وَعَلَى وَجْهِ كَوْنِ ضَمِيرِ بِهِ لِلْقُرْآنِ، فَالْمَعْنى كذّبتهم بِالْقُرْآنِ وَهُوَ بَيِّنَةٌ عَظِيمَةٌ، وَسَأَلْتُمْ تَعْجِيلَ الْعَذَابِ تَعْجِيزًا لِي وَذَلِكَ لَيْسَ بِيَدِي.
{ بِهِ } zamirinin Kur'an'a ait olması cihetiyle mana şöyle olur: O büyük bir delil olduğu halde siz Kur'an'ı yalanladınız ve beni aciz bırakmak için azabın çabuklaştırılmasını istediniz; oysa bu benim elimde değildir.
وَجُمْلَةُ يَقُصُّ الْحَقَّ حَالٌ مِنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ أَوِ اسْتِئْنَافٌ، أَيْ هُوَ أَعْلَمُ بِالْحِكْمَةِ فِي التَّأْخِيرِ أَوِ التَّعْجِيلِ.
{ يَقُصُّ الْحَقَّ } “O hakkı anlatır” cümlesi lafza-i celâlden hâldir veya istînâftır; yani tehir veya ta'cildeki hikmeti en iyi O bilir demektir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَعَاصِمٌ، وَأَبُو جَعْفَرٍ يَقُصُّ- بِضَمِّ الْقَافِ وَبِالصَّادِّ الْمُهْمَلَةِ- فَهُوَ مِنَ الِاقْتِصَاصِ، وَهُوَ اتِّبَاعُ الْأَثَرِ، أَيْ يُجْرِي قَدَرَهُ عَلَى أَثَرِ الْحَقِّ، أَيْ عَلَى وَفْقِهِ أَوْ هُوَ مِنَ الْقَصَصِ، وَهُوَ الْحِكَايَةُ أَيْ يَحْكِي بِالْحَقِّ، أَيْ أَنَّ وَعْدَهُ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ
Nâfi', İbn Kesîr, Âsım ve Ebû Ca'fer -kaf harfinin zammesi ve noktasız sâd ile- { يَقُصُّ } şeklinde okumuşlardır. Bu, iz sürmek demek olan iktisas (الِاقْتِصَاص) kökündendir; yani kaderini hakkın izi üzere, yani ona uygun olarak yürütür demektir. Yahut anlatmak/hikaye etmek demek olan kasas (الْقَصَص) kökündendir; yani hakkı anlatır, yani O'nun vaadi muhakkak gerçekleşecektir demektir;
فَهُوَ لَا يُخْبِرُ إِلَّا بِالْحَقِّ. والْحَقَّ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ بِهِ عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ.
dolayısıyla O ancak hakkı haber verir. { الْحَقَّ } lafzı her iki ihtimalde de mef'ûlün bih olarak mansubdur.
وَقَرَأَ الْبَاقُونَ يَقْضِ- بِسُكُونِ الْقَافِ وَبِضَادٍ مُعْجَمَةٍ مَكْسُورَةٍ- عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعُ (قَضَى) ، وَهُوَ فِي الْمُصْحَفِ بِغَيْرِ يَاءٍ. فَاعْتُذِرَ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّ الْيَاءَ حُذِفَتْ فِي الْخَطِّ تَبَعًا لِحَذْفِهَا فِي اللَّفْظِ فِي حَالِ الْوَصْلِ، إِذْ هُوَ غَيْرُ مَحَلِّ وَقْفٍ، وَذَلِكَ مِمَّا أُجْرِيَ فِيهِ الرَّسْمُ عَلَى اعْتِبَارِ الْوَصْلِ عَلَى النَّادِرِ كَمَا كُتِبَ سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ [العلق: ١٨] . قَالَ مَكِّيٌّ قِرَاءَةُ الصَّادِ (أَيِ الْمُهْمَلَةِ) أَحَبُّ إِلَيَّ لِاتِّفَاقِ الْحَرَمِيَّيْنِ (أَيْ نَافِعٍ وَابْنِ كَثِيرٍ) عَلَيْهَا وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مِنَ الْقَضَاءِ لَلَزِمَتِ الْبَاءُ الْمُوَحَّدَةُ فِيهِ، يَعْنِي أَنْ يُقَالَ: يَقُصُّ بِالْحَقِّ. وَتَأْوِيلُهُ بِأَنَّهُ نَصْبٌ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ نَادِرٌ. وَأَجَابَ الزُّجَاجُ بِأَنَّ الْحَقَّ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ، أَيِ الْقَضَاءُ الْحَقُّ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يَنْبَغِي أَنْ لَا يُوقَفُ عَلَيْهِ لِئَلَّا يُضْطَرَّ الْوَاقِفُ إِلَى إِظْهَارِ الْيَاءِ فَيُخَالِفُ الرَّسْمَ الْمُصْحَفِيَّ.
Diğer kıraat imamları ise -kaf harfinin sükûnu ve noktalı dad harfinin kesresiyle- 'kadâ' (قَضَى) fiilinin muzarisi olarak { يَقْضِ } şeklinde okumuşlardır ve bu mushafta yâ harfi olmaksızın yazılmıştır. Bu durum, vakıf yeri olmaması hasebiyle vasıl halindeki telaffuzda yâ harfinin düşmesine tabi olarak yazıda da düşürülmesiyle açıklanmıştır. Bu da { سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ } [Alak 18] “Biz de zebânîleri çağıracağız” ayetinin yazılışında olduğu gibi nâdiren vasıl halinin dikkate alındığı resm-i hatta tabi kılınan hususlardandır. Mekkî şöyle demiştir: Noktasız sâd ile olan kıraat, Haremeyn imamlarının (yani Nâfi' ve İbn Kesîr'in) bunda ittifak etmeleri ve eğer 'kadâ'dan olsaydı tek noktalı bâ harfinin ona bitişmesi gerekeceği -yani 'yekdı bi'l-hakkı' denmesi gerekeceği- sebebiyle bana daha sevimlidir. Bunun cer harfinin hazfedilmesiyle mansub olduğu şeklindeki tevil ise nadirdir. Zeccâc ise { الْحَقَّ } kelimesinin mef'ûl-i mutlak olarak mansub olduğu, yani 'el-kadâe'l-hakka' (hak hükümle hükmeder) manasında olduğu cevabını vermiştir. Bu kıraate göre, duran kimsenin yâ harfini açığa çıkarmak zorunda kalıp Mushaf resmine muhalefet etmemesi için burada vakıf yapılmaması gerekir.
وَجُمْلَةُ: وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ أَيْ يَقُصُّ وَيُخْبِرُ بِالْحَقِّ، وَهُوَ خَيْرُ مَنْ يَفْصِلُ بَيْنَ النَّاسِ، أَوْ يَقْضِي بِالْحَقِّ، وَهُوَ خَيْرُ مَنْ يَفْصِلُ الْقَضَاءَ.
{ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ } “ve O, ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısıdır” cümlesi; yani O hakkı anlatır ve haber verir, O insanlar arasında hüküm verenlerin en hayırlısıdır veya hak ile hükmeder ve O hükmü infaz edenlerin en hayırlısıdır demektir.
وَالْفَصْلُ يُطْلَقُ بِمَعْنَى الْقَضَاءِ. قَالَ عُمَرُ فِي كِتَابِهِ إِلَى أَبِي مُوسَى «فَإِنَّ فَصْلَ الْقَضَاءِ يُورِثُ الضَّغَائِنَ» . وَيُطْلَقُ بِمَعْنَى الْكَلَامِ الْفَاصِلِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَالصَّوَابِ وَالْخَطَأِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطابِ [ص: ٢٠] وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ [الطارق: ١٣] . فَمَعْنَى خَيْرُ الْفاصِلِينَ يَشْمَلُ الْقَوْلَ الْحَقَّ وَالْقَضَاء الْعدْل.
Fasl (الْفَصْلُ) kelimesi hüküm verme (kaza) manasında kullanılır. Ömer, Ebû Mûsâ'ya yazdığı mektubunda: «Şüphesiz hüküm verme (faslü'l-kazâ) kinleri miras bırakır» demiştir. Hak ile batılın, doğru ile yanlışın arasını ayıran söz manasında da kullanılır; Yüce Allah'ın { وَآتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطابِ } [Sâd 20] “Ona hikmet ve açık, kesin hitabet verdik” kavli ve { إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ } [Târık 13] “Şüphesiz o, [hak ile bâtılı] ayırt eden kesin bir sözdür” kavli bundandır. Dolayısıyla { خَيْرُ الْفاصِلِينَ } manası hem doğru sözü hem de adil hükmü kapsar.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٥٨]
[En'âm Suresi (6): Ayet 58]
قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨)
{ قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } “De ki: 'Acele istediğiniz şey benim yanımda olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu. Allah zalimleri en iyi bilendir.'”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ [الْأَنْعَام: ٥٧] يُثِيرُ سُؤَالًا فِي نَفْسِ السَّامِعِ أَنْ يَقُولَ: فَلَوْ كَانَ بِيَدِكَ إِنْزَالُ الْعَذَابِ بِهِمْ مَاذَا تَصْنَعُ، فَأُجِيبَ بِقَوْلِهِ: لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ الْآيَةَ. وَإِذْ قَدْ كَانَ قَوْلُهُ: لَوْ أَنَّ عِنْدِي إِلَخ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا فَالْأَمْرُ بِأَنْ يَقُولَهُ فِي قُوَّةِ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ لِأَنَّ الْكَلَامَ لَمَّا بُنِيَ كُلُّهُ عَلَى تَلْقِينِ الرَّسُولِ مَا يَقُولُهُ لَهُمْ فَالسَّائِلُ يَتَطَلَّبُ مِنَ الْمُلَقِّنِ مَاذَا سَيُلَقَّنُ بِهِ رَسُولُهُ إِلَيْهِمْ. وَمَعْنَى عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ تَقَدَّمَ آنِفًا، أَيْ لَوْ كَانَ فِي عِلْمِي حِكْمَتُهُ وَفِي قُدْرَتِي فِعْلُهُ. وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنْ مَعْنَى لَسْتُ إِلَهًا وَلَكِنَّنِي عَبْدٌ أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ.
Beyânî bir istînâftır; çünkü { مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } [En'âm 57] “Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir” sözü, dinleyenin zihninde: 'Peki onlara azap indirmek senin elinde olsaydı ne yapardın?' sorusunu uyandırır; buna da { لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “Acele istediğiniz şey benim yanımda olsaydı...” ayetiyle cevap verilmiştir. O'nun 'Lev enne indî...' sözü beyânî bir istînâf olduğuna göre, bunu söyleme emri de beyânî istînâf kuvvetindedir; zira kelam bütünüyle Resul'e onlara ne söyleyeceğinin telkin edilmesi üzerine kurulduğunda, soran kimse telkinde bulunandan Resul'üne onlara söylenmek üzere ne telkin edeceğini bekler. { عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } ifadesinin manası az önce geçmişti; yani onun hikmeti benim ilmimde ve yapılması benim kudretimde olsaydı demektir. Bu da 'ben bir ilah değilim, ancak bana vahyolunana uyan bir kulum' manasından kinayedir.
وَقَوْلُهُ: لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ جَوَابُ لَوْ. فَمَعْنَى لَقُضِيَ تَمَّ وَانْتَهَى.
O'nun { لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “Benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu” kavli { لَوْ } şartının cevabıdır. { لَقُضِيَ } ifadesinin manası tamamlandı ve sona erdi demektir.
وَالْأَمْرُ مُرَادٌ بِهِ النِّزَاعُ وَالْخِلَافُ. فَالتَّعْرِيفُ فِيهِ للْعهد، وَبني لَقُضِيَ الْأَمْرُ لِلْمَجْهُولِ لِظُهُورِ أَنَّ قَاضِيَهُ هُوَ مَنْ بِيَدِهِ مَا يَسْتَعْجِلُونَ بِهِ.
