümüştür, artık korkmayın" demektir.
وَأَمَّا إِنْ نَصَبُوا مَعَ التَّنْكِيرِ فَعَلَى اعْتِبَارِهِ كَمَصْدَرِ سَلَّمَ، فَهُوَ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ أَتَى بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ. تَقْدِيرُهُ: سَلَّمْتُ سَلَامًا، فَلِذَلِكَ لَا يُؤْتَى مَعَهُ بِ (عَلَى) . ثُمَّ أَنَّهُمْ يَرْفَعُونَهُ أَيْضًا عَلَى هَذَا الِاعْتِبَارِ فَلَا يَأْتُونَ مَعَهُ بِ (عَلَى) لِقَصْدِ الدَّلَالَةِ عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ بِالرَّفْعِ، لِأَنَّهُ يَقْطَعُ عَنْهُ اعْتِبَارَ الْبَدَلِيَّةِ عَنِ الْفِعْلِ وَلِذَلِكَ يَتَعَيَّنُ تَقْدِيرُ مُبْتَدَأٍ، أَيْ أَمْرُكُمْ سَلَامٌ، عَلَى حَدِّ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ [يُوسُف: ١٨] . وَالرَّفْعُ أَقْوَى، وَلِذَلِكَ قِيلَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ رَدَّ تَحِيَّةً أَحْسَنَ مِنْ تَحِيَّةِ الْمَلَائِكَةِ، كَمَا حُكِيَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ [هود: ٦٩] . وَقَدْ وَرَدَ فِي رَدِّ السَّلَامِ أَنْ يَكُونَ بِمِثْلِ كَلِمَةِ السَّلَامِ الْأَوْلَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً [الْوَاقِعَة: ٢٦] وَوَرَدَ بِالتَّعْرِيفِ وَالتَّنْكِيرِ فَيَنْبَغِي جَعْلُ الرَّدِّ أَحْسَنَ دَلَالَةً. فَأَمَّا التَّعْرِيفُ وَالتَّنْكِيرُ فَهُمَا سَوَاءٌ لِأَنَّ التَّعْرِيفَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ. وَلِذَلِكَ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ ذِكْرُ عِيسَى وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ
Nekre ile birlikte mansûb kullanılması ise, selleme (سَلَّمَ) fiilinin masdarı konumunda kabul edilmesindendir; bu durumda kendi fiilinin yerine geçmiş bir mef'ûl-i mutlak olur. Takdiri: "Sellemtü selâmen" (سَلَّمْتُ سَلَامًا - Sana tam bir esenlikle selam verdim) şeklindedir; bu sebeple onunla birlikte (alâ / عَلَى) getirilmez. Sonra onlar, bu kabul üzere de onu merfû yaparlar ve isim cümlesindeki ref haliyle devamlılık ve sebatı ifade etmeyi kastettikleri için yine onunla beraber (alâ / عَلَى) getirmezler; çünkü bu durum fiilin yerine geçme niteliğini ondan keser ve bu sebeple { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } [Yûsuf 18] kuralı uyarınca "Emruküm selâmün" (أَمْرُكُمْ سَلَامٌ - Durumunuz esenliktir) şeklinde bir mübtedânın takdir edilmesi zorunlu olur. Merfû oluş daha kuvvetlidir; bundan dolayı Yüce Allah'ın { قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ } “Onlar: 'Selâm' dediler. O da: 'Selâm' dedi” [Hûd 69] buyruğunda hikaye edildiği gibi, İbrâhim'in meleklerin selamından daha güzeliyle karşılık verdiği söylenmiştir. Selamın iadesinde, Yüce Allah'ın { إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً } “Yalnızca 'Selâm, selâm!' denir” [Vâkıa 26] kavlindeki gibi ilk selam lafzının aynısıyla verilmesi vârit olmuştur. Marife ve nekre olarak da gelmiştir; öyleyse mukabelenin daha güzel bir delaletle yapılması gerekir. Marife ile nekreye gelince, bunlar eşittir; çünkü marife cinsi bildirir. Bundan dolayı Kur'an'da Îsâ hakkında { وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ }
[مَرْيَم: ١٥] وَجَاءَ أَنَّهُ قَالَ: وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ [مَرْيَم: ٣٣] .
[Meryem 15] ifadesi gelmiş, kendisinin de { وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ } “Doğduğum gün bana selâm olsun” [Meryem 33] dediği zikredilmiştir.
وَجُمْلَةُ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا وَهِيَ أَوَّلُ الْمَقْصُودِ مِنَ الْمَقُولِ، وَأَمَّا السَّلَامُ فَمُقَدِّمَةٌ لِلْكَلَامِ. وَجَوَّزَ بَعْضُهُمْ أَنْ تَكُونَ كَلَامًا ثَانِيًا. وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٢] . فَقَوْلُهُ هُنَا كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ: أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ إِلَخ.
{ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } cümlesi başlangıç istînâfıdır ve söylenecek sözün asıl ilk maksadıdır; selam ise söze bir mukaddimedir. Bazı âlimler bunun ikinci bir kelam olmasını da caiz görmüşlerdir. Benzerinin tefsiri bu suredeki { كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } [12] ayetinde geçmişti. Buradaki { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } kavli, { أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ } ilh. kavline bir hazırlıktır.
وَقَوْلُهُ: أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ، وَيَعْقُوبُ- بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ- عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنَ الرَّحْمَةَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ، لِأَنَّ الرَّحْمَةَ الْعَامَّةَ تَشْتَمِلُ عَلَى غُفْرَانِ ذَنْبِ مَنْ عَمِلَ ذَنْبًا ثُمَّ تَابَ وَأَصْلَحَ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ- عَلَى أَنْ يَكُونَ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِجَوَابِ سُؤَالٍ مُتَوَقَّعٍ عَنْ مَبْلَغِ الرَّحْمَةِ
{ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ } kavlini Nâfi', İbn Âmir, Âsım ve Ya'kûb -hemzenin fethasıyla- { الرَّحْمَةَ } kelimesinden bedel-i iştimal olmak üzere [ennehû] okumuşlardır; çünkü genel rahmet, günah işleyip sonra tevbe eden ve [halini] düzelten kimsenin günahının bağışlanmasını da kapsar. Diğer kıraat imamları ise -hemzenin kesrasıyla [innehû]- rahmetin derecesi hakkında sorulması beklenen bir soruya cevap teşkil eden bir istînâf-ı beyânî olmak üzere okumuşlardır.
(وَمَنْ) شَرْطِيَّةٌ، وَهِيَ أَدَلُّ عَلَى التَّعْمِيمِ مِنَ الْمَوْصُولَةِ. وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِجَهالَةٍ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ مُلْتَبِسًا بِجَهَالَةٍ.
(Men / مَنْ) şart edatıdır ve umum bildirmede mevsûl olandan daha kuvvetlidir. { بِجَهالَةٍ } kavlindeki bâ (بِ) harf-i cerri mülâbese (birliktelik/bürünme) içindir; yani cehalete bürünmüş olarak [demektir].
وَالْمَجْرُورُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ عَمِلَ.
Car-mecrûr, { عَمِلَ } fiilinin zamirinden hâl konumundadır.
وَالْجَهَالَةُ تُطْلَقُ عَلَى انْتِفَاءِ الْعِلْمِ بِشَيْءٍ مَا. وَتُطْلَقُ عَلَى مَا يُقَابِلُ الْحِلْمَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧] . وَالْمُنَاسِبُ هُنَا هُوَ الْمَعْنَى الثَّانِي، أَيْ مَنْ عَمِلَ سُوءًا عَنْ حَمَاقَةٍ مِنْ نَفْسِهِ وَسَفَاهَةٍ،
Cehâlet (الْجَهَالَةُ), herhangi bir şeye dair ilmin yokluğu anlamına gelir. Aynı zamanda hilmin (akıl ve olgunluğun) zıddı için de kullanılır; bu, Nisâ Suresi'ndeki { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ } [17] kavlinde geçmişti. Burada uygun olan ise ikinci anlamdır; yani nefsinin ahmaklığı ve sefahati yüzünden kötülük yapan kimsedir;
لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يَأْتِي السَّيِّئَاتِ إِلَّا عَنْ غَلَبَةِ هَوَاهُ رُشْدَهُ وَنُهَاهُ. وَهَذَا الْوَجْهُ هُوَ الْمُنَاسِبُ لِتَحْقِيقِ مَعْنَى الرَّحْمَةِ. وَأَمَّا حَمْلُ الْجَهَالَةِ عَلَى مَعْنَى عَدَمِ الْعِلْمِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْجَاهِلَ بِالذَّنْبِ غَيْرُ مُؤَاخَذٍ، فَلَا قُوَّةَ لِتَفْرِيعِ قَوْلِهِ: ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ عَلَيْهِ، إِلَّا إِذَا أُرِيدَ ثُمَّ تَفَطَّنَ إِلَى أَنَّهُ عَمِلَ سُوءًا.
çünkü mümin, günahları ancak hevası aklına ve sağduyusuna galip geldiği zaman işler. Rahmet anlamını gerçekleştirmeye uygun olan vecih de budur. Cehâleti, günahı bilmeyenin sorumlu tutulmayacağı esasına dayanarak 'bilmemek' manasına hamletmeye gelince; kötülük işlediğini sonradan fark etmesi kastedilmedikçe, { ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ } kavlinin buna tefri' edilmesinin (bağlanmasının) bir kuvveti kalmaz.
وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِهِ عَائِدٌ إِلَى سُوءاً أَيْ بَعْدَ السُّوءِ، أَيْ بَعْدَ عَمَلِهِ.
{ مِنْ بَعْدِهِ } kavlindeki zamir { سُوءاً } kelimesine râcidir; yani kötülükten sonra, onu işledikten sonra demektir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ عَائِدًا إِلَى الْمَصْدَرِ الْمَضْمُونِ فِي (عَمَلِ) مِثْلِ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْمَائِدَة: ٨] .
Bunu, { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [Mâide 8] ayetinde olduğu gibi, (amele / عَمِلَ) fiilinin içerdiği masdara râci kılman da mümkündür.
وَمَعْنَى أَصْلَحَ صَيَّرَ نَفْسَهُ صَالِحَةً، أَوْ أَصْلَحَ عَمَلَهُ بَعْدَ أَنْ أَسَاءَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٣٩] . وَعِنْدَ قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٠] .
{ أَصْلَحَ } ifadesinin anlamı; nefsini salih kıldı ya da kötülük yaptıktan sonra amelini düzeltti demektir. Bu, Mâide Suresi'ndeki { فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ } [39] kavlinde ve Bakara Suresi'ndeki { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا } [160] kavlinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ: فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ دَلِيلُ جَوَابِ الشَّرْطِ، أَيْ هُوَ شَدِيدُ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ.
{ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } cümlesi şartın cevabının delilidir; yani O'nun mağfireti ve rahmeti çok geniştir.
وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنِ الْمَغْفِرَةِ لِهَذَا التَّائِبِ الْمُصْلِحِ.
Bu ise halini düzelten bu tevbekâr kimsenin bağışlanacağından kinayedir.
وَقَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَخَلَفٌ- بِكَسْرِ هَمْزَةِ- فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ عَلَى أنّ الْجُمْلَة موكّدة بإن فَيُعْلَمُ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لِمَنْ تَابَ لِأَنَّهُ كَثِيرُ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ، وَيَعْقُوبُ فَأَنَّهُ- بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ- عَلَى أَنَّهَا (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةُ أُخْتُ (إِنَّ) ، فَيَكُونُ مَا بعْدهَا مؤوّلا بِمَصْدَرٍ. وَالتَّقْدِيرُ:
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza, Kisâî, Ebû Ca'fer ve Halef, cümlenin inne (إن) ile tekit edildiği esasına dayanarak { فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } ibaresini hemzenin kesrasıyla [fe innehû] okumuşlardır. Böylece kastedilenin, Allah'ın tevbe eden kimseyi bağışladığı anlaşılır; zira O'nun mağfireti ve rahmeti pek çoktur. İbn Âmir, Âsım ve Ya'kûb ise { فَأَنَّهُ } ibaresini -hemzenin fethasıyla [fe ennehû]- inne'nin (إِنَّ) kardeşi olan meftuh enne (أَنَّ) olarak okumuşlardır; bu durumda sonrasındaki kısım masdara tevil edilir. Takdiri ise şöyledir:
فَغُفْرَانُهُ وَرَحْمَتُهُ. وَهَذَا جُزْءُ جُمْلَةٍ يَلْزَمُهُ تَقْدِيرُ خَبَرٍ، أَيْ لَهُ، أَيْ ثَابِتٌ لِمَنْ عَمِلَ سُوءًا ثمَّ تَابَ.
"Fe-ğufrânuhû ve rahmetuhû" (فَغُفْرَانُهُ وَرَحْمَتُهُ - O'nun bağışlaması ve merhameti vardır). Bu bir cümle parçasıdır ve bir haberin takdir edilmesini gerektirir; yani "lehû" (لَهُ - onun içindir), kötülük işleyip sonra tevbe eden kimse için sabittir demektir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٥٥]
[EN'ÂM SURESİ (6): AYET 55]
وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ
{ وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “Suçluların yolu apaçık ortaya çıksın diye ayetleri işte böyle ayrıntılı olarak açıklıyoruz.”
(٥٥)
(٥٥) } “Suçluların yolu apaçık ortaya çıksın diye ayetleri işte böyle ayrıntılı olarak açıklıyoruz.” (55)
الْوَاوُ اسْتِئْنَافِيَّةٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ [الْأَنْعَام: ٥٣] .
Vâv, { وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } [En'âm 53] kavlinde geçtiği gibi istînâfiyedir.
وَالْجُمْلَةُ تَذْيِيلٌ لِلْكَلَامِ الَّذِي مَضَى مُبْتَدَئًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ [الْأَنْعَام: ٥١] .
Cümle, Yüce Allah'ın { وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ } [En'âm 51] kavliyle başlayan geçmiş söze bir tezyîldir.
وَالتَّفْصِيلُ: التَّبْيِينُ وَالتَّوْضِيحُ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْفَصْلِ، وَهُوَ تُفَرُّقُ الشَّيْءِ عَنِ الشَّيْءِ. وَلَمَّا كَانَتِ الْأَشْيَاءُ الْمُخْتَلِطَةُ إِذَا فُصِّلَتْ يَتَبَيَّنُ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ أُطْلِقَ التَّفْصِيلُ عَلَى التَّبْيِينِ بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ، وَشَاعَ ذَلِكَ حَتَّى صَارَ حَقِيقَةً، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ أَيْضًا تَسْمِيَةُ الْإِيضَاحِ تَبْيِينًا وَإِبَانَةً، فَإِنَّ أَصْلَ الْإِبَانَةِ الْقَطْعُ. وَالْمُرَادُ بِالتَّفْصِيلِ الْإِيضَاحُ، أَيِ الْإِتْيَانُ بِالْآيَاتِ الْوَاضِحَة الدّلَالَة
Tafsîl (التَّفْصِيلُ); tebyîn (açıklama) ve tavzîh (netleştirme) demektir; bir şeyin başka bir şeyden ayrılması manasındaki fasl (الْفَصْل) kökünden türemiştir. Birbirine karışmış şeyler ayrıştırıldığında (tufsılu) bir kısmı diğerinden belirginleştiği için, lüzûm (bağlantı) alakasıyla tafsîl kelimesi tebyîn anlamında kullanılmış ve bu kullanım yaygınlaşarak hakikat haline gelmiştir. Açıklamaya tebyîn ve ibâne denmesi de bu kabildendir; zira ibânenin aslı kesmektir. Tafsilden kasıt açıklamadır; yani kendisinden murat edilen şeye
عَلَى الْمَقْصُودِ مِنْهَا.
delaleti açık ayetleri getirmektir.
وَالْآيَاتُ: آيَاتُ الْقُرْآنِ. وَالْمَعْنَى نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَنُبَيِّنُهَا تَفْصِيلًا مِثْلَ هَذَا التَّفْصِيلِ الَّذِي لَا فَوْقَهُ تَفْصِيلٌ، وَهُوَ تَفْصِيلٌ يَحْصُلُ بِهِ عِلْمُ الْمُرَادِ مِنْهَا بَيِّنًا.
Ayetler ise Kur'an ayetleridir. Anlamı şudur: Biz ayetleri, üstünde başka bir tafsilat bulunmayan böylesine bir açıklamayla tafsil edip açıklarız; öyle bir açıklama ki kendilerinden murat edilenin bilgisi onunla apaçık hasıl olur.
وَقَوْلُهُ: وَلِتَسْتَبِينَ عَطْفٌ عَلَى عِلَّةٍ مُقَدَّرَةٍ دَلَّ عَلَيْهَا قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِأَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ التَّفْصِيلُ الْبَالِغُ غَايَةَ الْبَيَانِ، فَيُعْلَمُ مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَيْهِ أَنَّ الْغَرَضَ مِنْهُ اتِّضَاحُ الْعِلْمِ لِلرَّسُولِ. فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ التَّفْصِيلُ بِهَذِهِ الْمَثَابَةِ عُلِمَ مِنْهُ أَنَّهُ عِلَّةٌ لِشَيْءٍ يُنَاسِبُهُ وَهُوَ تَبَيُّنُ الرَّسُولِ ذَلِكَ التَّفْصِيلَ، فَصَحَّ أَنْ تُعْطَفَ عَلَيْهِ عِلَّةٌ أُخْرَى مِنْ عِلْمِ الرَّسُولِ ﷺ، وَهِيَ اسْتِبَانَتُهُ سَبِيلَ الْمُجْرِمِينَ. فَالتَّقْدِيرُ مَثَلًا: وَكَذَلِكَ التَّفْصِيلُ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِتَعْلَمَ بِتَفْصِيلِهَا كُنْهَهَا، وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلَ الْمُجْرِمِينَ، فَفِي الْكَلَامِ إِيجَازُ الْحَذْفِ.
{ وَلِتَسْتَبِينَ } kavli, { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } ifadesinin delalet ettiği takdirî bir illete matuftur; çünkü işaret edilen, beyanın son sınırına ulaşmış tafsilattır. Dolayısıyla buna işaret edilmesinden, bundaki maksadın bilginin Resûl için netleşmesi olduğu anlaşılır. Bu tafsilat bu mertebede olunca, kendisinden kendisine uygun bir şeyin illeti olduğu anlaşılmıştır ki o da Resûl'ün bu tafsilatı kavramasıdır. Böylece Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] bilgisine dair bir diğer illetin ona atfedilmesi sahih olmuştur; o da mücrimlerin yolunun onun için apaçık ortaya çıkmasıdır. Takdiri yaklaşık olarak şöyledir: "İşte bu tafsilat gibi ayetleri tafsil ederiz ki ayrıntılarıyla onların künhünü bilesin ve suçluların yolu da sana apaçık belli olsun." Dolayısıyla ifadede îcâz-ı hazif (kısaltma) vardır.
