[٦٣، ٦٤]
[63, 64]
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : الْآيَات ٦٣ إِلَى ٦٤]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 63-64]
قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤)
{ قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤) } “De ki: 'Karanlıklarından yalvara yakara ve gizlice: Andolsun eğer bizi bundan kurtarırsa kesinlikle şükredenlerden olacağız diye dua ettiğinizde, karanın ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır?' (63) De ki: 'Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır; sonra siz yine ortak koşarsınız.' (64)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ. وَلَمَّا كَانَ هَذَا الْكَلَامُ تَهْدِيدًا وَافْتُتِحَ بِالِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ تَعَيَّنَ أَنَّ الْمَقْصُودَ بِضَمَائِرِ الْخِطَابِ الْمُشْرِكُونَ دُونَ الْمُسْلِمِينَ. وَأَصْرَحُ مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ: ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ.
Yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâî). Bu söz bir tehdit olup takrîrî (ikrar ettirici) istifhamla açıldığında, hitap zamirleriyle kastedilenlerin Müslümanlar değil müşrikler olduğu kesinleşir. Bundan daha açık olanı ise O'nun { ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ } kavlidir.
وَإِعَادَةُ الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ لِلِاهْتِمَامِ، كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ [الْأَنْعَام: ٤٠] الْآيَةَ. وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّقْرِيرِ وَالْإِلْجَاءِ، لِكَوْنِ ذَلِكَ لَا يُنَازَعُونَ فِيهِ بِحَسْبِ عَقَائِدِ الشِّرْكِ.
Söyleme emrinin (De ki) tekrarlanması, Yüce Allah'ın: { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ } [En'âm 40] “De ki: Bir baksanıza kendinize; eğer size Allah'ın azabı gelir veya o saat size gelip çatarsa...” ayetinde açıklandığı gibi önemine binaendir. İstifham ise şirk inançlarına göre bu hususta ihtilaf etmemeleri sebebiyle ikrar ettirme (takrîr) ve köşeye sıkıştırma (ilcâ) manasında kullanılmıştır.
وَالظُّلُمَاتُ قِيلَ عَلَى حَقِيقَتِهَا، فَيَتَعَيَّنُ تَقْدِيرُ مُضَافٍ، أَيْ مِنْ إِضْرَارِ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، فَظُلُمَاتُ الْبَرِّ ظُلْمَةُ اللَّيْلِ الَّتِي يَلْتَبِسُ فِيهَا الطَّرِيقُ لِلسَّائِرِ وَالَّتِي يُخْشَى فِيهَا الْعَدُوُّ
Zulümâtın (ظُلُمَات) hakiki manasında olduğu söylenmiştir; bu durumda bir muzafın takdir edilmesi zorunlu olur, yani 'karanın ve denizin karanlıklarının zararlarından' demektir; zira karanın karanlıkları, yolcunun yolunu şaşırdığı ve hem yolcu hem de
لِلسَّائِرِ وَلِلْقَاطِنِ، أَيْ مَا يَحْصُلُ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ مِنَ الْآفَاتِ. وَظُلُمَاتُ الْبَحْرِ يُخْشَى فِيهَا الْغَرَقُ وَالضَّلَالَ وَالْعَدُوُّ. وَقِيلَ: أُطْلِقَتِ الظُّلُمَاتُ مَجَازًا عَلَى الْمَخَاوِفِ الْحَاصِلَةِ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، كَمَا يُقَالُ: يَوْمٌ مُظْلِمٌ إِذَا حَصَلَتْ فِيهِ شَدَائِدُ. وَمِنْ أَمْثَالِ الْعَرَبِ (رَأَى الْكَوَاكِبَ مُظْهِرًا) ، أَيْ أَظْلَمَ عَلَيْهِ يَوْمه إضلاما فِي عَيْنَيْهِ لِمَا لَاقَاهُ مِنَ الشَّدَائِدِ حَتَّى صَارَ كَأَنَّهُ لَيْلٌ يُرَى فِيهِ الْكَوَاكِبُ. وَالْجَمْعُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ رُوعِيَ فِيهِ تَعَدُّدُ أَنْوَاعِ مَا يَعْرِضُ مِنَ الظُّلُمَاتِ، عَلَى أَنَّنَا قَدَّمْنَا فِي أَوَّلِ السُّورَةِ أَنَّ الْجَمْعَ فِي لَفْظِ الظُّلُمَاتِ جَرَى عَلَى قَانُونِ الْفَصَاحَةِ.
mukim olan kimse için düşmandan korkulan gece karanlığıdır; yani karanın karanlıklarında meydana gelen afetlerdir. Denizin karanlıklarında ise boğulmaktan, sapıtmaktan ve düşmandan korkulur. Zulümât kelimesinin karada ve denizde meydana gelen korkulara mecaz olarak ıtlak edildiği de söylenmiştir; nitekim içinde şiddet ve zorluklar meydana gelen gün için 'karanlık gün' denilmesi gibi. Arapların darbımesellerinden biri de 'Gündüz ortasında yıldızları gördü' sözüdür; yani karşılaştığı şiddetli zorluklardan ötürü gündüzü gözlerinde öyle karardı ki adeta yıldızların görüldüğü bir gece gibi oldu. Her iki vecihte de çoğul getirilmesi, arız olan karanlık türlerinin çokluğu dikkate alınarak yapılmıştır; bununla birlikte surenin başında «ez-zulümât» lafzındaki çoğulun fesahat kuralı gereğince cereyan ettiğini belirtmiştik.
وَجُمْلَةُ: تَدْعُونَهُ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي يُنَجِّيكُمْ.
{ تَدْعُونَهُ } cümlesi { يُنَجِّيكُمْ } fiilindeki mansup zamirden hâldir.
وقرىء مَنْ يُنَجِّيكُمْ- بِالتَّشْدِيدِ- لِنَافِعٍ، وَابْنِ كَثِيرٍ، وَابْنِ عَامِرٍ، وَأَبِي عَمْرٍو، وَعَاصِمٍ، وَحَمْزَةَ، وَالْكِسَائِيِّ، وَأَبِي جَعْفَرٍ، وَخَلَفٍ. وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ- بِالتَّخْفِيفِ-.
{ مَنْ يُنَجِّيكُمْ } lafzı; Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, Âsım, Hamza, Kisâî, Ebû Ca'fer ve Halef tarafından şeddeli olarak okunmuştur. Ya'kûb ise bunu şeddesiz (tehfîf ile) okumuştur.
وَالتَّضَرُّعُ: التَّذَلُّلُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٤٢] .
Tazarru' (التَّضَرُّعُ), bu suredeki: { لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ } [En'âm 42] “umulur ki boyun eğerler” ayetinde daha önce geçtiği üzere, tezellül (alçakgönüllülükle yalvarıp yakarmak) demektir.
وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ مُؤَوَّلًا بِاسْمِ الْفَاعِلِ. وَالْخُفْيَةُ- بِضَمِّ الْخَاءِ وَكَسْرِهَا- ضِدُّ الْجَهْرِ. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِضَمِّ- الْخَاءِ-. وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ- بِكَسْرِ الْخَاءِ- وَهُوَ لُغَةٌ مِثْلُ أُسْوَةٍ وَإِسْوَةٍ. وَعَطَفَ خُفْيَةً عَلَى تَضَرُّعاً إِمَّا عَطْفَ الْحَالِ عَلَى الْحَالِ كَمَا تُعْطَفُ الْأَوْصَافُ فَيَكُونُ مَصْدَرًا مُؤَوَّلًا بِاسْمِ الْفَاعِلِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ عَطْفَ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْحَالِ عَلَى أَنَّهُ مُبَيِّنٌ لِنَوْعِ الدُّعَاءِ، أَيْ تَدْعُونَهُ فِي الظُّلُمَاتِ مُخْفِينَ أَصْوَاتَكُمْ خَشْيَةَ انْتِبَاهِ الْعَدُوِّ مِنَ النَّاسِ أَوِ الْوُحُوشِ.
Bu kelime, ism-i fâil teviliyle hâl olarak mansuptur. Hufyeh (الْخُفْيَةُ) ise -hâ harfinin dammesi ve kesresiyle- cehrin (açıktan yapmanın) zıddıdır. Cumhur bunu hâ harfinin dammesiyle okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise hâ'nın kesresiyle okumuştur; bu da tıpkı üsve (أُسْوَةٍ) ve isve (إِسْوَةٍ) gibi bir lehçedir. Hufyeten (خُفْيَةً) kelimesinin tazarruan (تَضَرُّعاً) üzerine atfedilmesi, ya vasıfların birbirine atfedildiği gibi hâlin hâle atfı kabilindendir ve böylece ism-i fâil tevilinde bir masdar olur; ya da duanın türünü açıklayan bir mef'ûl-i mutlakın hâle atfı kabilindendir; yani 'insan veya yırtıcı hayvanlardan oluşan düşmanın fark etmesinden korkarak seslerinizi gizleyerek karanlıklarda O'na dua edersiniz' demektir.
وَجُمْلَةُ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا فِي مَحَلٍّ نَصْبٍ بِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ قَائِلِينَ. وَحَذْفُ الْقَوْلِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ إِذَا دَلَّتْ عَلَيْهِ قَرِينَةُ الْكَلَامِ. وَاللَّامُ فِي لَئِنْ الْمُوَطِّئَةِ لِلْقِسْمِ، وَاللَّام فِي لَنَكُونَنَّ لَامُ جَوَابِ الْقِسْمِ. وَجِيءَ بِضَمِيرِ الْجَمْعِ إِمَّا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ حِكَايَةُ اجْتِمَاعِهِمْ عَلَى الدُّعَاءِ بِحَيْثُ يَدْعُو كُلُّ وَاحِدٍ عَنْ نَفْسِهِ وَعَنْ رِفَاقِهِ. وَإِمَّا أُرِيدَ التَّعْبِيرُ عَنِ الْجَمْعِ بِاعْتِبَارِ التَّوْزِيعِ مِثْلَ: رَكِبَ الْقَوْمُ خَيْلَهُمْ، وَإِنَّمَا رَكِبَ كُلُّ وَاحِدٍ فَرَسًا.
{ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا } cümlesi, mahzuf bir kavl ile yani 'diyerek' takdiriyle nasb mahallindedir. Kelamın karinesi delalet ettiğinde Kur'an'da kavlin hazfedilmesi çokça vaki olur. { لَئِنْ } lafzındaki lâm, kaseme hazırlık bildiren lâm-ı muvattiedir; { لَنَكُونَنَّ } lafzındaki lâm ise kasemin cevabının lâmıdır. Çoğul zamirinin getirilmesi, ya her birinin hem kendisi hem de arkadaşları adına dua edecek şekilde duada bir araya gelişlerini hikaye etmeyi kastetmektir; ya da 'kavim atlarına bindi' sözünde olduğu gibi dağılım (tevzi) itibariyle çoğulu ifade etmek istenmiştir, oysa her biri tek bir ata binmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَنْجَيْتَنَا- بِمُثَنَّاةٍ تَحْتِيَّةٍ بَعْدَ الْجِيمِ وَمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ بَعْدَ التَّحْتِيَّةِ-. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ أَنْجانا- بِأَلْفٍ بَعْدَ الْجِيمِ- وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى مَنْ فِي قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ.
Cumhur, { أَنْجَيْتَنَا } lafzını -cim harfinden sonra iki noktalı ye ve bu ye'den sonra da iki noktalı üst te ile- okumuştur. Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise cim harfinden sonra bir elif ile { أَنْجانا } şeklinde okumuşlardır; buradaki zamir, O'nun: { قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ } kavlindeki men (مَنْ) lafzına dönmektedir.
وَالْإِشَارَةُ بِ هذِهِ إِلَى الظُّلْمَةِ الْمُشَاهَدَةِ لِلْمُتَكَلِّمِ بِاعْتِبَارِ مَا يَنْشَأُ عَنْهَا، أَوْ بِاعْتِبَارِ الْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ وَهُوَ الشِّدَّةُ، أَوْ إِلَى حَالَةٍ يُعَبَّرُ عَنْهَا بِلَفْظٍ مُؤَنَّثٍ مِثْلَ الشِّدَّةِ أَوِ الْوَرْطَةِ أَوِ الرِّبْقَةِ.
{ هذِهِ } ile yapılan işaret, ondan doğan neticeler itibariyle mütekellim tarafından bizzat müşahede edilen karanlığa; yahut mecazi anlamı olan şiddete; veya şiddet, vartâ (çıkmaz) veya ribka (tuzak) gibi müennes bir lafızla ifade edilen bir duruma yöneliktir.
وَالشَّاكِرُ هُوَ الَّذِي يُرَاعِي نِعْمَةَ الْمُنْعِمِ فَيُحْسِنُ مُعَامَلَتَهُ كُلَّمَا وَجَدَ لِذَلِكَ سَبِيلًا. وَقَدْ كَانَ الْعَرَبُ يَرَوْنَ الشُّكْرَ حَقًّا عَظِيمًا وَيُعَيِّرُونَ مَنْ يَكْفُرُ النِّعْمَةَ.
Şâkir (şükreden), nimet verenin nimetini gözetip buna imkan buldukça ona güzel muamele eden kimsedir. Araplar şükrü büyük bir hak olarak görür ve nimete nankörlük edeni ayıplarlardı.
وَقَوْلُهُمْ: مِنَ الشَّاكِرِينَ أَبْلَغُ مِنْ أَنْ يُقَالَ: لِنَكُونَنَّ شَاكِرِينَ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ [الْأَنْعَام: ٥٦] .
Onların: { مِنَ الشَّاكِرِينَ } demeleri, Yüce Allah'ın: { قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } [En'âm 56] “O takdirde sapmış ve doğru yolda gidenlerden olmamış olurum” kavlinde daha önce geçtiği gibi, 'kesinlikle şükredenlerden oluruz' (lenekûnenne şâkirîn) denilmesinden daha beliğdir.
وَجُمْلَةُ: قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها تَلْقِينٌ لِجَوَابِ الِاسْتِفْهَامِ مِنْ قَوْلِهِ: مَنْ يُنَجِّيكُمْ أَنْ يُجِيبَ عَنِ الْمَسْئُولِينَ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ جُمْلَةُ قُلِ لِأَنَّهَا جَارِيَةٌ مَجْرَى الْقَوْلِ فِي الْمُحَاوَرَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَتَوَلَّى الْجَوَابَ عَنْهُمْ لِأَنَّ هَذَا الْجَوَابَ لَا يَسَعُهُمْ إِلَّا الِاعْتِرَافُ بِهِ.
{ قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها } cümlesi, O'nun: { مَنْ يُنَجِّيكُمْ } kavlindeki istifhama, sorgulananlar adına verilecek cevabın telkin edilmesidir; bu sebeple bu surede daha önce geçtiği üzere, karşılıklı konuşmadaki söz akışı gibi cereyan ettiğinden { قُلِ } cümlesi fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Onların adına cevabı bizzat üstlenmiştir, zira onların bu cevabı itiraf etmekten başka seçenekleri yoktur.
وَقَدَّمَ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، أَيِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ لَا غَيْرُهُ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ صَرَّحَ بِالْفِعْلِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ. وَلَوْلَا هَذَا لَاقْتَصَرَ عَلَى قُلِ اللَّهُ. وَالضَّمِيرُ فِي مِنْها لِلظُّلُمَاتِ أَوْ لِلْحَادِثَةِ. وَزَادَ مِنْ كُلِّ كَرْبٍ لِإِفَادَةِ التَّعْمِيمِ، وَأَنَّ الِاقْتِصَارَ عَلَى ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِالْمَعْنَيَيْنِ لِمُجَرَّدِ الْمِثَالِ.
İhtisas bildirmesi için müsnedün ileyh fiilî haberden öne geçirilmiştir; yani 'başkası değil, sadece Allah sizi kurtarır' demektir ve bu sebeple hakkında soru sorulan fiil açıkça zikredilmiştir. Şayet bu olmasaydı sadece { قُلِ اللَّهُ } demekle yetinilirdi. { مِنْها } lafzındaki zamir, karanlıklara veya meydana gelen hadiseye aittir. Genelleme bildirmek ve karanın ve denizin karanlıklarıyla -her iki manasıyla da- yetinmenin yalnızca bir misalden ibaret olduğunu anlatmak için { مِنْ كُلِّ كَرْبٍ } ziyade edilmiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَهُشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَيَعْقُوبَ يُنَجِّيكُمْ- بِسُكُونِ النُّونِ وَتَخْفِيفِ الْجِيمِ- عَلَى أَنَّهُ مِنْ أَنْجَاهُ، فَتَكُونُ الْآيَةُ جَمَعَتْ بَيْنَ الِاسْتِعْمَالَيْنِ.
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir'den Hişâm ve Ya'kûb; encâhu (أَنْجَاهُ) fiilinden gelmek üzere nûn harfinin sükûnu ve cim harfinin tehfifiyle (şeddesiz) { يُنَجِّيكُمْ } şeklinde okumuşlardır; böylece ayet her iki kullanımı da bir arada toplamış olmaktadır.
وَهَذَا مِنَ التَّفَنُّنِ لِتَجَنُّبِ الْإِعَادَةِ. وَنَظِيرُهُ فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ [الطارق: ١٧] .
Bu, tekrardan kaçınmak için yapılan bir üslup çeşitliliğidir (tefennün). Bunun benzeri: { فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ } [Târık 17] “Sen o inkârcılara mühlet ver, onlara biraz süre tanı” ayetidir.
وَقَرَأَهُ ابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَخَلَفٌ، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ يُنَجِّيكُمْ- بِالتَّشْدِيدِ- مِثْلَ الْأُولَى.
İbn Âmir'den İbn Zekvân, Ebû Ca'fer, Halef, Âsım, Hamza ve Kisâî ise bunu birincisi gibi şeddeli olarak { يُنَجِّيكُمْ } şeklinde okumuşlardır.
وثُمَّ مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتَبِيِّ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ أَنَّ إِشْرَاكَهُمْ مَعَ اعْتِرَافِهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا يَلْجَأُونَ إِلَّا إِلَى اللَّهِ فِي الشَّدَائِدِ أَمْرٌ عَجِيبٌ، فَلَيْسَ الْمَقْصُودُ الْمُهْلَةَ.
O'nun: { ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ } kavlindeki sümme (ثُمَّ), mertebe sıralaması (tertîb-i rütbî) içindir; zira asıl kastedilen, onların sıkıntılı anlarda yalnızca Allah'a sığındıklarını itiraf etmelerine rağmen şirk koşmalarının şaşılacak bir durum olmasıdır, dolayısıyla burada zaman aralığı (mühlet) kastedilmemiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِخَبَرِ إِسْنَادِ الشِّرْكِ إِلَيْهِمْ، أَيْ أَنْتُمُ الَّذِينَ تَتَضَرَّعُونَ إِلَى اللَّهِ بِاعْتِرَافِكُمْ تُشْرِكُونَ بِهِ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ، مِنْ بَابِ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ
Müsnedün ileyhin fiilî haberden öne geçirilmesi, sırf şirkin onlara isnat edilmesi haberine dikkat çekmek içindir; yani 'bizzat kendi itirafınızla Allah'a yalvarıp yakaran sizler, öncesinde ve sonrasında O'na şirk koşuyorsunuz' demektir. Bu durum, { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ }
[الْبَقَرَة: ٨٥] ، وَمِنْ بَابِ: لَوْ غَيْرُكَ قَالَهَا، وَلَوْ ذَاتُ سِوَارٍ لَطَمَتْنِي.
[Bakara 85] “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyorsunuz” ayeti kabîlinden ve 'Bunu senden başkası söyleseydi [gam yemezdim]' ile 'Bana tokat atan bilezikli bir kadın (asil biri) olsaydı [yanmazdım]' darbımeselleri kabîlindendir.
وَجِيءَ بِالْمُسْنَدِ فِعْلًا مُضَارِعًا لِإِفَادَةِ تَجَدُّدِ شِرْكِهِمْ وَأَنَّ ذَلِكَ التَّجَدُّدَ وَالدَّوَامَ عَلَيْهِ أَعْجَبُ.
Müsned, onların şirklerinin yenilenip durduğunu ve bu yenilenme ile onda devam etmenin daha da şaşırtıcı olduğunu bildirmek üzere muzari fiil olarak getirilmiştir.
وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ أَنْجَاكُمْ فَوَعَدْتُمْ أَنْ تَكُونُوا مِنَ الشَّاكِرِينَ فَإِذَا أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ. وَبَيْنَ الشَّاكِرِينَ وتُشْرِكُونَ الْجِنَاسُ الْمُحَرَّفُ.
Mana şudur: Allah sizi kurtardı, siz de şükredenlerden olacağınızı vadettiniz, fakat bir de bakarsınız ki siz şirk koşuyorsunuz. { الشَّاكِرِينَ } ile { تُشْرِكُونَ } arasında muharref cinas vardır.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٦٥]
[EN'ÂM SURESİ (6) AYET 65]
قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥)
{ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ } “De ki: O, sizin üzerinize üstünüzden yahut ayaklarınızın altından bir azap göndermeye ya da sizi fırkalara ayırıp birbirinize düşürmeye ve kiminizin şiddetini kiminize tattırmaya kādirdir. Bak, iyice anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz!” (65)
قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ.
{ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “De ki: O, sizin üzerinize üstünüzden yahut ayaklarınızın altından bir azap göndermeye ya da sizi fırkalara ayırıp birbirinize düşürmeye ve kiminizin şiddetini kiminize tattırmaya kādirdir.”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ عَقَّبَ بِهِ ذِكْرَ النِّعْمَةِ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ بِذِكْرِ الْقُدْرَةِ عَلَى الِانْتِقَامِ، تَخْوِيفًا لِلْمُشْرِكِينَ. وَإِعَادَةُ فِعْلِ الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ مِثْلَ إِعَادَتِهِ فِي نَظَائِرِهِ لِلِاهْتِمَامِ الْمُبَيَّنِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ [الْأَنْعَام: ٤٠] .
Bu, müşrikleri korkutmak amacıyla O'nun: { قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ } kavlindeki nimetin zikrinin ardından intikam alma gücünün zikredildiği bir ibtidâî isti'nâftır. Söyleme emri fiilinin tekrarlanması, Yüce Allah'ın: { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ } [En'âm 40] ayetinde açıklanan öneme binaen benzerlerinde olduğu gibi tekrarlanmıştır.
وَالْمَعْنَى قُلْ لِلْمُشْرِكِينَ، فَالْمُخَاطَبُ بِضَمَائِرِ الْخِطَابِ هُمُ الْمُشْرِكُونَ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ لَيْسَ الْإِعْلَامَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهَا مَعْلُومَةٌ، وَلَكِنَّ الْمَقْصُودَ التَّهْدِيدُ بِتَذْكِيرِهِمْ بِأَنَّ الْقَادِرَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُخَافَ بَأْسُهُ فَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْرِيضِ مَجَازًا مُرْسَلًا مُرَكَّبًا، أَوْ كِنَايَةً تَرْكِيبِيَّةً.
Mana şudur: Müşriklere de ki; nitekim hitap zamirleriyle muhatap olanlar müşriklerdir. Sözden kastedilen, Yüce Allah'ın kudretini bildirmek değildir; zira bu zaten bilinmektedir. Fakat asıl maksat, gücü yeten kimsenin azabından korkulması gerektiğini onlara hatırlatarak tehdit etmektir; dolayısıyla bu haber, mecâz-ı mürsel-i mürekkep veya terkîbî kinaye yoluyla tariz (üstü kapalı dokundurma) manasında kullanılmıştır.
وَهَذَا تَهْدِيدٌ لَهُمْ، لِقَوْلِهِمْ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ [يُونُس: ٢٠] .
Bu, onların: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } [Yûnus 20] “Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!” demelerine karşı bir tehdittir.
وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ وَالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ أَفَادَ الْقَصْرَ، فَأَفَادَ اخْتِصَاصَهُ تَعَالَى بِالْقُدْرَةِ عَلَى بَعْثِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ وَأَنَّ غَيْرَهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ فَلَا يَنْبَغِي لَهُمْ أَنْ يَخْشَوُا الْأَصْنَامَ، وَلَوْ أَرَادُوا الْخَيْرَ لِأَنْفُسِهِمْ لَخَافُوا اللَّهَ تَعَالَى وَأَفْرَدُوهُ بِالْعِبَادَةِ لِمَرْضَاتِهِ، فَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ إِضَافِيٌّ.
Müsned ve müsnedün ileyhin marife kılınması kasr ifade etmiştir; böylece onların üzerine azap gönderme gücünün sadece Yüce Allah'a mahsus olduğunu ve O'ndan başkasının buna gücü yetmeyeceğini, dolayısıyla putlardan korkmamaları gerektiğini, şayet kendileri için hayır dileselerdi Yüce Allah'tan korkup O'nun rızası için ibadeti yalnızca O'na has kılacaklarını ifade etmiştir; binaenaleyh elde edilen kasr, kasr-ı izâfîdir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْقادِرُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، إِذْ لَا يَقْدِرُ غَيْرُهُ تَعَالَى عَلَى مِثْلِ هَذَا الْعَذَابِ.
{ الْقادِرُ } lafzındaki marifelik cins marifeliğidir; zira Yüce Allah'tan başkası böylesi bir azaba asla güç yetiremez.
وَالْعَذَابُ الَّذِي مِنْ فَوْقُ مِثْلُ الصَّوَاعِقِ وَالرِّيحِ، وَالَّذِي مِنْ تَحْتِ الْأَرْجُلِ مِثْلُ الزَّلَازِلِ وَالْخَسْفِ وَالطُّوفَانِ.
Üstten gelen azap yıldırımlar ve kasırga gibi, ayakların altından gelen azap ise depremler, yere batırma ve tufan gibidir.
ويَلْبِسَكُمْ مُضَارِعُ لَبَسَهُ- بِالتَّحْرِيكِ- أَيْ خَلَطَهُ، وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ يَلْبِسَكُمْ إِلَى ضَمِيرِ الْأَشْخَاصِ بِتَقْدِيرِ اخْتِلَاطِ أَمْرِهِمْ وَاضْطِرَابِهِ وَمَرْجِهِ، أَيِ اضْطِرَابُ شُؤُونِهِمْ، فَإِنَّ اسْتِقَامَةَ الْأُمُورِ تُشْبِهُ انْتِظَامَ السِّلْكِ وَلِذَلِكَ سُمِّيَتِ اسْتِقَامَةُ أُمُورِ النَّاسِ نِظَامًا. وَبِعَكْسِ ذَلِكَ اخْتِلَالُ الْأُمُورِ وَالْفَوْضَى تُشْبِهُ اخْتِلَاطَ الْأَشْيَاءِ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ مَرْجًا وَلَبْسًا. وَذَلِكَ بِزَوَالِ الْأَمْنِ وَدُخُولِ الْفَسَادِ فِي أُمُورِ الْأُمَّةِ، وَلِذَلِكَ يُقْرَنُ الْهَرْجُ وَهُوَ الْقَتْلُ بِالْمَرْجِ، وَهُوَ الْخَلْطُ فَيُقَالُ:
{ يَلْبِسَكُمْ } lafzı, -harekeli olarak- lebesahu (لَبَسَهُ) fiilinin muzarisidir, yani 'onu karıştırdı' demektir. { يَلْبِسَكُمْ } fiilinin şahıs zamirine geçişli kılınması, işlerinin birbirine karışması, çalkalanması ve kargaşaya düşmesi takdiri iledir; yani durumlarının karışmasıdır. Zira işlerin istikameti bir ipe dizilmiş intizama benzer, bu yüzden insanların işlerinin istikametine 'nizam' denilmiştir. Bunun aksine işlerin bozulması ve anarşi ise şeylerin birbirine karışmasına benzer, bu yüzden buna 'merc' (karışıklık) ve 'lebs' (karmaşa) denilmiştir. Bu da güvenliğin yok olması ve ümmetin işlerine fesadın girmesiyle olur; bu sebeple öldürmek demek olan 'herc', birbirine karışmak demek olan 'merc' ile birlikte zikredilerek şöyle denir:
هُمْ فِي هَرْجٍ وَمَرْجٍ، فَسُكُونُ الرَّاءِ فِي الثَّانِي لِلْمُزَاوَجَةِ.
'Onlar herc ü merc içindedirler'; ikinci kelimedeki râ harfinin sükûnu, söz uyumu (müzavece) içindir.
وَانْتَصَبَ شِيَعاً عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي يَلْبِسَكُمْ. وَالشِّيَعُ جَمْعُ شِيعَةٍ- بِكَسْرِ الشِّينِ- وَهِيَ الْجَمَاعَةُ الْمُتَّحِدَةُ فِي غَرَضٍ أَوْ عَقِيدَةٍ أَوْ هَوًى فَهُمْ مُتَّفِقُونَ عَلَيْهِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ١٥٩] .
{ شِيَعاً } lafzı, { يَلْبِسَكُمْ } fiilindeki mansup zamirden hâl olarak nasb edilmiştir. Şiya' (شِيَع), şîn harfinin kesresiyle şîa (شِيعَة) kelimesinin çoğuludur; o da bir gaye, akide veya heves etrafında birleşmiş, üzerinde ittifak etmiş topluluktur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ } [En'âm 159] “Dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur.”
وَشِيعَةُ الرَّجُلِ أَتْبَاعُهُ وَالْمُقْتَدُونَ بِهِ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ [الصافات: ٨٣] أَيْ مِنْ شِيعَةِ نُوحٍ.
Bir kimsenin şîası, onun taraftarları ve ona tabi olanlardır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ } [Sâffât 83] “Şüphesiz İbrahim de onun taraftarlarındandı.” Yani Nûh'un taraftarlarındandı.
وَتَشَتُّتُ الشِّيَعِ وَتَعَدُّدُ الْآرَاءِ أَشَدُّ فِي اللَّبْسِ وَالْخَلْطِ، لِأَنَّ اللَّبْسَ الْوَاقِعَ كَذَلِكَ لَبْسٌ لَا يُرْجَى بَعْدَهُ انْتِظَامٌ.
Fırkaların dağılması ve görüşlerin çeşitlenmesi, karmaşa ve karışıklık bakımından daha şiddetlidir; çünkü bu şekilde meydana gelen karışıklık, sonrasında hiçbir düzen umulmayan bir karışıklıktır.