«el-Emr» (الْأَمْرُ) ile kastedilen, çekişme ve ihtilaftır. Buradaki belirlilik takısı (el-) ahid içindir. { لَقُضِيَ الْأَمْرُ } ifadesi, onu hükme bağlayacak olanın, acele istedikleri şey elinde bulunan Zat olduğu açık olduğundan meçhul (edilgen) kalıpta kurulmuştur.
وَتَرْكِيبُ (قُضِيَ الْأَمْرُ) شَاعَ فَجَرَى مَجْرَى الْمَثَلِ، فَحُذِفَ الْفَاعِلُ لِيَصْلُحَ التَّمَثُّلُ بِهِ فِي كُلِّ مَقَامٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ [يُوسُف: ٤١] وَقَوْلُهُ: وَلَوْلا كَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ [الشورى: ٢١] وَقَوْلُهُ: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ [مَرْيَم:
«Kudiye'l-emr» (قُضِيَ الْأَمْرُ) terkibi yaygınlaşıp darbımesel hükmüne geçmiştir; bu sebeple her makamda misal olarak irad edilmeye elverişli olsun diye fail hazfedilmiştir. Yüce Allah'ın şu buyrukları bundandır: { قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ } [Yûsuf 41] “Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir”, { وَلَوْلا كَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } [Şûrâ 21] “Eğer fasıl kelimesi (hüküm günü takdiri) olmasaydı aralarında elbette hüküm verilirdi” ve { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ } [Meryem:
٣٩] وَلِذَلِكَ إِذَا جَاءَ فِي غَيْرِ طَرِيقَةِ الْمَثَلِ يُصَرَّحُ بِفَاعِلِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ [الْحجر: ٦٦] .
39] “İş bitirilmiş olduğu halde onları o hasret günü ile uyar”. Bundan dolayı, mesel üslubu dışında geldiğinde faili açıkça zikredilir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ } [Hicr 66] “Ona şu hükmü bildirdik...” buyruğunda olduğu gibidir.
وَذَلِكَ الْقَضَاءُ يَحْتَمِلُ أُمُورًا: مِنْهَا أَنْ يَأْتِيَهُمْ بِالْآيَةِ الْمُقْتَرَحَةِ فَيُؤْمِنُوا، أَوْ أَنْ يَغْضَبَ فَيُهْلِكَهُمْ، أَوْ أَنْ يَصْرِفَ قُلُوبَهُمْ عَنْ طَلَبِ مَا لَا يُجِيبُهُمْ إِلَيْهِ فَيَتُوبُوا وَيَرْجِعُوا.
Bu hüküm (kaza) birkaç ihtimali barındırır: Bunlardan biri, teklif ettikleri mucizenin kendilerine gelip iman etmeleri; yahut [Allah'ın] gazaplanıp onları helak etmesi; yahut kendilerine icabet etmeyeceği şeyi istemekten kalplerini çevirmesiyle onların tövbe edip [hakka] dönmeleridir.
وَجُمْلَةُ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ تَذْيِيلٌ، أَيِ اللَّهُ أَعْلَمُ مِنِّي وَمِنْ كُلِّ أَحَدٍ بِحِكْمَةِ تَأْخِيرِ الْعَذَابِ وَبِوَقْتِ نُزُولِهِ، لِأَنَّهُ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ الَّذِي عِنْدَهُ مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ. وَالتَّعْبِيرُ بِالظَّالِمِينَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ ضَمِيرِ الْخِطَابِ لِإِشْعَارِهِمْ بِأَنَّهُمْ ظَالِمُونَ فِي شِرْكِهِمْ إِذِ اعْتَدَوْا عَلَى حَقِّ اللَّهِ، وَظَالِمُونَ فِي تَكْذِيبِهِمْ إِذِ اعْتَدَوْا عَلَى حَقِّ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَظَالِمُونَ فِي معاملتهم الرَّسُول ﷺ.
{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri en iyi bilendir” cümlesi bir tezyîldir (tamamlayıcı pekiştirme); yani 'Allah, azabın ertelenmesindeki hikmeti ve onun iniş vaktini benden ve herkesten daha iyi bilir; zira O, aceleyle istediğiniz şey katında olan Alîm ve Habîr'dir.' «Zalimler» ifadesinin kullanılması, muhatap zamiri yerine zahir ismin getirilmesidir (izhâr); bu da onlara, Allah'ın hakkına tecavüz ettikleri için şirklerinde zalim, Allah'ın ve Resulü'nün hakkına tecavüz ettikleri için yalanlamalarında zalim ve Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan muamelelerinde zalim olduklarını hissettirmek içindir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٥٩]
[En'âm Suresi (6): Ayet 59]
وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩)
{ وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olanı da bilir. O'nun ilmi dışında bir yaprak dahi düşmez. Yerin karanlıklarında bir dane, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın.”
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ [الْأَنْعَام: ٥٨] عَلَى طَرِيقَةِ التَّخَلُّصِ.
Tahallüs yoluyla { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } [En'âm 58] “Allah zalimleri en iyi bilendir” cümlesine atfedilmiştir.
وَالْمُنَاسَبَةُ فِي هَذَا التَّخَلُّصِ هِيَ الْإِخْبَارُ بِأَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ بِحَالَةِ الظَّالِمِينَ، فَإِنَّهَا غَائِبَةٌ عَنْ عَيَانِ النَّاسِ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَاسِبُ حَالَهُمْ مِنْ تَعْجِيلِ الْوَعِيدِ أَوْ تَأْخِيرِهِ، وَهَذَا انْتِقَالٌ لِبَيَانِ اخْتِصَاصِهِ تَعَالَى بِعِلْمِ الْغَيْبِ وَسَعَةِ عِلْمِهِ ثُمَّ سَعَةِ قُدْرَتِهِ وَأَنَّ الْخَلْقَ فِي قَبْضَةِ قُدْرَتِهِ. وَتَقْدِيمُ الظَّرْفِ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، أَيْ عِنْدَهُ لَا عِنْدَ غَيْرِهِ. وَالْعِنْدِيَّةُ عِنْدِيَّةُ عِلْمٍ وَاسْتِئْثَارٍ وَلَيْسَتْ عِنْدِيَّةَ مَكَانٍ.
Bu tahallüsteki münasebet, Allah'ın zalimlerin halini en iyi bildiğinin haber verilmesidir; zira bu durum insanların gözünden uzaktır. Dolayısıyla Allah, tehdidin öne alınmasından veya ertelenmesinden onların durumuna neyin uygun olduğunu en iyi bilendir. Bu, Yüce Allah'ın gayb ilmine mahsus oluşunun ve ilminin genişliğinin, ardından kudretinin genişliğinin ve bütün yaratılmışların O'nun kudret kabzasında olduğunun beyanına bir geçiştir. Zarfın öne alınması (taktîm) hasr (tahsis) bildirmek içindir; yani başkasının yanında değil, sadece O'nun katındadır. Buradaki 'indiyet' (katında olma), mekan indiyeti değil, ilim ve zatına has kılma indiyetidir.
وَالْمَفَاتِحُ جَمْعُ مِفْتَحٍ- بِكَسْرِ الْمِيمِ- وَهُوَ الْآلَةُ الَّتِي يُفْتَحُ بِهَا الْمُغْلَقُ، وَتُسَمَّى الْمِفْتَاحُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مِفْتَحَ أَفْصَحُ مِنْ مِفْتَاحٍ، قَالَ تَعَالَى: وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ [الْقَصَص: ٧٦] .
«el-Mefâtih» (الْمَفَاتِحُ), mimin kesresiyle «mifteh»in (مِفْتَح) çoğuludur. O da kilitli olan şeyin kendisiyle açıldığı alettir ve «miftâh» (الْمِفْتَاح) diye de isimlendirilir. «Mifteh» kelimesinin «miftâh»tan daha fasih olduğu söylenmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ } [Kasas 76] “Biz ona öyle hazineler verdik ki, anahtarlarını taşımak bile güçlü kuvvetli bir topluluğa ağır geliyordu.”
وَالْغَيْبُ مَا غَابَ عَلَى عِلْمِ النَّاسِ بِحَيْثُ لَا سَبِيلَ لَهُمْ إِلَى عِلْمِهِ، وَذَلِكَ يَشْمَل الْأَعْيَان لمغيّبة كَالْمَلَائِكَةِ وَالْجِنِّ، وَالْأَعْرَاضَ الْخَفِيَّةَ، وَمَوَاقِيتَ الْأَشْيَاءِ.
Gayb (الْغَيْبُ), insanların ilmine kapalı olan ve onu bilmeye hiçbir yolları bulunmayan şeydir. Bu da melekler ve cinler gibi duyulardan gizlenmiş varlıkları, gizli arazları ve şeylerin vakitlerini kapsar.
ومَفاتِحُ الْغَيْبِ هُنَا اسْتِعَارَةٌ تَخْيِيلِيَّةٌ تَنْبَنِي عَلَى مَكْنِيَّةٍ بِأَنْ شُبِّهَتِ الْأُمُورُ الْمُغَيَّبَةُ عَنِ النَّاسِ بِالْمَتَاعِ النَّفِيسِ الَّذِي يُدَّخَرُ بِالْمَخَازِنِ وَالْخَزَائِنِ الْمُسْتَوْثَقِ عَلَيْهَا بِأَقْفَالٍ بِحَيْثُ لَا يَعْلَمُ مَا فِيهَا إِلَّا الَّذِي بِيَدِهِ مَفَاتِحُهَا. وَأُثْبِتَتْ لَهَا الْمَفَاتِحُ عَلَى سَبِيلِ التَّخْيِيلِيَّةِ. وَالْقَرِينَةُ
Buradaki { مَفاتِحُ الْغَيْبِ }, mekniyye üzerine bina edilmiş tahyîliyye istiaredir; şöyle ki insanlardan gizlenen gaybî işler, kilitlerle emniyete alınmış ambarlarda ve hazinelerde saklanan, içinde ne olduğunu sadece anahtarları elinde bulunduranın bildiği değerli eşyaya benzetilmiştir. Tahyîliyye yoluyla gayb için anahtarlar ispat edilmiştir. Karine ise
هِيَ إِضَافَةُ الْمَفَاتِحِ إِلَى الْغَيْبِ، فَقَوْلُهُ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ بِمَنْزِلَةِ أَنْ يَقُولَ: عِنْدَهُ عَلِمُ الْغَيْبِ الَّذِي لَا يَعْلَمُهُ غَيْرُهُ.
anahtarların gayba izafe edilmesidir. Dolayısıyla O'nun { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } sözü, 'Başkası tarafından bilinmeyen gayb ilmi O'nun katındadır' demesi mesabesindedir.
