وَالْحَاصِلُ أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ مَعْصُومٌ مِنَ الْوَسْوَسَةِ، وَأَمَّا مَا دُونَهَا مِثْلَ الْإِنْسَاءِ وَالنَّزْغِ فَلَا يَلْزَمُ أَنْ يُعْصَمَ مِنْهُ. وَقَدْ يُفَرَّقُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ: أَنَّ الْوَسْوَسَةَ آثَارُهَا وُجُودِيَّةٌ وَالْإِنْسَاءَ وَالنَّزْغَ آثَارُهُمَا عَدَمِيَّةٌ، وَهِيَ الذُّهُولُ وَالشَّغْلُ وَنَحْوُ ذَلِكَ.
Hâsılı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vesveseden masumdur; unutturma ve dürtme (nezğ) gibi bunun altındaki şeylerden ise masum olması gerekmez. İki durum şöyle de ayırt edilebilir: Vesvesenin eserleri vücûdîdir (varlıksaldır), unutturma ve dürtmenin eserleri ise ademîdir (yokluksaldır); bunlar da dalgınlık, meşguliyet ve benzeri şeylerdir.
فَالْمَعْنَى إِنْ أَنْسَاكَ الشَّيْطَانُ الْإِعْرَاضَ عَنْهُمْ فَإِنْ تَذَكَّرْتَ فَلَا تَقْعُدْ مَعَهُمْ، فَهَذَا النِّسْيَانُ يَنْتَقِلُ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ مِنْ عِبَادَةٍ إِلَى عِبَادَةٍ، وَمِنْ أُسْلُوبٍ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى أُسْلُوبٍ آخَرَ، فَلَيْسَ إِنْسَاءُ الشَّيْطَانِ إِيَّاهُ إِيقَاعًا فِي مَعْصِيَةٍ إِذْ لَا مَفْسَدَةَ فِي ارْتِكَابِ ذَلِكَ وَلَا يَحْصُلُ بِهِ غَرَضٌ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ فِي الضَّلَالِ، وَقَدْ رَفَعَ اللَّهُ الْمُؤَاخَذَةَ بِالنِّسْيَانِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ، أَيْ بَعْدَ أَنْ تَتَذَكَّرَ الْأَمْرَ بِالْإِعْرَاضِ. فَالذِّكْرَى اسْمٌ لِلتَّذَكُّرِ وَهُوَ ضِدُّ النِّسْيَانِ، فَهِيَ اسْمُ مَصْدَرٍ، أَيْ إِذَا أَغْفَلْتَ بَعْدَ هَذَا فَقَعَدْتَ إِلَيْهِمْ فَإِذَا
Mana şöyledir: Eğer şeytan sana onlardan yüz çevirmeyi unutturursa, hatırladığın zaman onlarla oturma. Bu unutma ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ibadetten başka bir ibadete, davette bir üsluptan diğerine intikal eder. Dolayısıyla şeytanın ona unutturması bir günaha düşürme değildir; zira bunu işlemekte bir mefsedet yoktur ve bununla şeytanın saptırma tuzağından bir maksat hasıl olmaz. Nitekim Allah unutma sebebiyle sorumluluğu kaldırmıştır. Bu yüzden: { فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } buyurmuştur; yani yüz çevirme emrini hatırladıktan sonra [artık oturma]. Zikrâ (الذِّكْرَى), unutmanın zıddı olan tezekkür (hatırlama) için bir isimdir; yani ism-i masdardır. Yani bundan sonra gaflete düşüp de yanlarına oturursan,
تَذَكَّرْتَ فَلَا تَقْعُدْ، وَهُوَ ضِدُّ فَأَعْرِضْ، وَذَلِكَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالشَّيْءِ نَهْيٌ عَنْ ضِدِّهِ.
hatırladığın zaman oturma; bu da { فَأَعْرِضْ } “yüz çevir” emrinin zıddıdır; zira bir şeyi emretmek zıddını nehyetmektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: يُنْسِيَنَّكَ- بِسُكُونِ النُّونِ وَتَخْفِيفِ السِّينِ-. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ- بِفَتْحِ النُّونِ وَتَشْدِيدِ السِّينِ- مِنَ التَّنْسِيَةِ، وَهِيَ مُبَالَغَةٌ فِي أَنْسَاهُ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ تَأَوَّلَ
Cumhur, nun harfinin sükûnu ve sin harfinin şeddesizliği ile { يُنْسِيَنَّكَ } şeklinde okumuştur. İbn Âmir ise nun harfinin fethası ve sin harfinin şeddesi ile 'tensiyye'den [türeyen bir kıraatle] okumuştur ki bu 'ensâhu' (ona unutturdu) fiilinde mübalağadır. Âlimlerden bazıları ise
هَذِهِ الْآيَةَ بِأَنَّهَا مِمَّا خُوطِبَ بِهِ النَّبِيءُ ﷺ وَالْمُرَادُ أُمَّتُهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ إِذَا عَذَرْنَا أَصْحَابَنَا فِي قَوْلِهِمْ ذَلِكَ فِي لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ لِاسْتِحَالَةِ الشِّرْكِ عَلَيْهِ فَلَا عُذْرَ لَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِجَوَازِ النِّسْيَانِ عَلَيْهِ.
bu ayeti, Yüce Allah'ın: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [Zümer 65] “Andolsun, eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa gider” kavlinde olduğu gibi, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap edilip ümmetinin kastedildiği ayetlerden sayarak tevil etmiştir. Ebû Bekir İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Eğer arkadaşlarımızı onun hakkında şirkin imkânsızlığı sebebiyle { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } ayetindeki bu sözlerinde mazur görsek bile, onun hakkında unutmanın caiz olması sebebiyle bu ayette hiçbir mazeretleri yoktur.'
وَالْقَوْمُ الظَّالِمُونَ هُمُ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ، فَهَذَا مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِزِيَادَةِ فَائِدَةِ وَصْفِهِمْ بِالظُّلْمِ، فَيُعْلَمُ أَنَّ خَوْضَهُمْ فِي آيَاتِ اللَّهِ ظُلْمٌ، فَيُعْلَمُ أَنَّهُ خَوْضُ إِنْكَارٍ لِلْحَقِّ ومكابرة للمشاهدة.
Zalimler topluluğu (الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ), Allah'ın ayetlerine dalan kimselerdir. Bu, onların zulümle nitelenmesi faydasını artırmak için zamir makamında açık ismin getirilmesi (ızhâr fî makâmi'l-idmâr) kabilindendir; böylece onların Allah'ın ayetlerine dalmalarının zulüm olduğu, bunun da hakkı inkâr ve apaçık gerçeğe karşı inatlaşma dalışı olduğu anlaşılır.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٦٩]
[En'âm Suresi (6), Âyet 69]
وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩)
{ وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Korkanlara (kötülüklerden sakınanlara), onların hesabından bir sorumluluk yoktur; fakat belki sakınırlar diye bir hatırlatmadır.”
لَمَّا كَانَ الْإِعْرَاضُ عَنْ مَجَالِسِ الَّذِينَ يَخُوضُونَ بِالطَّعْنِ فِي الْآيَاتِ قَدْ لَا يَحُولُ دُونَ بُلُوغِ أَقْوَالِهِمْ فِي ذَلِكَ إِلَى أَسْمَاعِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ أَتْبَعَ اللَّهُ النَّهْيَ السَّابِقَ بِالْعَفْوِ عَمَّا تَتَلَقَّفُهُ أَسْمَاعُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ ذَلِكَ عَفْوًا، فَتَكُونُ الْآيَةُ عُذْرًا لِمَا يَطْرُقُ أَسْمَاعَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ غَيْرِ قُعُودِهِمْ مَعَ الطَّاعِنِينَ.
Ayetleri dillerine dolayarak ta'n edenlerin meclislerinden yüz çevirmek, onların bu husustaki sözlerinin müminlerin kulaklarına kasıtsız olarak ulaşmasına engel olamayabileceğinden ötürü Allah, önceki yasağın ardından müminlerin kulaklarının bundan yakaladığı şeyleri bir bağışlama ile affetmiştir; dolayısıyla bu ayet, ta'n edenlerle birlikte oturmadıkları hâlde müminlerin kulaklarına çalınan şeyler için bir mazeret olmaktadır.
وَالْمُرَادُ بِ الَّذِينَ يَتَّقُونَ الْمُؤْمِنُونَ، وَالنَّبِيءُ ﷺ هُوَ أَوَّلُ الْمُتَّقِينَ، فَالْمَوْصُولُ كَتَعْرِيفِ الْجِنْسِ فَيَكُونُ شَامِلًا لِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ كَمَا كَانَ قَوْلُهُ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ [الْأَنْعَام: ٦٨] حُكْمُهُ شَامِلًا لِبَقِيَّةِ الْمُسْلِمِينَ بِحُكْمِ التَّبَعِ. وَقَالَ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: كَانَتْ آيَةُ وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ [الْأَنْعَام: ٦٨] خَاصَّةً بِالنَّبِيءِ ﷺ وَجَاءَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
{ الَّذِينَ يَتَّقُونَ } “sakınanlar” ifadesinden kasıt müminlerdir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise takva sahiplerinin ilkidir. Dolayısıyla sıla cümlesi (ism-i mevsul) cinsin tarif edilmesi gibi olup bütün Müslümanları kapsamaktadır; nitekim O'nun: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } [En'âm 68] “onlardan yüz çevir” kavlinin hükmü de tâbi olma hükmüyle diğer Müslümanları kapsamaktaydı. Müfessirlerden bir topluluk şöyle demiştir: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } [En'âm 68] “Ayetlerimiz hakkında münasebetsizliğe dalanları gördüğün zaman onlardan yüz çevir” ayeti Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem mahsustu; Yüce Allah'ın:
وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ رُخْصَةً لِغَيْرِ النَّبِيءِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْحُضُورِ فِي تِلْكَ الْمَجَالِسِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانَ يُغْضِبُهُمْ قِيَامُ النَّبِيءِ مِنْ مَجَالِسِهِمْ. وَنُسِبَ هَذَا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالسُّدِّيِّ، وَابْنِ جُبَيْرٍ، فَيَكُونُ عُمُومُ الْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَتَّقُونَ مَخْصُوصًا بِمَا اقْتَضَتْهُ الْآيَةُ الَّتِي قَبْلَهَا.
{ وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Korkanlara (kötülüklerden sakınanlara), onların hesabından bir sorumluluk yoktur” kavli ise, Peygamber dışındaki Müslümanların bu meclislerde bulunabilmeleri için bir ruhsat olarak gelmiştir; çünkü müşrikleri, Peygamber'in kendi meclislerinden kalkıp gitmesi öfkelendiriyordu. Bu görüş İbn Abbâs'a, es-Süddî'ye ve İbn Cübeyr'e nisbet edilmiştir. Bu durumda: { الَّذِينَ يَتَّقُونَ } “sakınanlar” kavlindeki ism-i mevsûlün umumiliği, kendisinden önceki ayetin gerektirdiği hükümle tahsis edilmiş olur.
وَرَوَى الْبَغَوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ [الْأَنْعَام: ٦٨] قَالَ الْمُسْلِمُونَ: كَيْفَ نَقْعُدُ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَنَطُوفُ بِالْبَيْتِ
Begavî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } [En'âm 68] “Ayetlerimiz hakkında münasebetsizliğe dalanları gördüğün zaman onlardan yüz çevir” ayeti inince Müslümanlar: “Mescid-i Harâm'da nasıl oturacağız ve Beyt'i nasıl tavaf edeceğiz?
وَهُمْ يَخُوضُونَ أَبَدًا. فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ
Hâlbuki onlar sürekli [buna] dalıp duruyorlar” dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Korkanlara, onların hesabından bir sorumluluk yoktur” [ayetini] indirdi.
يَعْنِي إِذَا قُمْتُمْ عَنْهُمْ فَمَا عَلَيْكُمْ تَبِعَةُ مَا يَقُولُونَ فِي حَالِ مُجَانَبَتِكُمْ إِيَّاهُمْ إِذْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جَرَى ذَلِكَ وَمَا عَلَيْهِمْ أَنْ يَمْنَعُوهُمْ.
Yani onların yanından kalktığınız takdirde, onlardan uzak durduğunuz esnada söylediklerinin vebali size ait değildir; zira bu sözler sizin üzerinize akıp gelmemiştir ve onları menetmek de onlara (Müslümanlara) düşmemektedir.
وَقَوْلُهُ: وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ نَظِيرِهِ آنِفًا، وَهُوَ قَوْلُهُ: مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٦٨] .
Yüce Allah'ın: { وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Korkanlara, onların hesabından bir sorumluluk yoktur” kavlinin bir benzerinin tefsiri az önce geçmişti ki o da: { مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } [En'âm 52] “Onların hesabından sana bir şey yoktur” kavlidir.
ثُمَّ الْحِسَابُ هُنَا مَصْدَرٌ مُضَافٌ إِلَى ضَمِيرِ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي الْآيَاتِ. فَهَذَا الْمَصْدَرُ بِمَنْزِلَةِ الْفِعْلِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَجْهُولِ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فَاعِلُهُ الَّذِينَ يَتَّقُونَ عَلَى وِزَانِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٥٢] ، أَيْ مَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ أَنْ يُحَاسِبُوا الْخَائِضِينَ، أَيْ أَنْ يَمْنَعُوهُمْ مِنَ الْخَوْضِ إِذْ لَمْ يُكَلِّفْهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ زَجْرَ الْمُشْرِكِينَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فَاعِلُهُ اللَّهُ تَعَالَى كَقَوْلِهِ: ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ [الغاشية: ٢٦] أَيْ مَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ تَبِعَةُ حِسَابِ الْمُشْرِكِينَ، أَيْ مَا عَلَيْهِمْ نَصِيبٌ مِنْ إِثْمِ ذَلِكَ الْخَوْضِ إِذَا سَمِعُوهُ.
Ayrıca buradaki hesap (الْحِسَابُ) kelimesi, ayetlere dalanların zamirine muzaf olmuş bir masdardır. Bu masdar, meçhul fiil konumundadır; dolayısıyla { مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } [En'âm 52] “Onların hesabından sana bir şey yoktur” kavlinde daha önce geçtiği üzere failinin { الَّذِينَ يَتَّقُونَ } “sakınanlar” olması muhtemeldir; yani sakınanların dalıp gidenleri hesaba çekmesi, yani onları dalmaktan menetmesi gerekmez; zira müşrikleri engellemeye güçleri yetmediği için Allah onları bununla mükellef kılmamıştır. Failinin ise: { ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ } [Gâşiye 26] “Sonra onların hesabı yalnız bize aittir” kavlinde olduğu gibi Yüce Allah olması da muhtemeldir; yani sakınanların üzerine müşriklerin hesabının vebali yoktur, yani işittikleri takdirde bu dalmanın günahından onlara bir pay düşmez.
وَقَوْلُهُ: وَلكِنْ ذِكْرى عَطَفَتِ الْوَاوُ الِاسْتِدْرَاكَ عَلَى النَّفْيِ، أَيْ مَا عَلَيْهِمْ شَيْءٌ مِنْ حِسَابِهِمْ وَلَكِنْ عَلَيْهِمُ الذِّكْرَى. وَالذِّكْرَى اسْمُ مَصْدَرِ ذَكَّرَ- بِالتَّشْدِيدِ- بِمَعْنَى وَعَظَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: تَبْصِرَةً وَذِكْرى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ [ق: ٨] ، أَيْ عَلَيْهِمْ إِنْ سَمِعُوهُمْ يَسْتَهْزِئُونَ أَنْ يَعِظُوهُمْ وَيُخَوِّفُوهُمْ غَضَبَ اللَّهِ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرى مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْآتِي بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَلَكِنْ يَذْكُرُونَهُمْ ذِكْرَى. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرَى مَرْفُوعًا عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَكِنْ عَلَيْهِمْ ذِكْرَى.
Yüce Allah'ın: { وَلكِنْ ذِكْرى } “fakat bir hatırlatmadır” kavlinde vâv harfi istidrâkı nefye (olumsuzluğa) atfetmiştir; yani onların hesabından kendilerine bir şey yoktur, fakat üzerlerine düşen hatırlatmadır (öğüt vermektir). Zikrâ (الذِّكْرَى), Yüce Allah'ın: { تَبْصِرَةً وَذِكْرى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ } [Kâf 8] “Gönülden yönelen her kula bir basiret ve öğüt olmak üzere” kavlinde olduğu gibi, öğüt verdi anlamındaki şeddeli 'zekkera' fiilinin ism-i masdarıdır. Yani onların alay ettiklerini işittikleri takdirde onlara öğüt vermeleri ve Allah'ın gazabından korkutmaları gerekir. Dolayısıyla { ذِكْرى } kelimesinin fiilinin yerine geçen mef'ûl-i mutlak olarak mansub olması caizdir; takdiri: 'Ve lâkin yezkürûnehüm zikrâ' (Fakat onlara iyice öğüt verirler) şeklindedir. { ذِكْرَى } kelimesinin mübteda olarak merfû olması da caizdir; takdiri: 'Ve lâkin aleyhim zikrâ' (Fakat onlara düşen bir öğüttür) şeklindedir.
وَضَمِيرُ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ حِسابِهِمْ أَيْ لَعَلَّ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي الْآيَاتِ يَتَّقُونَ، أَيْ يَتْرُكُونَ الْخَوْضَ. وَعَلَى هَذَا فَالتَّقْوَى مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَاهَا اللُّغَوِيِّ دُونَ الشَّرْعِيِّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ، أَيْ وَلَكِنْ عَلَيْهِمُ الذِّكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ بِتَحْصِيلِ وَاجِبِ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ أَوْ لَعَلَّهُمْ يَسْتَمِرُّونَ عَلَى تَقْوَاهُمْ.
{ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “belki sakınırlar” ifadesindeki zamir, { حِسابِهِمْ } “onların hesabı” lafzındaki zamirin döndüğü yere dönmektedir; yani ayetlere dalan kimseler belki sakınırlar, yani [bu batıla] dalmayı terk ederler demektir. Buna göre takva, şer'î anlamında değil lügat anlamında kullanılmıştır. Zamirin { الَّذِينَ يَتَّقُونَ } “sakınanlar” ifadesine dönmesi de caizdir; yani münkerden nehyetme vecibesini yerine getirerek sakınsınlar veya takvaları üzere devam etsinler diye [onlara düşen] bir hatırlatmadır.
وَعَنِ الْكِسَائِيِّ: الْمَعْنَى وَلَكِنْ هَذِهِ ذِكْرَى، أَيْ قَوْلُهُ: وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [الْأَنْعَام: ٦٨] تَذْكِرَةً لَكَ وَلَيْسَتْ مُؤَاخَذَةً بِالنِّسْيَانِ، إِذْ لَيْسَ عَلَى الْمُتَّقِينَ تَبِعَةُ سَمَاعِ اسْتِهْزَاءِ الْمُسْتَهْزِئِينَ وَلَكِنَّا ذَكَّرْنَاهُمْ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ سَمَاعَهُمْ.
Kisâî'den nakledildiğine göre mana şöyledir: “Fakat bu bir tezkiredir (öğüttür); yani O'nun: { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } [En'âm 68] “Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile oturma” kavli senin için bir hatırlatmadır, unutmaktan ötürü bir muaheze (sorumlu tutma) değildir; zira takva sahiplerinin üzerine alay edenlerin alayını duymanın vebali yoktur, fakat onları dinlemekten sakınsınlar diye onlardan yüz çevirmeyi kendilerine hatırlattık.”
وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ هَذِه الْآيَة لَيْسَ بِمَنْسُوخَةٍ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيِّ أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٤٠] وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ بِنَاءً عَلَى رَأْيِهِمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ أَبَاحَ لِلْمُؤْمِنِينَ الْقُعُودَ وَلَمْ يَمْنَعْهُ إِلَّا عَلَى النَّبِيءِ ﷺ بِقَوْلِهِ: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ [الْأَنْعَام: ٦٨] كَمَا تقدّم آنِفا.
Cumhur, bu ayetin mensuh (hükmü kaldırılmış) olmadığı görüşündedir. İbn Abbâs ve es-Süddî'den ise, Yüce Allah'ın Nisâ Suresi'ndeki [140]: { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } “Oysa O, Kitap'ta size indirmişti ki: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın; yoksa siz de onlar gibi olursunuz” kavli ile mensuh olduğu rivayet edilmiştir; bu da onların, az önce geçtiği üzere { وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Korkanlara, onların hesabından bir sorumluluk yoktur” kavlinin müminlere oturmayı mubah kıldığı, bunu yalnızca: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } [En'âm 68] “Ayetlerimiz hakkında münasebetsizliğe dalanları gördüğün zaman onlardan yüz çevir” kavliyle Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yasakladığı yönündeki görüşlerine dayanmaktadır.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٧٠]
[En'âm Suresi (6), Âyet 70]
وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)
{ وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } “Dinlerini oyun ve eğlence edinen ve dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak! Bir kimsenin kazandığı (günahlar) yüzünden helake sürüklenmemesi için Kur'an ile hatırlat ki, onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. O, her türlü fidyeyi denk tutsa bile ondan alınmaz. İşte onlar, kazandıkları yüzünden helake sürüklenmiş kimselerdir. İnkâr ettiklerinden ötürü onlara kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ [الْأَنْعَام: ٦٨] أَوْ عَلَى جُمْلَةِ: وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٦٩] . وَهَذَا حُكْمٌ آخَرُ غَيْرُ حُكْمِ الْإِعْرَاضِ عَنِ الْخَائِضِينَ فِي آيَاتِ اللَّهِ وَلِذَلِكَ عُطِفَ عَلَيْهِ. وَأُتِيَ بِمَوْصُولٍ وَصِلَةٍ أُخْرَى فَلَيْسَ ذَلِكَ إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ.
{ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } [En'âm 68] “onlardan yüz çevir” cümlesine yahut: { وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } [En'âm 69] “Korkanlara, onların hesabından bir sorumluluk yoktur” cümlesine atıftır. Bu, Allah'ın ayetlerine dalanlardan yüz çevirme hükmünden başka bir hükümdür ve bu sebeple ona atfedilmiştir. Başka bir ism-i mevsûl ve sıla ile getirilmiştir, dolayısıyla bu zamir makamında açık ismin getirilmesi (ızhâr fî makâmi'l-idmâr) kabilinden değildir.
وذَرِ فِعْلُ أَمْرٍ. قِيلَ: لَمْ يَرِدْ لَهُ مَاضٍ وَلَا مَصْدَرٌ وَلَا اسْمُ فَاعِلٍ وَلَا اسْمُ مَفْعُولٍ.
{ ذَرِ } “bırak” bir emir fiilidir. Bunun mazisinin, masdarının, ism-i fâilinin ve ism-i mef'ûlünün gelmediği söylenmiştir.
فتصاريفه هَذِه مماتة فِي الِاسْتِعْمَالِ اسْتِغْنَاءً عَنْهَا بِأَمْثَالِهَا مِنْ مَادَّةِ تَرَكَ تَجَنُّبًا لِلثِّقَلِ وَاسْتَعْمَلُوا مُضَارِعَهُ وَالْأَمْرَ مِنْهُ. وَجَعَلَهُ عُلَمَاءُ التَّصْرِيفِ مِثَالًا وَاوِيًّا لِأَنَّهُمْ
Ağırlıktan kaçınmak maksadıyla “tereke” (ترك) kökünden gelen benzerleriyle yetinildiğinden ötürü bu çekimleri kullanımda terk edilmiş (mümâte), yalnızca muzâri ve emir kipi kullanılmıştır. Sarf âlimleri onu misâl-i vâvî (ilk harfi vâv olan) kabul etmişlerdir; çünkü onlar
وَجَدُوهُ مَحْذُوفَ أَحَدِ الْأُصُولِ، وَوَجَدُوهُ جَارِيًا عَلَى نَحْوِ يَعِدُ وَيَرِثُ فَجَزَمُوا بِأَنَّ الْمَحْذُوفَ مِنْهُ الْفَاءُ وَأَنَّهَا وَاوٌ. وَإِنَّمَا حُذِفَتْ فِي نَحْوِ ذَرْ وَدَعْ مَعَ أَنَّهَا مَفْتُوحَةُ الْعَيْنِ اتِّبَاعًا لِلِاسْتِعْمَالِ، وَهُوَ حَذْفُ تَخْفِيفٍ لَا حَذْفُ دَفْعِ ثِقَلٍ، بِخِلَافِ حَذْفِ يَعِدُ وَيَرِثُ.
kök harflerinden birinin hazfedildiğini görmüşler ve 'ye'ıdu' (يَعِدُ) ve 'yerisu' (يَرِثُ) gibi işlediğini tespit ederek hazfedilen harfin fâü'l-fiil (ilk kök harfi) ve bunun da vâv olduğu konusunda kesin kanaate varmışlardır. 'Zer' (ذَرْ) ve 'da'' (دَعْ) gibi fiillerde aynü'l-fiili fethalı olduğu hâlde hazfedilmesi sadece kullanıma tâbi olmak içindir; bu da 'ye'ıdu' ve 'yerisu'daki hazfin aksine, ağırlığı giderme hazfi değil bir tahfif (hafifletme) hazfidir.
وَمَعْنَى: (ذَرِ) اتْرُكْ، أَيْ لَا تُخَالِطْ. وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي عَدَمِ الِاهْتِمَامِ بِهِمْ وَقِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ بِاسْتِهْزَائِهِمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً [المدثر: ١١] ، وَقَوْلِهِ:
{ ذَرِ } kelimesinin anlamı 'terk et', yani 'onlarla içli dışlı olma' demektir. Bu, Yüce Allah'ın: { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً } [Müddessir 11] “Beni, tek olarak yarattığım kimseyle baş başa bırak” kavlinde ve:
فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ، وَقَوْلِ طَرَفَةَ:
{ فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ } [Kalem 44] “Bu sözü yalanlayan kimseyi bana bırak” kavlinde olduğu gibi, burada onlara aldırış etmemek ve alaylarına önem vermemek anlamında mecazdır. Tarafe'nin şu sözünde de böyledir:
فَذَرْنِي وَخُلْقِي إِنَّنِي لَكَ شَاكِرٌ ... وَلَوْ حَلَّ بَيْتِي نَائِيًا عِنْدَ ضَرْغَدِ
“Bırak beni ahlâkımla baş başa, şüphesiz sana minnettarım... Evim Zargad yakınında uzakta olsa bile.”
أَيْ لَا تُبَالِ بِهِمْ وَلَا تَهْتَمَّ بِضَلَالِهِمُ الْمُسْتَمِرِّ وَلَا تَشْغَلْ قَلْبَكَ بِهِمْ فَالتَّذْكِيرُ بِالْقُرْآنِ شَامِلٌ لَهُمْ، أَوْ لَا تَعْبَأْ بِهِمْ وَذَكِّرْهُمْ بِهِ، أَيْ لَا يَصُدَّكَ سُوءُ اسْتِجَابَتِهِمْ عَنْ إِعَادَةِ تَذْكِيرِهِمْ.
Yani onlara aldırış etme, onların sürüp giden sapkınlıklarına aldırma ve kalbini onlarla meşgul etme; zira Kur'an ile hatırlatma onları da kapsamaktadır; yahut onlara aldırma da onlara Kur'an ile hatırlatmada bulun, yani olumsuz tepkileri sana tekrar hatırlatma yapmana engel olmasın demektir.
وَالدِّينُ فِي قَوْلِهِ: اتَّخَذُوا دِينَهُمْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْمِلَّةَ، أَيْ مَا يَتَدَيَّنُونَ بِهِ وَيَنْتَحِلُونَهُ وَيَتَقَرَّبُونَ بِهِ إِلَى اللَّهِ، كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
{ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ } “dinlerini edindiler” kavlindeki din (الدِّينُ) kelimesinin millet (din/inanç) anlamında olması caizdir; yani kendisini din edindikleri, benimsedikleri ve kendisiyle Allah'a yakınlaştıkları şey demektir; Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:
مَجَلَّتُهُمْ ذَاتُ الْإِلَهِ وَدِينُهُمْ ... قَوِيمٌ فَمَا يَرْجُونَ غَيْرَ الْعَوَاقِبِ
“Onların kitabı Tanrı'nın kitabıdır ve dinleri dosdoğrudur, onlar âhiret sonuçlarından başkasını ummazlar.”
أَيِ اتَّخَذُوهُ لَعِبًا وَلَهْوًا، أَيْ جَعَلُوا الدِّينَ مَجْمُوعَ أُمُورٍ هِيَ مِنَ اللَّعِبِ وَاللَّهْوِ، أَيِ الْعَبَثِ وَاللَّهْوِ عِنْدَ الْأَصْنَامِ فِي مَوَاسِمِهَا، وَالْمُكَاءِ وَالتَّصْدِيَةِ عِنْدَ الْكَعْبَةِ عَلَى أَحَدِ التَّفْسِيرَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً [الْأَنْفَال: ٣٥] .
Yani onu oyun ve eğlence edindiler; yani dini, bayramlarında putların yanında boş işler ve eğlenceler yapmak, Yüce Allah'ın: { وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً } [Enfâl 35] “Onların Kâbe yanındaki namazları ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” kavlindeki iki tefsirden birine göre Kâbe yanında ıslık çalıp el çırpmak gibi oyun ve eğlenceden ibaret bir takım şeylerden ibaret kıldılar.
وَإِنَّمَا لَمْ يَقُلِ اتَّخَذُوا اللَّهْوَ وَاللَّعِبَ دِينًا لِمَكَانِ قَوْلِهِ: اتَّخَذُوا فَإِنَّهُمْ لَمْ يَجْعَلُوا كُلَّ مَا هُوَ مِنَ اللَّهْوِ وَاللَّعِبِ دِينًا لَهُمْ بَلْ عَمَدُوا إِلَى أَنْ يَنْتَحِلُوا دِينًا فَجَمَعُوا لَهُ أَشْيَاءَ مِنَ اللَّعِبِ وَاللَّهْوِ وَسَمَّوْهَا دِينًا.
“Eğlence ve oyunu din edindiler” denmeyip de böyle buyrulması { اتَّخَذُوا } “edindiler” fiilinin konumundan ötürüdür; çünkü onlar eğlence ve oyundan ibaret olan her şeyi kendilerine din yapmamışlar, bilakis bir din benimsemeye kalkışıp onun için oyun ve eğlenceden birtakım şeyleri bir araya getirmiş ve bunu din olarak isimlendirmişlerdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الدَّيْنِ الْعَادَةَ، كَقَوْلِ الْمُثَقَّبِ الْعَبْدِيِّ:
Dinden kastın âdet olması da caizdir; el-Müsek发展 el-Abdî'nin şu sözünde olduğu gibi:
تَقُولُ وَقَدْ درأت لَهَا وظيني ... أَهَذَا دِينُهُ أَبَدًا وَدِينِي
“Kolonunu uzattığımda şöyle der: Bu mudur ebediyen onun âdeti ve benim âdetim?”
أَيِ الَّذِينَ دَأْبُهُمُ اللَّعِبُ وَاللَّهْوُ الْمُعْرِضُونَ عَنِ الْحَقِّ، وَذَلِكَ فِي مُعَامَلَتِهِمُ الرَّسُولَ ﷺ.
Yani âdetleri oyun ve eğlence olan, haktan yüz çeviren kimseler; bu da onların Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı olan tutumlarındadır.