وَهَكَذَا كُلَّمَا كَانَ اسْتِعْمَالُ (كَذَلِكَ) نَفْعَلُ بَعْدَ ذِكْرِ أَفْعَالٍ عَظِيمَةٍ صَالِحًا الْفِعْلُ الْمَذْكُورُ بَعْدَ الْإِشَارَةِ لِأَنْ يَكُونَ عِلَّةً لِأَمْرٍ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُعَلَّلَ بِمِثْلِهِ صَحَّ أَنْ تُعْطَفَ عَلَيْهِ عِلَّةٌ أُخْرَى كَمَا هُنَا، وَكَمَا فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ [الْأَنْعَام: ٧٥] بِخِلَافِ مَا لَا يَصْلُحُ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّهُ إِذَا أُرِيدَ ذِكْرُ عِلَّةٍ بَعْدَهُ ذُكِرَتْ بِدُونِ عَطْفٍ، نَحْوَ قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ [الْبَقَرَة: ١٤٣] .
İşte böylece, büyük fiillerin zikrinden sonra (kezâlike / كَذَلِكَ) kullanımının ardından gelen fiil, benzeri şeylerle gerekçelendirilmesi mutat olan bir duruma illet olmaya elverişli olduğunda, burada ve { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } [En'âm 75] kavlinde olduğu gibi üzerine başka bir illetin atfedilmesi sahih olur. Buna elverişli olmayan yerlerde ise durum farklıdır; bundan dolayı şayet sonrasında bir illet zikredilmek istenirse atıfsız olarak zikredilir; tıpkı Yüce Allah'ın { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } [Bakara 143] kavlinde olduğu gibi.
وسَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ طَرِيقَهُمْ وَسِيرَتَهُمْ فِي الظُّلْمِ وَالْحَسَدِ وَالْكِبْرِ وَاحْتِقَارِ النَّاسِ وَالتَّصَلُّبِ فِي الْكُفْرِ.
{ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } ise zulüm, haset, kibir, insanları hakir görme ve küfürde taassup konusundaki yolları ve gidişatlarıdır.
وَالْمُجْرِمُونَ هُمُ الْمُشْرِكُونَ. وُضِعَ الظَّاهِرُ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى أَنَّهُمُ الْمُرَادُ وَلِإِجْرَاءِ وَصْفِ الْإِجْرَامِ عَلَيْهِمْ. وَخَصَّ الْمُجْرِمِينَ لِأَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ كُلِّهَا لِإِيضَاحِ خَفِيِّ أَحْوَالِهِمْ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ.
Mücrimler müşriklerdir. Kastedilenlerin onlar olduğunu açıkça belirtmek ve üzerlerine cürüm vasfını icra etmek için zamir yerine zahir isim getirilmiştir. Mücrimlerin tahsis edilmesi ise, Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve Müslümanlara onların gizli hallerini açıklamak bakımından bütün bu ayetlerin asıl maksadı onlar olduğu içindir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَيَعْقُوبُ- بِتَاءٍ مُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ فِي أَوَّلِ الْفِعْلِ- عَلَى أَنَّهَا تَاءُ خِطَابٍ. وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ.
Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, Âsım'dan rivayetle Hafs, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb fiilin başındaki harfi -hitap tası olmak üzere üst iki noktalı te ile- [ve li testebîne] okumuşlardır. Hitap ise Peygamber'edir [sallallâhu aleyhi ve sellem].
وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٌ- بِيَاءِ الْغَائِبِ-، ثُمَّ إِنَّ نَافِعًا، وَأَبَا جَعْفَرٍ قَرَأَ سَبِيلَ- بِفَتْحِ اللَّامِ- عَلَى أنّه مفعول لِتَسْتَبِينَ فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلطَّلَبِ. وَقَرَأَهُ الْبَقِيَّةُ- بِرَفْعِ اللَّامِ- عَلَى أَنَّهُ فَاعِلُ «يَسْتَبِينَ» أَوْ «تَسْتَبِينَ» . فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لَيْسَا لِلطَّلَبِ بَلْ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلُ اسْتَجَابَ.
Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Halef ise -gāib yâsı ile [ve li yestebîne]- okumuşlardır. Sonra Nâfi' ve Ebû Ca'fer, { سَبِيلَ } kelimesini -lâmın fethasıyla [sebîle]- { لِتَسْتَبِينَ } fiilinin mef'ûlü olarak okumuşlardır; bu durumda sîn ve tâ harfleri talep içindir. Geri kalanlar ise lâmın ref'i ile { يَسْتَبِينَ } veya { تَسْتَبِينَ } fiilinin faili olarak okumuşlardır. Bu durumda sîn ve tâ harfleri talep için değil, istebâce (اسْتَجَابَ) fiilinde olduğu gibi mübalağa içindir.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَحَفْص، على عَاصِمٍ- بِرَفْعٍ- سَبِيلُ عَلَى أَنَّ تَاءَ الْمُضَارَعَةِ تَاءُ الْمُؤَنَّثَةِ. لِأَنَّ السَّبِيلَ مُؤَنَّثَةٌ فِي لُغَةِ عَرَبِ الْحِجَازِ، وَعَلَى أَنَّهُ مِنِ اسْتَبَانَ الْقَاصِرُ بِمَعْنَى بَانَ فَ سَبِيلُ فَاعل لِتَسْتَبِينَ، أَيْ لِتَتَّضِحَ سَبِيلُهُمْ لَك وَلِلْمُؤْمنِينَ.
İbn Âmir, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Hafs; Hicaz Araplarının lügatinde sebîl kelimesi müennes olduğu için muzâri harfini müennes tası kabul ederek { سَبِيلُ } kelimesini -ref ile- okumuşlardır. Bu okuyuşta fiil, bâne (بَانَ) manasında lâzım olan istebâne (اسْتَبَانَ) fiilindendir; dolayısıyla { سَبِيلُ } kelimesi { لِتَسْتَبِينَ } fiilinin failidir; yani 'Onların yolu sana ve müminlere apaçık belli olsun diye' demektir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٥٦]
[EN'ÂM SURESİ (6): AYET 56]
قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦)
{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “De ki: 'Şüphesiz ben, Allah'tan başka yalvardıklarınıza tapmaktan menedildim.' De ki: 'Sizin hevalarınıza uymam; [eğer uyarsam] o takdirde sapmış olurum ve doğru yolda olanlardan olmam.'” (56)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ عَادَ بِهِ الْكَلَامُ إِلَى إبِْطَال الشّرك بالتبري مِنْ عِبَادَةِ أَصْنَامِهِمْ فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ أَبْطَلَ إِلَهِيَّةَ الْأَصْنَامِ بِطَرِيقِ الِاسْتِدْلَالِ مِنْ قَوْلِهِ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا [الْأَنْعَام: ١٤] الْآيَةَ. وَقَوْلِهِ: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ [الْأَنْعَام: ٤٠] الْآيَةَ وَقَوْلِهِ:
Sözün, putlarına ibadetten beri durmak suretiyle şirki iptal etmeye döndüğü bir başlangıç istînâfıdır. Zira { قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا } [En'âm 14] ayetinden, { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ } [En'âm 40] ayetinden ve
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ [الْأَنْعَام: ٤٦] الْآيَةَ. جَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِطَرِيقَةٍ أُخْرَى لِإِبْطَالِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ نَهَى رَسُولَهُ- ﵊ عَنْ عِبَادَتِهَا وَعَنِ اتِّبَاعِ أَهْوَاءٍ عَبَدَتِهَا.
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ } [En'âm 46] ayetinden itibaren istidlal yoluyla putların ilahlığını iptal ettikten sonra; bu ayette putlara ibadeti iptal etmek için başka bir yol getirmiştir ki o da Allah'ın, Resûlü'nü -aleyhisselâm- putlara tapmaktan ve putperestlerin hevalarına uymaktan nehyetmesidir.
وَبُنِيَ نُهِيتُ عَلَى صِيغَةِ الْمَجْهُولِ لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْ ذِكْرِ الْفَاعِلِ لِظُهُورِ الْمُرَادِ، أَيْ نَهَانِي اللَّهُ. وَهُوَ يَتَعَدَّى بِحَرْفِ (عَن) فَحذف الْحَرْف حَذْفًا مُطَّرِدًا مَعَ (أَنْ) .
{ نُهِيتُ } fiili, kastedilenin açık olması sebebiyle failin zikrinden müstağni kalındığı için meçhul sîgada bina edilmiştir; yani "Allah beni nehyetti" demektir. Bu fiil (an / عَنْ) harf-i cerri ile müteaddî olur; harf-i cer ise (en / أَنْ) edatıyla birlikte kural gereği hazfedilmiştir.