وَمَفَاتِحُ الْغَيْبِ جَمْعٌ مُضَافٌ يَعُمُّ كُلَّ الْمُغَيَّبَاتِ، لِأَنَّ عِلْمَهَا كُلَّهَا خَاصٌّ بِهِ تَعَالَى، وَأَمَّا الْأُمُورُ الَّتِي لَهَا أَمَارَاتٌ مِثْلُ أَمَارَاتِ الْأَنْوَاءِ وَعَلَامَاتِ الْأَمْرَاضِ عِنْدَ الطَّبِيبِ فَتِلْكَ لَيْسَتْ مِنَ الْغَيْبِ بَلْ مِنْ أُمُورِ الشَّهَادَةِ الْغَامِضَةِ. وَغُمُوضُهَا مُتَفَاوِتٌ وَالنَّاسُ فِي التَّوَصُّلِ إِلَيْهَا مُتَفَاوِتُونَ وَمَعْرِفَتُهُمْ بِهَا مِنْ قَبِيلِ الظَّنِّ لَا مِنْ قَبِيلِ الْيَقِينِ فَلَا تُسَمَّى عِلْمًا، وَقِيلَ: الْمَفَاتِحُ جَمْعُ مَفْتَحٍ- بِفَتْحِ الْمِيمِ- وَهُوَ الْبَيْتُ أَوِ الْمَخْزَنُ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنَّ يُغْلَقَ عَلَى مَا فِيهِ ثُمَّ يُفْتَحُ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى مَا فِيهِ، وَنُقِلَ هَذَا عَنِ السُّدِّيِّ، فَيَكُونُ اسْتِعَارَةً مُصَرَّحَةً وَالْمُشَبَّهُ هُوَ الْعِلْمُ بِالْغَيْبِ شُبِّهَ فِي إِحَاطَتِهِ وَحَجْبِهِ المغيّبات بِبَيْت الخزم تَشْبِيهَ مَعْقُولٍ بِمَحْسُوسٍ.
«Mefâtihu'l-gayb» (مَفَاتِحُ الْغَيْبِ), izafe edilmiş bir çoğul olup bütün gaybî şeyleri kuşatır; çünkü onların tamamının ilmi Yüce Allah'a mahsustur. Yağmur ve rüzgar alametleri ile tabibin nezdindeki hastalık belirtileri gibi emareleri bulunan hususlara gelince, bunlar gaybdan değil, şahadet aleminin kapalı işlerindendir. Bunların kapalılığı farklı derecelerdedir ve insanların bunlara ulaşma dereceleri de farklıdır; insanların bunlara dair bilgisi yakîn kabilinden değil zan kabilindendir, bu sebeple mutlak ilim olarak adlandırılmaz. «el-Mefâtih» kelimesinin, mimin fethasıyla «mefteh»in (مَفْتَح) çoğulu olduğu da söylenmiştir; o da içine konulan şey üzerine kilitlenip ihtiyaç anında açılan ev veya depo/ambar demektir. Bu görüş es-Süddî'den nakledilmiştir; bu takdirde tasrihiyye istiare olur. Müşebbeh (benzetilen) gayb ilmidir; kuşatıcılığı ve gaybî şeyleri perdelemesi bakımından ambar evine benzetilmiştir ki bu, aklî olanın hissî olana benzetilmesidir.
وَجُمْلَةُ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ مُبَيِّنَةٌ لِمَعْنًى عِنْدَهُ، فَهِيَ بَيَانٌ لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَمُفِيدَةٌ تَأْكِيدًا لِلْجُمْلَةِ الْأُولَى أَيْضًا لِرَفْعِ احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ تَقْدِيمُ الظَّرْفِ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ فَأُعِيدَ مَا فِيهِ طَرِيقٌ مُتَعَيِّنٌ كَوْنُهُ لِلْقَصْرِ. وَضَمِيرُ يَعْلَمُها عَائِدٌ إِلَى مَفاتِحُ الْغَيْبِ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ مِنْ دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ. تَقْدِيرُهُ: لَا يَعْلَمُ مَكَانَهَا إِلَّا هُوَ، لِأَنَّ الْعِلْمَ لَا يَتَعَلَّقُ بِذَوَاتِ الْمَفَاتِحِ، وَهُوَ تَرْشِيحٌ لِاسْتِعَارَةِ مَفَاتِحِ الْغَيْبِ لِلْعِلْمِ بِالْمُغَيَّبَاتِ، وَنَفْيُ عِلْمِ غَيْرِهِ لَهَا كِنَايَةٌ عَنْ نَفْيِ الْعِلْمِ بِمَا تُغْلَقُ عَلَيْهِ الْمَفَاتِحُ مِنْ عِلْمِ الْمُغَيَّبَاتِ.
{ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Onları O'ndan başkası bilmez” cümlesi, O'nun katında olma (ındehû) manasını açıklamaktadır. Dolayısıyla kendisinden önceki cümlenin beyanıdır ve zarfın öne alınmasının yalnızca ehemmiyet için olabileceği ihtimalini ortadan kaldırmak amacıyla ilk cümleyi tekit etme işlevi de görür; bu sebeple hasr (kasıt) bildirdiği kesin olan bir yolla tekrarlanmıştır. { يَعْلَمُها } fiilindeki zamir, iktiza delaletiyle hazfedilmiş bir muzaf takdiriyle { مَفاتِحُ الْغَيْبِ } ifadesine racidir. Takdiri: 'Onların yerini O'ndan başkası bilmez' şeklindedir; zira ilim anahtarların zatlarına taalluk etmez. Bu da gaybın anahtarlarının gayb ilmine istiare edilmesinin terşîhidir (pekiştirilmesidir). Başkasının bu anahtarları bilmesinin nefyedilmesi ise, o anahtarların üzerine kilitlendiği gayb ilminin başkası tarafından bilinmediğinden kinayedir.
وَمَعْنَى: لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ أَيْ عِلْمًا مُسْتَقِلًّا بِهِ، فَأَمَّا مَا أَطْلَعَ عَلَيْهِ بَعْضَ أَصْفِيَائِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ [الْجِنّ: ٢٦] فَذَلِكَ عِلْمٌ يَحْصُلُ لِمَنْ أَطْلَعَهُ بِإِخْبَارٍ مِنْهُ فَكَانَ رَاجِعًا إِلَى عِلْمِهِ هُوَ.
{ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } ifadesinin manası; yani O'na mahsus, müstakil bir ilimle bilmez demektir. Seçkin kullarından bazılarına bildirdiği hususlara gelince -nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } [Cin 26-27] “O gaybı bilendir; gaybına kimseyi muttali kılmaz, ancak razı olduğu elçi müstesna”- bu, O'nun bildirmesiyle muttali kıldığı kimsede meydana gelen bir ilimdir ve neticede yine O'nun ilmine racidir.
وَالْعِلْمُ مَعْرِفَةُ الْأَشْيَاءِ بِكَيْفِيَّةِ الْيَقِينِ.
İlim (el-İlm), eşyayı yakîn keyfiyetiyle (kesin olarak) bilmektir.
وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أنّ رَسُول يَا لله ﷺ قَالَ: مَفَاتِحُ الْغَيْبِ خَمْسٌ:
Sahih'te Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Gaybın anahtarları beştir:
إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ، وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ، وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ، وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا، وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ.
Şüphesiz kıyametin ilmi Allah'ın katındadır. Yağmuru O indirir, rahimlerde olanı O bilir. Hiçbir nefis yarın ne kazanacağını bilmez ve hiçbir nefis nerede öleceğini bilmez. Şüphesiz Allah Alîm'dir, Habîr'dir.»
وَجُمْلَةُ: وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ، أَوْ عَلَى جُمْلَةِ وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ، لِأَنَّ كِلْتَيْهِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَى إِثْبَاتِ عِلْمٍ لِلَّهِ وَنَفْيِ عِلْمٍ عَنْ غَيْرِهِ، فَعُطِفَتْ عَلَيْهِمَا هَذِهِ الْجُمْلَةُ الَّتِي دَلَّتْ عَلَى إِثْبَات علم لله تَعَالَى، دُونَ نَفْيِ عِلْمِ غَيْرِهِ وَذَلِكَ عِلْمُ الْأُمُورِ الظَّاهِرَةِ الَّتِي قَدْ يَتَوَصَّلُ النَّاسُ إِلَى عِلْمِ بَعْضِهَا، فَعَطْفُ هَذِهِ الْجُمْلَةَ عَلَى جُمْلَةِ وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لِإِفَادَةِ تَعْمِيمِ عِلْمِهِ تَعَالَى بِالْأَشْيَاءِ الظَّاهِرَةِ الْمُتَفَاوِتَةِ فِي الظُّهُورِ بَعْدَ إِفَادَةِ عِلْمِهِ بِمَا لَا يَظْهَرُ لِلنَّاسِ.
{ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Karada ve denizde olanı da bilir” cümlesi, { لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } cümlesine veya { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } cümlesine matuftur; zira her iki cümle de Allah için bir ilmin ispatını ve başkasından bu ilmin nefyini içermektedir. Dolayısıyla başkasının ilmini nefyetmeksizin Yüce Allah için ilmi ispat eden bu cümle onlara atfedilmiştir ki bu da insanların bazısının bilgisine ulaşabildiği zahir işlerin ilmidir. Bu cümlenin { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } cümlesine atfedilmesi, insanlara gizli kalan şeyleri bildiğinin bildirilmesinden sonra, açıklık derecesi birbirinden farklı olan zahir eşyayı da Yüce Allah'ın ilminin kuşatıcılığını ifade etmek içindir.
وَظُهُورُ مَا فِي الْبَرِّ لِلنَّاسِ عَلَى الْجُمْلَةِ أَقْوَى مِنْ ظُهُورِ مَا فِي الْبَحْرِ. وَذَكَرَ الْبَرَّ وَالْبَحْرَ لِقَصْدِ الْإِحَاطَةِ بِجَمِيعِ مَا حَوَتْهُ هَذِهِ الْكُرَةُ، لِأَنَّ الْبَرَّ هُوَ سَطْحُ الْأَرْضِ الَّذِي يَمْشِي فِيهِ الْحَيَوَانُ غَيْرَ سَابِحٍ، وَالْبَحْرَ هُوَ الْمَاءُ الْكَثِيرُ الَّذِي يَغْمُرُ جُزْءًا مِنَ الْأَرْضِ سَوَاءٌ كَانَ الْمَاءُ مِلْحًا أَمْ عَذْبًا. وَالْعَرَبُ تُسَمِّي النَّهْرَ بَحْرًا كَالْفُرَاتِ وَدِجْلَةَ. وَالْمَوْصُولُ لِلْعُمُومِ فَيَشْمَلُ الذَّوَاتِ وَالْمَعَانِيَ كُلَّهَا.
Karada olanların insanlara görünürlüğü, genel olarak denizde olanların görünürlüğünden daha güçlüdür. Karayı ve denizi zikretmesi, bu yer kürenin kuşattığı her şeyi ihata etme kastıyladır; zira kara, canlının yüzmeksizin üzerinde yürüdüğü yeryüzü sathıdır; deniz ise su ister tuzlu ister tatlı olsun yeryüzünün bir kısmını kaplayan bol sudur. Araplar Fırat ve Dicle gibi nehire de deniz (bahr) derler. İsmi mevsul (mâ) umum içindir; dolayısıyla bütün zatları ve manaları kapsar.
وَجُمْلَةُ: وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ لِقَصْدِ زِيَادَةِ التَّعْمِيمِ فِي الْجُزْئِيَّاتِ الدَّقِيقَةِ. فَإِحَاطَةُ الْعِلْمِ بِالْخَفَايَا مَعَ كَوْنِهَا مِنْ أَضْعَفَ الْجُزْئِيَّاتِ مُؤْذِنٌ بِإِحَاطَةِ الْعِلْمِ بِمَا هُوَ أَعْظَمُ أَوْلَى بِهِ. وَهَذِهِ مِنْ مُعْجِزَاتِ الْقُرْآنِ فَإِنَّ اللَّهَ عَلِمَ مَا يَعْتَقِدُهُ الْفَلَاسِفَةُ وَعَلِمَ أَنْ سَيَقُولَ بِقَوْلِهِمْ مَنْ لَا رُسُوخَ لَهُ فِي الدِّينِ مِنْ أَتْبَاعِ الْإِسْلَامِ فَلَمْ يَتْرُكْ لِلتَّأْوِيلِ فِي حَقِيقَةِ عِلْمِهِ مَجَالًا، إِذْ قَالَ: وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ كَمَا سَنُبَيِّنُ الِاخْتِيَارَ فِي وَجْهِ إِعْرَابِهِ.
{ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ } “Bir yaprak düşmez...” cümlesi, ince cüz'iyyatlarda genellemeyi artırmak kastıyla { وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } cümlesine matuftur. Zira en zayıf cüz'iyyattan olmasına rağmen gizli şeylerin ilimle kuşatılması, daha büyük olanların öncelikle ilimle kuşatıldığını gösterir. Bu da Kur'an'ın mucizelerindendir; çünkü Allah, filozofların neye inanacağını ve İslam takipçilerinden dinde derinleşmemiş kimselerin onların sözünü söyleyeceğini bildiği için, irab vechindeki tercihimizi açıklayacağımız üzere: { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ } “O'nun ilmi dışında bir yaprak dahi düşmez, yerin karanlıklarında bir dane de [düşmez]...” buyurarak ilminin hakikati konusunda tevile hiçbir mahal bırakmamıştır.
وَالْمُرَادُ بِالْوَرَقَةِ وَرَقَةٌ مِنَ الشَّجَرِ. وَحَرْفُ (مِنْ) زَائِدٌ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ لِيُفِيدَ الْعُمُومَ نَصًّا.
«el-Varaka» (الْوَرَقَةُ) ile kastedilen ağaç yaprağıdır. «Min» (مِنْ) harfi ise nefyi pekiştirmek ve nas olarak umum (kapsayıcılık) bildirmek için zâiddir.
وَجُمْلَةُ يَعْلَمُها فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ وَرَقَةٍ الْوَاقِعَةِ فِي حَيِّزِ النَّفْيِ الْمُسْتَغْنِيَةِ بِالْعُمُومِ عَنِ الصِّفَةِ. وَذَلِكَ لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُفْرَغٌ مِنْ أَحْوَالٍ، وَهَذِهِ الْحَالُ حَالٌ لَازِمَةٌ بَعْدَ النَّفْيِ حَصَلَ بِهَا مَعَ الْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ الْفَائِدَةُ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ الْأَحْوَالِ، أَيْ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ فِي حَالَةٍ إِلَّا حَالَةً يَعْلَمُهَا.
{ يَعْلَمُها } cümlesi, nefy sahasında yer alan ve umumiliği sayesinde sıfata ihtiyaç duymayan «varaka» kelimesinden hâl konumundadır. Zira istisna hallerden müferrağ kılınmıştır; bu hâl de nefyden sonra lazım olan bir hâldir ki kendisiyle menfi fiil birleştiğinde umum hallerden istisna faydası hasıl olur; yani 'Hiçbir yaprak düşmez ki, mutlaka [Allah'ın] onu bildiği bir hâl müstesnadır' demektir.
وَالْأَظْهَرُ فِي نَظْمِ قَوْلِهِ: وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ أَنْ يَكُونَ وَرَقَةٍ فِي مَحَلِّ الْمُبْتَدَأِ مَجْرُورٌ بِ مِنْ الزَّائِدَةِ، وَجُمْلَةُ تَسْقُطُ صِفَةٌ لِ وَرَقَةٍ مُقَدَّمَةٌ عَلَيْهَا فَتُعْرَبُ حَالًا،
{ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ } kavlinin nazmında en açık olan; «varakatin» (وَرَقَةٍ) kelimesinin zâid «min» ile mecrur mübteda mahallinde olması, { تَسْقُطُ } cümlesinin ise «varakatin» için öne geçmiş bir sıfat olup hâl olarak irab edilmesidir,
وَجُمْلَةُ إِلَّا يَعْلَمُها خَبَرٌ مُفْرَغٌ لَهُ حَرْفُ الِاسْتِثْنَاءِ. وَلا حَبَّةٍ عُطِفَ عَلَى الْمُبْتَدَأِ بِإِعَادَةِ حَرْفِ النَّفْيِ، وفِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ صِفَةٌ لِ حَبَّةٍ، أَيْ وَلَا حَبَّةٍ مِنْ بُذُورِ النَّبْتِ مَظْرُوفَةٍ فِي طَبَقَاتِ الْأَرْضِ إِلَى أَبْعَدِ عُمْقٍ يُمْكِنُ، فَلَا يَكُونُ حَبَّةٍ مَعْمُولًا لِفِعْلِ تَسْقُطُ لِأَنَّ
{ إِلَّا يَعْلَمُها } cümlesi ise istisna harfi kendisi için müferrağ kılınmış haberdir. { وَلا حَبَّةٍ } ifadesi nefy harfinin tekrarıyla mübtedaya matuftur, { فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ } ise «habbetin» (حَبَّةٍ) için sıfattır; yani 'Mümkün olan en derin tabakaya kadar yerin tabakaları içinde saklı bulunan bitki tohumlarından hiçbir dane yoktur ki...' demektir. Dolayısıyla «habbetin», { تَسْقُطُ } fiilinin mamulü olmaz; zira
الْحَبَّةَ الَّتِي تَسْقُطُ لَا تَبْلُغُ بِسُقُوطِهَا إِلَى ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ. وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ مَعْطُوفَانِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ الْمَجْرُورِ بِ مِنْ. وَالْخَبَرُ عَن هَذِه المبتدءات الثَّلَاثَةِ هُوَ قَوْلُهُ: إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ لِوُرُودِهِ بَعْدَ الثَّلَاثَةِ، وَذَلِكَ ظَاهِرُ وُقُوعِ الْإِخْبَارِ بِهِ عَنِ الثَّلَاثَةِ، وَأَنَّ الْخَبَرَ الْأَوَّلَ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: مِنْ وَرَقَةٍ.
düşen dane, düşmesiyle yerin karanlıklarına kadar ulaşamaz. { وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ } ifadeleri de «min» ile mecrur olan mübtedaya matuftur. Bu üç mübtedanın haberi ise, üçünden sonra gelmesi hasebiyle: { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } kavlidir. Bu ifadenin üçünün haberi olarak gelmesi zahirdir; ilk haber ise { مِنْ وَرَقَةٍ } kavline racidir.
وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْمُبِينِ الْعِلْمُ الثَّابِتُ الَّذِي لَا يَتَغَيَّرُ، وَمَا عَسَى أَنْ يَكُونَ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ آثَارِ الْعِلْمِ مِنْ كِتَابَةٍ أَوْ غَيْرِهَا لَمْ يُطْلِعْنَا عَلَى كُنْهِهَا.
«Kitâb-ı Mübîn»den kastedilen, değişmeyen sabit ilimdir; ayrıca Allah katında yazı veya mahiyetini bize bildirmediği başka bir ilim eseri bulunması da muhtemeldir.
وَقِيلَ: جَرُّ حَبَّةٍ عَطْفٌ عَلَى وَرَقَةٍ مَعَ إِعَادَةِ حَرْفِ النَّفْيِ، وفِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَصْفٌ لِ حَبَّةٍ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ بِالْجَرِّ عَطْفًا عَلَى حَبَّةٍ ووَرَقَةٍ، فَيَقْتَضِي أَنَّهَا مَعْمُولَةٌ لِفِعْلِ تَسْقُطُ، أَيْ مَا يَسْقُطُ رَطْبٌ وَلَا يَابِسٌ، وَمُقَيَّدَةٌ بِالْحَالِ فِي وَقَوله: إِلَّا يَعْلَمُها.
Şöyle de denilmiştir: «Habbetin» kelimesinin cerri, nefy harfinin tekrarıyla birlikte «varakatin» kelimesine atıftır; { فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ } ise «habbetin» kelimesinin sıfatıdır. Aynı şekilde O'nun { وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ } kavli de cer ile «habbetin» ve «varakatin» kelimelerine atıftır; bu da onların { تَسْقُطُ } fiilinin mamulü olmasını iktiza eder; yani 'ne yaş ne de kuru hiçbir şey düşmez ki...' demektir ve { إِلَّا يَعْلَمُها } kavlindeki hâl ile mukayyettir.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ تَأْكِيدٌ لِقَوْلِهِ: إِلَّا يَعْلَمُها لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْكِتَابِ الْمُبِينِ عِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى سَوَاءٌ كَانَ الْكِتَابُ حَقِيقَةً أَمْ مَجَازًا عَنِ الضَّبْطِ وَعَدَمِ التَّبْدِيلِ. وَحَسَّنَ هَذَا التَّأْكِيدَ تَجْدِيدُ الْمَعْنَى لِبُعْدِ الْأَوَّلِ بِالْمَعْطُوفَاتِ وَصِفَاتِهَا، وَأُعِيدَ بِعِبَارَةٍ أُخْرَى تَفَنُّنًا.
O'nun { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “apaçık bir kitapta olmasın” kavli, { إِلَّا يَعْلَمُها } kavlinin tekitidir; çünkü apaçık kitaptan kasıt Yüce Allah'ın ilmidir, ister kitap hakiki olsun ister zabt ve değişmezlikten mecaz olsun. Bu tekiti güzelleştiren husus, matuflar ve onların sıfatları sebebiyle birincinin uzaklaşmasından ötürü mananın yenilenmesi ve bir üslup güzelliği (tefennün) olarak başka bir ibare ile tekrarlanmış olmasıdır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي وَجْهِ جَمْعِ ظُلُماتِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١] . ومُبِينٍ إِمَّا مِنْ أَبَانَ الْمُتَعَدِّي، أَيْ مُبَيِّنٌ لِبَعْضِ مَخْلُوقَاتِهِ مَا يُرِيدُهُ كَالْمَلَائِكَةِ، أَوْ مَنْ أَبَانَ الْقَاصِرِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى بَانَ، أَيْ بَيِّنٌ، أَيْ فُصِّلَ بِمَا لَا احْتِمَالَ فِيهِ وَلَا تَرَدُّدَ.
«Zulumât» (ظُلُماتِ) kelimesinin çoğul geliş vechi, bu surenin başında geçen Yüce Allah'ın: { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } [1] “Karanlıkları ve nuru var etti” kavlinde daha önce geçmişti. «Mübîn» (مُبِينٍ) kelimesi ise ya müteaddî olan «ebâne» fiilindendir; yani melekler gibi mahlukatından bazılarına dilediğini açıklayan demektir; yahut «bâne» manasında olan lâzım (geçişsiz) «ebâne» fiilindendir; yani apaçık, içinde hiçbir ihtimal ve tereddüt bulunmayacak şekilde tafsil edilmiş demektir.