وَعَطَفَ عَلَيْهِ وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ لِأَنَّ مِنْ عَوَاقِبِ ذَلِكَ اللَّبْسِ التَّقَاتُلَ.
Bunun üzerine { وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } cümlesi atfedilmiştir; zira bu karmaşanın akıbetlerinden biri de birbiriyle savaşmaktır.
فَالْبَأْسُ هُوَ الْقَتْلُ وَالشَّرُّ، قَالَ تَعَالَى: وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ [النَّحْل: ٨١] . وَالْإِذَاقَةُ اسْتِعَارَةٌ لِلْأَلَمِ.
Be's (الْبَأْسُ), öldürmek ve şerdir. Yüce Allah: { وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ } [Nahl 81] “...ve sizi savaşınızda/şiddetinizden koruyacak zırhlar [verdi]” buyurmuştur. Tattırma (izâka) ise elemden müsteardır.
وَهَذَا تَهْدِيدٌ لِلْمُشْرِكِينَ كَمَا قُلْنَا بِطَرِيقِ الْمَجَازِ أَوِ الْكِنَايَةِ. وَقَدْ وَقَعَ مِنْهُ الْأَخِيرُ فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ ذَاقُوا بَأْسَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ وَفِي غَزَوَاتٍ كَثِيرَةٍ.
Bu, söylediğimiz gibi mecaz veya kinaye yoluyla müşriklere yönelik bir tehdittir. Nitekim bundan sonuncusu vuku bulmuştur; zira müşrikler Bedir günü ve birçok gazvede Müslümanların şiddetini tatmışlardır.
فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: «لَمَّا نَزَلَتْ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ قَالَ رَسُولُ ﷺ: أَعُوذُ بِوَجْهِكَ. قَالَ: أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ قَالَ: أَعُوذُ بِوَجْهِكَ قَالَ: أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: هَذَا أَهْوَنُ، أَوْ هَذَا أَيْسَرُ» .
Sahîh-i Buhârî'de Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «{ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ } ayeti inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Senin zâtına sığınırım' buyurdu. [Cibrîl]: { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } deyince, 'Senin zâtına sığınırım' buyurdu. [Cibrîl]: { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } deyince, Resûlullah: 'Bu daha ehven yahut bu daha kolaydır' buyurdu.»
اهـ. وَاسْتِعَاذَةُ النَّبِيءِ ﷺ مِنْ ذَلِكَ خَشْيَةَ أَنْ يَعُمَّ الْعَذَابُ إِذَا نَزَلَ عَلَى الْكَافِرِينَ مَنْ هُوَ بِجِوَارِهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لِقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الْأَنْفَال: ٢٥]
[Rivayet] bitti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bundan [Allah'a] sığınması, Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } [Enfâl 25] “Bir de öyle bir fitneden sakının ki, o içinizden sadece zulmedenlere dokunmakla kalmaz...” kavlinden ötürü kafirlerin üzerine azap indiğinde onların yakınında bulunan Müslümanları da kapsamasından korktuğu içindir.
وَفِي الْحَدِيثِ قَالُوا: «يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَهْلِكُ وَفِينَا الصَّالِحُونَ قَالَ: نَعَمْ إِذَا كَثُرَ الْخَبَثُ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: Dediler ki: «Ey Allah'ın Resûlü! İçimizde salih kimseler varken biz helak olur muyuz? 'Evet, kötülük çoğaldığı zaman' buyurdu.»
وَفِي الْحَدِيثِ الْآخَرِ «ثُمَّ يُحْشَرُونَ عَلَى نِيَّاتِهِمْ» .
Diğer hadiste ise: «Sonra niyetlerine göre haşrolunurlar» [buyrulmuştur].
وَمَعْنَى قَوْلِهِ: هَذِهِ أَهْوَنُ، أَنَّ الْقَتْلَ إِذَا حَلَّ بِالْمُشْرِكِينَ فَهُوَ بِيَدِ الْمُسْلِمِينَ فَيَلْحَقُ الْمُسْلِمِينَ مِنْهُ أَذًى عَظِيمٌ لَكِنَّهُ أَهْوَنُ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ اسْتِئْصَالُ وَانْقِطَاعُ كَلِمَةِ الدِّينِ، فَهُوَ عَذَابٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَشَهَادَةٌ وَتَأْيِيدٌ لِلْمُسْلِمِينَ.
Onun: «Bu daha ehvendir» sözünün manası şudur: Öldürme hadisesi müşriklerin başına geldiğinde bu Müslümanların eliyle olur, bundan dolayı Müslümanlara da büyük bir eziyet dokunur fakat bu daha ehvendir; zira bunda din kelimesinin kökten kazınması ve kesintiye uğraması yoktur. Dolayısıyla bu, müşrikler için bir azap, Müslümanlar için ise bir şehadet ve teyittir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «لَا تَتَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ وَاسْأَلُوا اللَّهَ الْعَافِيَةَ» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyin ve Allah'tan afiyet dileyin.»
وَبَعْضُ الْعُلَمَاءِ فَسَّرَ الْحَدِيثَ بِأَنَّهُ اسْتَعَاذَ أَنْ يَقَعَ مِثْلُ ذَلِكَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ. وَيَتَّجِهُ عَلَيْهِ أَن يُقَال: لماذَا لَمْ يَسْتَعِذِ الرَّسُولُ ﷺ مِنْ وُقُوعِ ذَلِكَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، فَلَعَلَّهُ لِأَنَّهُ أُوحِيَ إِلَيْهِ أَنَّ ذَلِكَ يَقَعُ فِي الْمُسْلِمِينَ، وَلَكِنَّ اللَّهَ وَعَدَهُ أَنْ لَا يُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ غَيْرِ أَنْفُسِهِمْ.
Bazı alimler hadisi, onun Müslümanlar arasında böylesi bir durumun meydana gelmesinden sığındığı şeklinde tefsir etmişlerdir. Buna karşı şöyle bir itiraz yöneltilebilir: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem bunun Müslümanlar arasında meydana gelmesinden neden sığınmamıştır? Muhtemelen bunun sebebi, bunun Müslümanlar arasında gerçekleşeceğinin kendisine vahyedilmiş olması, ancak Allah'ın onlara kendi içlerinden başkası olan bir düşmanı musallat etmeyeceğini vadetmiş olmasıdır.
وَلَيْسَتِ اسْتِعَاذَتُهُ بِدَالَّةٍ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ مُرَادٌ بِهَا خِطَابُ الْمُسْلِمِينَ كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ، وَلَا أَنَّهَا تَهْدِيدٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ، كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ بَعْضُ السَّلَفِ إِلَّا عَلَى مَعْنَى أَنَّ مُفَادَهَا غَيْرُ الصَّرِيحِ صَالِحٌ لِلْفَرِيقَيْنِ لِأَنَّ قُدْرَةَ اللَّهِ عَلَى ذَلِكَ صَالِحَةٌ لِلْفَرِيقَيْنِ، وَلَكِنَّ الْمَعْنَى التَّهْدِيدِيَّ غَيْرُ مُنَاسِبٍ لِلْمُسْلِمِينَ هُنَا. وَهَذَا الْوَجْهُ يُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ مُسْتَعْمَلًا فِي أَصْلِ الْإِخْبَارِ وَفِي لَازِمِهِ فَيَكُونُ صَرِيحًا وَكِنَايَةً وَلَا يُنَاسِبُ الْمَجَازَ الْمُرَكَّبَ الْمُتَقَدِّمَ بَيَانُهُ.
Onun sığınması, bazı müfessirlerin benimsediği gibi ayetle Müslümanlara hitap edilmesinin kastedildiğine delalet etmez; keza bazı selefin benimsediği gibi müşrikler ve müminler için bir tehdit olduğuna da delalet etmez; meğerki açık olmayan mefhumunun her iki zümreye de uygun olması manasında olsun, çünkü Allah'ın buna kādir olması her iki zümre için de geçerlidir. Ancak tehdit manası burada Müslümanlar için uygun değildir. Bu vecih, haberin asıl ihbar manasında ve onun lazımında kullanılmasına uygun düşer; böylece hem sarih hem kinaye olur, fakat yukarıda beyan edilen mürekkep mecaza uygun düşmez.
انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ.
{ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ } “Bak, iyice anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz!”
اسْتِئْنَافٌ وَرَدَ بَعْدَ الِاسْتِفْهَامَيْنِ السَّابِقَيْنِ. وَفِي الْأَمْرِ بِالنَّظَرِ تَنْزِيلٌ لِلْمَعْقُولِ مَنْزِلَةَ الْمَحْسُوسِ لِقَصْدِ التَّعْجِيبِ مِنْهُ، وَقَدْ مَضَى فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ
Önceki iki istifhamın ardından gelen bir isti'nâftır. Bakma emrinde, hayret uyandırmak maksadıyla akledilen şey hissedilen şey yerine konulmuştur. Bu durum Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Bak, Allah'a nasıl da yalan uyduruyorlar!” kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَتَصْرِيفُ الْآيَاتِ تَنْوِيعُهَا بِالتَّرْغِيبِ تَارَةً وَالتَّرْهِيبِ أُخْرَى. فَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ آيَاتُ الْقُرْآنِ. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى التَّصْرِيفِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ
Ayetlerin tasrifi (نُصَرِّفُ الْآياتِ), bazen tergîb (rağbet ettirme) bazen de terhîb (korkutma) ile onların çeşitlendirilmesidir. Ayetlerden murat Kur'an ayetleridir. Tasrifin manası, Yüce Allah'ın: { انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ
يَصْدِفُونَ
{ يَصْدِفُونَ } “Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz, sonra onlar yine de yüz çeviriyorlar!”
فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٤٦] .
kavlinde bu surede [En'âm 46] geçmişti: “Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz, sonra onlar yine de yüz çeviriyorlar!”
ولَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ جَوَابٌ لِسُؤَالِ سَائِلٍ عَنْ فَائِدَةِ تَصْرِيفِ الْآيَاتِ، وَذَلِكَ رَجَاءَ حُصُولِ فَهْمِهِمْ لِأَنَّهُمْ لِعِنَادِهِمْ كَانُوا فِي حَاجَةٍ إِلَى إِحَاطَةِ الْبَيَانِ بِأَفْهَامِهِمْ لَعَلَّهَا تَتَذَكَّرُ وَتَرْعَوِي.
{ ولَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ } cümlesi, ayetlerin tasrif edilmesinin faydasını soran bir soran kimseye cevap teşkil eden beyânî bir isti'nâftır; bu da onların anlamalarının gerçekleşmesi ümidiyledir; çünkü onlar inatları sebebiyle, belki düşünür ve vazgeçerler diye beyanın onların anlayışlarını kuşatmasına muhtaç idiler.
وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى (لَعَلَّ) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١] .
Lealle (لَعَلَّ) kelimesinin manasına dair söz, Bakara Suresi'nde [21] Yüce Allah'ın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “umulur ki sakınırsınız” kavlinde daha önce geçmişti.
وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الْفِقْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً فِي سُورَة النِّسَاء [٧٨] .
Fıkıh (derin anlayış) kelimesinin manası, Nisâ Suresi'nde [78] Yüce Allah'ın: { فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } “Bu topluluğa ne oluyor ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar!” kavlinde daha önce geçmişti.
[٦٦، ٦٧]
[66, 67]
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : الْآيَات ٦٦ إِلَى ٦٧]
[En'âm Suresi (6), 66 ila 67. Ayetler]
وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧)
{ وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧) } “O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: 'Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.' Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı [ve mekânı] vardır; yakında bileceksiniz.”
عَطْفٌ عَلَى انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ [الْأَنْعَام: ٦٥] ، أَيْ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ فَلَمْ يَفْقَهُوا وَكَذَّبُوا. وَضَمِيرُ بِهِ عَائِدٌ إِلَى الْعَذَابِ فِي قَوْلِهِ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً [الْأَنْعَام:
{ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } [En'âm 65] kavline matuftur; yani 'belki anlarlar diye, fakat anlamadılar ve yalanladılar' demektir. { بِهِ } (onu) ifadesindeki zamir, [En'âm:
٦٥] ، وَتَكْذِيبُهُمْ بِهِ مَعْنَاهُ تَكْذِيبُهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ يُعَذِّبُهُمْ لِأَجْلِ إِعْرَاضِهِمْ.
65]'teki: { عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً } “üzerinize bir azap göndermeye” kavlinde geçen azaba dönmektedir. Onların onu yalanlamasının manası, Allah'ın yüz çevirmeleri sebebiyle kendilerine azap edeceğini yalanlamalarıdır.
وَالتَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِ قَوْمُكَ تَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ بِسُوءِ مُعَامَلَتِهِمْ لِمَنْ هُوَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى [الشورى: ٢٣] ، وَقَالَ طَرْفَةُ:
Onların { قَوْمُكَ } “senin kavmin” diye ifade edilmesi, kendi içlerinden olan birine karşı kötü muamele ettiklerini tescillemektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } [Şûrâ 23] “De ki: 'Buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum.'” Tarafe de şöyle demiştir:
وَظُلْمُ ذَوِي الْقُرْبَى أَشَدُّ مَضَاضَةً ... عَلَى الْمَرْءِ مِنْ وَقْعِ الْحُسَامِ الْمُهَنَّدِ
“Akrabanın zulmü, kişiye keskin Hint kılıcının darbesinden daha acı gelir.”
وَتَقَدَّمَ وَجْهُ تَعْدِيَةِ فِعْلِ (كَذَّبَ) بِالْبَاءِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَّبْتُمْ بِهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٥٧] .
Kezzebe (كَذَّبَ) fiilinin bâ (بِ) harf-i ceriyle geçişli kılınmasının vechi, bu surede [57] Yüce Allah'ın: { وَكَذَّبْتُمْ بِهِ } “ve siz onu yalanladınız” kavlinde daha önce geçmişti.
وَجُمْلَةُ وَهُوَ الْحَقُّ مُعْتَرِضَةٌ لِقَصْدِ تَحْقِيقِ الْقُدْرَةِ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْهِمْ عَذَابًا إِلَخ.
{ وَهُوَ الْحَقُّ } “o hak olduğu halde” cümlesi, üzerlerine bir azap göndermeye vb. [şeylere olan] kudreti pekiştirmek maksadıyla [araya girmiş] bir itiraziyyedir (ara cümledir).
وَقَدْ تَحَقَّقَ بَعْضُ ذَلِكَ بِعَذَابٍ مِنْ فَوْقِهِمْ وَهُوَ عَذَابُ الْقَحْطِ، وَبِإِذَاقَتِهِمْ بَأْسَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ.
Nitekim bunun bir kısmı, üstlerinden gelen bir azap olan kıtlık azabıyla ve Bedir günü Müslümanların şiddetini onlara tattırmakla gerçekleşmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ بِهِ عَائِدًا إِلَى الْقُرْآنِ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَكَذَّبَ بِهِ رُجُوعًا بِالْكَلَامِ إِلَى قَوْلِهِ قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ [الْأَنْعَام: ٥٧] ، أَيْ كَذَبْتُمْ بِالْقُرْآنِ، عَلَى وَجْهٍ جَعَلَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ رَبِّي [الْأَنْعَام: ٥٧] ابْتِدَائِيَّةً كَمَا تَقَدَّمَ، أَيْ كَذَّبْتُمْ بِآيَةِ الْقُرْآنِ وَسَأَلْتُمْ نُزُولَ الْعَذَابِ تَصْدِيقًا لِرِسَالَتِي وَذَلِكَ لَيْسَ بِيَدِي. ثُمَّ اعْتَرَضَ بِجُمَلٍ كَثِيرَةٍ.
{ بِهِ } ifadesindeki zamirin Kur'an'a dönmesi de caizdir. Bu takdirde { وَكَذَّبَ بِهِ } kavli, sözün [En'âm 57]'deki: { قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ } “De ki: 'Şüphesiz ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerindeyim, siz ise onu yalanladınız'” kavline döndürülmesi olur; yani daha önce geçtiği üzere { مِنْ رَبِّي } kavlindeki min (مِنْ) harf-i cerini ibtidâiyye kılan veche göre 'Kur'an'ı yalanladınız', yani 'Kur'an mucizesini yalanladınız ve peygamberliğimi doğrulamak için azabın inmesini istediniz, oysa bu benim elimde değildir' demektir. Sonra araya birçok cümle girmiştir.
أُولَاهَا: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ [الْأَنْعَام: ٥٩] ، ثُمَّ مَا بَعْدَهُ مِنَ التَّعْرِيضِ بِالْوَعِيدِ، ثُمَّ بَنَى عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ.
Bunların ilki { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } [En'âm 59] “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” kavli, sonra da tehdit içeren müteakip ifadelerdir. Ardından bunun üzerine { وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ } kavlini bina etmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: “De ki: 'Şüphesiz ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerindeyim, siz ise o hak olduğu halde onu yalanladınız. De ki: Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.'”
وَقَوْلُهُ: قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ إِرْغَامٌ لَهُمْ لِأَنَّهُمْ يَرَوْنَهُ أَنَّهُمْ لَمَّا كَذَّبُوهُ وَأَعْرَضُوا عَنْ دَعْوَتِهِ قَدْ أَغَاظُوهُ، فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ أَنَّهُ لَا يُغِيظُهُ ذَلِكَ وَأَنَّ عَلَيْهِ الدعْوَة فَإِذا كَانُوا يَغِيظُونَ فَلَا يَغِيظُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ.
{ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “De ki: 'Ben sizin üzerinize bir vekil değilim'” kavli, onları susturup burunlarını sürtmektir; çünkü onlar, onu yalanlayıp davetinden yüz çevirdiklerinde onu öfkelendirdiklerini sanıyorlardı. Allah da onlara bunun kendisini öfkelendirmediğini, ona düşenin sadece davet olduğunu, şayet öfkelendiriyorlarsa ancak kendilerini öfkelendirdiklerini bildirdi.
وَالْوَكِيلُ هُنَا بِمَعْنَى الْمُدَافِعِ النَّاصِرِ، وَهُوَ الْحَفِيظُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٧٣] .
Vekil (الْوَكِيلُ) burada savunan ve yardım eden anlamında olup 'koruyucu' (hafîz) demektir. Âl-i İmrân Suresi'nde [173] Yüce Allah'ın: { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “Ve dediler ki: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!'” kavlinde daha önce geçmişti.
وَتَعْدِيَتُهُ بِ (عَلَى) لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى الْغَلَبَةِ وَالسُّلْطَةِ، أَيْ لَسْتُ بِقَيِّمٍ عَلَيْكُمْ يَمْنَعُكُمْ مِنَ التَّكْذِيبِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ [الشورى: ٤٨] . وَجُمْلَةُ لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، لِأَنَّ قَوْلَهُ وَهُوَ الْحَقُّ يُثِيرُ سُؤَالَهُمْ أَنْ يَقُولُوا: فَمَتَى يَنْزِلُ الْعَذَابُ. فَأُجِيبُوا بِقَوْلِهِ: لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ.
Alâ (عَلَى) harf-i ceriyle geçişli yapılması, galebe ve otorite anlamı taşımasındandır; yani 'sizi yalanlamaktan alıkoyacak, üzerinizde bir yönetici değilim' demektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ } [Şûrâ 48] “Eğer yüz çevirirlerse, biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. Sana düşen ancak tebliğdir.” { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır” cümlesi beyânî bir isti'nâftır; çünkü { وَهُوَ الْحَقُّ } “o hak olduğu halde” kavli, onların 'Öyleyse azap ne zaman inecek?' şeklinde sormalarını tetiklemektedir. Onlara { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } kavliyle cevap verilmiştir.
وَالنَّبَأُ: الْخَبَرُ الْمُهِمُّ، وَتَقَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى حَقِيقَتِهِ، أَيْ لِكُلِّ خَبَرٍ مِنْ أَخْبَارِ الْقُرْآنِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَطْلَقَ الْمَصْدَرَ عَلَى اسْمِ الْمَفْعُولِ، أَيْ لِكُلِّ مُخْبَرٍ بِهِ، أَيْ مَا أُخْبَرُوا بِهِ مِنْ قَوْلِهِ: أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ [الْأَنْعَام: ٦٥] الْآيَةَ.