وَاللَّعِبُ وَاللَّهْوُ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٣٢] .
Oyun ve eğlencenin (اللَّعِبُ وَاللَّهْوُ) tefsiri, bu surede Yüce Allah'ın: { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } [En'âm 32] “Dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir” kavlinde daha önce geçmişti.
وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا فَرِيقٌ عُرِفُوا بِحَالِ هَذِهِ الصِّلَةِ وَاخْتُصَّتْ بِهِمْ، فَهُمْ غَيْرُ الْمُرَادِ مِنَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي الْآيَاتِ بَلْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي الْآيَاتِ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِمُ الْمُشْرِكِينَ كُلَّهُمْ بِنَاءً عَلَى تَفْسِيرِ الدِّينِ بِالْمِلَّةِ وَالنِّحْلَةِ فَهُمْ أَعَمُّ مِنَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فَبَيْنَهُمُ الْعُمُومُ وَالْخُصُوصُ الْمُطْلَقُ. وَهَذَا يُنَاسِبُ تَفْسِيرَ ذَرِ بِمَعْنَى عَدَمِ الِاكْتِرَاثِ بِهِمْ وَبِدِينِهِمْ لِقَصْدِ عَدَمِ الْيَأْسِ مِنْ إِيمَانِهِمْ أَوْ لِزِيَادَةِ التَّسْجِيلِ عَلَيْهِمْ، أَيْ وَذَكِّرْهُمْ بِالْقُرْآنِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِمْ فَرِيقًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ سُفَهَاءَ اتَّخَذُوا دَأْبَهُمُ اللَّعِبَ وَاللَّهْوَ، بِنَاءً عَلَى تَفْسِيرِ الدِّينِ بِمَعْنَى الْعَادَةِ فَبَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ الْعُمُومُ وَالْخُصُوصُ الْوَجْهِيُّ.
{ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } “dinlerini oyun ve eğlence edinenler”, bu sılanın hâliyle tanınmış ve bu vasıf kendilerine has kılınmış bir gruptur; dolayısıyla ayetlere dalan kimselerden kastedilenlerden başkadırlar. Hatta onlarla ayetlere dalanlar arasında [bir münasebet vardır]: Dinin inanç ve mezhep olarak tefsir edilmesine binaen bunlardan kastın müşriklerin tamamı olması caizdir; bu takdirde [bu ifade] dalıp gidenlerden daha genel olur ve aralarında mutlak umum-husus ilişkisi bulunur. Bu durum, { ذَرِ } “bırak” emrinin, imanlarından ümit kesmemek yahut onların aleyhindeki tespiti artırmak maksadıyla kendilerine ve dinlerine aldırmamak şeklinde tefsir edilmesine uygundur; yani onlara Kur'an ile hatırlat. Dinin âdet anlamıyla tefsir edilmesine binaen bunlardan kastın, âdetlerini oyun ve eğlence edinmiş beyinsiz bir müşrik grubu olması da caizdir ki bu takdirde onlarla dalıp gidenler arasında vechî umum-husus ilişkisi bulunur.
وَغَرَّتْهُمُ أَيْ خَدَعَتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَظَنُّوا أَنَّهَا لَا حَيَاةَ بَعْدَهَا وَأَنَّ نَعِيمَهَا دَائِمٌ لَهُمْ بَطَرًا مِنْهُمْ. وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْغُرُورِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٩٦] .
{ وَغَرَّتْهُمُ } yani dünya hayatı onları aldattı; şımarıklıklarından ötürü ondan sonra başka bir hayatın olmadığını ve dünyadaki nimetlerin kendileri için kalıcı olduğunu sandılar. Gurûr (aldanma) kavramının tefsiri Âl-i İmrân Suresi'nde [196] Yüce Allah'ın: { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ } “İnkâr edenlerin diyardan diyara dönüp dolaşması seni sakın aldatmasın” kavlinde daha önce geçmişti.
وَذِكْرُ الْحَيَاةِ هُنَا لَهُ مَوْقِعٌ عَظِيمٌ وَهُوَ أَنَّ هَمَّهُمْ مِنْ هَذِهِ الدُّنْيَا هُوَ الْحَيَاةُ فِيهَا لَا مَا يتكسب فِيهَا مِنَ الْخَيْرَاتِ الَّتِي تَكُونُ بِهَا سَعَادَةُ الْحَيَاةِ فِي الْآخِرَةِ، أَيْ غَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَأَوْهَمَتْهُمْ أَنْ لَا حَيَاةَ بَعْدَهَا وَقَالُوا: إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ [الْأَنْعَام:
Burada hayatın zikredilmesinin çok mühim bir yeri vardır ki o da onların bu dünyadan bütün gayelerinin onda yaşamak olup, ahiretteki hayatın mutluluğunu sağlayacak hayırları kazanmak olmamasıdır; yani dünya hayatı onları aldattı da ondan sonra başka bir hayat olmadığı vehmine düşürdü ve onlar:
٢٩] .
{ إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } [En'âm 29] “Bu, bizim dünya hayatımızdan başka bir şey değildir ve biz diriltilecek de değiliz” dediler.
وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ فِي وَذَكِّرْ بِهِ عَائِد إِلَى الْقُرْآنِ لِأَنَّ التَّذْكِيرَ هُوَ التَّذْكِيرُ بِاللَّهِ وَبِالْبَعْثِ وَبِالنَّعِيمِ وَالْعَذَابِ. وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ بِالْقُرْآنِ فَيَعْلَمُ السَّامِعُ أَنَّ ضَمِيرَ الْغَيْبَةِ يَرْجِعُ إِلَى مَا فِي ذِهْنِ الْمُخَاطَبِ مِنَ الْمَقَامِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ [ق: ٤٥] . وَحَذَفَ مَفْعُولَ ذَكِّرْ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً أَيْ وَذَكِّرْهُمْ بِهِ.
{ وَذَكِّرْ بِهِ } “onunla hatırlat” kavlindeki mecrûr zamir Kur'an'a dönmektedir; çünkü hatırlatma; Allah'ı, yeniden dirilmeyi, nimeti ve azabı hatırlatmaktır. Bu da ancak Kur'an ile olur; böylece dinleyen kimse gaib zamirinin, makam gereği muhatabın zihninde mevcut olana döndüğünü anlar. Yüce Allah'ın: { فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ } [Kâf 45] “Tehdidimden korkana Kur'an'la öğüt ver” kavli de buna delalet eder. { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } “Dinlerini oyun ve eğlence edinen kimseleri bırak” kavlinin delaleti sebebiyle { ذَكِّرْ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani 'onlara onunla hatırlat' demektir.
وَقَوْلُهُ: أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا ثَانِيًا لِ ذَكِّرْ وَهُوَ الْأَظْهَرُ،
Yüce Allah'ın: { أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ } “bir nefsin helake sürüklenmemesi için” kavlinin { ذَكِّرْ } “öğüt ver” fiilinin ikinci mef'ûlü olması caizdir ve en zahir olanı da budur;
أَيْ ذَكِّرْهُمْ بِهِ إِبْسَالَ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ، فَإِنَّ التَّذْكِيرَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ مِنْ بَابِ أَعْطَى لِأَنَّ أَصْلَ فِعْلَهُ الْمُجَرَّدِ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ فَهُوَ بِالتَّضْعِيفِ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ هُمَا «هُمْ» وأَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ. وَخُصَّ هَذَا الْمَصْدَرُ مِنْ بَيْنِ الْأَحْدَاثِ الْمُذَكَّرِ بِهَا لِمَا فِيهِ مِنَ التَّهْوِيلِ.
yani 'kazandığı şeyler sebebiyle bir nefsin helake sürüklenişini onlara onunla hatırlat' demektir. Çünkü tezkîr (hatırlatmak), a'tâ (verdi) babından olarak iki mef'ûle geçişli olur; zira onun mücerred fiilinin aslı tek mef'ûle geçişlidir, dolayısıyla şeddeli hâliyle biri 'hüm' (onlar), diğeri de { أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ } olmak üzere iki mef'ûle geçişli olur. Kendisiyle hatırlatma yapılan hadiseler arasından bu masdarın seçilmesi, barındırdığı dehşet vericilik sebebiyledir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَنْ تُبْسَلَ عَلَى تَقْدِيرِ لَامِ الْجَرِّ تَعْلِيلًا لِلتَّذْكِيرِ، فَهُوَ كَالْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ فَيَتَعَيَّنُ تَقْدِيرُ لَا النَّافِيَةِ بَعْدَ لَامِ التَّعْلِيلِ الْمَحْذُوفَةِ. وَالتَّقْدِيرُ: لِئَلَّا تُبْسَلَ نَفْسٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ أَنْ تُبْسَلَ } ifadesinin, hatırlatmanın gerekçesi (ta'lîl) olarak cer harfi lâm'ın takdiriyle olması da caizdir; bu takdirde mef'ûlün lieclih gibi olur ve hazfedilen ta'lîl lâm'ından sonra nefy (olumsuzluk) edatı 'lâ'nın takdir edilmesi gerekir. Takdiri ise Yüce Allah'ın:
يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي آخِرِ سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧٦] . وَجُوِّزَ فِيهِ غَيْرُ ذَلِكَ وَلَمْ أَكُنْ مِنْهُ عَلَى ثَلَجٍ.
{ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } [Nisâ 176] “Allah, şaşırıp sapmayasınız diye size açıklıyor” kavlinde olduğu gibi: 'Li-ellâ tübsele nefsün' (Bir nefis helake sürüklenmesin diye) şeklindedir; bu Nisâ Suresi'nin sonunda [176] daha önce geçmişti. Bu hususta bundan başkası da caiz görülmüştür fakat ben onlardan mutmain olmadım.
وَوَقَعَ لَفْظُ (نَفْسٌ) وَهُوَ نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ الْإِثْبَاتِ وَقُصِدَ بِهِ الْعُمُومُ بِقَرِينَةِ مَقَامِ الْمَوْعِظَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ وَأَخَّرَتْ [الإنفطار: ٥]- أَيْ كُلُّ نَفْسٍ- عَلِمَتْ نَفْسَ مَا أَحْضَرَتْ، أَيْ كُلُّ نَفْسٍ.
{ نَفْسٌ } “bir nefis” lafzı olumlu cümle bağlamında nekire (belirsiz) olarak vaki olmuş ve vaaz makamının karinesiyle bununla umum (bütün nefisler) kastedilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ وَأَخَّرَتْ } [İnfitâr 5] “Her nefis önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyleri bilir” -yani her bir nefis- ve: { عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ } [Tekvîr 14] “Her nefis ne hazırladığını bilir” -yani her bir nefis- kavillerinde de böyledir.