وَقَدْ عُلِمَ مَنْ هَاتِهِ الْآيَاتِ عُمُومُ عِلْمِهِ تَعَالَى بِالْكُلِّيَّاتِ وَالْجُزْئِيَّاتِ. وَهَذَا مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْأَدْيَانِ دُونَ تَصْرِيحٍ بِهِ فِي الْكُتُبِ السَّابِقَةِ وَمَا أَعْلَنَهُ إِلَّا الْقُرْآنُ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ:
Bu ayetlerden, Yüce Allah'ın ilminin küllîleri ve cüz'îleri kuşattığı anlaşılmıştır. Bu husus, önceki kitaplarda açıkça zikredilmemiş olsa da din ehli nezdinde ittifak edilen bir konudur ve bunu ancak Kur'an şu gibi buyruklarında ilan etmiştir:
وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [الْبَقَرَة: ٢٩] . وَفِيهِ إِبْطَالٌ لِقَوْلِ جُمْهُورِ الْفَلَاسِفَةِ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ الْكُلِّيَّاتِ خَاصَّةً وَلَا يَعْلَمُ الْجُزْئِيَّاتِ، زَعْمًا مِنْهُمْ بِأَنَّهُمْ يُنَزِّهُونَ الْعِلْمَ الْأَعْلَى عَنِ التَّجَزِّي فَهُمْ أَثْبَتُوا صِفَةَ الْعِلْمِ لِلَّهِ تَعَالَى وَأَنْكَرُوا تَعَلُّقَ عِلْمِهِ بِجُزْئِيَّاتِ الْمَوْجُودَاتِ. وَهَذَا هُوَ الْمَأْثُورُ عَنْهُمْ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ. وَقَدْ تَأَوَّلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ رُشْدٍ الْحَفِيدُ وَنُصَيْرُ الدِّينِ الطُّوسِيُّ. وَقَالَ الْإِمَامُ الرَّازِيُّ فِي «الْمَبَاحِثِ الْمَشْرِقِيَّةِ » : وَلَا بُدَّ مِنْ تَفْصِيلِ مَذْهَبِ الْفَلَاسِفَةِ فَإِنَّ اللَّائِقَ
{ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } [Bakara 29] “O, her şeyi hakkıyla bilendir.” Bunda, en yüce ilmi parçalanmaktan tenzih ettikleri iddiasıyla Allah'ın cüz'iyyatı bilmeyip sadece külliyyâtı bildiğini söyleyen filozoflar çoğunluğunun görüşünü iptal vardır. Onlar Allah Teâlâ için ilim sıfatını ispat etmiş, fakat O'nun ilminin varlıkların cüz'iyyatına taallukunu inkar etmişlerdir. Alimler nezdinde onlardan nakledilen meşhur görüş budur. Torun İbn Rüşd ve Nasîrüddîn et-Tûsî bunu onlar adına tevil etmişlerdir. İmam Râzî «el-Mebâhisü'l-Meşrikiyye»de şöyle demiştir: «Filozofların mezhebini tafsil etmek gerekir; zira onların usullerine yakışan
بِأُصُولِهِمْ أَنْ يُقَالَ: الْأُمُورُ أَرْبَعَةُ أَقْسَامٍ فَإِنَّهَا إِمَّا أَنْ لَا تَكُونَ مُتَشَكِّلَةً وَلَا مُتَغَيِّرَةً، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ مُتَشَكِّلَةً غَيْرَ مُتَغَيِّرَةٍ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ مُتَغَيِّرَةً غَيْرَ مُتَشَكِّلَةٍ وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ مُتَشَكِّلَةً وَمُتَغَيِّرَةً مَعًا. فَأَمَّا مَا لَا تَكُونُ مُتَشَكِّلَةً وَلَا مُتَغَيِّرَةً فَإِنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِهِ سَوَاءٌ كَانَ كُلِّيًّا أَوْ جُزْئِيًّا. وَكَيْفَ يُمْكِنُ الْقَوْلُ بِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَعْلَمُ الْجُزْئِيَّاتِ مِنْهَا مَعَ اتِّفَاقِ الْأَكْثَرِ مِنْهُمْ عَلَى عِلْمِهِ تَعَالَى بِذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ وَبِالْعُقُولِ.
şöyle denilmesidir: Varlıklar dört kısımdır: Ya şekilsiz ve değişmezdir, ya şekilli ve değişmezdir, ya değişen ve şekilsizdir, ya da hem şekilli hem de değişendir. Şekilsiz ve değişmez olanlara gelince, ister küllî ister cüz'î olsun Yüce Allah onu bilir. Onların çoğunun Yüce Allah'ın kendi mahsus zatını ve akılları bildiği hususunda ittifakı varken, O'nun bunlardan cüz'î olanları bilmediği nasıl söylenebilir!
وَأَمَّا الْمُتَشَكِّلَةُ غَيْرُ الْمُتَغَيِّرَةِ وَهِيَ الْأَجْرَامُ الْعُلْوِيَّةُ فَهِيَ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ لَهُ تَعَالَى بِأَشْخَاصِهَا عِنْدَهُمْ، لِأَنَّ إِدْرَاكَ الْجُسْمَانِيَّاتِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِآلَاتٍّ جُسْمَانِيَّةٍ.
Şekilli olup değişmeyenlere -ki bunlar ulvî cisimlerdir (gök cisimleri)- gelince; onlara göre bunlar ferdî şahıslarıyla Yüce Allah tarafından bilinmez; çünkü cismanî olanların idraki ancak cismanî aletlerle olur.
وَأَمَّا الْمُتَغَيِّرَةُ غَيْرُ الْمُتَشَكِّلَةِ فَذَلِكَ مِثْلُ الصُّوَرِ وَالْأَعْرَاضِ الْحَادِثَةِ وَالنُّفُوسِ النَّاطِقَةِ، فَإِنَّهَا غَيْرُ مَعْلُومَةٍ لَهُ لِأَنَّ تَعَلُّقَهَا يُحْوِجُ إِلَى آلَةٍ جُسْمَانِيَّةٍ بَلْ لِأَنَّهَا لَمَّا كَانَتْ مُتَغَيِّرَةً يَلْزَمُ مِنْ تَغَيُّرِهَا الْعِلْمُ.
Değişen fakat şekilsiz olanlara -ki bunlar sonradan meydana gelen suretler, arazlar ve nâtık nefislerdir- gelince; bunlar da O'nun tarafından bilinmez; zira bunların taalluku cismanî bir alete muhtaç kıldığı için değil, değişen olduklarından onların değişmesinden ilmin değişmesi gerekeceği içindir.
وَأَمَّا مَا يَكُونُ مُتَشَكِّلًا وَمُتَغَيِّرًا فَهُوَ الْأَجْسَامُ الْكَائِنَةُ الْفَاسِدَةُ . وَهِيَ يَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ مُدْرَكَةً لَهُ تَعَالَى لِلْوَجْهَيْنِ (أَيِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي الْقِسْمَيْنِ الثَّانِي وَالثَّالِثِ) اهـ.
Hem şekilli hem de değişen olanlara gelince; bunlar kevn ve fesada uğrayan cisimlerdir. İki gerekçeden dolayı (yani ikinci ve üçüncü kısımda zikredilen sebeplerden ötürü) bunların Yüce Allah tarafından idrak edilmesi imkansızdır.» [Râzî'nin sözü] bitti.
وَقَدْ عُدَّ إِنْكَارُ الْفَلَاسِفَةِ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ الْجُزْئِيَّاتِ مِنْ أُصُولٍ ثَلَاثَةٍ لَهُمْ خَالَفَتِ الْمَعْلُومَ بِالضَّرُورَةِ مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ. وَهِيَ: إِنْكَارُ عِلْمِ اللَّهِ بِالْجُزْئِيَّاتِ وَإِنْكَارُ حَشْرِ الْأَجْسَادِ، وَالْقَوْلُ بِقِدَمِ الْعَالَمِ. ذَكَرَ ذَلِكَ الْغَزَّالِيُّ فِي «تَهَافُتِ الْفَلَاسِفَةِ» فَمَنْ يُوَافِقُهُمْ فِي
Filozofların, Allah'ın cüz'iyyâtı bildiğini inkâr etmeleri; İslâm dininde zorunlu olarak bilinen esaslara aykırı düşen üç temel görüşlerinden biri sayılmıştır. Bunlar: Allah'ın cüz'iyyâtı bildiğini inkâr etmek, cesetlerin haşrini inkâr etmek ve âlemin kıdemini (ezelî olduğunu) savunmaktır. Gazzâlî bunu Tehâfütü'l-Felâsife'de zikretmiştir. Dolayısıyla bunlarda onlara muvafakat eden
ذَلِكَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُعْتَبَرُ قَوْلُهُ كُفْرًا، لَكِنَّهُ مِنْ قَبِيلِ الْكُفْرِ بِاللَّازِمِ فَلَا يُعْتَبَرُ قَائِلُهُ مُرْتَدًّا إِلَّا بَعْدَ أَنْ يُوقَفَ عَلَى مَا يُفْضِي إِلَيْهِ قَوْلُهُ وَيَأْبَى أَنْ يَرْجِعَ عَنْهُ فَحِينَئِذٍ يُسْتَتَابُ ثَلَاثًا فَإِنْ تَابَ وَإِلَّا حكم بردّته.
kimsenin sözü küfür sayılır; fakat bu, küfr-i lâzım (sözün gereğinin küfür olması) kabilindendir. Bu yüzden sözünü söyleyen kimse, sözünün vardığı netice kendisine açıklanıp da ondan dönmekten imtina etmedikçe mürted sayılmaz. Bu durumda üç defa tövbeye davet edilir; tövbe ederse [kabul edilir], aksi takdirde irtidadına hükmedilir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٦٠]
[En'âm Suresi (6): Ayet 60]
وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠)
{ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Geceleyin sizi öldüren (uyutan), gündüzün ne işlediğinizi bilen, sonra belirlenmiş ecel tamamlansın diye sizi gündüzün içinde dirilten (uyandıran) O'dur. Sonra dönüşünüz ancak O'nadır. Sonra O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir.”
عَطَفَ جُمْلَةَ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ عَلَى جُمْلَةِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها [الْأَنْعَام: ٥٩] انْتِقَالًا مِنْ بَيَانِ سَعَةِ عِلْمِهِ إِلَى بَيَانِ عَظِيمِ قُدْرَتِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ مِنْ دَلَائِلِ الْإِلَهِيَّةِ تَعْلِيمًا لِأَوْلِيَائِهِ وَنَعْيًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ أَعْدَائِهِ. وَقَدْ جَرَتْ عَادَةُ الْقُرْآنِ بِذِكْرِ دَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ فِي أَنْفُسِ النَّاسِ عَقِبَ ذِكْرِ دَلَائِلِهَا فِي الْآفَاقِ فَجُمِعَ ذَلِكَ هُنَا عَلَى وَجْهٍ بَدِيعٍ مُؤْذِنٍ بِتَعْلِيمِ
Dostlarına öğretmek ve düşmanları olan müşriklerin aleyhine delil getirmek üzere, bütün bunlar ilahlığın delillerinden olduğu için, ilminin genişliğinin beyanından kudretinin azametinin beyanına bir intikal olarak { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ } cümlesini { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها } [En'âm 59] cümlesine atfetmiştir. Kur'an'ın âdeti, afaktaki (dış dünyadaki) vahdaniyet delillerini zikrettikten hemen sonra insanların kendi nefislerindeki vahdaniyet delillerini zikretmek şeklinde cereyan etmiştir. Burada da vahdaniyet delili zımnında
صِفَاتِهِ فِي ضِمْنِ دَلِيلِ وَحْدَانِيَّتِهِ. وَفِي هَذَا تَقْرِيبٌ لِلْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ.
O'nun sıfatlarını öğretmeyi hissettiren bedî bir tarzda bunlar bir araya getirilmiştir. Bunda öldükten sonra dirilişi (ba's) akla yaklaştırma da vardır.
فَقَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ صِيغَةُ قَصْرٍ لِتَعْرِيفِ جُزْأَيِ الْجُمْلَةِ، أَيْ هُوَ الَّذِي يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ دُونَ الْأَصْنَامِ فَإِنَّهَا لَا تَمْلِكُ مَوْتًا وَلَا حَيَاةً.
O'nun { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ } sözü, cümlenin iki cüzünün de marife olması sebebiyle bir kasr (hasr) sîgasıdır; yani nefisleri vefat ettiren putlar değil sadece O'dur; zira onlar ne ölüme ne de hayata maliktirler.
وَالْخِطَابُ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ كَمَا يَقْتَضِيهِ السِّيَاقُ السَّابِقُ مِنْ قَوْلِهِ: لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ [الْأَنْعَام: ٥٨] وَاللَّاحِقُ مِنْ قَوْلِهِ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ [الْأَنْعَام: ٦٤] وَيَقْتَضِيهِ طَرِيقُ الْقَصْرِ. وَلَمَّا كَانَ هَذَا الْحَالُ غَيْرَ خَاصٍّ بِالْمُشْرِكِينَ عُلِمَ مِنْهُ أَنَّ النَّاسَ فِيهِ سَوَاءٌ.