Nebe' (الْنَّبَأُ), önemli haber demektir ve bu surede daha önce geçmişti. Hakiki manasında olması caizdir; yani 'Kur'an haberlerinden her bir haber için...' demektir. Masdarın ism-i mef'ûl yerine kullanılmış olması da caizdir; yani 'haber verilen her şey için', yani { أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ } [En'âm 65] ayetinde kendilerine haber verilen şey için [bir vakit vardır] demektir.
وَالْمُسْتَقَرُّ وَقْتُ الِاسْتِقْرَارِ، فَهُوَ اسْمُ زَمَانِهِ، وَلِذَلِكَ صِيغَ بِوَزْنِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، كَمَا هُوَ قِيَاسُ صَوْغِ اسْمِ الزَّمَانِ الْمُشْتَقِّ مِنْ غَيْرِ الثُّلَاثِيِّ. وَالِاسْتِقْرَارُ بِمَعْنَى الْحُصُولِ، أَيْ لِكُلِّ مَوْعُودٍ بِهِ وَقْتٌ يَحْصُلُ فِيهِ. وَهَذَا تَحْقِيقٌ لِلْوَعِيدِ وَتَفْوِيضُ زَمَانِهِ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ يَكُونُ الْمُسْتَقَرُّ هُنَا مُسْتَعْمَلًا فِي الِانْتِهَاءِ وَالْغَايَةِ مَجَازًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Müstekar (الْمُسْتَقَرُّ), istikrar vaktidir; dolayısıyla onun zaman ismidir (ism-i zaman). Bu sebeple sülâsî dışındaki fiillerden türetilen ism-i zamanların kuralına uygun olarak ism-i mef'ûl vezninde getirilmiştir. İstikrar ise husul (gerçekleşme) anlamındadır; yani vaat/tehdit edilen her şeyin gerçekleşeceği bir vakit vardır. Bu, tehdidi pekiştirmekte ve onun zamanını Yüce Allah'ın ilmine havale etmektedir. Müstekar kelimesinin burada mecazen nihayet ve gaye (son sınır) anlamında kullanılmış olması da mümkündür; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها [يس: ٣٨] ، وَهُوَ شَامِلٌ لِوَعِيدِ الْآخِرَةِ وَوَعِيدِ الدُّنْيَا وَلِكُلٍّ مُسْتَقَرٌّ. وَعَنِ السُّدِّيِّ: اسْتَقَرَّ يَوْمَ بَدْرٍ مَا كَانَ يَعِدُهُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ.
{ وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها } [Yâsîn 38] “Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gider.” Bu, hem ahiret tehdidini hem dünya tehdidini kapsamaktadır ve her birinin bir karargâhı/vakti vardır. Süddî'den nakledildiğine göre: Kendilerine vadedilen azap Bedir günü kararlaşıp gerçekleşmiştir.
وَعَطْفُ سَوْفَ تَعْلَمُونَ عَلَى جُمْلَةِ لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ أَيْ تَعْلَمُونَهُ، أَيْ هُوَ الْآنَ غَيْرُ مَعْلُومٍ وَتَعْلَمُونَهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ عِنْدَ حُلُولِهِ بِكُمْ. وَهَذَا أَظْهَرُ فِي وَعِيدِ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا.
{ سَوْفَ تَعْلَمُونَ } “yakında bileceksiniz” ifadesinin { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } cümlesine atfedilmesi; yani 'onu bileceksiniz', 'o şu anda bilinmemektedir, gelecekte başınıza geldiğinde onu bileceksiniz' demektir. Bu, dünyadaki azap tehdidi hususunda daha açıktır.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٦٨]
[En'âm Suresi (6), 68. Ayet]
وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨)
{ وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) } “Ayetlerimiz hakkında [alaylı ve batıl sözlere] dalanları gördüğün zaman, onlar başka bir söze dalıncaya kadar kendilerinden yüz çevir. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma!”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ [الْأَنْعَام: ٦٦] . وَالْعُدُولُ عَنِ الْإِتْيَانِ بِالضَّمِيرِ إِلَى الْإِتْيَانِ بِالِاسْمِ الظَّاهِرِ وَهُوَ اسْمُ الْمَوْصُولِ، فَلَمْ يَقُلْ: وَإِذَا رَأَيْتَهُمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ، يَدُلُّ على أنّ الَّذِي يَخُوضُونَ فِي الْآيَاتِ فَرِيقٌ خَاصٌّ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْقُرْآنِ أَوْ بِالْعَذَابِ.
{ وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ } [En'âm 66] cümlesine matuftur. Zamir getirmekten vazgeçilip açık isim olan ism-i mevsûlün getirilmesi —ki 'onları gördüğün zaman kendilerinden yüz çevir' denilmemiştir— ayetlere dalanların, Kur'an'ı veya azabı yalanlayan kavimden özel bir zümre olduğuna delalet eder.
فَعُمُومُ الْقَوْمِ أَنْكَرُوا وَكَذَّبُوا دُونَ خَوْضٍ فِي آيَاتِ الْقُرْآنِ، فَأُولَئِكَ قِسْمٌ، وَالَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي الْآيَاتِ قِسْمٌ كَانَ أَبْذَى وَأَقْذَعَ، وَأَشَدَّ كُفْرًا وَأَشْنَعَ، وَهُمُ الْمُتَصَدُّونَ لِلطَّعْنِ فِي الْقُرْآنِ.
Zira kavmin geneli Kur'an ayetlerine dalmaksızın inkâr edip yalanlamıştır; bunlar bir gruptur. Ayetlere dalanlar ise daha edepsiz, daha küfürbaz, inkârı daha şiddetli ve daha çirkin bir gruptur; onlar Kur'an'a dil uzatmaya yeltenen kimselerdir.
وَهَؤُلَاءِ أُمِرَ الرَّسُولُ ﷺ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ مُجَادَلَتِهِمْ وَتَرْكِ مُجَالِسِهِمْ حَتَّى يَرْعَوُوا عَنْ ذَلِكَ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bundan vazgeçinceye kadar bunlarla tartışmaktan yüz çevirmekle ve meclislerini terk etmekle emrolunmuştur.
وَلَوْ أُمِرَ الرَّسُولُ- ﵊ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ جَمِيعِ الْمُكَذِّبِينَ لَتَعَطَّلَتِ الدَّعْوَةُ وَالتَّبْلِيغُ.
Şayet Resûl aleyhisselâm bütün yalanlayanlardan yüz çevirmekle emrolunsaydı, davet ve tebliğ aksardı.
وَمَعْنَى إِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ إِذَا رَأَيْتَهُمْ فِي حَالِ خَوْضِهِمْ. وَجَاءَ تَعْرِيفُ هَؤُلَاءِ بِالْمَوْصُولِيَّةِ دُونَ أَنْ يُقَالَ الْخَائِضِينَ أَوْ قَوْمًا خَائِضِينَ لِأَنَّ الْمَوْصُولَ فِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى وَجْهِ الْأَمْرِ بِالْإِعْرَاضِ لِأَنَّهُ أَمْرٌ غَرِيبٌ، إِذْ شَأْنُ الرَّسُولِ- ﵊ أَنْ يُمَارِسَ النَّاسَ لِعَرْضِ دَعْوَةِ الدِّينِ، فَأَمْرُ اللَّهِ إِيَّاهُ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ فَرِيقٍ مِنْهُمْ يَحْتَاجُ إِلَى تَوْجِيهٍ وَاسْتِئْنَاسٍ. وَذَلِكَ بِالتَّعْلِيلِ الَّذِي أَفَادَهُ الْمَوْصُولُ وَصِلَتُهُ، أَيْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ لِأَنَّهُمْ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا.
{ إِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ } kavlinin manası: 'Onları [batıla] daldıkları halde gördüğün zaman' demektir. Bunların 'dalanlar' (el-hâidîn) veya 'dalan bir kavim' denilmeyip ism-i mevsûl ile marife kılınması, ism-i mevsûlde yüz çevirme emrinin gerekçesine bir ima bulunmasındandır. Zira bu garip bir emirdir; çünkü Resûl'ün aleyhisselâm şanı, dinin davetini sunmak üzere insanlarla irtibat kurmaktır. Dolayısıyla Allah'ın ona onlardan bir gruptan yüz çevirmesini emretmesi, bir izaha ve alıştırmaya muhtaçtır. Bu da ism-i mevsûlün ve sılasının ifade ettiği gerekçelendirmeyle sağlanmıştır; yani 'Onlar ayetlerimize daldıkları için kendilerinden yüz çevir' demektir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ أَحْسَنُ مَا يُمَثَّلُ بِهِ، لِمَجِيءِ الْمَوْصُولِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى إِفَادَةِ تَعْلِيلِ مَا بُنِيَ عَلَيْهِ مِنْ خَبَرٍ أَوْ إِنْشَاءٍ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالْإِعْرَاضِ حُدِّدَ بِغَايَةِ حُصُولِ ضِدِّ الصِّلَةِ. وَهِيَ أَيْضًا أَعْدَلُ شَاهِدٍ لِصِحَّةِ مَا فَسَّرَ بِهِ الْقُطْبُ الشِّيرَازِيُّ فِي «شَرْحِ الْمِفْتَاحِ» قَوْلَ السَّكَّاكِيِّ (أَو أَن توميء بِذَلِكَ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ) بِأَنَّ وَجْهَ بِنَاءِ الْخَبَرِ هُوَ عِلَّتُهُ وَسَبَبُهُ، وَإِن أَبى التفتازانيّ ذَلِكَ التَّفْسِيرَ.
Bu ayet, mevsûlün üzerine bina edilen haber veya inşânın illetini bildirmeye ima etmek üzere gelişine verilebilecek en güzel örnektir; görmez misin ki yüz çevirme emri, sılanın zıddının gerçekleşmesi gayesiyle sınırlandırılmıştır. Bu ayet aynı zamanda Kutbüddin eş-Şîrâzî'nin Şerhu'l-Miftâh'ta, Sekkâkî'nin '(veya bununla haberin bina ediliş vechine ima etmendir)' sözünü, Teftâzânî bu tefsiri kabul etmese de, haberin bina ediliş vechinin onun illeti ve sebebi olduğu şeklindeki yorumunun doğruluğuna en adil şahittir.