وَالْإِبْسَالُ: الْإِسْلَامُ إِلَى الْعَذَابِ، وَقِيلَ: السَّجْنُ وَالِارْتِهَانُ، وَقَدْ وَرَدَ فِي كَلَامِهِمْ بِالْمَعْنَيَيْنِ وَهُمَا صَالِحَانِ هُنَا. وَأَصْلُهُ مِنَ الْبَسْلِ وَهُوَ الْمَنْعُ وَالْحَرَامُ. قَالَ ضَمْرَةُ النَّهْشَلِيُّ:
İbsâl (الْإِبْسَالُ); azaba teslim etmek demektir; hapsedilmek ve rehin tutulmak olduğu da söylenmiştir. Onların (Arapların) kelamında her iki manada da varid olmuştur ve burada ikisi de uygundur. Aslı, men ve haram anlamındaki el-besl (الْبَسْل) kökünden gelir. Damre en-Nehşelî şöyle demiştir:
بَكَرَتْ تَلُومُكَ بَعْدَ وَهْنٍ فِي النَّدَى ... بَسْلٌ عَلَيْكِ مَلَامَتِي وَعِتَابِي
“Gecenin bir vaktinden sonra cömertliğin hususunda seni kınamaya başladı erkenden... Bana levmetmen ve sitem etmen sana haram olsun!”
وَأَمَّا الْإِبْسَالُ بِمَعْنَى الْإِسْلَامِ فَقَدْ جَاءَ فِيهِ قَوْلُ عَوْفِ بْنِ الْأَحْوَصِ الْكِلَابِيِّ:
İbsâl kelimesinin teslim etmek anlamında kullanılmasına gelince; Avf b. el-Ahvas el-Kilâbî'nin şu sözü bu kabildendir:
وَإِبْسَالِي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ ... بَعَوْنَاهُ وَلَا بِدَمٍ مُرَاقِ
“Oğullarımı, işlemediğimiz bir suç ve dökülen bir kan olmaksızın [düşmana] teslim etmem...”
وَمَعْنَى: بِما كَسَبَتْ بِمَا جَنَتْ. فَهُوَ كَسْبُ الشَّرِّ بِقَرِينَةِ تُبْسَلَ.
{ بِما كَسَبَتْ } “kazandığı sebebiyle” ifadesinin manası 'işlediği suç sebebiyle' demektir. { تُبْسَلَ } lafzının karinesiyle bu, şer (kötülük) kazanmaktır.
وَجُمْلَةُ: لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَخ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ نَفْسٌ لِعُمُومِ نَفْسٌ، أَوْ فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ نَظَرًا لِكَوْنِ لَفْظِهِ مُفْرَدًا.
{ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ } ilh. cümlesi, { نَفْسٌ } lafzının umumiliği sebebiyle ondan hâl konumundadır yahut lafzının tekil oluşu dikkate alınarak sıfat konumundadır.
وَالْوَلِيُّ: النَّاصِرُ. وَالشَّفِيعُ: الطَّالِبُ لِلْعَفْوِ عَنِ الْجَانِي لِمَكَانَةٍ لَهُ عِنْدَ مَنْ بِيَدِهِ الْعِقَابُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْوَلِيُّ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٤] ، وَالشَّفَاعَةُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٨] .
Velî (الْوَلِيُّ); yardımcı demektir. Şefaatçi (الشَّفِيعُ) ise cezalandırma yetkisi elinde olan zatın nezdindeki makamı sebebiyle suçlunun bağışlanmasını talep eden kimsedir. Velî kavramı bu surede [14] Yüce Allah'ın: { قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا } “De ki: Allah'tan başkasını mı dost edineyim?” kavlinde, şefaat kavramı da Bakara Suresi'nde [48] Yüce Allah'ın: { وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } “Ondan ne bir şefaat kabul edilir, ne de bir fidye alınır” kavlinde daha önce geçmişti.
وَجُمْلَةُ: وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ.
{ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها } “O, her türlü fidyeyi denk getirse de kendisinden alınmaz” cümlesi, { لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ } “onun için Allah'tan başka bir dost ve şefaatçi yoktur” cümlesine matuftur.
وتَعْدِلْ مُضَارِعُ عَدَلَ إِذَا فَدَى شَيْئًا بِشَيْءٍ وَقَدَّرَهُ بِهِ. فَالْفِدَاءُ يُسَمَّى الْعَدْلُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٨] .
{ تَعْدِلْ } fiili; bir şeyi başka bir şeye feda edip onunla denk tuttuğunda kullanılan “عدل” (adela) fiilinin muzarisidir. Dolayısıyla Bakara Suresi'nde [48] geçen: { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } “Ondan bir fidye alınmaz” kavlinde daha önce geçtiği üzere fidye de 'adl' (عَدْل) olarak isimlendirilir.
وَجِيءَ فِي الشَّرْطِ بِ أَنْ الْمُفِيدَةِ عَدَمَ تَحَقُّقِ حُصُولِ الشَّرْطِ لِأَنَّ هَذَا الشَّرْطَ مَفْرُوضٌ كَمَا يُفْرَضُ الْمُحَالُ.
Şart cümlesinde, şartın gerçekleşmesinin vuku bulmayacağını ifade eden { إِنْ } edatı getirilmiştir; zira bu şart, tıpkı imkânsızın farz edilmesi gibi bir faraziyedir.
وَالْعَدْلُ فِي قَوْلِهِ: كُلَّ عَدْلٍ مَصْدَرُ عَدَلَ الْمُتَقَدِّمِ. وَهُوَ مَصْدَرُهُ الْقِيَاسِيُّ فَيَكُونُ كُلَّ مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» ، أَيْ وَإِنْ تُعْطَ كُلَّ عَطَاءٍ لِلْفِدَاءِ لَا يُقْبَلُ عَطَاؤُهَا، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا بِهِ لِ تَعْدِلْ لِأَنَّ فِعْلَ (عَدَلَ) يَتَعَدَّى لِلْعِوَضِ بِالْبَاءِ وَإِنَّمَا يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ لِلْمُعَوَّضِ وَلَيْسَ هُوَ الْمَقْصُودُ هُنَا. فَلِذَلِكَ مَنَعَ فِي «الْكَشَّافِ» أَنْ يَكُونَ كُلَّ عَدْلٍ مَفْعُولًا بِهِ، وَهُوَ تَدْقِيقٌ. وكُلَّ هُنَا مُجَازٌ فِي الْكَثْرَةِ إِذْ لَيْسَ لِلْعَدْلِ، أَيْ لِلْفِدَاءِ حَصْرٌ حَتَّى يُحَاطَ بِهِ كُلِّهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ اسْتِعْمَالُ (كُلَّ) بِمَعْنَى الْكَثْرَةِ وَهُوَ مَجَازٌ شَائِعٌ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٥] .
{ كُلَّ عَدْلٍ } kavlindeki { عَدْلٍ }, daha önce geçen “عدل” fiilinin masdarıdır. Bu, onun kıyasi masdarıdır; dolayısıyla Keşşaf'ta belirtildiği gibi { كُلَّ } lafzı mef'ul-i mutlak olarak mansuptur; yani 've o, fidye olarak her türlü bağışı verse de verdiği şey kabul edilmez' demektir. { كُلَّ } lafzının { تَعْدِلْ } fiilinin mef'ulün bihi olması caiz değildir; zira “عدل” fiili ivaz (fidye) mef'ulüne 'be' (بِ) harf-i ceri ile geçişli olur; sadece muavvaz (kurtarılan) mef'ulüne bizzat geçişli olur ki burada kastedilen bu değildir. Bundan dolayı Keşşaf'ta { كُلَّ عَدْلٍ } terkibinin mef'ulün bih olması menedilmiştir ve bu dakik bir tespittir. Buradaki { كُلَّ } lafzı çokluktan kinaye bir mecazdır; zira adl yani fidyenin bütünüyle kuşatılacak belirli bir sınırı yoktur. { كُلَّ } kelimesinin çokluk manasında kullanılması daha önce Bakara Suresi'nde [145] geçen: { وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ } “Andolsun sen kendilerine kitap verilenlere her bir delili getirsen” kavlinde geçmişti ve bu yaygın bir mecazdır.
وَقَوْلُهُ: لَا يُؤْخَذْ مِنْها أَيْ لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا مَا تَعْدِلُ بِهِ. فَقَوْلُهُ: مِنْها هُوَ نَائِبُ الْفَاعِلِ لِ يُؤْخَذْ. وَلَيْسَ فِي يُؤْخَذْ ضَمِيرُ الْعَدْلِ لِأَنَّكَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الْعَدْلَ هُنَا بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، فَلَا يُسْنَدُ إِلَيْهِ الْأَخْذُ كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» ، فَقَدْ نَزَلَ فِعْلُ الْأَخْذِ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ وَلَمْ يُقَدَّرْ لَهُ مَفْعُولٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: لَا يُؤْخَذُ مِنْهَا أَخْذٌ. وَالْمَعْنَى لَا يُؤْخَذُ مِنْهَا شَيْءٌ. وَقَدْ جَمَعَتِ الْآيَةُ جَمِيعَ مَا تَعَارَفَ النَّاسُ التَّخَلُّصَ بِهِ مِنَ الْقَهْرِ وَالْغَلَبِ، وَهُوَ النَّاصِرُ وَالشَّفِيعُ وَالْفِدْيَةُ.
Yüce Allah'ın: { لَا يُؤْخَذْ مِنْها } “ondan alınmaz” kavli, 'onun feda ettiği/denk getirdiği şey kendisinden alınmaz' demektir. Dolayısıyla { مِنْها } kavli, { يُؤْخَذْ } fiilinin naib-i failidir. { يُؤْخَذْ } fiilinde fidyeye (adl) dönen bir zamir yoktur; zira bildiğin üzere buradaki 'adl' masdar manasındadır, dolayısıyla Keşşaf'ta belirtildiği gibi 'alma' eylemi ona isnat edilmez. Nitekim 'alma' (ahz) fiili lazım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmiş ve ona bir mef'ul takdir edilmemiştir; sanki 'ondan hiçbir alma işlemi yapılmaz' denilmiş gibidir. Manası ise 'ondan hiçbir şey alınmaz' demektir. Ayet, insanların kahır ve galebeden kurtulmak için bildikleri bütün yolları bir araya getirmiştir ki bunlar: yardımcı, şefaatçi ve fidyedir.
فَهِيَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٨] .