وَأُجْرِيَ عَلَى الْأَصْنَامِ اسْمُ الْمَوْصُولِ الْمَوْضُوعُ لِلْعُقَلَاءِ لِأَنَّهُمْ عَامَلُوهُمْ مُعَامَلَةَ الْعُقَلَاءِ فَأَتَى لَهُمْ بِمَا يَحْكِي اعْتِقَادَهُمْ، أَوْ لِأَنَّهُمْ عَبَدُوا الْجِنَّ وَبَعْضَ الْبَشَرِ فَغُلِّبَ الْعُقَلَاءُ مِنْ مَعْبُودَاتِهِمْ.
Putlar hakkında akıllılar için konulmuş olan ism-i mevsûl kullanılmıştır; çünkü onlar putlara akıllı muamelesi yapmışlardır, bu yüzden onların inançlarını hikaye eden lafız getirilmiştir. Ya da cinlere ve bazı insanlara taptıkları için, ibadet ettikleri varlıklar arasından akıllılar tağlib yoluyla öne çıkarılmıştır.
وَمَعْنَى تَدْعُونَ تَعْبُدُونَ وَتَلْجَئُونَ إِلَيْهِمْ فِي الْمُهِمَّاتِ، أَيْ تَدْعُونَهُمْ. ومِنْ دُونِ اللَّهِ حَالٌ مِنَ الْمَفْعُولِ الْمَحْذُوفِ، فَعَامِلُهُ تَدْعُونَ. وَهُوَ حِكَايَةٌ لِمَا غَلَبَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَدُعَائِهِمْ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ وَدُعَائِهِ، حَتَّى كَأَنَّهُمْ عَبَدُوهُمْ دُونَ اللَّهِ، وَإِنْ كَانُوا إِنَّمَا أَشْرَكُوهُمْ بِالْعِبَادَةِ مَعَ اللَّهِ وَلَوْ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ. وَفِيهِ نِدَاءٌ عَلَيْهِمْ بِاضْطِرَابِ عَقِيدَتِهِمْ إِذْ أَشْرَكُوا مَعَ اللَّهِ فِي الْعِبَادَةِ مَنْ لَا يَسْتَحِقُّونَهَا مَعَ أَنَّهُمْ قَائِلُونَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ مَالِكُ الْأَصْنَامِ وَجَاعِلُهَا شُفَعَاءَ لَكِنَّ ذَلِكَ كَالْعَدَمِ لِأَنَّ كُلَّ عِبَادَةٍ تَوَجَّهُوا بِهَا إِلَى الْأَصْنَامِ قَدِ اعْتَدَوْا بِهَا عَلَى حَقِّ اللَّهِ فِي أَنْ يَصْرِفُوهَا إِلَيْهِ.
{ تَدْعُونَ } kelimesinin manası; ibadet ediyorsunuz ve mühim işlerde onlara sığınıyorsunuz, yani onlara yalvarıyorsunuz demektir. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ise hazfedilmiş mef'ûlden hâldir, âmili ise { تَدْعُونَ } fiilidir. Bu, müşriklerin Allah'a ibadetten ve O'na yalvarmaktan yüz çevirip putlara ibadet ve onlara yalvarmakla meşgul olmalarının baskın halini hikaye etmektedir; öyle ki -bazı zamanlarda da olsa onları Allah ile birlikte ibadete ortak koşmuş olsalar bile- sanki Allah'ı bırakıp sadece putlara tapmış gibidirler. Bunda, ibadete layık olmayanları ibadette Allah'a ortak koştukları için onların inançlarındaki tutarsızlığı ilan etme vardır; oysa onlar Allah'ın bu putların mâliki olduğunu ve onları şefaatçi kıldığını söylüyorlardı. Ancak bu iddia yok hükmündedir; çünkü putlara yönelttikleri her ibadetle, onu Allah'a sarf etme hususunda Allah'ın hakkına tecavüz etmişlerdir.
وَجُمْلَةُ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ اسْتِئْنَافٌ آخَرُ ابْتِدَائِيٌّ، وَقَدْ عُدِلَ عَنِ الْعَطْفِ إِلَى الِاسْتِئْنَافِ لِيَكُونَ غَرَضًا مُسْتَقِلًّا. وَأُعِيدَ الْأَمْرُ بِالْقَوْلِ زِيَادَةً فِي الِاهْتِمَامِ بِالِاسْتِئْنَافِ وَاسْتِقْلَالِهِ لِيَكُونَ هَذَا النَّفْيُ شَامِلًا لِلِاتِّبَاعِ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَفِي غَيْرِهَا مِنْ ضَلَالَتِهِمْ
{ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ } cümlesi başka bir başlangıç istînâfıdır; bağımsız bir maksat olması için atıftan istînâfa dönülmüştür. Bu nefiy ifadesinin, putlara ibadette ve diğer sapıklıklarında
كَطَلَبِ طَرْدِ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ مَجْلِسِهِ.
-müminlerin meclisinden kovulmasını talep etmek gibi- [onlara] uymayı kapsaması amacıyla, istînâfa ve onun bağımsızlığına verilen önemi artırmak için söyleme emri (kul / قُلْ) tekrarlanmıştır.
وَالْأَهْوَاءُ جَمْعُ هَوًى، وَهُوَ الْمَحَبَّةُ الْمُفْرِطَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٢٠] . وَإِنَّمَا قَالَ: لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ دُونَ لَا أَتْبَعُكُمْ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُمْ فِي دِينِهِمْ تَابِعُونَ لِلْهَوَى نَابِذُونَ لِدَلِيلِ الْعَقْلِ. وَفِي هَذَا تَجْهِيلٌ لَهُمْ فِي إِقَامَةِ دِينِهِمْ عَلَى غَيْرِ أَصْلٍ مَتِينٍ.
Ehvâ (الْأَهْوَاءُ), hevâ (هَوًى) kelimesinin çoğuludur; aşırı sevgi demektir. Bakara Suresi'ndeki { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ } [120] kavlinde geçmişti. "Lâ ettebiuküm" (Size uymam) demeyip { لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ } “Hevalarınıza uymam” buyurması, onların dinlerinde hevalarına uyduklarına ve aklın delilini bir kenara attıklarına işaret etmek içindir. Bunda, dinlerini sağlam bir temele dayandırmadıkları konusunda onları cehaletle niteleme vardır.
وَجُمْلَةُ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً جَوَابٌ لِشَرْطٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ إِنِ اتّبعت أهواءكم إِذن قَدْ ضَلَلْتُ. وَكَذَلِكَ موقع (إِذن) حِينَ تَدْخُلُ عَلَى فِعْلٍ غَيْرِ مُسْتَقْبَلٍ فَإِنَّهَا تَكُونُ حِينَئِذٍ جَوَابًا لِشَرْطٍ مُقَدَّرٍ مَشْرُوطٍ بِ (إِنَّ) أَوْ (لَوْ) مُصَرَّحٍ بِهِ تَارَةً، كَقَوْلِ كُثَيِّرٍ:
{ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً } “[eğer böyle yaparsam] o takdirde kesinlikle sapmış olurum” cümlesi, takdir edilmiş bir şartın cevabıdır; yani “Eğer sizin hevalarınıza uyarsam, o takdirde kesinlikle sapmış olurum” demektir. Gelecek zaman bildirmeyen bir fiilin başına geldiğinde { إِذن } kelimesinin konumu böyledir; bu durumda o, bazen Kuseyyir'in şu sözünde olduğu gibi açıkça zikredilen, { إِنَّ } veya { لَوْ } ile şart koşulmuş takdiri bir şartın cevabı olur:
لَئِنْ عَادَ لِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بِمِثْلِهَا ... وَأَمْكَنَنِي مِنْهَا إِذَنْ لَا أُقِيلُهَا
“Eğer Abdülaziz bana bir benzeriyle dönerse ... ve bu hususta bana imkan verirse, o takdirde onu asla bağışlamam.”
وَمُقَدَّرٍ أُخْرَى كَهَذِهِ الْآيَةِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩١] .
Bazen de bu ayette ve Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi takdiridir: { وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ } [Müminûn 91]. “O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur; öyle olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürürdü”.
وَتَقْدِيم جَوَاب (إِذن) على (إِذن) فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْجَوَابِ. وَلِذَلِكَ الِاهْتِمَامُ أُكِّدَ بِ قَدْ مَعَ كَوْنِهِ مَفْرُوضًا وَلَيْسَ بِوَاقِعٍ، لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ وُقُوعَهُ مُحَقَّقٌ لَوْ تَحَقَّقَ الشَّرْطُ الْمُقَدَّرُ الَّذِي دلّت عَلَيْهِ (إِذن) .
Bu ayette { إِذن } kelimesinin cevabının { إِذن } üzerine öne geçirilmesi, cevaba önem vermek içindir. İşte bu önemden dolayı, gerçekleşmiş olmayıp varsayımsal olmasına rağmen { قَدْ } ile tekit edilmiştir; bu da { إِذن } kelimesinin delalet ettiği takdiri şart gerçekleştiği takdirde onun vuku bulmasının kesin olduğuna işaret etmek içindir.
وَقَوْلُهُ: وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ عُطِفَ عَلَى قَدْ ضَلَلْتُ، عُطِفَ عَلَيْهِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ جَزَاءٌ آخَرُ لِلشَّرْطِ الْمُقَدَّرِ، فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنْ فَعَلَ ذَلِكَ يَخْرُجُ عَنْ حَالِهِ الَّتِي هُوَ عَلَيْهَا الْآنَ مِنْ كَوْنِهِ فِي عِدَادِ الْمُهْتَدِينَ إِلَى الْكَوْنِ فِي حَالَةِ الضَّلَالِ، وَأَفَادَ مَعَ ذَلِكَ تَأْكِيدَ مَضْمُونِ جُمْلَةِ قَدْ ضَلَلْتُ لِأَنَّهُ نَفَى عَنْ نَفْسِهِ ضِدَّ الضَّلَالِ فَتَقَرَّرَتْ حَقِيقَةُ الضَّلَالِ عَلَى الْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرِ.