وَالْخَوْضُ حَقِيقَتُهُ الدُّخُولُ فِي الْمَاءِ مَشْيًا بِالرِّجْلَيْنِ دُونَ سِبَاحَةٍ ثُمَّ اسْتُعِيرَ لِلتَّصَرُّفِ الَّذِي فِيهِ كُلْفَةٌ أَوْ عَنَتٌ، كَمَا اسْتُعِيرَ التَّعَسُّفُ وَهُوَ الْمَشْيُ فِي الرَّمْلِ لِذَلِكَ. وَاسْتُعِيرَ الْخَوْضُ أَيْضًا لِلْكَلَامِ الَّذِي فِيهِ تُكَلُّفُ الْكَذِبِ وَالْبَاطِلِ لِأَنَّهُ يَتَكَلَّفُ لَهُ قَائِلُهُ، قَالَ الرَّاغِبُ:
Havd (خَوْض) kelimesinin hakiki anlamı, suya yüzmeksizin ayakla yürüyerek girmektir; daha sonra külfet veya zorluk içeren tasarruflar için istiare edilmiştir; nitekim kumsalda yürümek demek olan taassuf (تَعَسُّف) da bu anlam için istiare edilmiştir. Havd kelimesi aynı zamanda yalan ve batılın zoraki üretildiği sözler için de istiare edilmiştir; çünkü onu söyleyen kimse kendini zorlar. Râgıb şöyle demiştir:
وَأَكْثَرُ مَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ وَرَدَ فِيمَا يُذَمُّ الشُّرُوعُ فِيهِ، قَالَ تَعَالَى: يَخُوضُونَ فِي آياتِنا، نَخُوضُ وَنَلْعَبُ [التَّوْبَة: ٦٥] ، وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا [التَّوْبَة: ٦٩] ، ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ [الْأَنْعَام: ٩١] . فَمَعْنَى يَخُوضُونَ فِي آياتِنا يَتَكَلَّمُونَ فِيهَا بِالْبَاطِلِ وَالِاسْتِهْزَاءِ.
“Kur'an'da geçtiği çoğu yerde girişilmesi yerilen hususlar hakkında gelmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَخُوضُونَ فِي آياتِنا } “Ayetlerimiz hakkında dalanlar”, { نَخُوضُ وَنَلْعَبُ } [Tevbe 65] “Dalıp eğleniyorduk”, { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا } [Tevbe 69] “Onların daldığı gibi daldınız”, { ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } [En'âm 91] “Bırak onları, daldıkları batakta oynayadursunlar.”” Dolayısıyla { يَخُوضُونَ فِي آياتِنا } kavlinin manası: 'Onlar hakkında batıl ve alay ile konuşurlar' demektir.
وَالْخِطَابُ لِلرَّسُولِ ﷺ مُبَاشَرَةً وَحُكْمُ بَقِيَّةِ الْمُسْلِمِينَ كَحُكْمِهِ، كَمَا قَالَ فِي ذِكْرِ الْمُنَافِقِينَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٤٠] فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ.
Hitap doğrudan Resûlullah'adır sallallâhu aleyhi ve sellem; diğer Müslümanların hükmü de onun hükmü gibidir; nitekim Nisâ Suresi'nde [140] münafıklardan bahsederken: { فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Onlar başka bir söze dalıncaya kadar beraberlerinde oturmayın” buyurmuştur.
وَالْإِعْرَاضُ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦٣] . وَالْإِعْرَاضُ عَنْهُمْ هُنَا هُوَ تَرْكُ الْجُلُوسِ إِلَى مَجَالِسِهِمْ، وَهُوَ مَجَازٌ قَرِيبٌ مِنَ الْحَقِيقَةِ لِأَنَّهُ يَلْزَمُهُ الْإِعْرَاضُ الْحَقِيقِيُّ غَالِبًا، فَإِنْ هُمْ غَشَوْا مَجْلِسَ الرَّسُولِ- ﵊ فَالْإِعْرَاضُ عَنْهُمْ أَنْ يَقُومَ عَنْهُمْ وَعَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ: فَجَعَلَ إِذَا اسْتَهْزَأُوا قَامَ فَحُذِّرُوا وَقَالُوا لَا تستهزءوا فَيَقُومَ. وَفَائِدَةُ هَذَا الْإِعْرَاضِ زَجْرُهُمْ وَقَطْعُ الْجِدَالِ مَعَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ عَنْ عِنَادِهِمْ.
İ'râz (yüz çevirme) kavramının tefsiri, Nisâ Suresi'nde [63] Yüce Allah'ın: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ } “Onlardan yüz çevir ve kendilerine öğüt ver” kavlinde daha önce geçmişti. Buradaki onlardan yüz çevirmek ise meclislerinde oturmayı terk etmektir. Bu, hakikate yakın bir mecazdır; zira çoğunlukla beraberinde hakiki yüz çevirmeyi de getirir. Şayet onlar Resûl'ün aleyhisselâm meclisine gelirlerse, onlardan yüz çevirmek meclisten kalkıp gitmesidir. İbn Cüreyc'den nakledildiğine göre: Resûlullah onlar alay ettiklerinde kalkardı; bunun üzerine sakındılar ve 'Alay etmeyin, yoksa kalkar' dediler. Bu yüz çevirmenin faydası ise onları azarlamak ve inatlarından vazgeçmeleri ümidiyle onlarla tartışmayı kesmektir.
وحَتَّى غَايَةٌ لِلْإِعْرَاضِ لِأَنَّهُ إِعْرَاضُ فِيهِ تَوْقِيفُ دَعْوَتِهِمْ زَمَانًا أَوْجَبَهُ رَعْيُ مَصْلَحَةٍ أُخْرَى هِيَ مِنْ قَبِيلِ الدَّعْوَةِ فَلَا يَضُرُّ تَوْقِيفُ الدَّعْوَةِ زَمَانًا، فَإِذَا زَالَ مُوجِبُ ذَلِكَ عَادَتْ مُحَاوَلَةُ هديهم إِلَى أصلهم لِأَنَّهَا تَمَحَّضَتْ لِلْمَصْلَحَةِ.
{ حَتَّى } (kadar) yüz çevirmenin gayesidir (son sınırıdır); çünkü bu, davet kabilinden olan başka bir maslahatın gözetilmesinin gerektirdiği, onların davet edilmesini bir süre durduran bir yüz çevirmedir. Dolayısıyla davetin bir süre durdurulması zarar vermez; bunu gerektiren sebep ortadan kalktığında ise onları hidayete erdirme çabası aslına döner, zira sırf maslahata dönüşmüştür.
وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنِ انْتِقَالِهِمْ إِلَى حَدِيثٍ آخَرَ بِالْخَوْضِ لِأَنَّهُمْ لَا يَتَحَدَّثُونَ إِلَّا فِيمَا لَا جَدْوَى لَهُ مِنْ أَحْوَالِ الشِّرْكِ وَأُمُورِ الْجَاهِلِيَّةِ.
Onların başka bir söze geçmelerinin dalma (havd) kelimesiyle ifade edilmesi, onların şirk hallerinden ve cahiliye işlerinden yararsız olanlardan başka bir şey konuşmamalarındandır.
وغَيْرِهِ صِفَةٌ لِ حَدِيثٍ. وَالضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ عَائِدٌ إِلَى الْخَوْضِ بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ حَدِيثًا حَسْبَمَا اقْتَضَاهُ وَصْفُ حَدِيثٍ بِأَنَّهُ غَيْرُهُ.
{ غَيْرِهِ } kelimesi { حَدِيثٍ } kelimesinin sıfatıdır. Kendisine izafe edilen zamir, 'hadis' kelimesinin 'gayruhû' olarak nitelenmesinin gerektirdiği üzere, hadis olması bakımından havd'a (dalınan konuya) dönmektedir.
وَقَوْلُهُ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ عَطْفُ حَالَةِ النِّسْيَانِ زِيَادَةٌ فِي تَأْكِيدِ الْأَمْرِ بِالْإِعْرَاضِ. وَأَسْنَدَ الْإِنْسَاءَ إِلَى الشَّيْطَانِ فَدَلَّنَا عَلَى أَنَّ النِّسْيَانَ مِنْ آثَارِ الْخِلْقَةِ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ فِيهَا حظّا الْعلم الشَّيْطَانِ. كَمَا وَرَدَ أَنَّ التَّثَاؤُبَ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَلَيْسَ هَذَا مِنْ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ فِي أَعْمَالِ الْإِنْسَانِ لِأَنَّ الرَّسُولَ ﷺ مَعْصُومٌ مِنْ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ فِي ذَلِكَ، فَالنِّسْيَانُ مِنَ الْأَعْرَاضِ الْبَشَرِيَّةِ الْجَائِزَةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ فِي غَيْرِ تَبْلِيغِ مَا أُمِرُوا بِتَبْلِيغِهِ، عِنْدَ جُمْهُورِ عُلَمَاءِ السُّنَّةِ مِنَ الْأَشَاعِرَةِ وَغَيْرِهِمْ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» : إِنَّ كِبَارَ الرَّافِضَةِ هُمُ الَّذِينَ ذَهَبُوا إِلَى تَنْزِيهِ النَّبِيءِ ﷺ مِنَ النِّسْيَانِ اهـ. وَهُوَ قَوْلٌ لِبَعْضِ الْأَشْعَرِيَّةِ وَعُزِيَ إِلَى الْأُسْتَاذِ أَبِي إِسْحَاقَ الْإِسْفَرَائِينِيِّ فِيمَا حَكَاهُ نُورُ الدِّينِ الشِّيرَازِيُّ فِي «شَرْحٍ لِلْقَصِيدَةِ النُّونِيَّةِ» لِشَيْخِهِ تَاجِ الدِّينِ السُّبْكِيِّ. وَيَتَعَيَّنُ أَنَّ مُرَادَهُ بِذَلِكَ فِيمَا طَرِيقُهُ الْبَلَاغُ كَمَا يَظْهَرُ مِمَّا حَكَاهُ عَنْهُ الْقُرْطُبِيُّ: وَقَدْ نَسِيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَسَلَّمَ مِنْ رَكْعَتَيْنِ فِي الصَّلَاةِ الرُّبَاعِيَّةِ، وَنَسِيَ آيَاتٍ مِنْ بَعْضِ السُّوَرِ تَذَكَّرَهَا لَمَّا سَمِعَ قِرَاءَةَ رَجُلٍ فِي صَلَاةِ اللَّيْلِ، كَمَا فِي الصَّحِيحِ.