Bu, Yüce Allah'ın Bakara Suresi'ndeki [48] şu kavli gibidir: { وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Ve ondan ne bir şefaat kabul edilir, ne ondan bir fidye alınır ve ne de onlara yardım edilir.”
وَجُمْلَةُ: أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ الْكَلَامَ يُثِيرُ
{ أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا } “İşte onlar, kazandıkları yüzünden helake teslim edilmiş kimselerdir” cümlesi istînâf-ı beyânî olarak gelmiştir; zira söz,
سُؤَالَ سَائِلٍ يَقُولُ: فَمَا حَالُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا مِنْ حَالِ النُّفُوسِ الَّتِي تُبْسَلُ بِمَا كَسَبَتْ، فَأُجِيبَ بِأَنَّ أُولَئِكَ هُمُ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا، فَتَكُونُ الْإِشَارَةُ إِلَى الْمَوْصُولِ بِمَا لَهُ مِنَ الصِّلَةِ، وَالتَّعْرِيفُ لِلْجُزْأَيْنِ أَفَادَ الْقَصْرَ، أَيْ أُولَئِكَ هُمُ الْمُبْسَلُونَ لَا غَيْرُهُمْ.
şöyle diyen bir sorucunun sorusunu uyandırmaktadır: 'Peki, dinlerini bir oyun ve eğlence edinenlerin, kazandıkları sebebiyle helake teslim edilen nefisler arasındaki durumu nedir?' İşte buna 'onlar kazandıkları sebebiyle helake teslim edilenlerin ta kendileridir' diye cevap verilmiştir. Böylece işaret ismi (ulâike), sahip olduğu sılasıyla birlikte ism-i mevsule yönelik olur; cümlenin iki ögesinin de marife olması kasr (hasr) bildirir; yani 'helake teslim edilenler başkaları değil, ancak onlardır' demektir.
وَهُوَ قَصْرُ مُبَالَغَةٍ لِأَنَّ إِبْسَالَهُمْ هُوَ أَشَدُّ إِبْسَالٍ يَقَعُ فِيهِ النَّاسُ فَجَعَلَ مَا عَدَاهُ كَالْمَعْدُومِ.
Bu, bir kasr-ı mübalağadır; zira onların helake teslim edilişi insanların uğradığı en şiddetli helaktir; dolayısıyla bunun dışındakiler adeta yok sayılmıştır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى النَّفْسِ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِاعْتِبَارِ دَلَالَةِ النَّكِرَةِ عَلَى الْعُمُومِ، أَيْ أَنَّ أُولَئِكَ الْمُبْسَلُونَ الْعَادِمُونَ وَلِيًّا وَشَفِيعًا وَقَبُولَ فِدْيَتِهِمْ هُمُ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا، أَيْ ذَلِكَ هُوَ الْإِبْسَالُ الْحَقُّ لَا مَا تَعْرِفُونَهُ فِي جَرَائِرِكُمْ وَحُرُوبِكُمْ مِنَ الْإِبْسَالِ، كَإِبْسَالِ أَبْنَاءِ عَوْفِ بْنِ الْأَحْوَصِ الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا فِي شِعْرِهِ، فَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ [التَّغَابُنِ: ٩] .
İşaretin, nekirenin umum bildirmesi dikkate alınarak { أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ } kavlindeki nefse yönelik olması da caizdir; yani 'dostu, şefaatçisi bulunmayan ve fidyesi kabul edilmeyen o helak edilmiş kimseler, kazandıkları sebebiyle helake teslim edilmiş olanlardır'. Yani 'Gerçek helak oluş budur; suçlarınızda ve savaşlarınızda bildiğiniz helak oluş -az önce Avf b. el-Ahvas'ın şiirinde geçen çocuklarının teslim edilişi gibi- değildir.' Bu, Yüce Allah'ın: { ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ } [Teğâbün 9] “İşte o, aldanma (teğâbün) günüdür” kavli gibidir.
وَجُمْلَةُ لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ بَيَانٌ لِمَعْنَى الْإِبْسَالِ أَوْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ مَعْنَى الْإِبْسَالِ، فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ.
{ لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ } “Onlar için kaynar sudan bir içecek vardır” cümlesi, ibsâl (helake teslim edilme) manasının beyanı yahut ibsâl manasından bedel-i iştimaldir; bu sebeple [atıfsız olarak] fasledilmiştir.
وَالْحَمِيمُ: الْمَاءُ الشَّدِيدُ الْحَرَارَةِ، وَمِنْهُ الْحَمَّةُ- بِفَتْحِ الْحَاءِ- الْعَيْنُ الْجَارِيَةُ بِالْمَاءِ الْحَارِّ الَّذِي يُسْتَشْفَى بِهِ مِنْ أَوْجَاعِ الْأَعْضَاءِ وَالدُّمَّلِ.
el-Hamîm (الْحَمِيمُ); aşırı derecede sıcak su demektir. Uzuv ağrılarına ve çıbanlara şifa aranan sıcak suyun aktığı kaplıca manasındaki -hâ harfinin fethasıyla- el-Hamme (الْحَمَّةُ) kelimesi de bundandır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «مَثَلُ الْعَالِمِ مَثَلُ الْحَمَّةِ يَأْتِيهَا الْبُعَدَاءُ وَيَتْرُكُهَا الْقُرَبَاءُ» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Âlimin misali sıcak su kaynağının (hamme) misali gibidir; uzaktakiler ona gelir, yakındakiler ise onu terk eder.”
وَخُصَّ الشَّرَابُ مِنَ الْحَمِيمِ مِنْ بَيْنِ بَقِيَّةِ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ الْمَذْكُورِ مِنْ بُعْدٍ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُمْ يَعْطَشُونَ فَلَا يَشْرَبُونَ إِلَّا مَاءً يَزِيدُهُمْ حَرَارَةً عَلَى حَرَارَةِ الْعَطَشِ.
Daha sonra zikredilen azap çeşitleri arasından kaynar sudan içeceğin tahsis edilmesi; onların susayacaklarına ve susuzluk hararetinin üzerine hararetlerini artıracak sudan başka bir şey içemeyeceklerine işaret etmek içindir.
وَالْبَاءُ فِي بِما كانُوا يَكْفُرُونَ لِلسَّبَبِيَّةِ، وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ.
{ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } kavlindeki 'be' (بِ) harfi sebebiyet içindir ve { ما } masdariyyedir.
وَزِيدَ فِعْلُ (كَانَ) لِيَدُلَّ عَلَى تَمَكُّنِ الْكُفْرِ مِنْهُمْ وَاسْتِمْرَارِهِمْ عَلَيْهِ لِأَنَّ فِعْلَ مَادَّةِ الْكَوْنِ تَدُلُّ عَلَى الْوُجُودِ، فَالْإِخْبَارُ بِهِ عَنْ شَيْءٍ مُخْبَرٍ عَنْهُ بِغَيْرِهِ أَوْ مَوْصُوفٍ بِغَيْرِهِ لَا يُفِيدُ فَائِدَةَ الْأَوْصَافِ سِوَى أَنَّهُ أَفَادَ الْوُجُودَ فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي، وَذَلِكَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّمَكُّنِ.
“Kâne” (كَانَ) fiili, küfrün onlara iyice yerleştiğine ve onda devam ettiklerine delalet etmesi için ziyade kılınmıştır; zira kevn maddesinin fiili varlığa delalet eder. Dolayısıyla başka bir şeyle kendisinden haber verilmiş veya nitelenmiş bir şey hakkında bununla haber vermek, geçmiş zamanda varlık bildirmesi dışında sıfatların sağladığı bir faydayı sağlamaz; bu da yerleşikliğe (temekkün) delalet etmek için kullanılır.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٧١]
[EN'ÂM SURESİ (6): AYET 71]
قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٧١)
{ قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } (71) “De ki: 'Biz Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar vermeyen şeylere mi yalvaralım? Ve Allah bizi hidayete erdirdikten sonra, şeytanların ayartıp yeryüzünde şaşkın bir halde bıraktığı, arkadaşlarının ise «Bize gel!» diye doğru yola çağırdığı kimse gibi ökçelerimiz üzerine gerisin geri mi döndürülelim?' De ki: 'Şüphesiz Allah'ın hidayeti, asıl hidayetin ta kendisidir. Ve biz, âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolunduk.'”
قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ.
{ قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ } “De ki: 'Biz Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar vermeyen şeylere mi yalvaralım? Ve Allah bizi hidayete erdirdikten sonra ökçelerimiz üzerine gerisin geri mi döndürülelim?'”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِتَأْيِيسِ الْمُشْرِكِينَ مِنِ ارْتِدَادِ بَعْضِ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الدِّينِ، فَقَدْ كَانَ
Müşriklerin, bazı Müslümanların dinden dönmesi konusundaki ümitlerini kesmek için yapılmış bir istînâf-ı ibtidâîdir. Zira
الْمُشْرِكُونَ يُحَاوِلُونَ ارْتِدَادَ بَعْضِ قَرَابَتِهِمْ أَوْ مَنْ لَهُمْ بِهِ صِلَةٌ. كَمَا وَرَدَ فِي خَبَرِ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ وَمَا لَقِيَ مِنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ. وَقَدْ رُوِيَ أنّ عبد الرحمان بْنَ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ دَعَا أَبَاهُ إِلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ، وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ
müşrikler, bazı akrabalarını yahut kendileriyle bağı olan kimseleri dinden döndürmeye çalışıyorlardı. Nitekim Saîd b. Zeyd'in haberinde ve Ömer b. el-Hattâb'dan çektikleri hususunda bu rivayet edilmiştir. Abdurrahman b. Ebî Bekir es-Sıddîk'ın da babasını putlara tapmaya çağırdığı ve ayetin bu hususta indiği rivayet edilmiştir. Bunun manası, ayetin
مُشِيرَةً إِلَى ذَلِكَ وَغَيْرِهِ وَإِلَّا فَإِنَّ سُورَةَ الْأَنْعَامِ نَزَلَتْ جُمْلَةً وَاحِدَةً. وَحَاوَلَ الْمُشْرِكُونَ صَرْفَ النَّبِيءِ ﷺ عَنِ الدَّعْوَةِ إِلَى الْإِسْلَامِ وَهُمْ يُرْضُونَهُ بِمَا أَحَبَّ كَمَا وَرَدَ فِي خَبَرِ أَبِي طَالِبٍ.
buna ve başkasına işaret ederek inmiş olmasıdır; aksi takdirde En'âm Suresi bir bütün olarak [toptan] inmiştir. Müşrikler, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem dilediği şeylerle razı ederek İslam davetinden vazgeçirmeye de çalışmışlardı; nitekim bu da Ebû Tâlib haberinde varit olmuştur.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ وَتَأْيِيسٌ، وَجِيءَ- بِنُونِ الْمُتَكَلِّمِ وَمَعَهُ غَيْرُهُ- لِأَنَّ الْكَلَامَ مِنَ الرَّسُولِ ﷺ عَنْ نَفْسِهِ وَعَنِ الْمُسْلِمِينَ كُلِّهِمْ. ومِنْ دُونِ اللَّهِ متعلّق ب نَدْعُوا. وَالْمُرَادُ بِمَا لَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ الْأَصْنَامُ، فَإِنَّهَا حِجَارَةٌ مَشَاهَدٌ عَدَمُ نَفْعِهَا وَعَجْزُهَا عَنِ الضُّرِّ، وَلَوْ كَانَتْ تَسْتَطِيعُ الضُّرَّ لَأَضَرَّتْ بِالْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُمْ خَلَعُوا عِبَادَتَهَا وَسَفَّهُوا أَتْبَاعَهَا وَأَعْلَنُوا حَقَارَتَهَا، فَلَمَّا جَعَلُوا عَدَمَ النَّفْعِ وَلَا الضُّرِّ عِلَّةً لِنَفْيِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ فَقَدْ كَنَّوْا بِذَلِكَ عَنْ عِبَادَتِهِمُ النَّافِعَ الضَّارَّ وَهُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ.
