وَجُمْلَةُ: ائْتِنا بَيَانٌ لِ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى لِأَنَّ الدُّعَاءَ فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ. فَصَحَّ أَنْ يُبَيَّنَ بِمَا يَقُولُونَهُ إِذَا دَعَوْهُ، وَلِكَوْنِهَا بَيَانًا فُصِلَتْ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَإِنَّمَا احْتَاجَ إِلَى بَيَانِ الدُّعَاءِ إِلَى الْهُدَى لِتَمْكِينِ التَّمْثِيلِ مِنْ ذِهْنِ السَّامِعِ، لِأَنَّ الْمَجْنُونَ لَا يُخَاطَبُ بِصَرِيحِ الْمَقْصِدِ فَلَا يُدْعَى إِلَى الْهُدَى بِمَا يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ ضَالٌّ لِأَنَّ مِنْ خُلُقِ الْمَجَانِينِ الْعِنَادَ وَالْمُكَابَرَةَ، فَلِذَلِكَ يَدْعُونَهُ بِمَا يُفْهَمُ مِنْهُ رَغْبَتُهُمْ فِي صُحْبَتِهِ وَمَحَبَّتِهِمْ إيّاه، فَيَقُولُونَ: ايتنا، حَتَّى إِذَا تَمَكَّنُوا مِنْهُ أَوْثَقُوهُ وَعَادُوا بِهِ إِلَى بَيْتِهِ.
{ ائْتِنا } “Bize gel” cümlesi, { يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى } ifadesinin beyanıdır; çünkü çağrıda (dua) söz manası vardır. Dolayısıyla onu çağırdıklarında söyledikleri söz ile beyan edilmesi sahih olmuştur. Beyan olduğu için de kendisinden önceki cümleden fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Hidayete çağrının beyan edilmesine, temsilin dinleyicinin zihninde iyice yerleşmesi için ihtiyaç duyulmuştur; zira deli kimseye maksat açıkça söylenerek hitap edilmez, dolayısıyla sapkın olduğu kendisinden anlaşılacak ifadelerle hidayete çağrılmaz; çünkü delilerin tabiatında inat ve dikbaşlılık vardır. Bu sebeple onu, kendisiyle beraber olma arzularını ve ona olan sevgilerini gösteren ifadelerle çağırıp “bize gel” derler; ta ki onu yakaladıklarında bağlayıp evine geri getirsinler.
وَقَدْ شُبِّهَتْ بِهَذَا التَّمْثِيلِ الْعَجِيبِ حَالَةُ مَنْ فُرِضَ ارْتِدَادُهُ إِلَى ضَلَالَةِ الشِّرْكِ بَعْدَ هُدَى الْإِسْلَامِ لِدَعْوَةِ الْمُشْرِكِينَ إِيَّاهُ وَتَرْكِهِ أَصْحَابَهُ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ يَصُدُّونَهُ عَنْهُ، بِحَالِ الَّذِي فَسَدَ عَقْلُهُ بِاسْتِهْوَاءٍ مِنَ الشَّيَاطِينِ وَالْجِنِّ، فَتَاهَ فِي الْأَرْضِ بَعْدَ أَنْ كَانَ عَاقِلًا عَارِفًا بِمَسَالِكِهَا، وَتَرَكَ رُفْقَتَهُ الْعُقَلَاءَ يَدْعُونَهُ إِلَى مُوَافَقَتِهِمْ، وَهَذَا التَّرْكِيبُ الْبَدِيعُ
Bu eşsiz temsille; İslam hidayetinden sonra müşriklerin daveti sebebiyle şirk dalaletine dönmesi ve kendisini bundan alıkoyan Müslüman arkadaşlarını terk etmesi farz edilen kimsenin hali; şeytanların ve cinlerin ayartmasıyla aklı bozulan, daha önce akıllı ve yolları bilirken yeryüzünde kaybolup giden, kendisini yanlarına çağıran akıllı arkadaşlarını terk eden kimsenin haline benzetilmiştir. Bu harika terkip,
صَالِحٌ لِلتَّفْكِيكِ بِأَنْ يُشَبَّهَ كُلُّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ بِجُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ بِهَا، بِأَنْ يُشَبَّهَ الِارْتِدَادُ بَعْدَ الْإِيمَانِ بِذَهَابِ عَقْلِ الْمَجْنُونِ، وَيُشَبَّهَ الْكُفْرُ بِالْهُيَامِ فِي الْأَرْضِ، وَيُشَبَّهَ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ دَعَوْهُمْ إِلَى الِارْتِدَادِ بِالشَّيَاطِينِ وَتُشَبَّهُ دَعْوَةُ اللَّهِ النَّاسَ لِلْإِيمَانِ وَنُزُولُ الْمَلَائِكَةِ بِوَحْيِهِ بِالْأَصْحَابِ الَّذِينَ يَدْعُونَ إِلَى الْهُدَى. وَعَلَى هَذَا التَّفْسِير يكون كَالَّذِي صَادِقًا عَلَى غَيْرِ مُعَيَّنٍ، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمُعَرَّفِ بِلَامِ الْجِنْسِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عبد الرحمان بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ حِينَ كَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبُوهُ وَأُمُّهُ يَدْعُوَانِهِ إِلَى الْإِسْلَامِ فَيَأْبَى، وَقَدْ أَسْلَمَ فِي صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ.