Yüce Allah'ın: { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } kavlinde unutma halinin atfedilmesi, yüz çevirme emrinin teyidini artırmaktadır. Unutturmanın şeytana isnat edilmesi, unutmanın, Allah'ın şeytanın ameli için bir pay kıldığı yaratılış eserlerinden olduğuna delalet eder; nitekim esnemenin şeytandan olduğu rivayet edilmiştir. Bu, insanın amellerinde şeytanın vesvesesinden değildir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta şeytanın vesvesesinden korunmuştur (masumdur). Eş'arîler ve diğer Ehl-i Sünnet âlimlerinin cumhuruna göre unutma, tebliğ etmekle emrolundukları şeylerin dışındaki hususlarda peygamberler hakkında caiz olan beşerî arazlardandır. İbnü'l-Arabî Ahkâm'da şöyle demiştir: 'Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem unutmaktan tenzih etme görüşünü savunanlar Rafızîlerin ileri gelenleridir.' Bu görüş bazı Eş'arîlerin de kavli olup, Nûrüddin eş-Şîrâzî'nin hocası Tâceddin es-Sübkî'nin el-Kasîdetü'n-Nûniyye'sine yazdığı şerhte naklettiğine göre Üstat Ebû İshak el-İsferâyînî'ye de nisbet edilmiştir. Kurtubî'nin kendisinden naklettiğinden anlaşıldığı üzere, onun bununla kastettiğinin tebliğ yoluyla gelen hususlarda olması gerekir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem unutmuş ve dört rekâtlı namazda iki rekâttan sonra selam vermiştir; keza sahih hadiste geçtiği üzere gece namazında bir adamın kıraatini işittiğinde hatırladığı bazı surelerden ayetleri unutmuştur.
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ أَنْسَى كَمَا تَنْسَوْنَ فَإِذَا نَسِيتُ فَذَكِّرُونِي»
Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: “Ben de ancak sizin unuttuğunuz gibi unutan bir beşerim; unuttuğum zaman bana hatırlatınız.”
فَذَلِكَ نِسْيَانُ اسْتِحْضَارِهَا بَعْدَ أَنْ بُلِّغَهَا. وَلَيْسَ نَظَرُنَا فِي جَوَازِ ذَلِكَ وَإِنَّمَا نَظَرُنَا فِي إِسْنَادِ ذَلِكَ إِلَى الشَّيْطَانِ فَإِنَّهُ يَقْتَضِي أَنَّ لِلشَّيْطَانِ حَظًّا لَهُ أَثَرٌ فِي نَفْسِ
Bu, tebliğ edildikten sonra onları zihinde hazır tutmanın unutulmasıdır. Bizim incelememiz bunun caiz olup olmadığı hususunda değildir; asıl incelememiz bunun şeytana isnat edilmesi hususundadır; zira bu, şeytanın nefiste bir tesiri olan bir payı olduğunu gerektirir.
الرَّسُولِ، فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَعْضُ الْأَعْرَاضِ الْبَشَرِيَّةِ الَّتِي يَجُوزُ طُرُوُّهَا عَلَى الْأَنْبِيَاءِ قَدْ جَعَلَهَا اللَّهُ فِي أَصْلِ الْخِلْقَةِ مِنْ عَمَلِ الشَّيَاطِينِ، كَمَا جَعَلَ بَعْضَ الْأَعْرَاضِ مَوْكُولَةً لِلْمَلَائِكَةِ، وَيَكُونُ النِّسْيَانُ مِنْ جُمْلَةِ الْأَعْرَاضِ الْمَوْكُولَةِ إِلَى الشَّيَاطِينِ كَمَا تَكَرَّرَ إِسْنَادُهُ إِلَى الشَّيْطَانِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْهَا. وَهَذَا مِثْلُ كَوْنِ التَّثَاؤُبِ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَكَوْنِ ذَاتِ الْجَنْبِ مِنَ الشَّيْطَانِ. وَقَدْ قَالَ أَيُّوبُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ [ص: ٤١] ، وَحِينَئِذٍ فَالْوَجْهُ أَنَّ الْأَعْرَاضَ الْبَشَرِيَّةَ الْجَائِزَةَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ الَّتِي لَا تُخِلُّ بِتَبْلِيغٍ وَلَا تُوقِعُ فِي الْمَعْصِيَةِ قَدْ يَكُونُ بَعْضُهَا مِنْ أَثَرِ عَمَلِ الشَّيْطَانِ وَأَنَّ اللَّهَ عَصَمَهُمْ مِنَ الشَّيْطَانِ فِيمَا عَدَا ذَلِكَ.
Peygamberler hakkında vuku bulması caiz olan bazı beşerî arazların yaratılışın aslında Allah tarafından şeytanların amelinden kılınmış olması caizdir; nitekim bazı arazlar da meleklere havale edilmiştir. Unutma da nitekim birçok ayette şeytana isnadı tekrarlandığı üzere şeytanlara havale edilmiş arazlar cümlesinden olur. Bu, esnemenin şeytandan olması ve zatülcenb hastalığının şeytandan olması gibidir. Eyyûb da şöyle demiştir: { أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } [Sâd 41] “Doğrusu şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu.” Bu durumda uygun olan vecih şudur: Peygamberler hakkında tebliğe halel getirmeyen ve günaha düşürmeyen caiz beşerî arazların bir kısmı şeytanın amelinin eserinden olabilir; Allah ise onları bunun dışındaki hususlarda şeytandan korumuştur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُحَمَّدٌ ﷺ قَدْ خُصَّ مِنْ بَيْنِ الْأَنْبِيَاءِ بِأَنْ لَا سُلْطَةَ لِعَمَلٍ شَيْطَانِيٍّ عَلَيْهِ وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ مِنَ الْأَعْرَاضِ الْجَائِزَةِ عَلَى مَقَامِ الرِّسَالَةِ، فَإِنَّمَا يَتَعَلَّقُ بِهِ مِنْ تِلْكَ الْأَعْرَاضِ مَا لَا أَثَرَ لِلشَّيْطَانِ فِيهِ. وَقَدْ يَدُلُّ لِهَذَا مَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ شَقِّ الصَّدْرِ: أَنَّ جِبْرِيلَ لَمَّا اسْتَخْرَجَ الْعَلَقَةَ قَالَ: هَذَا حَظُّ الشَّيْطَانِ مِنْكَ، يَعْنِيَ مَرْكَزُ تَصَرُّفَاتِهِ، فَيَكُونُ الشَّيْطَانُ لَا يَتَوَصَّلُ إِلَى شَيْءٍ يَقَعُ فِي نَفْسِ نَبِيِّنَا ﷺ إِلَّا بِوَاسِطَةِ تَدْبِيرِ شَيْءٍ يَشْغَلُ النَّبِيءَ حَتَّى يَنْسَى مِثْلَ مَا
Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberler arasından, peygamberlik makamı için caiz olan arazlardan olsa bile üzerine şeytani bir amelin hiçbir hâkimiyeti olmamasıyla tahsis edilmiş olması da caizdir; dolayısıyla o arazlardan ona ancak şeytanın hiçbir tesiri bulunmayanlar taalluk eder. Şakk-ı sadr (göğsün yarılması) hadisinde geçen şu rivayet buna delalet edebilir: Cebrail kan pıhtısını çıkardığında 'Bu, şeytanın sendeki payıdır' demiştir; yani onun tasarruflarının merkezidir. Böylece şeytan, Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem nefsine vaki olacak bir şeye ancak Peygamber'i unutturacak derecede meşgul edecek bir şeyi tertipleme vasıtasıyla ulaşabilir; nitekim şu olayda olduğu gibi:
وَرَدَ فِي حَدِيثِ «الْمُوَطَّأِ» حِينَ نَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَوَكَّلَ بِلَالًا بِأَنْ يَكْلَأَ لَهُمُ الْفَجْرَ، فَنَامَ بِلَالٌ حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ، فَإِنَّ النَّبِيءَ قَالَ: «إِنَّ الشَّيْطَانَ أَتَى بِلَالًا فَلَمْ يَزَلْ يُهَدِّئُهُ كَمَا يُهَدَّأُ الصَّبِيُّ حَتَّى نَامَ» .
el-Muvatta hadisinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem uyuduğu ve Bilâl'i fecir vaktini gözetlemekle görevlendirdiği zaman Bilâl güneş doğuncaya kadar uyuyakalmıştı. Bunun üzerine Peygamber şöyle buyurmuştur: “Şeytan Bilâl'e geldi, çocuk uyutulur gibi onu uyutuncaya kadar sakinleştirmeye devam etti.”
فَأَمَّا نَوْمُ النَّبِيءِ وَالْمُسْلِمِينَ عَدَا بِلَالًا فَكَانَ نَوْمًا مُعْتَادًا لَيْسَ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ. وَإِلَى هَذَا الْوَجْهِ أَشَارَ عِيَاضٌ فِي «الشِّفَاءِ» . وَقَرِيبٌ مِنْهُ مَا وَرَدَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَأَى لَيْلَةَ الْقَدْرِ، فَخَرَجَ لِيَعْلَمَ النَّاسُ فَتَلَاحَى رَجُلَانِ فَرُفِعَتْ. فَإِنَّ التَّلَاحِيَ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ، وَلَمْ يَكُنْ يَسْتَطِيعُ رَفْعَ لَيْلَةِ الْقَدْرِ بِنَفْسِهِ فَوَسْوَسَ بِالتَّلَاحِي.
Bilâl dışındaki Peygamber ve Müslümanların uyuması ise şeytanın amelinden olmayan mutat bir uyku idi. İyâz da eş-Şifâ'da bu veche işaret etmiştir. Buna yakın bir rivayet de şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kadir Gecesi'ni görmüş, insanlara bildirmek üzere çıkmıştı; iki adam tartıştı da [o bilgi] kaldırıldı. Tartışma şeytanın amelindendir; şeytan Kadir Gecesi'ni bizzat kaldırmaya güç yetiremeyince tartışma için vesvese verdi.