İstifham, inkâr ve ümitsiz kılma (te'yîs) ifade eder. Kelam, Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat kendisinden ve bütün Müslümanlardan haber vermesi sebebiyle mütekellim-i maalgayr (çoğul birinci şahıs) nun'u ile getirilmiştir. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesi { نَدْعُوا } fiiline müteallıktır. Fayda ve zarar vermeyen şeyden murat putlardır; çünkü onlar fayda vermedikleri ve zarar vermekten aciz oldukları müşahede edilen taşlardır. Şayet zarar vermeye güçleri yetseydi Müslümanlara zarar verirlerdi; çünkü onlar putlara tapmayı terk etmiş, onlara uyanları akılsız saymış ve putların değersizliğini ilan etmişlerdi. Fayda ve zararın bulunmayışını putlara tapmayı nefyetmenin gerekçesi (il减轻) kıldıklarında, bununla fayda ve zarar verene yani Sübhânehu olan Allah'a ibadet etmekten kinaye yapmış oldular.
وَقَوْلُهُ: وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا عطف على نَدْعُوا فَهُوَ دَاخِلٌ فِي حَيِّزِ الْإِنْكَارِ.
Yüce Allah'ın: { وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا } “ve ökçelerimiz üzerine geri mi döndürülelim?” kavli { نَدْعُوا } fiiline matuftur; dolayısıyla inkâr alanına dahildir.
وَالرَّدُّ: الْإِرْجَاعُ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي يُؤْتَى مِنْهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: رُدُّوها عَلَيَّ [ص: ٣٣] .
er-Radd (الرَّدُّ); gelinen yere geri çevrilmek demektir; nitekim Yüce Allah: { رُدُّوها عَلَيَّ } [Sâd 33] “Onları bana geri getirin” buyurmuştur.
وَالْأَعْقَابُ جَمْعُ عَقِبٍ وَهِيَ مُؤَخَّرُ الْقَدَمِ. وَعَقِبُ كُلِّ شَيْءٍ طَرَفُهُ وَآخِرُهُ وَيُقَالُ: رَجَعَ عَلَى عَقِبِهِ وَعَلَى عَقِبَيْهِ وَنَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ بِمَعْنَى رَجَعَ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي جَاءَ مِنْهُ لِأَنَّهُ كَانَ جَاعِلًا إِيَّاهُ وَرَاءَهُ فَرَجَعَ.
el-A'kâb (الْأَعْقَابُ); ayağın arkası olan “akib” (عَقِب) kelimesinin çoğuludur. Her şeyin akibi, onun ucu ve sonudur. Geldiği yeri arkasında bıraktığı için oraya dönen kimse hakkında “ökçesi üzerine döndü” (رَجَعَ عَلَى عَقِبِهِ), “iki ökçesi üzerine döndü” (عَلَى عَقِبَيْهِ) ve “iki ökçesi üzerine gerisin geri gitti” (نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ) denir.
وَحَرْفُ (عَلَى) فِيهِ لِلِاسْتِعْلَاءِ، أَيْ رَجَعَ عَلَى طَرِيقِ جِهَةِ عَقِبِهِ، كَمَا يُقَالُ: رَجَعَ وَرَاءَهُ، ثُمَّ اسْتَعْمَلَ تَمْثِيلًا شَائِعًا فِي التَّلَبُّسِ بِحَالَةٍ ذَمِيمَةٍ كَانَ فَارَقَهَا صَاحِبُهَا ثُمَّ عَادَ إِلَيْهَا وَتَلَبَّسَ بِهَا، وَذَلِكَ أَنَّ الْخَارِجَ إِلَى سَفَرٍ أَوْ حَاجَةٍ فَإِنَّمَا يَمْشِي إِلَى غَرَضٍ يُرِيدُهُ فَهُوَ يَمْشِي الْقُدُمِيَّةَ فَإِذَا رَجَعَ قَبْلَ الْوُصُولِ إِلَى غَرَضِهِ فَقَدْ أَضَاعَ مَشْيَهُ فَيُمَثَّلُ حَالُهُ بِحَالِ مَنْ رَجَعَ عَلَى عَقِبَيْهِ.
Buradaki { عَلَى } harfi istilâ (üzerinde olma) içindir; yani 'arkasına döndü' denildiği gibi, 'ökçesi cihetindeki yol üzerine geri döndü' demektir. Sonra bu ifade, bir kimsenin ayrıldığı kötü bir duruma tekrar dönüp ona bürünmesi hususunda yaygın bir temsil olarak kullanılmıştır. Şöyle ki, bir yolculuğa veya bir ihtiyaca çıkan kimse ancak istediği bir amaca doğru yürür ve öne doğru adım atar; amacına ulaşmadan geri dönerse yürüyüşünü boşa harcamış olur ve onun hali, iki ökçesi üzerine geri dönen kimsenin haline benzetilir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «اللَّهُمَّ أَمْضِ لِأَصْحَابِي هِجْرَتَهُمْ وَلَا تَرُدَّهُمْ عَلَى أَعْقَابِهِمْ» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Allah'ım! Ashabımın hicretini tamamla ve onları ökçeleri üzerine geri döndürme.”
فَكَذَلِكَ فِي الْآيَةِ هُوَ تَمْثِيلٌ لِحَالِ الْمُرْتَدِّ إِلَى الشِّرْكِ بَعْدَ أَنْ أَسْلَمَ بِحَالِ مَنْ خَرَجَ فِي مُهِمٍّ فَرَجَعَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَلَمْ يَقْضِ مَا خَرَجَ لَهُ. وَهَذَا أَبْلَغُ فِي تَمْثِيلِ سُوءِ الْحَالَةِ مِنْ أَنْ يُقَالَ: وَنَرْجِعُ إِلَى الْكُفْرِ بَعْدَ الْإِيمَانِ.
İşte ayette de aynı şekilde, Müslüman olduktan sonra şirke dönen kimsenin hali, mühim bir iş için çıkıp da ökçeleri üzerine geri dönen ve çıktığı işi yerine getiremeyen kimsenin haline benzetilmiştir. Durumun kötülüğünü tasvir etmede bu temsil, 'imandan sonra küfre döneriz' denilmesinden daha beliğdir.
وَقَدْ أُضِيفَ (بَعْدَ) إِلَى إِذْ هَدانَا وَكِلَاهُمَا اسْمُ زَمَانٍ، فَإِنَّ (بَعْدَ) يَدُلُّ عَلَى
{ بَعْدَ } kelimesi { إِذْ هَدانَا } ifadesine muzaf kılınmıştır ve her ikisi de zaman ismidir. Zira { بَعْدَ } lafzı,
الزَّمَانِ الْمُتَأَخِّرِ عَنْ شَيْءٍ كَقَوْلِهِ: وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ [النُّور: ٥٨] و (إِذا) يَدُلُّ عَلَى زَمَانٍ مُعَرَّفٍ بِشَيْءٍ، فَ (إِذَا) اسْمُ زَمَنٍ مُتَصَرِّفٍ مُرَادٌ بِهِ الزَّمَانُ وَلَيْسَ مَفْعُولًا فِيهِ. وَالْمَعْنَى بَعْدَ الزَّمَنِ
Yüce Allah'ın: { وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ } [Nûr 58] “ve yatsı namazından sonra” kavlinde olduğu gibi bir şeyden sonraki zamana delalet eder; { إِذْ } lafzı ise bir şeyle belirlenmiş zamana delalet eder. Dolayısıyla { إِذْ }, kendisiyle zaman kastedilen mutasarrıf bir zaman ismidir ve mef'ulün fih değildir. Manası,
الَّذِي هَدَانَا اللَّهُ فِيهِ، وَنَظِيرُهُ رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٨] .
'Allah'ın bizi hidayete erdirdiği zamandan sonra' demektir; bunun benzeri Âl-i İmrân Suresi'ndeki [8]: { رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا } “Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi saptırma” kavlidir.
كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا.
{ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا } “Şeytanların ayartıp yeryüzünde şaşkın bir halde bıraktığı, arkadaşlarının ise «Bize gel!» diye doğru yola çağırdığı kimse gibi...”
ارْتَقَى فِي تَمْثِيلِ حَالِهِمْ لَوْ فُرِضَ رُجُوعُهُمْ عَلَى أَعْقَابِهِمْ بِتَمْثِيلٍ آخَرَ أَدَقَّ، بِقَوْلِهِ:
Ökçeleri üzerine geri dönmelerinin farz edilmesi durumundaki hallerinin temsilini şu kavliyle daha dakik başka bir temsile yükseltmiştir:
كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ بِهَيْئَةٍ مُتَخَيَّلَةٍ مَبْنِيَّةٍ عَلَى اعْتِقَادِ الْمُخَاطَبِينَ فِي أَحْوَالِ الْمَمْسُوسِينَ. فَالْكَافُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي نُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا، أَيْ حَالَ كَوْنِنَا مُشْبِهِينَ لِلَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فَهَذِهِ الْحَالُ مُؤَكِّدَةٌ لِمَا فِي نُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا مِنْ مَعْنَى التَّمْثِيلِ بِالْمُرْتَدِّ عَلَى أَعْقَابِهِ.
{ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ } “Şeytanların yeryüzünde ayarttığı kimse gibi”. Bu, muhatapların cin çarpmış kimselerin hallerine dair inançları üzerine kurulu tahayyülî bir heyetle yapılan bir temsildir. Kâf (كَ) harfi, { نُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا } ifadesindeki zamirden hâl konumundadır; yani 'şeytanların ayarttığı kimseye benzer bir halde olduğumuz halde' demektir; dolayısıyla bu hâl, { نُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا } kavlindeki ökçeleri üzerine dönen kimse ile yapılan temsilin manasını tekit etmektedir.
وَالِاسْتِهْوَاءُ اسْتِفْعَالٌ، أَيْ طَلَبُ هَوَى الْمَرْءِ وَمَحَبَّتِهِ، أَيِ اسْتِجْلَابُ هَوَى الْمَرْءِ إِلَى شَيْءٍ يُحَاوِلُهُ الْمُسْتَجْلِبُ. وَقَرَّبَهُ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ بِمَعْنَى هَمْزَةِ التَّعَدِّيَةِ. فَقَالَ: اسْتَهْوَاهُ بِمَعْنَى أَهْوَاهُ مِثْلُ اسْتَزَلَّ بِمَعْنَى أَزَلَّ. وَوَقَعَ فِي «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ اسْتِفْعَالٌ مِنْ هَوَى فِي الْأَرْضِ إِذَا ذَهَبَ فِيهَا، وَلَا يُعْرَفُ هَذَا الْمَعْنَى مِنْ كَلَامِ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ وَلَمْ يَذْكُرْهُ هُوَ فِي «الْأَسَاسِ» مَعَ كَوْنِهِ ذَكَرَ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ وَلَمْ يُنَبِّهْ عَلَى هَذَا مَنْ جَاءَ بَعْدَهُ.
el-İstihvâ (الِاسْتِهْوَاءُ); istif'âl babındandır, yani kişinin arzusunu ve sevgisini talep etmek, yani kişinin arzusunu onu celbetmeye çalışan kimsenin arzuladığı şeye çekmektir. Ebû Ali el-Fârisî bunu ta'diye (geçişlilik) hemzesi manasına yaklaştırmış ve: “İstezvâle (استزل) kelimesinin ezelle (أزل) manasına gelmesi gibi, İstehvâhu (استهواه) da ehvâhu (أهواه) manasınadır” demiştir. Keşşaf'ta ise bunun, yeryüzünde çekip gittiğinde kullanılan “hevâ fi'l-ard” (هوى في الأرض) ifadesinden türeyen bir istif'âl olduğu yer almıştır; ne var ki bu mana dil âlimlerinin sözlerinde bilinmemektedir ve Zemahşerî { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ } ayetini zikrettiği halde bu manayı Esasü'l-Belâğa'da da zikretmemiştir; ondan sonra gelenler de buna dikkat çekmemiştir.
وَالْعَرَبُ يَقُولُونَ: اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ، إِذَا اخْتَطَفَتِ الْجِنُّ عَقْلَهُ فَسَيَّرَتْهُ كَمَا تُرِيدُ.
Araplar; cinler bir kimsenin aklını başından alıp onu dilediği gibi sürüklediğinde “şeytanlar onu ayarttı” (اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ) derler.
وَذَلِكَ قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: سَحَرَتْهُ، وَهُمْ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الْغِيلَانَ هِيَ سَحَرَةُ الْجِنِّ، وَتُسَمَّى السَّعَالَى أَيْضًا، وَاحِدَتُهَا سِعْلَاةٌ، وَيَقُولُونَ أَيْضًا: اسْتَهَامَتْهُ الْجِنُّ إِذَا طَلَبَتْ هُيَامَهُ بِطَاعَتِهَا.
Bu, onların “onu büyüledi” (سَحَرَتْهُ) sözlerine yakındır. Onlar gûlların (el-gîlân) cinlerin büyücüleri olduğuna inanırlar; bunlara aynı zamanda “es-seâlî” (السَّعَالَى) da denir ve tekili “si'lât”tır (سِعْلَاةٌ). Yine cinler bir kimseyi kendi itaatinde şaşkınca dolaştırmak istediğinde “cinler onu divane etti” (اسْتَهَامَتْهُ الْجِنُّ) derler.
وَقَوْلُهُ: فِي الْأَرْضِ مُتَعَلِّقٌ بِ اسْتَهْوَتْهُ، لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ مَعْنَى ذَهَبَتْ بِهِ وَضَلَّ فِي الْأَرْضِ. وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَالَةَ الَّتِي تَتَوَهَّمُهَا الْعَرَبُ اسْتِهْوَاءَ الْجِنِّ يُصَاحِبُهَا التَّوَحُّشُ وَذَهَابُ الْمَجْنُونِ عَلَى وَجْهِهِ فِي الْأَرْضِ رَاكِبًا رَأْسَهُ لَا يَنْتَصِحُ لِأَحَدٍ، كَمَا وَقَعَ لِكَثِيرٍ مِنْ
Yüce Allah'ın: { فِي الْأَرْضِ } kavli { اسْتَهْوَتْهُ } fiiline müteallıktır; zira bu fiil, cinlerin onu alıp götürmesi ve yeryüzünde sapıtıp kalması manasını içermektedir. Çünkü Arapların cinlerin ayartması olarak tahayyül ettikleri duruma, vahşileşme ve mecnunun kimsenin nasihatini dinlemeksizin burnunun dikine giderek yeryüzünde başını alıp gitmesi eşlik eder; nitekim onların
مَجَانِينِهِمْ وَمَنْ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْجِنَّ اخْتَطَفَتْهُمْ. وَمِنْ أَشْهَرِهِمْ عَمْرُو بْنُ عُدَيٍّ الْإِيَادِيُّ اللَّخْمِيُّ ابْنُ أُخْتِ جُذَيْمَةَ بْنِ مَالِكٍ مَلِكِ الْحَيْرَةِ. وَجَوَّزَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَكُونَ فِي الْأَرْضِ مُتَعَلِّقًا بِ حَيْرانَ، وَهُوَ بَعِيدٌ لِعَدَمِ وُجُودِ مُقْتَضٍ لِتَقْدِيمِ الْمَعْمُولِ.
mecnunlarının ve cinlerin kaçırdığını iddia ettikleri pek çok kimsenin başına bu gelmiştir. Bunların en meşhurlarından biri Hîre Kralı Cüzeyme b. Mâlik'in kız kardeşinin oğlu Amr b. Adî el-İyâdî el-Lahmî'dir. Bazı âlimler { فِي الْأَرْضِ } ifadesinin { حَيْرانَ } kelimesine müteallık olmasını caiz görmüşlerdir; ancak ma'mulün öne geçmesini gerektiren bir sebep bulunmadığından bu uzak bir ihtimaldir.
وحَيْرانَ حَال من كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ، وَهُوَ وَصْفٌ مِنَ الْحَيْرَةِ، وَهِيَ عَدَمُ الِاهْتِدَاءِ إِلَى السَّبِيلِ. يُقَالُ: حَارَ يَحَارُ إِذْ تَاهَ فِي الْأَرْضِ فَلَمْ يَعْلَمِ الطَّرِيقَ. وَتُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى التَّرَدُّدِ فِي الْأَمْرِ بِحَيْثُ لَا يُعْلَمُ مَخْرَجُهُ، وَانْتَصَبَ حَيْرانَ عَلَى الْحَال من كَالَّذِي.
{ حَيْرانَ } lafzı { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ } ifadesinden hâldir; doğru yolu bulamamak demek olan el-hayre (الْحَيْرَةِ) kökünden bir sıfattır. Kişi yeryüzünde şaşırıp yolu bilemediğinde “hâre yehâru” (حَارَ يَحَارُ) denir. Mecazen, çıkış yolu bilinemeyecek şekilde bir işte tereddüt etmek hakkında da kullanılır. { حَيْرانَ } kelimesi { كَالَّذِي } ifadesinden hâl olarak mansuptur.
وَجُمْلَةُ: لَهُ أَصْحابٌ حَالٌ ثَانِيَةٌ، أَيْ لَهُ رُفْقَةٌ مَعَهُ حِينَ أَصَابَهُ اسْتِهْوَاءُ الْجِنِّ.
{ لَهُ أَصْحابٌ } “onun arkadaşları vardır” cümlesi ikinci bir hâldir; yani cinlerin ayartması kendisine isabet ettiği sırada onunla beraber olan arkadaşları vardır.
فَجُمْلَةُ يَدْعُونَهُ صِفَةٌ لِ أَصْحابٌ.
{ يَدْعُونَهُ } “onu çağırırlar” cümlesi ise { أَصْحابٌ } kelimesinin sıfatıdır.
وَالدُّعَاءُ: الْقَوْلُ الدَّالُّ عَلَى طَلَبِ عَمَلٍ مِنَ الْمُخَاطَبِ. وَالْهُدَى: ضِدُّ الضَّلَالِ. أَيْ يَدْعُونَهُ إِلَى مَا فِيهِ هُدَاهُ. وَإِيثَارُ لَفْظِ الْهُدَى هُنَا لِمَا فِيهِ مِنَ الْمُنَاسَبَةِ لِلْحَالَةِ الْمُشَبَّهَةِ.
Dua (الدُّعَاءُ); muhataptan bir eylemi talep etmeye delalet eden sözdür. Hidayet (الْهُدَى) ise dalaletin zıddıdır; yani 'onu, hidayetinin bulunduğu şeye çağırırlar' demektir. Burada { الْهُدَى } lafzının tercih edilmesi, benzetilen durumla olan münasebetinden dolayıdır.
فَفِي هَذَا اللَّفْظِ تَجْرِيدٌ لِلتَّمْثِيلِيَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧] . وَلِذَلِكَ كَانَ لِتَعْقِيبِهِ بِقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَقْعٌ بَدِيعٌ. وَجَوَّزَ فِي «الْكَشَّافِ» أَنْ يَكُونَ الْهُدَى مُسْتَعَارًا لِلطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ.
Bu lafızda, Bakara Suresi'ndeki [17]: { فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } “Ateş çevresini aydınlatınca Allah onların nurunu giderdi” kavlinde olduğu gibi temsil için bir tecrit (soyutlama) vardır. Bu sebeple onun ardından: { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } “De ki: 'Şüphesiz Allah'ın hidayeti, asıl hidayetin ta kendisidir'” kavlinin getirilmesi harika bir etki bırakmıştır. Keşşaf'ta { الْهُدَى } lafzının dosdoğru yol için müsteâr (eğretileme) olması da caiz görülmüştür.