ayrıştırılmaya elverişlidir; şöyle ki, benzetilen heyetin her bir parçası benzetilmek istenen heyetin bir parçasına benzetilebilir: İmandan sonra dinden dönmek delinin aklının gitmesine benzetilir; küfür yeryüzünde şaşkınca dolaşmaya benzetilir; onları dinden dönmeye çağıran müşrikler şeytanlara benzetilir; Allah'ın insanları imana çağırması ve meleklerin O'nun vahyiyle inmesi ise hidayete çağıran arkadaşlara benzetilir. Bu tefsire göre { كَالَّذِي } ifadesi belirli olmayan herhangi bir kimse için geçerli olur; dolayısıyla cins lâm'ı ile marife kılınmış lafız hükmündedir. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre bu ayet, henüz kâfir iken ve anne babası onu İslam'a çağırdığı halde yüz çevirdiği sırada Abdurrahman b. Ebî Bekir es-Sıddîk hakkında inmiştir; kendisi Hudeybiye Barışı'nda Müslüman olmuş ve güzel bir Müslüman olmuştur.
[٧٢، ٧٣]
[72, 73]
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : الْآيَات ٧٢ الى ٧٣]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 72-73]
وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣)
{ وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣) } ““Namazı dosdoğru kılın ve O'na karşı takvalı olun” [diye de emrolunduk]. Huzuruna toplanacağınız O'dur. (72) Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur. “Ol” dediği gün hemen oluverir; O'nun sözü haktır. Sûra üfleneceği gün mülk [yalnızca] O'nundur. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Hakîm'dir, Habîr'dir. (73)”
جُمْلَةُ: قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافَ تَكْرِيرٍ لِمَا أُمِرَ أَنْ يَقُولَهُ لِلْمُشْرِكِينَ حِين يدعونَ الْمُسلمين إِلَى الرُّجُوعِ إِلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُمْ قَالُوا للنبيء ﷺ اعْبُدْ آلِهَتَنَا زَمَنًا وَنَعْبُدُ إِلَهَكَ زَمَنًا. وَكَانُوا فِي خِلَالِ ذَلِكَ يَزْعُمُونَ أَنَّ دِينَهُمْ هُدًى فَلِذَلِكَ خُوطِبُوا بِصِيغَةِ الْقَصْرِ. وَهِيَ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى فَجِيءَ بِتَعْرِيفِ الْجُزْأَيْنِ، وَضَمِيرِ الْفَصْلِ، وَحَرْفِ التَّوْكِيدِ، فَاجْتَمَعَ فِي الْجُمْلَةِ أَرْبَعَةُ مُؤَكِّدَاتٍ، لِأَنَّ الْقَصْرَ بِمَنْزِلَةِ مُؤَكِّدَيْنِ إِذْ لَيْسَ الْقَصْرُ إِلَّا تَأْكِيدًا عَلَى تَأْكِيدٍ، وَضَمِيرُ الْفَصْلِ تَأْكِيدٌ، وَ (إِنَّ) تَأْكِيدٌ، فَكَانَتْ مُقْتَضَى حَالِ الْمُشْرِكِينَ الْمُنْكِرِينَ أَنَّ الْإِسْلَامَ هُدًى.
{ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } “De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti, hidayetin ta kendisidir” cümlesi; müşrikler, Müslümanları Cahiliye döneminde bulundukları duruma dönmeye davet ettiklerinde [Peygamber'e] onlara söylemesi emredilen sözün bir tekrarı olarak müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır). Rivayet edildiğine göre müşrikler Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bir müddet bizim ilahlarımıza tap, biz de bir müddet senin ilahına tapalım” demişlerdi. Bu esnada kendi dinlerinin de bir hidayet olduğunu iddia ediyorlardı; bu sebeple kendilerine kasr (sınırlama) kipiyle hitap edilmiştir. Bu da { إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } “Şüphesiz Allah'ın hidayeti, hidayetin ta kendisidir” ifadesidir. Burada cümlenin iki ögesi marife (belirli) kılınmış, zamîr-i fasl getirilmiş ve tekit edatı kullanılmıştır; böylece cümlede dört pekiştirici bir araya gelmiştir. Çünkü kasr iki pekiştirici mesabesindedir; zira kasr, pekiştirme üzerine pekiştirmeden başka bir şey değildir; zamîr-i fasl bir tekit, { إِنَّ } de bir tekittir. Dolayısıyla bu [ifade tarzı], İslam'ın bir hidayet olduğunu inkâr eden müşriklerin durumunun gereğidir.
وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِالْإِضَافَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْهُدَى الْوَارِدِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ الدِّينُ الْمُوصَى بِهِ، وَهُوَ هُنَا الْإِسْلَامُ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ. وَقَدْ وَصَفَ الْإِسْلَامَ بِأَنَّهُ
Müsnedün ileyhin izafetle marife kılınması, Allah Teâlâ katından gelen hidayete, yani vahyedilen dine delalet etmesi içindir; bu da buradaki { بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ } “Allah bizi doğru yola eriştirdikten sonra” sözünün karinesiyle İslam'dır. [Yüce Allah] İslam'ı,
هُدَى اللَّهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٢٠] ، أَيِ الْقُرْآنُ هُوَ الْهُدَى لَا كُتُبُهُمْ.
Bakara Suresi'ndeki { وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } [120] “Sen onların dinlerine uymadıkça ne Yahudiler ne de Hristiyanlar asla senden razı olmazlar. De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti, hidayetin ta kendisidir” kavl-i şerifinde de Allah'ın hidayeti olarak nitelemiştir; yani onların kitapları değil, Kur'an hidayetin ta kendisidir.
وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ بِلَامِ الْجِنْسِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى قَصْرِ جِنْسِ الْهُدَى عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ، كَمَا هُوَ الْغَالِبُ فِي تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ بِلَامِ الْجِنْسِ، وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ لِأَنَّ السِّيَاقَ لِرَدِّ دَعْوَةِ الْمُشْرِكِينَ إِيَّاهُمُ الرُّجُوعَ إِلَى دِينِهِمُ الْمُتَضَمِّنَةِ اعْتِقَادَهُمْ أَنَّهُ هُدًى، فَالْقَصْرُ لِلْقَلْبِ إِذْ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْهُدَى، فَلَا يَكُونُ قَصْرُ الْهُدَى عَلَى هُدَى الْقُرْآنِ بِمَعْنَى الْهُدَى الْكَامِلِ، بِخِلَافِ مَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Müsnedin cins lâm'ı ile marife kılınması ise, müsnedin cins lâm'ı ile marife kılınmasında galip olduğu üzere, hidayet cinsinin İslam dinine hasredildiğini (kasredildiğini) göstermek içindir. Bu, izafî (göreceli) bir kasrdır; zira bağlam, müşriklerin kendi dinlerinin bir hidayet olduğu inancını içeren, [Müslümanları] dinlerine döndürme çağrılarını reddetmek içindir. Dolayısıyla bu kasr, kalb (tersine çevirme) içindir; çünkü onların üzerinde bulunduğu hiçbir hidayet yoktur. Bu yüzden hidayetin Kur'an hidayetine hasredilmesi, Bakara Suresi'ndekinin aksine, “kâmil hidayet” anlamında değildir.
وَجُمْلَةُ: وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ عَطْفٌ عَلَى الْمَقُولِ. وَهَذَا مُقَابِلُ قَوْلِهِ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْأَنْعَام: ٥٦] ، وَقَوله قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ الْآيَةَ.
{ وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ } “ve teslim olmakla emrolunduk” cümlesi, makûlün kavl'e (söylenmesi emredilen söze) matuftur. Bu da { قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [En'âm: 56] “De ki: Şüphesiz ben, Allah'tan başka yalvardıklarınıza kulluk etmekten nehyolundum” ve { قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: Allah'tan başkasına mı yalvaralım...” ayetinin mukabilidir.
وَاللَّامُ فِي لِنُسْلِمَ أَصْلُهَا لِلتَّعْلِيلِ وَتُنُوسِيَ مِنْهَا مَعْنَى التَّعْلِيلِ فَصَارَتْ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ. وَهِيَ اللَّامُ الَّتِي يَكْثُرُ وُرُودُهَا بَعْدَ مَادَّةِ الْأَمْرِ وَمَادَّةِ الْإِرَادَةِ. وَسَمَّاهَا بَعْضُهُمْ لَامَ أَنْ- بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ النُّونِ- قَالَ الزَّجَّاجُ: الْعَرَبُ تَقُولُ: أَمَرْتُكَ بِأَنْ تَفْعَلَ وَأَمَرْتُكَ أَنْ تَفْعَلَ وَأَمَرْتُكَ لِتَفْعَلَ. فَالْبَاءُ لِلْإِلْصَاقِ، وَإِذَا حَذَفُوهَا فَهِيَ مُقَدَّرَةٌ مَعَ (أَنْ) . وَأَمَّا أَمَرْتُكَ لِتَفْعَلَ، فَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ، فَقَدْ أَخْبَرَ بِالْعِلَّةِ الَّتِي لَهَا وَقَعَ الْأَمْرُ. يَعْنِي وَأَغْنَتِ الْعِلَّةُ عَنْ ذِكْرِ الْمُعَلَّلِ. وَقِيلَ: اللَّامُ بِمَعْنَى الْبَاءِ، وَقِيلَ: زَائِدَةٌ، وَعَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ ف (أَن) مضرَّة بَعْدَهَا، أَيْ لِأَجْلِ أَنْ نُسْلِمَ. وَالْمَعْنَى: وَأُمِرْنَا بِالْإِسْلَامِ، أَيْ أُمِرْنَا أَنْ أَسْلِمُوا. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذِهِ اللَّامِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٦] .