O'nun { وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “ve hidayete erenlerden de olmamış bulunurum” kavli { قَدْ ضَلَلْتُ } ifadesine matuftur; takdir edilen şartın bir diğer cezası (cevabı) olduğuna delalet etmesi için ona atfedilmiştir. Dolayısıyla bu, eğer [Peygamber] bunu yaparsa, şu an içinde bulunduğu hidayete erenler zümresinden olma halinden çıkıp sapıklık haline geçeceğini gösterir. Bununla birlikte { قَدْ ضَلَلْتُ } cümlesinin muhtevasını tekit etme faydası da sağlamıştır; zira kendisinden sapıklığın zıddını nefyetmiş, böylece farz ve takdir üzerine sapıklık hakikati kesinleşmiştir.
وَتَأْكِيدُ الشَّيْءِ بِنَفْيِ ضِدِّهِ طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ قَدِ اهْتَدَيْتُ إِلَيْهَا وَنَبَّهْتُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bir şeyi zıddını nefyederek tekit etmek, ulaştığım ve Yüce Allah'ın şu kavlinde dikkat çektiğim bir Arap [kelam] üslubudur:
قَدْ ضَلُّوا وَما كانُوا مُهْتَدِينَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٤٠] . وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى [طه: ٧٩] .
Bu suredeki { قَدْ ضَلُّوا وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } [140] “Gerçekten sapmışlardır ve doğru yolu bulanlardan da değillerdir”. Bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى } [Tâhâ 79] “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi”.
وَقَدْ أُتِيَ بِالْخَبَرِ بِالْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ فَقِيلَ: مِنَ الْمُهْتَدِينَ وَلَمْ يَقُلْ: وَمَا أَنَا مُهْتَدٍ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ نَفْيُ الْجُمْلَةِ الَّتِي خَبَرُهَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ، فَإِنَّ التَّعْرِيفَ فِي الْمُهْتَدِينَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، فَإِخْبَارُ الْمُتَكَلِّمِ عَنْ نَفْسِهِ بِأَنَّهُ مِنَ الْمُهْتَدِينَ يُفِيدُ أَنَّهُ وَاحِدٌ مِنَ الْفِئَةِ الَّتِي تُعْرَفُ عِنْدَ النَّاسِ بِفِئَةِ الْمُهْتَدِينَ، فَيُفِيدُ أَنَّهُ مُهْتَدٍ إِفَادَةً بِطَرِيقَةٍ تُشْبِهُ طَرِيقَةَ الِاسْتِدْلَالِ. فَهُوَ
Haber car ve mecrur olarak getirilip { مِنَ الْمُهْتَدِينَ } denilmiş ve “ve mâ ene mühtedin” denilmemiştir; çünkü maksat, haberi { مِنَ الْمُهْتَدِينَ } olan cümleyi nefyetmektir. Çünkü { الْمُهْتَدِينَ } kelimesindeki belirlilik cins belirliliğidir; mütekellimin kendisinin { مِنَ الْمُهْتَدِينَ } olduğunu haber vermesi, insanlar nezdinde hidayete erenler zümresi olarak bilinen topluluktan biri olduğunu ifade eder; böylece onun hidayete ermiş olduğunu istidlal yoluna benzeyen bir yolla bildirir. Dolayısıyla bu,
مِنْ قَبِيلِ الْكِنَايَةِ الَّتِي هِيَ إِثْبَاتُ الشَّيْءِ بِإِثْبَاتِ مَلْزُومِهِ. وَهِيَ أَبْلَغُ مِنَ التَّصْرِيحِ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ [الشُّعَرَاء: ١٦٨] : قَوْلُكَ فُلَانٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِكَ: فُلَانٌ عَالِمٌ، لِأَنَّكَ تَشْهَدُ لَهُ بِكَوْنِهِ مَعْدُودًا فِي زُمْرَتِهِمْ وَمَعْرُوفَةً مُسَاهَمَتُهُ لَهُمْ فِي الْعِلْمِ. وَقَالَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [١٣٦] . فَإِن قلت لوقيل: أَوَعَظْتَ أَوْ لَمْ تَعِظْ، كَانَ أَخْصَرَ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. قُلْتُ:
bir şeyi lazımıyla ispat etmek demek olan kinaye türündendir ve açıkça söylemekten (tasrih) daha beliğdir. el-Keşşâf'ta Yüce Allah'ın şu kavli hakkında şöyle denilmiştir: { قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ } [Şuarâ 168] “Dedi ki: Doğrusu ben sizin bu işinizden nefret edenlerdenim”: Senin 'falan kimse alimlerdendir' demen, 'falan kimse alimdir' demenden daha beliğdir; zira sen onun onların zümresinden sayıldığına ve ilimdeki ortaklığının bilindiğine şahitlik etmiş olursun. Yine Şuarâ Suresi'ndeki { قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ } [136] “Dediler ki: 'Bize öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir'” kavlinde şöyle demiştir: 'Eğer «öğüt versen de vermesen de» denseydi daha veciz olurdu ve mana birdi dersen; derim ki:
لَيْسَ الْمَعْنَى بِوَاحِدٍ وَبَيْنَهُمَا فَرْقٌ لِأَنَّ الْمُرَادَ سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَفَعَلْتَ هَذَا الْفِعْلَ الَّذِي هُوَ الْوَعْظُ أَمْ لَمْ تَكُنْ أَصْلًا مِنْ أَهْلِهِ وَمُبَاشَرَتِهِ، فَهُوَ أَبْلَغُ فِي قِلَّةِ الِاعْتِدَادِ بِوَعْظِهِ مِنْ قَوْلِهِ: أَمْ لَمْ تَعِظْ. وَقَالَ الْخَفَاجِيُّ إِنَّ أَصْلَ هَذَا لِابْنِ جِنِّي.
mana bir değildir ve aralarında fark vardır; çünkü murat edilen şudur: «İster vazetme fiilini yapmış ol, isterse esasen bunun ehlinden ve uygulayıcısı olmamış ol, bizim için birdir». Dolayısıyla bu, onun öğüdüne hiç itibar edilmediğini ifade etmede «öğüt vermesen de» sözünden daha beliğdir.' Hafâcî, bu [tespitin] aslının İbn Cinnî'ye ait olduğunu söylemiştir.
وَلِهَذَا كَانَ نَفْيُ هَذَا الْخَبَرِ مُفِيدًا نَفْيَ هَذِهِ النِّسْبَةَ الْكِنَائِيَّةَ فَكَانَتْ أَبْلَغِيَّتُهُ فِي النَّفْيِ كَأَبْلَغِيَّتِهِ فِي الْإِثْبَاتِ، لِأَنَّ الْمُفَادَ الْكِنَائِيَّ هُوَ هُوَ. وَلِذَلِكَ فَسَّرَهُ فِي «الْكَشَّافِ» بِقَوْلِهِ: «وَمَا أَنَا مِنَ الْهُدَى فِي شَيْءٍ» . وَلَمْ يَتَفَطَّنْ لِهَذِهِ النُّكْتَةِ بَعْضُ النَّاظِرِينَ نَقَلَهُ عَنْهُ الطِّيبِيُّ فَقَالَ: إِنَّهُ لَمَّا كَانَ قَوْلُكَ: هُوَ مِنَ الْمُهْتَدِينَ، مُفِيدًا فِي الْإِثْبَاتِ أَنَّ لِلْمُخْبَرِ عَنْهُ حُظُوظًا عَظِيمَةً فِي الْهُدَى فَهُوَ فِي النَّفْيِ يُوجِبُ أَنْ تُنْفَى عَنْهُ الْحُظُوظُ الْكَثِيرَةُ، وَذَلِكَ يَصْدُقُ بِأَنْ يَبْقَى لَهُ حظّ قَلِيل. وَهَذَا سَفْسَطَةٌ خَفِيَتْ عَنْ قَائِلِهَا لِأَنَّهُ إِنَّمَا تَصِحُّ إِفَادَةُ النَّفْيِ ذَلِكَ لَوْ كَانَتْ دَلَالَةُ الْمُثْبَتِ بِوَاسِطَةِ الْقُيُودِ اللَّفْظِيَّةِ، فَأَمَّا وَهِيَ بِطَرِيقِ التَّكْنِيَةِ فَهِيَ مُلَازِمَةٌ لِلَّفْظِ إِثْبَاتًا وَنَفْيًا لِأَنَّهَا دَلَالَةٌ عَقْلِيَّةٌ لَا لَفْظِيَّةٌ. وَلذَا قَالَ التفتازانيّ: «هُوَ مِنْ قَبِيلِ تَأْكِيدِ النَّفْيِ لَا نَفْيِ التَّأْكِيدِ» فَهُوَ يُفِيدُ أَنَّهُ قَدِ انْسَلَخَ عَنْ هَذِهِ الزُّمْرَةِ الَّتِي كَانَ مَعْدُودًا مِنْهَا وَهُوَ أَشَدُّ مِنْ مُطْلَقِ الِاتِّصَافِ بِعَدَمِ الْهُدَى لِأَنَّ مُفَارَقَةَ الْمَرْءِ فِئَتَهُ بَعْدَ أَنْ كَانَ مِنْهَا أَشَدُّ عَلَيْهِ مِنِ اتِّصَافِهِ بِمَا يُخَالِفُ صِفَاتِهِمْ قَبْلَ الِاتِّصَالِ بِهِمْ.