Önceki siyakta yer alan { لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } [En'âm 58] kavlinin ve sonraki siyakta yer alan { ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ } [En'âm 64] kavlinin iktiza ettiği ve kasr yolunun gerektirdiği üzere hitap müşriklere yöneliktir. Bu durum müşriklere has olmayınca, insanların bu hususta eşit olduğu bundan anlaşılmıştır.
وَالتَّوَفِّي حَقِيقَتُهُ الْإِمَاتَةُ، لِأَنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي قَبْضِ الشَّيْءِ مُسْتَوْفًى. وَإِطْلَاقُهُ عَلَى النَّوْمِ مُجَازٌ لِشَبَهِ النَّوْمِ بِالْمَوْتِ فِي انْقِضَاء الْإِدْرَاكِ وَالْعَمَلِ. أَلَا تَرَى قَوْلَهُ تَعَالَى: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى [الزمر: ٤٢] . وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ
Teveffî (التَّوَفِّي) kelimesinin hakiki anlamı öldürmektir; çünkü o, bir şeyi tastamam kabzetmekte hakikattir. Uykuya ıtlak edilmesi ise, idrak ve amelin kesilmesi bakımından uykunun ölüme benzemesinden ötürü mecazdır. Görmez misin Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } [Zümer 42] “Allah, ölümleri anında canları alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]. Artık ölümüne hükmettiğini tutar, diğerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir.” Bunun ayrıntılı açıklaması Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın: { إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } buyruğu tefsir edilirken geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: يَتَوَفَّاكُمْ يُنِيمُكُمْ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ، أَيْ فِي النَّهَارِ، فَأَرَادَ بِالْوَفَاةِ هُنَا النَّوْمَ عَلَى التَّشْبِيهِ. وَفَائِدَتُهُ أَنَّهُ تَقْرِيبٌ لِكَيْفِيَّةِ الْبَعْثِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلِذَا اسْتُعِيرَ الْبَعْثُ لِلْإِفَاقَةِ مِنَ النَّوْمِ لِيَتِمَّ التَّقْرِيبُ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ.
O'nun { يَتَوَفَّاكُمْ } kavlinden maksat, { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } yani gündüzün içinde sizi diriltir/uyandırır kavlinin karinesiyle, 'sizi uyutur' demektir; dolayısıyla buradaki vefattan maksat benzetme yoluyla uykudur. Bunun faydası, kıyamet günündeki dirilişin keyfiyetini akla yaklaştırmasıdır; bu sebeple O'nun { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } kavlindeki akla yaklaştırmanın tamamlanması için uykudan uyanmaya «ba's» (diriltme) kelimesi istiare edilmiştir.
وَمَعْنَى جَرَحْتُمْ كَسَبْتُمْ، وَأَصْلُ الْجَرْحِ تَمْزِيقُ جِلْدِ الْحَيِّ بِشَيْءٍ مُحَدَّدٍ مِثْلَ السِّكِّينِ وَالسَّيْفِ وَالظُّفُرِ وَالنَّابِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٤٥] .
{ جَرَحْتُمْ } kelimesinin manası 'kazandınız / işlediniz' demektir. Cerhin (الْجَرْح) aslı ise bıçak, kılıç, tırnak ve azı dişi gibi keskin bir şeyle canlının derisini yırtmaktır. Bu kelime Mâide (el-Ukûd) Suresi'nde { وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } [45] “Yaralar da kısastır” kavlinde geçmişti.
وَأُطْلِقَ عَلَى كِلَابِ الصَّيْدِ وَبُزَاتِهِ وَنَحْوِهَا اسْمُ الْجَوَارِحِ لِأَنَّهَا تَجْرَحُ الصَّيْدَ لِيُمْسِكَهُ الصَّائِدُ.
Av köpeklerine, doğanlara ve benzerlerine de el-Cevârih (الْجَوَارِحِ) adı verilmiştir; çünkü onlar avcının tutabilmesi için avı yaralarlar [veya avı kazanırlar].
قَالَ تَعَالَى: وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٤] . كَمَا سَمَّوْهَا كَوَاسِبَ، كَقَوْلِ لَبِيَدٍ:
Nitekim Yüce Allah: { وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ } “...eğittiğiniz avcı hayvanların [tuttukları]...” buyurmuştur ki bu husus Mâide (el-Ukûd) Suresi'nde [4] geçmişti. Nitekim onlara 'kevâsib' (kazananlar) da demişlerdir; Lebîd'in şu sözünde olduğu gibi:
غُضْفًا كَوَاسِبَ مَا يُمَنُّ طَعَامُهَا فَصَارَ لَفْظُ الْجَوَارِحِ مُرَادِفًا لِلْكَوَاسِبِ وَشَاعَ ذَلِكَ فَأُطْلِقَ عَلَى الْكَسْبِ اسْمُ الْجَرْحِ، وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا. وَقَالَ تَعَالَى: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ
“Kulakları sarkık, av kazanan [köpekler] ki yemekleri başa kakılmaz.” Böylece «el-cevârih» lafzı «el-kevâsib» lafzı ile eş anlamlı hale gelmiş ve bu kullanım yaygınlaşarak kazanmaya/işlemeye «cerh» adı verilmiştir; burada kastedilen de budur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ
[الجاثية: ٢١] .
[الجاثية: ٢١] } “Yoksa kötülükleri işleyenler, kendilerini iman edip salih amel işleyenlerle bir tutacağımızı mı sandılar?” [Câsiye 21].
وَجُمْلَةُ: وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ مُعْتَرِضَةٌ لِقَصْدِ الِامْتِنَانِ بِنِعْمَةِ الْإِمْهَالِ، أَيْ وَلَوْلَا فَضْلُهُ لَمَا بَعَثَكُمْ فِي النَّهَارِ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّكُمْ تَكْتَسِبُونَ فِي النَّهَارِ عِبَادَةَ غَيْرِهِ وَيَكْتَسِبُ بَعْضُكُمْ بَعْضَ مَا نَهَاهُمْ عَنْهُ كَالْمُؤْمِنِينَ.
{ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ } cümlesi, mühlet verme nimetini lütfetme maksadıyla gelen bir ara cümledir (itirâzıyye). Yani O'nun lütfu olmasaydı, sizin gündüzleyin O'ndan başkasına ibadet ettiğinizi ve müminler gibi bazınızın da O'nun nehyettiği şeyleri işlediğinizi bildiği halde sizi gündüzün içinde diriltip [uyandırmazdı].
وَوَقَعَ الِاقْتِصَارُ عَلَى الْإِخْبَارِ بِعِلْمِهِ تَعَالَى مَا يَكْسِبُ النَّاسُ فِي النَّهَارِ دُونَ اللَّيْلِ رَعْيًا لِلْغَالِبِ، لِأَنَّ النَّهَارَ هُوَ وَقْتُ أَكْثَرِ الْعَمَلِ وَالِاكْتِسَابِ، فَفِي الْإِخْبَارِ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا يَقَعُ فِيهِ تَحْذِيرٌ مِنِ اكْتِسَابِ مَا لَا يَرْضَى اللَّهُ بِاكْتِسَابِهِ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَتَهْدِيدٌ لِلْمُشْرِكِينَ.
Yüce Allah'ın insanların geceleyin değil de gündüzün kazandıklarını bildiğini haber vermekle yetinilmesi, galip olan duruma riayet edilmesindendir; zira gündüz, amelin ve kazancın çoğunun gerçekleştiği vakittir. Dolayısıyla gündüzün meydana gelen şeyleri bildiğinin haber verilmesinde, müminler açısından Allah'ın razı olmadığı şeyleri işlemekten bir sakındırma; müşrikler için ise bir tehdit vardır.
وَجُمْلَةُ: ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ فَتَكُونُ (ثُمَّ) لِلْمُهْلَةِ الْحَقِيقِيَّةِ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ (ثُمَّ) لِلتَّرْتِيبِ الرُّتَبِيِّ فَتَعْطِفَ عَلَى جُمْلَةِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ أَيْ وَهُوَ يَعْلَمُ مَا تَكْتَسِبُونَ مِنَ الْمَنَاهِي ثُمَّ يَرُدُّكُمْ وَيُمْهِلُكُمْ. وَهَذَا بِفَرِيقِ الْمُشْرِكِينَ أَنْسَبُ.
{ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } cümlesi { يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } üzerine matuftur; dolayısıyla (ثُمَّ - sümme) hakiki mühlet/süre bildirmek içindir ki en zahir olan görüş de budur. Dilersen (ثُمَّ - sümme) edatını mertebe bakımından sıralama (tertîb-i rütbî) için sayıp { وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ } cümlesine atfedersin; yani O, sizin işlediğiniz nehiyleri bildiği halde sonra sizi geri döndürür ve size mühlet verir [demek olur]. Bu da müşrikler grubuna daha uygundur.
وَ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ. وَالضَّمِيرُ لِلنَّهَارِ. وَالْبَعْثُ مُسْتَعَارٌ لِلْإِفَاقَةِ مِنَ النَّوْمِ لِأَنَّ الْبَعْثَ شَاعَ
(فِي - fî) edatı zarfiyet içindir. Zamir ise gündüze racidir. Ba's (الْبَعْث) lafzı uykudan uyanmak için istiare yoluyla kullanılmıştır; çünkü ba's kelimesi yaygın olarak
فِي إِحْيَاءِ الْمَيِّتِ وَخَاصَّةً فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآن قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٢] وَحَسَّنَ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةَ كَوْنُهَا مَبْنِيَّةً عَلَى اسْتِعَارَةِ التَّوَفِّي لِلنَّوْمِ تَقْرِيبًا لِكَيْفِيَّةِ الْبَعْثِ الَّتِي حَارَتْ فِيهَا عُقُولُهُمْ، فَكُلٌّ مِنَ الِاسْتِعَارَتَيْنِ مُرَشِّحٌ لِلْأُخْرَى.
ölünün diriltilmesi hakkında ve özellikle de Kur'an ıstılahında meşhur olmuştur: { قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } [Mü'minûn 82] “'Öldüğümüz, toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?' dediler.” Akıllarının kavramakta hayrete düştüğü dirilişin keyfiyetini akla yaklaştırmak için teveffî lafzının uykuya istiare edilmesine dayalı olması, bu istiareyi daha da güzelleştirmiştir; böylece iki istiarenin her biri diğerini kuvvetlendirip pekiştirmiştir.
وَاللَّامُ فِي لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى لَامُ التَّعْلِيلِ لِأَنَّ مِنَ الْحِكَمِ وَالْعِلَلِ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَهَا نِظَامَ الْيَقَظَةِ وَالنَّوْمِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ تَجْزِئَةً لِعُمُرِ الْحَيِّ، وَهُوَ أَجَلُهُ الَّذِي أُجِّلَتْ إِلَيْهِ حَيَاتُهُ يَوْمَ خَلْقِهِ، كَمَا جَاءَ
{ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى } kavlindeki lam (لِ) ta'lil (gerekçe bildirme) lamıdır. Çünkü Allah'ın uyanıklık ve uyku düzenini koymasındaki hikmet ve illetlerden biri de, bunun canlının ömrünün parçalara bölünmesi olmasıdır; bu da yaratıldığı gün hayatının ertelendiği ecelidir; nitekim
فِي الْحَدِيثِ «يُؤْمَرُ بِكَتْبِ رِزْقِهِ وَأَجَلِهِ وَعَمَلِهِ» .
hadiste şöyle buyrulmuştur: «Rızkının, ecelinin ve amelinin yazılması emredilir.»