Bu sebeple bu haberin nefyi, bu kinayeli nispetin nefyini ifade etmiştir; dolayısıyla nefiydaki belagati, ispattaki belagati gibi olmuştur; çünkü kinayeli olarak anlaşılan mana aynıdır. Bu yüzden el-Keşşâf'ta bu ifade: «Ve benim hidayetle hiçbir alakam yoktur» şeklinde tefsir edilmiştir. Bazı nazar ehli bu nüktedeki inceliği fark edememiştir; Tîbî'nin kendisinden naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Senin 'o, hidayete erenlerdendir' demen ispattâ hakkında haber verilen kimsenin hidayetten büyük paylara sahip olduğunu ifade ettiğine göre, nefiydâ da ondan çokça payların nefyedilmesini gerektirir; bu da onda az bir payın kalmasıyla gerçekleşebilir.» Bu, söyleyenine gizli kalmış bir safsatadır; zira nefiyin bunu ifade etmesi, ancak müspetin delaleti lafzi kayıtlar vasıtasıyla olsaydı sahih olurdu. Kinaye yoluyla olmasına gelince, bu ispatta ve nefiydâ lafza lazımdır; çünkü bu lafzi değil akli bir delalettir. Bu yüzden Teftâzânî şöyle demiştir: «Bu, tekitin nefyi değil, nefiyin tekit edilmesi kabilindendir.» Dolayısıyla bu, onun vaktiyle sayıldığı bu zümreden büsbütün sıyrılıp çıktığını ifade eder ve bu da hidayetten yoksunlukla mutlak olarak nitelenmekten daha ağırdır; çünkü kişinin bir topluluktan olduktan sonra onlardan ayrılması, onlara katılmadan önce onların sıfatlarına aykırı bir vasıfla nitelenmesinden kendisine daha ağır gelir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٧] ، وَأَحَلْنَا بَسْطَهُ عَلَى هَذَا الْموضع.
Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } [67] “Dedi ki: Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım” kavli geçmişti ve bunun geniş açıklamasını buraya havale etmiştik.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٥٧]
[En'âm Suresi (6): Ayet 57]
قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ (٥٧)
{ قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ } “De ki: 'Şüphesiz ben Rabbimden apaçık bir delil üzerindeyim, siz ise onu yalanladınız. Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir. Hüküm ancak Allah'ındır. O hakkı anlatır ve O, ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısıdır.'”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ انْتَقَلَ بِهِ الْكَلَامُ مِنْ إِبْطَالِ الشِّرْكِ بِدَلِيلِ الْوَحْيِ الْإِلَهِيِّ الْمُؤَيِّدِ لِلْأَدِلَّةِ السَّابِقَةِ إِلَى إِثْبَاتِ صِدْقِ الرِّسَالَةِ بِدَلِيلٍ مِنَ اللَّهِ مُؤَيِّدٍ لِلْأَدِلَّةِ السَّابِقَةِ أَيْضًا، لِيَيْأَسُوا مِنْ مُحَاوَلَةِ إِرْجَاعِ الرَّسُولِ- ﵊ عَنْ دَعْوَتِهِ إِلَى الْإِسْلَامِ وَتَشْكِيكِهِ فِي وَحْيِهِ
Sözün, önceki delilleri destekleyen ilahi vahiy deliliyle şirki iptal etmekten; önceki delilleri yine destekleyen Allah'tan bir delil ile risaletin doğruluğunu ispata geçtiği bir başlangıç istînâfıdır. Bu, Resul'ü -sallallâhu aleyhi ve sellem- İslam'a davetinden vazgeçirme ve vahyinde şüpheye düşürme çabalarından ümitlerini kesmeleri içindir;
بِقَوْلِهِمْ: سَاحِرٌ، مَجْنُونٌ، شَاعِرٌ، أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، وَلِيَيْأَسُوا
onların 'büyücüdür, delidir, şairdir, öncekilerin masallarıdır' şeklindeki sözleriyle [şüphe düşürmeleri gibi]; ve ümitlerini kesmeleri içindir,
أَيْضًا مِنْ إِدْخَالِ الشَّكِّ عَلَيْهِ فِي صِدْقِ إِيمَانِ أَصْحَابِهِ، وَإِلْقَاءِ الْوَحْشَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ بِمَا حَاوَلُوا مِنْ طَرْدِهِ أَصْحَابَهُ عَنْ مَجْلِسِهِ حِينَ حُضُورِ خُصُومِهِ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ إِنَّهُ عَلَى يَقِينٍ مِنْ أَمْرِ رَبِّهِ لَا يَتَزَعْزَعُ.
hasımları hazır bulunduğunda ashabını meclisinden kovmasını isteyerek yaptıkları girişimlerle, ashabının imanının doğruluğu konusunda içine şüphe sokmaktan ve onunla ashabının arasına soğukluk sokmaktan da [ümitlerini kesmeleri içindir]. Bu sebeple Allah ona, kendilerine Rabbinin emrinden sarsılmaz bir yakin üzere olduğunu söylemesini emretmiştir.
وَعُطِفَ عَلَى ذَلِكَ جَوَابٌ عَنْ شُبْهَةِ اسْتِدْلَالِهِمْ عَلَى تَكْذِيبِ الْوَعِيدِ بِمَا حَلَّ بِالْأُمَمِ مِنْ قَبْلِهِمْ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ صِدْقًا لَعُجِّلَ لَهُمُ الْعَذَابُ، فَقَدْ كَانُوا يَقُولُونَ: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الْأَنْفَال: ٣٢] وَيَقُولُونَ:
Buna, kendilerinden önceki ümmetlerin başına gelen azap tehdidini yalanlamak için öne sürdükleri, 'eğer bu doğru olsaydı azap kendilerine çarçabuk gelirdi' şeklindeki şüphelerine verilen bir cevap atfedilmiştir. Nitekim şöyle diyorlardı: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Enfâl 32] “Ey Allah! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap getir!” ve şöyle diyorlardı:
رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ [ص: ١٦] ، فَقَالَ اللَّهُ لِرَسُولِهِ ﷺ: قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ [الْأَنْعَام: ٥٨] ، وَأَكَّدَ الْجُمْلَةَ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ لِأَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ أَنْ يَكُونَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ.
{ رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ } [Sâd 16] “Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı çarçabuk ver!” Bunun üzerine Allah Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem: { قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } [En'âm 58] “De ki: Acele istediğiniz şey benim yanımda olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu” buyurmuştur. Onun Rabbinden apaçık bir delil üzere olduğunu inkar ettikleri için de cümleyi tekit harfi ile pekiştirmiştir.
وَإِعَادَةُ الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ لِتَكْرِيرِ الِاهْتِمَامِ الَّذِي تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ [الْأَنْعَام: ٤٠] .
Söyleme emrinin (kul / قُلْ) tekrarlanması, Yüce Allah'ın { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ } [En'âm 40] “De ki: Bana söyler misiniz; eğer size Allah'ın azabı gelir veya o kıyamet saati gelip çatarsa...” kavlinde açıklaması geçen önemi yinelemek içindir.
وَالْبَيِّنَةُ فِي الْأَصْلِ وَصْفٌ مُؤَنَّثُ بَيِّنٍ، أَيِ الْوَاضِحَةُ، فَهِيَ صِفَةٌ جَرَتْ عَلَى مَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ لِلْعِلْمِ بِهِ فِي الْكَلَامِ، أَيْ دَلَالَةٌ بَيِّنَةٌ أَوْ حُجَّةٌ بَيِّنَةٌ. ثُمَّ شَاعَ إِطْلَاقُ هَذَا الْوَصْفِ فَصَارَ اسْمًا لِلْحُجَّةِ الْمُثْبِتَةِ لِلْحَقِّ الَّتِي لَا يَعْتَرِيهَا شَكٌّ، وَلِلدَّلَالَةِ الْوَاضِحَةِ، وَلِلْمُعْجِزَةِ أَيْضًا، فَهِيَ هُنَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى الدَّلَالَةِ الْبَيِّنَةِ، أَيِ الْيَقِينِ. وَهُوَ أَنْسَبُ بِ عَلى الدَّالَّةِ عَلَى التَّمَكُّنِ، كَقَوْلِهِمْ: فُلَانٌ عَلَى بَصِيرَةٍ، أَيْ أَنِّي مُتَمَكِّنٌ مِنَ الْيَقِينِ فِي أَمْرِ الْوَحْيِ.
Beyyine (الْبَيِّنَةُ) kelimesi aslen beyyin (بَيِّن) kelimesinin müennes sıfatıdır, yani apaçık olan demektir. Dolayısıyla o, kelamda bilinmesinden ötürü hazfedilmiş bir mevsufun üzerine carî olmuş bir sıfattır; yani apaçık delalet (delâletün beyyinetün) veya apaçık hüccet (hüccetün beyyinetün) demektir. Sonra bu sıfatın kullanımı yaygınlaşmış; hakkı ispat eden ve kendisine şüphe arız olmayan delilin, açık kılavuzun ve aynı zamanda mucizenin ismi haline gelmiştir. Dolayısıyla burada açık delalet, yani yakin manasında olması caizdir. Bu da yerleşikliğe delalet eden { عَلى } harfine daha uygundur; nitekim 'falan kimse basiret üzeredir' denmesi gibi, yani ben vahiy konusunda sarsılmaz bir yakine sahibim demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْبَيِّنَةِ الْقُرْآنَ، وَتَكُونَ (عَلَى) مُسْتَعْمَلَةً فِي الْمُلَازَمَةِ مَجَازًا مُرْسَلًا لِأَنَّ الِاسْتِعْلَاءَ يَسْتَلْزِمُ الْمُلَازَمَةَ، أَيْ أَنِّي لَا أُخَالِفُ مَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ.
Beyyine ile kastedilenin Kur'an olması ve { عَلَى } harfinin mülazemet (ayrılmaz bağlılık) anlamında mecaz-ı mürsel olarak kullanılmış olması da caizdir; zira üstünlük/kuşatıcılık (isti'lâ) mülazemeti gerektirir; yani ben Kur'an'ın getirdiklerine muhalefet etmem demektir.
ومِنْ رَبِّي صِفَةٌ لِ بَيِّنَةٍ يُفِيدُ تعظيمها وكمالها. و (من) ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ بَيِّنَةٍ جَائِيَةٍ إِلَيَّ مِنْ رَبِّي، وَهِيَ الْأَدِلَّةُ الَّتِي أَوْحَاهَا اللَّهُ إِلَيْهِ وَجَاءَ بِهَا الْقُرْآنُ وَغَيْرُهُ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مِنَ) اتِّصَالِيَّةً، أَيْ عَلَى يَقِينٍ مُتَّصِلٍ بِرَبِّي، أَيْ بِمَعْرِفَتِهِ تَوْحِيدَهُ، أَيْ فَلَا أَتَرَدَّدُ فِي ذَلِكَ فَلَا تَطْمَعُوا فِي صَرْفِي عَنْ ذَلِكَ، أَيْ أَنِّي آمَنْتُ بِإِلَهٍ وَاحِدٍ دَلَّتْ عَلَى وُجُودِهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ دَلَائِلُ خَلْقِهِ وَقُدْرَتِهِ، فَأَنَا مُوقِنٌ بِمَا آمَنْتُ بِهِ لَا يَتَطَرَّقُنِي شَكٌّ. وَهَذَا حِينَئِذٍ
{ مِنْ رَبِّي } ifadesi { بَيِّنَةٍ } kelimesinin sıfatıdır; onun yüceliğini ve kemalini ifade eder. { من } ibtidâiyyedir; yani Rabbimden bana gelen bir beyyinedir; bu da Allah'ın ona vahyettiği, Kur'an'ın ve diğerlerinin getirdiği delillerdir. { مِنَ } harfinin ittisâliyye (bağlılık bildiren) olması da caizdir; yani Rabbime bitişik olan bir yakin üzereyim, yani O'nu bilme ve tevhid etme konusunda; dolayısıyla bunda tereddüt etmem, beni bundan döndürmeye tamah etmeyin demektir; yani yaratmasının ve kudretinin delillerinin varlığına ve birliğine delalet ettiği bir tek İlaha iman ettim, dolayısıyla ben inandığım şeyden kesinlikle eminim, bana hiçbir şüphe yaklaşamaz demektir. Bu durumda bu,
مَسُوقٌ مَسَاقَ التَّعْرِيضِ بِالْمُشْرِكِينَ فِي أَنَّهُمْ عَلَى اضْطِرَابٍ مِنْ أَمْرِ آلِهَتِهِمْ وَعَلَى غَيْرِ بَصِيرَةٍ.
ilahları konusunda bocaladıkları ve bir basiret üzere olmadıkları hususunda müşriklere üstü kapalı bir dokundurma (tariz) üslubuyla sevk edilmiştir.
وَجُمْلَةُ وَكَذَّبْتُمْ بِهِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ بَيِّنَةٍ. وَهِيَ تُفِيدُ التَّعَجُّبَ مِنْهُمْ أَنْ كَذَّبُوا بِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْبَيِّنَةُ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي، أَيْ أَنَا عَلَى بَيِّنَةٍ وَأَنْتُمْ كَذَّبْتُمْ بِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْبَيِّنَاتُ فَشَتَّانَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ.
{ وَكَذَّبْتُمْ بِهِ } cümlesi { بَيِّنَةٍ } lafzından hâl konumundadır. Bu da beyyinenin delalet ettiği şeyi yalanlamalarından ötürü onlara karşı bir taaccüb (şaşkınlık bildirme) ifade eder. { إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } cümlesine matuf olması da caizdir; yani ben apaçık bir delil üzerindeyim, siz ise apaçık delillerin delalet ettiği şeyi yalanladınız; dolayısıyla benimle sizin aranız ne kadar da farklıdır demektir.
وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: بِهِ يَعُودُ إِلَى الْبَيِّنَةِ بِاعْتِبَارِ تَأْوِيلِهَا بِالْبَيَانِ أَوْ بِاعْتِبَارِ أَنَّ مَا صَدَّقَهَا الْيَقِينُ أَوِ الْقُرْآنُ عَلَى وَجْهٍ جَعَلَ (مِنِ) ابْتِدَائِيَّةً، أَيْ وَكَذَّبْتُمْ بِالْيَقِينِ مُكَابَرَةً وَعِنَادًا، وَيَعُودُ إِلَى رَبِّي عَلَى وَجْهٍ جَعَلَ (مِنِ) اتِّصَالِيَّةً، أَيْ كُنْتُ أَنَا عَلَى يَقِينٍ فِي شَأْنِ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَعَ أَنَّ دَلَائِلَ تَوْحِيدِهِ بَيِّنَةٌ وَاضِحَةٌ. وَيَعُودُ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي الْكَلَامِ، وَهُوَ الْقُرْآنُ لِشُهْرَةِ التَّدَاوُلِ بَيْنَهُمْ فِي شَأْنِهِ فَإِذَا أُطْلِقَ ضَمِيرُ الْغَائِبِ انْصَرَفَ إِلَيْهِ بِالْقَرِينَةِ.
O'nun { بِهِ } kavlindeki zamir; beyan olarak tevil edilmesi itibarıyla veya { مِنِ } ibtidaiyye kabul edildiğinde onun müsemması yakin ya da Kur'an olması itibarıyla { الْبَيِّنَةِ } lafzına döner; yani büyüklük taslayarak ve inat ederek yakini yalanladınız demektir. { مِنِ } ittisaliyye kabul edildiğinde ise { رَبِّي } lafzına döner; yani ben Rabbim konusunda yakin üzere idim, O'nun tevhidinin delilleri apaçık ve zahir olduğu halde siz O'nu yalanladınız demektir. Kelamda zikredilmeyen bir şeye de dönebilir ki o da kendi aralarındaki tedavülünün şöhretinden dolayı Kur'an'dır; nitekim gaib zamiri mutlak olarak kullanıldığında karine sebebiyle ona yönelir.
وَالْبَاءُ الَّتِي عُدِّيَ بِهَا فِعْلُ كَذَّبْتُمْ هِيَ لِتَأْكِيدِ لُصُوقِ مَعْنَى الْفِعْلِ بِمَفْعُولِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] . فَلِذَلِكَ يَدُلُّ فِعْلُ التَّكْذِيبِ إِذَا عُدِّيَ بِالْبَاءِ عَلَى مَعْنَى الْإِنْكَارِ، أَيِ التَّكْذِيبِ الْقَوِيِّ. وَلَعَلَّ الِاسْتِعْمَالَ أَنَّهُمْ لَا يُعَدُّونَ فِعْلَ التَّكْذِيبِ بِالْبَاءِ إِلَّا إِذَا أُرِيدَ تَكْذِيبُ حُجَّةٍ أَوْ بُرْهَانٍ مِمَّا يُحْسَبُ سَبَبَ تَصْدِيقٍ، فَلَا يُقَالُ: كَذَّبْتُ بِفُلَانٍ، بَلْ يُقَالُ: كَذَّبْتُ فُلَانًا قَالَ تَعَالَى: لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ [الْفرْقَان: ٣٧] وَقَالَ: كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ [الْقَمَر: ٢٣] .
{ كَذَّبْتُمْ } fiilinin geçişli kılındığı 'be' (بِ) harfi, Yüce Allah'ın { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } [Mâide 6] “Başlarınızı meshedin” kavlinde olduğu gibi fiilin manasının mef'ûlüne yapışmasını tekit etmek içindir. Bu sebeple tekzip fiili 'be' harfi ile geçişli kılındığında inkar manasına, yani kuvvetli bir yalanlamaya delalet eder. Muhtemeldir ki kullanım [kuralı] şöyledir: Onlar tekzip fiilini, tasdik sebebi sayılan bir delil veya hücceti yalanlamak murat edildiğinde ancak 'be' harfiyle müteaddi kılarlar; bu yüzden 'kezzebtü bi-fülanin' denilmez, aksine 'kezzebtü fülanen' denir. Nitekim Yüce Allah: { لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ } [Furkân 37] “Elçileri yalanladıklarında” buyurmuş, yine: { كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ } [Kamer 23] “Semûd uyarıları yalanladı” buyurmuştur.