فَالْأَجْلُ مَعْدُودٌ بِالْأَيَّامِ وَاللَّيَالِي، وَهِيَ زَمَانُ النُّوَّمِ وَالْيَقَظَةِ. وَالْعِلَّةُ الَّتِي بِمَعْنَى الْحِكْمَةِ لَا يُلْزَمُ اتِّحَادُهَا فَقَدْ يَكُونُ لِفِعْلِ اللَّهِ حِكَمٌ عَدِيدَةٌ. فَلَا إِشْكَالَ فِي جَعْلِ اللَّامِ لِلتَّعْلِيلِ.
Ecel; uyku ve uyanıklık zamanı olan günler ve gecelerle sayılmıştır. Hikmet manasındaki illetin tek olması zorunlu değildir; zira Allah'ın fiilinin pek çok hikmeti olabilir. Dolayısıyla lamın ta'lil için kılınmasında hiçbir müşkillik yoktur.
وَقَضَاءُ الْأَجَلِ انْتِهَاؤُهُ. وَمَعْنَى كَوْنِهِ مُسَمًّى أَنَّهُ مُعَيَّنٌ مُحَدَّدٌ. وَالْمَرْجِعُ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الرُّجُوعَ بِالْمَوْتِ، لِأَنَّ الْأَرْوَاحَ تَصِيرُ فِي قَبْضَةِ اللَّهِ وَيُبْطِلُ مَا كَانَ لَهَا مِنَ التَّصَرُّفِ بِإِرَادَتِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالرُّجُوعِ الْحَشْرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَهَذَا أَظْهَرُ.
Ecelin kaza edilmesi, onun sona ermesidir. Onun 'müsemmâ' (belirlenmiş) olmasının anlamı ise tayin ve takdir edilmiş olmasıdır. Merci' (الْمَرْجِع) mîmî mastardır; dolayısıyla bundan maksadın ölümle dönüş olması caizdir, zira ruhlar Allah'ın kabzasına geçer ve kendi iradeleriyle yaptıkları tasarruflar ortadan kalkar. Dönüşten maksadın kıyamet günündeki haşir olması da caizdir ki en zahir olanı budur.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أَيْ يُحَاسِبُكُمْ عَلَى أَعْمَالِكُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ، فَالْمُهْلَةُ فِي (ثُمَّ) ظَاهِرَةٌ، أَوْ بَعْدَ الْحَشْرِ، فَالْمُهْلَةُ لِأَنَّ بَيْنَ الْحَشْرِ وَبَيْنَ ابْتِدَاءِ الْحِسَابِ زَمَنًا، كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ.
O'nun { ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } kavli, yani ölümden sonra amellerinizden ötürü sizi hesaba çeker demektir; dolayısıyla (ثُمَّ) edatındaki mühlet zahirdir; yahut haşirden sonra [hesaba çeker demektir]; bu takdirde mühlet, şefaat hadisinde varit olduğu üzere haşir ile hesabın başlaması arasında bir zaman dilimi bulunmasından ötürüdür.
[٦١، ٦٢]
[61, 62]
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : الْآيَات ٦١ الى ٦٢]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 61-62]
وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢)
{ وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢) } “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir; üzerinize koruyucular gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiği zaman elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar asla kusur etmezler. (61) Sonra onlar hak mevlaları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin! Hüküm yalnızca O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir. (62)”
وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ.
{ وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir.”
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ [الْأَنْعَام: ٦٠] ، وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ نَظِيرِهِ آنِفًا.
{ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ } [En'âm 60] cümlesi üzerine matuftur; benzerinin tefsiri az önce geçmişti.
وَالْمُنَاسَبَةُ هُنَا أَنَّ النَّوْمَ وَالْمَوْتَ خَلَقَهُمَا اللَّهُ فَغَلَبَا شِدَّةَ الْإِنْسَانِ كَيْفَمَا بَلَغَتْ فَبَيَّنَ عَقِبَ ذِكْرِهِمَا أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْقَادِرُ الْغَالِبُ دُونَ الْأَصْنَامِ. فَالنَّوْمُ قَهْرٌ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يُرِيدُ أَنْ لَا يَنَامَ فَيَغْلِبُهُ النَّوْمُ، وَالْمَوْتُ قَهْرٌ وَهُوَ أَظْهَرُ، وَمِنَ الْكَلِمِ الْحَقِّ: سُبْحَانَ مَنْ قَهَرَ الْعِبَادَ بِالْمَوْتِ.
Buradaki münasebet şudur: Uykuyu da ölümü de yaratan Allah'tır ve her ikisi de insanın gücü ne dereceye ulaşırsa ulaşsın ona galip gelir; dolayısıyla bunların zikrinin hemen ardından, putların değil yalnızca Allah'ın kâdir ve galip olduğu beyan edilmiştir. Uyku bir kahırdır; zira insan uyumamayı dileyebilir ama uyku ona galebe çalar. Ölüm ise daha da belirgin bir kahırdır. Hak sözlerden biri de şudur: 'Kullarını ölümle kahreden zat her türlü eksiklikten münezzehtir.'
وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ.
{ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ } “...üzerinize koruyucular gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiği zaman elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar asla kusur etmezler.”
وَيُرْسِلُ عَطْفٌ عَلَى الْقاهِرُ، فَيُعْتَبَرُ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ مُقَدَّمًا عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ، فَيَدُلُّ عَلَى التَّخْصِيصِ أَيْضًا بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، أَيْ هُوَ الَّذِي يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً دُونَ غَيْرِهِ. وَالْقَصْرُ هُنَا حَقِيقِيٌّ، فَلَا يَسْتَدْعِي رَدَّ اعْتِقَادٍ مُخَالِفٍ. وَالْمَقْصُودُ الْإِعْلَامُ بِهَذَا الْخَبَرِ الْحَقِّ لِيَحْذَرَ السَّامِعُونَ مِنِ ارْتِكَابِ الْمَعَاصِي.
{ وَيُرْسِلُ } fiili { الْقاهِرُ } üzerine matuftur; bu sebeple müsnedün ileyh (özne), fiilî haberden önce gelmiş sayılır ve makamın karinesiyle bu da tahsise (hasra) delalet eder; yani üzerinize koruyucu melekleri gönderen başkası değil yalnızca O'dur. Buradaki kasr hakikidir, dolayısıyla aksine olan bir inancın reddini gerektirmez. Maksat, işitenlerin günahları işlemekten sakınmaları için bu hak haberi bildirmektir.
وَمَعْنَى (عَلَى) فِي قَوْلِهِ عَلَيْكُمْ الِاسْتِعْلَاءُ الْمَجَازِيُّ، أَيْ إِرْسَالُ قَهْرٍ وَإِلْزَامٍ، كَقَوْلِهِ: بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا [الْإِسْرَاء: ٥] ، لِأَنَّ سِيَاقَ الْكَلَامِ خِطَابٌ لِلْمُشْرِكِينَ كَمَا عَلِمْتَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ [الإنفطار: ٩، ١٠] .
{ عَلَيْكُمْ } kavlindeki (عَلَى - alâ) edatının manası mecazi istilâdır (üstünlük/baskınlık kurmaktır); yani kahır ve ilzam edici bir göndermedir; nitekim { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا } [İsrâ 5] “...üzerinize kullarımızı gönderdik...” kavlinde olduğu gibidir; çünkü bildiğin üzere sözün akışı müşriklere hitaptır. Yüce Allah'ın şu kavli de bunun gibidir: { كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ } [İnfitâr 9-10] “Hayır! Doğrusu siz dini yalanlıyorsunuz. Oysa üzerinizde muhakkak koruyucular [gözetleyiciler] vardır.”
وعَلَيْكُمْ مُتَعَلِّقٌ بِ يُرْسِلُ فَعُلِمَ، أَنَّ الْمُرَادَ بِحِفْظِ الْحَفَظَةِ الْإِحْصَاءُ وَالضَّبْطُ مِنْ قَوْلِهِمْ: حَفِظْتُ عَلَيْهِ فِعْلَهُ كَذَا. وَهُوَ ضِدُّ نَسِيَ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعِنْدَنا كِتابٌ حَفِيظٌ [ق: ٤] . وَلَيْسَ هُوَ مِنْ حِفْظِ الرِّعَايَةِ وَالتَّعَهُّدِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ [النِّسَاء: ٣٤] .
{ عَلَيْكُمْ } ifadesi { يُرْسِلُ } fiiline mütealliktir; bundan dolayı koruyucuların (hafaza) korumasından maksadın, Arapların 'Falancanın aleyhine şu fiilini zapt edip kaydettim' sözünde olduğu gibi sayıp zapt etmek ve kaydetmek olduğu anlaşılmıştır. Bu da unutmanın zıddıdır. Yüce Allah'ın: { وَعِنْدَنا كِتابٌ حَفِيظٌ } [Kâf 4] “Katımızda her şeyi zapt eden bir kitap vardır” kavli de bu kabildendir. Yoksa Yüce Allah'ın: { حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ } [Nisâ 34] “...Allah'ın koruduğu gibi gaybı koruyanlardır...” kavlindeki gibi gözetme ve koruyup kollama türünden bir koruma değildir.
فَالْحَفَظَةُ مَلَائِكَةٌ وَظِيفَتُهُمْ إِحْصَاءُ أَعْمَالِ الْعِبَادِ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ.
Hafaza (koruyucular), vazifeleri kulların amellerini hayır ve şer olarak sayıp kaydetmek olan meleklerdir.
وَوَرَدَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «يَتَعَاقَبُونَ فِيكُمْ مَلَائِكَةٌ بِاللَّيْلِ وَمَلَائِكَةٌ بِالنَّهَارِ»
Sahih hadiste şöyle varit olmuştur: «Gece melekleri ile gündüz melekleri aranızda nöbetleşe gelirler...»
الْحَدِيثَ.
hadisin sonuna kadar.
وَقَوْلُهُ: إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ غَايَةٌ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ اسْمُ الْحَفَظَةِ مِنْ مَعْنَى الْإِحْصَاءِ، أَيْ فَيَنْتَهِي الْإِحْصَاءُ بِالْمَوْتِ، فَإِذَا جَاءَ الْوَقْتُ الَّذِي يَنْتَهِي إِلَيْهِ أَجْلُ الْحَيَاةِ تَوَفَّاهُ الْمَلَائِكَةُ الْمُرْسَلُونَ لَقَبْضِ الْأَرْوَاحِ.
O'nun { إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } kavli, 'hafaza' isminin delalet ettiği sayıp kaydetme manasının gayesidir (nihai sınırıdır); yani sayıp kaydetme ölümle sona erer. Hayat ecelinin nihayete erdiği vakit geldiğinde, ruhları kabzetmekle görevli gönderilmiş melekler onun canını alırlar.
فَقَوْلُهُ: رُسُلُنا فِي قُوَّةِ النَّكِرَةِ لِأَنَّ الْمُضَافَ مُشْتَقٌّ فَهُوَ بِمَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ فَلَا تُفِيدُهُ الْإِضَافَةُ تَعْرِيفًا، وَلِذَلِكَ فَالْمُرَادُ مِنَ الرُّسُلِ الَّتِي تَتَوَفَّى رُسُلٌ غَيْرُ الْحَفَظَةِ الْمُرْسَلِينَ عَلَى الْعِبَادِ، بِنَاءً عَلَى الْغَالِبِ فِي مَجِيءِ نَكِرَةٍ عَقِبَ نَكِرَةٍ أَنَّ الثَّانِيَةَ غَيْرُ الْأُولَى. وَظَاهِرُ
O'nun { رُسُلُنا } kavli nekire gücündedir; çünkü muzaf olan kelime türemiştir (müştaktır) ve ism-i meful anlamındadır, bu yüzden izafet ona marifelik kazandırmaz. Bu sebeple canı alan elçilerden maksat, nekireden sonra gelen ikinci nekirenin birinciden farklı olduğuna dair galip kaideye dayanılarak, kulların üzerine gönderilen koruyucu meleklerden (hafaza) başkası olan elçilerdir. Ve zahir olan
قَوْلِهِ: تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا أَنَّ عَدَدًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَتَوَلَّى تَوَفِّيَ الْوَاحِدَ مِنَ النَّاسِ.
{ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا } kavlinin zahiri, insanlardan bir kişinin canını almayı meleklerden bir topluluğun üstlendiğidir.
وَفِي الْآيَةِ الْأُخْرَى قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ [السَّجْدَة: ١١] ، وَسُمِّيَ فِي الْآثَارِ عِزْرَائِيلُ، وَنُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ لِمَلَكِ الْمَوْتَ أَعْوَانًا. فَالْجَمْعُ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ ظَاهِرٌ.
Diğer ayette ise { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ } [Secde 11] “De ki: Sizin için görevlendirilen ölüm meleği canınızı alır” buyrulmaktadır; rivayetlerde onun adı Azrail olarak anılmıştır ve İbn Abbas'tan ölüm meleğinin yardımcıları olduğu nakledilmiştir. Dolayısıyla iki ayetin arasını telif etmek açıktır.
وَعُلِّقَ فِعْلُ التَّوَفِّي بِضَمِيرِ أَحَدَكُمُ الَّذِي هُوَ فِي مَعْنَى الذَّاتِ. وَالْمَقْصُودُ تَعْلِيقُ الْفِعْلِ بِحَالٍ مِنْ أَحْوَالِ أَحَدِكُمُ الْمُنَاسِبِ لِلتَّوَفِّي، وَهُوَ الْحَيَاةُ، أَيْ تَوَفَّتْ حَيَّاتُهُ وَخَتْمَتْهَا، وَذَلِكَ بِقَبْضِ رُوحِهِ.
Teveffî fiili, bizzat zat manasında olan { أَحَدَكُمُ } lafzının zamirine bağlanmıştır. Maksat ise fiili { أَحَدِكُمُ } lafzının teveffîye uygun olan hallerinden birine, yani hayata bağlamaktır; yani onun hayatını sona erdirip noktalamışlardır ki bu da ruhunu kabzetmekle olur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَوَفَّتْهُ- بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ بَعْدَ الْفَاءِ-. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَحْدَهُ تَوَفَّاهُ رُسُلُنَا وَهِيَ فِي الْمُصْحَفِ مَرْسُومَةٌ- بِنُتْأَةٍ بَعْدَ الْفَاءِ- فَتَصْلُحُ لِأَنَّ تَكُونُ مُثَنَّاةً فَوْقِيَّةً وَأَنْ تَكُونَ مُثَنَّاةً تَحْتِيَّةً عَلَى لُغَةِ الْإِمَالَةِ. وَهِيَ الَّتِي يُرْسَمُ بِهَا الْأَلِفَاتُ الْمُنْقَلِبَةُ عَنِ الْيَاءَاتِ. وَالْوَجْهَانِ جَائِزَانِ فِي إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى جَمْعِ التَّكْسِيرِ.
Cumhur { تَوَفَّتْهُ } şeklinde -fâ harfinden sonra iki noktalı te ile- okumuştur. Yalnızca Hamza ise { تَوَفَّاهُ رُسُلُنَا } şeklinde okumuştur. Bu kelime mushafta -fâ harfinden sonra bir çıkıntı ile- yazılmıştır; dolayısıyla hem iki noktalı üst te olmasına hem de imâle lügatine göre iki noktalı alt yâ olmasına elverişlidir. Bu da yâlardan dönüşen eliflerin kendisiyle yazıldığı biçimdir. Fiilin kuralsız çoğula (cem-i teksîr) isnadında her iki vecih de caizdir.
وَجُمْلَةُ: وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ حَالٌ. وَالتَّفْرِيطُ: التَّقْصِيرُ فِي الْعَمَلِ وَالْإِضَاعَةُ فِي الذَّوَاتِ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يَتْرُكُونَ أَحَدًا قَدْ تَمَّ أَجْلُهُ وَلَا يُؤَخِّرُونَ تَوَفِّيَهُ.
{ وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ } cümlesi hâldir. Tefrît (التَّفْرِيطُ): işte kusur etmek ve zatları zayi etmektir. Manası ise şudur: Onlar eceli tamamlanmış hiç kimseyi bırakmazlar ve onun canını almayı asla geciktirmezler.
وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: رُدُّوا عَائِدٌ إِلَى أَحَدٍ بِاعْتِبَارِ تَنْكِيرِهِ الصَّادِقِ بِكُلِّ أَحَدٍ، أَيْ ثُمَّ يُرَدُّ الْمُتَوَفَّوْنَ إِلَى اللَّهِ. وَالْمُرَادُ رُجُوعُ النَّاسِ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَيْ رُدُّوا إِلَى حُكْمِهِ مِنْ نَعِيمٍ وَعَذَابٍ، فَلَيْسَ فِي الضَّمِيرِ الْتِفَاتٌ.
{ رُدُّوا } kavlindeki zamir, her bir ferdi kapsayan nekireliği dikkate alınarak { أَحَدٍ } lafzına racidir; yani sonra vefat ettirilenler Allah'a döndürülürler. Kastedilen, kıyamet gününde insanların Allah'ın emrine dönmesidir; yani nimet veya azap şeklindeki hükmüne döndürülmüşlerdir; dolayısıyla zamirde bir iltifat sanatı yoktur.
وَالْمَوْلَى هُنَا بِمَعْنَى السَّيِّدِ، وَهُوَ اسْمٌ مُشْتَرَكٌ يُطْلَقُ عَلَى السَّيِّدِ وَعَلَى الْعَبْدِ.
Buradaki mevlâ (الْمَوْلَى) efendi/seyyid anlamındadır; o, hem efendiye hem de köleye ıtlak edilen müşterek bir isimdir.
والْحَقِّ- بِالْجَرِّ- صِفَةٌ لِ مَوْلاهُمُ، لِمَا فِي مَوْلاهُمُ مِنْ مَعْنَى مَالِكِهِمْ، أَيْ مَالِكِهِمُ الْحَقِّ الَّذِي لَا يَشُوبُ مُلْكَهُ بَاطِلٌ يُوهِنُ مُلْكَهُ. وَأَصْلُ الْحَقِّ أَنَّهُ الْأَمْرُ الثَّابِتُ فَإِنَّ كُلَّ مُلْكٍ غَيْرَ مُلْكِ الْخَالِقِيَّةِ فَهُوَ مَشُوبٌ باستقلال مَمْلُوكه عِنْد اسْتِقْلَالا تَفَاوتا، وَذَلِكَ يُوهِنُ الْمُلْكَ وَيُضْعِفُ حَقِّيَّتَهُ.
Esre ile { الْحَقِّ } kelimesi, { مَوْلاهُمُ } ifadesinin onların mâliki manasını taşımasından ötürü onun sıfatıdır; yani mülkiyetine mülkünü zayıflatacak hiçbir batılın karışmadığı hakiki mâlikleridir. Hakkın aslı ise sabit olan iştir. Nitekim yaratıcılık mülkü dışındaki her mülkiyet, memlukün kendi nezdinde derece derece bağımsızlığı ile karışmıştır ve bu durum mülkiyeti zayıflatıp onun hakikatini güçsüzleştirir.
وَجُمْلَةُ: أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ تَذْيِيلٌ وَلِذَلِكَ ابْتُدِئَ بِأَدَاةِ الِاسْتِفْتَاحِ الْمُؤْذِنَةِ بِالتَّنْبِيهِ إِلَى أَهَمِّيَّةِ الْخَبَرِ. وَالْعَرَبُ يَجْعَلُونَ التَّذْيِيلَاتِ مُشْتَمِلَةً عَلَى اهْتِمَامٍ أَوْ عُمُومٍ أَوْ كَلَامٍ جَامِعٍ.
{ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ } cümlesi bir fezlekedir (tezyîldir); bu sebeple haberin önemine dikkat çeken bir istiftâh (başlangıç/uyarı) edatıyla başlanmıştır. Araplar fezlekeleri ehemmiyet, umumilik veya kapsamlı bir söz içerecek şekilde yaparlar.
وَقَدَّمَ الْمَجْرُورَ فِي قَوْلِهِ لَهُ الْحُكْمُ لِلِاخْتِصَاصِ، أَيْ لَهُ لَا لِغَيْرِهِ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْحُكْمِ جِنْسَ الْحُكْمِ فَقَصْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِمَّا حَقِيقِيٌّ لِلْمُبَالَغَةِ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِحُكْمِ غَيْرِهِ، وَإِمَّا إِضَافِيٌّ لِلرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، أَيْ لَيْسَ لِأَصْنَامِكُمْ حُكْمٌ مَعَهُ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ
{ لَهُ الْحُكْمُ } kavlinde mecrur olan öne geçirilmiştir; bu ihtisas (hasr) içindir, yani hüküm başkasına değil yalnızca O'na aittir. Eğer hükümden maksat hüküm cinsi ise, bunun Allah'a has kılınması ya başkasının hükmüne itibar edilmediği için mübalağa yoluyla hakikidir ya da müşriklere reddiye olmak üzere izafîdir; yani O'nunla birlikte putlarınızın hiçbir hükmü yoktur [demektir]. Şayet maksat
الْحُكْمِ الْحِسَابَ، أَيِ الْحُكْمُ الْمَعْهُودُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَالْقَصْرُ حَقِيقِيٌّ. وَرُبَّمَا تَرَجَّحَ هَذَا الِاحْتِمَالُ بِقَوْلِهِ عَقِبَهُ: وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ أَيْ أَلَا لَهُ الْحِسَابُ، وَهُوَ أَسْرَعُ مَنْ يُحَاسِبُ فَلَا يَتَأَخَّرُ جَزَاؤُهُ.
hükümden hesap ise, yani kıyamet gününde bilinen hüküm ise bu durumda kasr hakikidir. Muhtemelen bu ihtimal, hemen ardından gelen: { وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ } kavliyle de kuvvet kazanmaktadır; yani dikkat edin, hesap yalnız O'nundur ve O hesap görenlerin en süratlisidir, dolayısıyla cezası asla gecikmez.
وَهَذَا يَتَضَمَّنُ وَعْدًا وَوَعِيدًا لِأَنَّهُ لَمَّا أُتِيَ بِحَرْفِ الْمُهْلَةِ فِي الْجُمَلِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَكَانَ الْمُخَاطَبُونَ فَرِيقَيْنِ: فَرِيقٌ صَالِحٌ وَفَرِيقٌ كَافِرٌ، وَذَكَرَ أَنَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ كَانَ الْمَقَامُ مَقَامَ طَمَاعِيَةٍ وَمُخَالَفَةٍ فَالصَّالِحُونَ لَا يُحِبُّونَ الْمُهْلَةَ وَالْكَافِرُونَ بِعَكْسِ حَالِهِمْ، فَعُجِّلَتِ الْمَسَرَّةُ لِلصَّالِحِينَ وَالْمُسَاءَةُ لِلْمُشْرِكِينَ بِقَوْلُهُ: وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ.
Bu ifade bir vaat ve tehdit içermektedir; zira önceki cümlelerde mühlet bildiren harf getirilip hitap edilenler de iki grup (salihler grubu ve inkârcılar grubu) olunca ve onların O'na dönecekleri zikredilince, bulunulan makam bir umut ve muhalefet makamı oldu; zira salih kimseler [hesabın] gecikmesini istemezler, inkârcılar ise onların tam tersi bir durumdadırlar. Bu sebeple { وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ } buyruğu ile salihlere sevinç, müşriklere ise keder ve azap çabuklaştırılmıştır.