وَالْمَعْنَى التَّعْرِيضِيُّ بِهِمْ فِي شَأْنِ اعْتِقَادِهِمْ فِي آلِهَتِهِمْ بَاقٍ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ.
İlahları hakkındaki inançları konusunda onlara yönelik tariz manası açıkladığımız üzere bakidir.
وَقَوْلُهُ: مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ حَالَهُمْ فِي الْإِصْرَارِ عَلَى التَّكْذِيبِ مِمَّا يَزِيدُهُمْ عِنَادًا عِنْدَ سَمَاعِ تَسْفِيهِ أَحْلَامِهِمْ وَتَنَقُّصِ عَقَائِدِهِمْ فَكَانُوا يَقُولُونَ: لَوْ كَانَ قَوْلُكَ حَقًّا فَأَيْنَ الْوَعِيدُ الَّذِي تَوَعَّدْتَنَا. فَإِنَّهُمْ قَالُوا: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الْأَنْفَال: ٣٢] وَقَالُوا: أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً [الْإِسْرَاء: ٩٢] فَأُمِرَ بِأَنْ يُجِيبَ أَنْ يَقُولَ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ.
O'nun { مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir” kavli beyânî bir istînâftır; çünkü yalanlamada ısrar etme halleri, akıllarının kıtlığının ve inançlarının kusurluluğunun yüzlerine vurulduğunu duyduklarında inatlarını artıran durumlardandır. Bu sebeple şöyle diyorlardı: 'Eğer senin sözün doğru ise bizi tehdit ettiğin o azap nerede?' Zira onlar: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Enfâl 32] “Ey Allah! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap getir!” demişler ve { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً } [İsrâ 92] “Yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürünceye kadar...” demişlerdi. Bunun üzerine { مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir” diyerek cevap vermesi emredildi.
وَالِاسْتِعْجَالُ طَلَبُ التَّعْجِيلِ بِشَيْءٍ، فَهُوَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ الْمَطْلُوبُ مِنْهُ تَعْجِيلُ شَيْءٍ. فَإِذَا أُرِيدَ ذِكْرُ الْأَمْرِ الْمُعَجَّلِ عُدِّيَ إِلَيْهِ بِالْبَاءِ. وَالْبَاءُ فِيهِ لِلتَّعَدِّيَةِ. وَالْمَفْعُولُ هُنَا مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مَا عِنْدِي. وَالتَّقْدِيرُ: تَسْتَعْجِلُونَنِي بِهِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:
İsti'câl (الِاسْتِعْجَالُ), bir şeyin çabuklaştırılmasını talep etmektir; dolayısıyla tek bir mef'ûle müteaddi olur, o da kendisinden bir şeyin çabuklaştırılması istenen kimsedir. Çabuklaştırılması istenen şey zikredilmek istendiğinde ise ona 'be' (بِ) harfi ile geçişli kılınır. Buradaki 'be' harfi tadiye (geçişlilik) içindir. Buradaki mef'ûl ise { مَا عِنْدِي } sözünün delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Takdiri: 'Benden onu çabuklaştırmamı istiyorsunuz' (testa'cilûnenî bihî) şeklindedir. Yüce Allah'ın şu kavline gelince:
أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ [النَّحْل: ١] فَالْأَظْهَرُ أَنَّ ضَمِيرُ الْغَائِبِ عَائِدٌ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ، وَسَيَأْتِي فِي أَوَّلِ سُورَةِ النَّحْلِ.
{ أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ } [Nahl 1] “Allah'ın emri geldi, artık onu acele istemeyin”; en zahir olan görüşe göre gaib zamiri lafza-i celâle dönmektedir ve bu Nahl Suresi'nin başında gelecektir.
وَمَعْنَى مَا عِنْدِي أَنَّهُ لَيْسَ فِي مَقْدِرَتِي، كَمَا يُقَالُ: مَا بِيَدِي كَذَا. فَالْعِنْدِيَّةُ مَجَازٌ عَنِ التَّصَرُّفِ بِالْعِلْمِ وَالْمَقْدِرَةِ. وَالْمَعْنَى: أَنِّي لَسْتُ الْعَلِيمَ الْقَدِيرَ، أَيْ لَسْتُ إِلَهًا وَلَكِنَّنِي عَبْدٌ مُرْسَلٌ أَقِفُ عِنْدَ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ.
{ مَا عِنْدِي } sözünün manası, 'elimde/gücüm dahilinde değildir' demektir, nitekim 'falan şey benim elimde değildir' denilmesi gibidir. Dolayısıyla 'indiyyet' (yanında oluş), ilim ve kudret ile tasarrufta bulunmaktan mecazdır. Mana şöyledir: Ben mutlak alîm ve kadîr olan değilim, yani ben bir ilah değilim; ancak ben ne ile gönderildiysem onun sınırında duran gönderilmiş bir kulum.
وَحَقِيقَةُ (عِنْدَ) أَنَّهَا ظَرْفُ الْمَكَانِ الْقَرِيبِ. وَتُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي اسْتِقْرَارِ الشَّيْءِ لِشَيْءٍ وَمِلْكِهِ إِيَّاهُ، كَقَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ [الْأَنْعَام: ٥٩] . وَتُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي الِاحْتِفَاظِ بِالشَّيْءِ، كَقَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [الزخرف: ٨٥] وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ [إِبْرَاهِيم: ٤٦] وَلَا يَحْسُنُ فِي غَيْرِ ذَلِكَ .
{ عِنْدَ } kelimesinin hakiki manası, yakın mekan zarfı olmasıdır. Bir şeyin bir şeye yerleşmesi ve ona malik olması hususunda mecazi olarak kullanılır; O'nun { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } [En'âm 59] “Gaybın anahtarları O'nun yanındadır” kavli gibi. Yine bir şeyi muhafaza etme anlamında mecazen kullanılır; O'nun { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } [Zuhruf 85] “Kıyametin ilmi O'nun yanındadır” ve { وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ } [İbrâhîm 46] “Onların tuzakları Allah'ın yanındadır” kavilleri gibi. Bunun dışındaki yerlerde kullanımı uygun düşmez.
وَالْمُرَادُ بِ مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ الْعَذَابُ الْمُتَوَعَّدُ بِهِ. عُبِّرَ بِطَرِيقِ الموصولية لما تنبىء بِهِ الصِّلَةُ
{ مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “Acele istediğiniz şey” ifadesiyle kastedilen, kendisiyle tehdit edildikleri azaptır. Sıla cümlesinin bildirdiği [mana] sebebiyle ism-i mevsûl yoluyla ifade edilmiştir
مِنْ كَوْنِهِ مُؤَخَّرًا مُدَّخَرًا لَهُمْ وَأَنَّهُمْ يَسْتَعْجِلُونَهُ وَأَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ لَا مَحَالَةَ، لِأَنَّ التَّعْجِيلَ وَالتَّأْخِيرَ حَالَانِ لِلْأَمْرِ الْوَاقِعِ فَكَانَ قَوْلُهُ: تَسْتَعْجِلُونَ فِي نَفْسِهِ وَعِيدًا. وَقَدْ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ بِيَدِ اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي يُقَدِّرُ وَقْتَهُ الَّذِي يَنْزِلُ بِهِمْ فِيهِ، لِأَنَّ تَقْدِيمَ الْمُسْنَدِ الظَّرْفِ أَفَادَ قَصْرَ الْقَلْبِ، لِأَنَّهُمْ تَوَهَّمُوا مِنْ تَوَعُّدِ النَّبِيءِ ﷺ إِيَّاهُمْ أَنَّهُ تَوَعَّدَهُمْ بِعِقَابٍ فِي مَقْدِرَتِهِ.
onun ertelenmiş ve kendileri için saklanmış olduğu, onların ise bunu acele istedikleri ve onun muhakkak başlarına geleceği; zira acele istemek ve ertelemek vuku bulacak bir işin iki halidir; binaenaleyh { تَسْتَعْجِلُونَ } sözü bizatihi bir tehdittir. Bu, onun Allah'ın elinde olduğuna ve onların başına ineceği vakti takdir edenin ancak Allah olduğuna delalet etmiştir; zira zarf olan müsnedin öne geçirilmesi kasr-ı kalb ifade etmiştir; çünkü onlar Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini tehdit etmesinden, onun kendi kudreti dahilinde olan bir ceza ile tehdit ettiğini zannetmişlerdi.
فَجَعَلُوا تَأَخُّرَهُ إِخْلَافًا لِتَوَعُّدِهِ، فَرَدَّ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ الْوَعِيدَ بِيَدِ اللَّهِ، كَمَا سَيُصَرَّحُ بِهِ فِي قَوْلِهِ:
Bu sebeple onun gecikmesini tehdidini yerine getirmeme olarak değerlendirdiler. O da kendilerine, azap tehdidinin Allah'ın elinde olduğunu bildirerek karşılık verdi; nitekim şu kavlinde bu açıkça belirtilecektir:
إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ. فَقَوْلُهُ: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ تَصْرِيحٌ بِمَفْهُومِ الْقَصْرِ، وَتَأْكِيدٌ لَهُ.
{ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır”. Dolayısıyla O'nun { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } kavli, kasrın mefhumunu açıkça beyan etmekte ve onu tekit etmektedir.