{ لِنُسْلِمَ } ifadesindeki lâm (لِ) harfinin aslı ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir; ancak onda ta'lîl manası unutulmuş ve sırf tekit için kullanılır olmuştur. Bu, emir ve irade kökünden gelen fiillerden sonra çokça yer alan lâm'dır. Bazıları buna -hemzenin fethası ve nûn'un sükûnu ile- “lâm-ı en” (لَامُ أَنْ) adını vermiştir. Zeccâc şöyle demiştir: “Araplar; أَمَرْتُكَ بِأَنْ تَفْعَلَ (Yapmanı emrettim), أَمَرْتُكَ أَنْ تَفْعَلَ (Yapmanı emrettim) ve أَمَرْتُكَ لِتَفْعَلَ (Yapasın diye emrettim) derler. Bâ harfi ilsâk (bağlama) içindir; onu hazfettiklerinde ise (أَنْ) ile birlikte takdir edilir. أَمَرْتُكَ لِتَفْعَلَ sözüne gelince; buradaki lâm ta'lîl içindir ve emrin gerçekleştiği illeti haber vermiştir.” Yani illet, illetlendirilen şeyin (muallelin) zikredilmesine ihtiyaç bırakmamıştır. Bu lâm'ın “bâ” (بِ) harfi anlamında olduğu veya zâit olduğu da söylenmiştir. Her takdire göre sonrasında takdir edilmiş bir “en” (أَنْ) vardır; yani “teslim olmamız için” (لِأَجْلِ أَنْ نُسْلِمَ) demektir. Mana şudur: “Biz İslam ile emrolunduk”, yani “Bize: ‘Teslim olun!’ diye emredildi.” Bu lâm hakkındaki açıklama, Nisâ Suresi'ndeki { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } [26] “Allah size açıklamak ister” kavl-i şerifinde geçmişti.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِرَبِّ الْعالَمِينَ متعلّقة ب لِنُسْلِمَ لِأَنَّهُ مَعْنَى تَخَلُّصٍ لَهُ، قَالَ:
{ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } kavlindeki lâm harfi { لِنُسْلِمَ } ifadesine müteallıktır; zira o, O'na ihlasla bağlanma (tahallus) anlamındadır. [Yüce Allah] şöyle buyurmuştur:
فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى الْإِسْلَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٣١] . وَفِي ذِكْرِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِوَصْفِ الرُّبُوبِيَّةِ لِجَمِيعِ الْخَلْقِ دُونَ اسْمِهِ الْعَلَمِ إِشَارَةٌ إِلَى تَعْلِيلِ الْأَمْرِ وَأَحَقِّيَّتِهِ.
{ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } “De ki: Ben yüzümü Allah'a teslim ettim”. İslam'ın anlamına dair açıklama, Bakara Suresi'ndeki { إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } [131] “Rabbi ona: ‘Teslim ol!’ dediği zaman, ‘Âlemlerin Rabbine teslim oldum’ demişti” kavl-i şerifinde geçmişti. Allah Teâlâ'nın isminin alem (özel) ismi yerine bütün yaratılmışların Rabbi olma vasfıyla zikredilmesinde, emrin gerekçesine ve onun hak olduğuna bir işaret vardır.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنْ جَعَلْتَ (أَنْ) فِيهِ مَصْدَرِيَّةً عَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ، إِذْ يُسَوِّغُ دُخُولَ (أَنْ) الْمَصْدَرِيَّةِ عَلَى فِعْلِ الْأَمْرِ فَتُفِيدُ الْأَمْرَ وَالْمَصْدَرِيَّةَ مَعًا لِأَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ لَمْ يُؤْتَ بِهَا عَبَثًا، فَقَوْلُ الْمُعْرِبِينَ: إِنَّهُ يَتَجَرَّدُ عَنِ الْأَمْرِيَّةِ، مُرَادُهُمْ بِهِ أَنَّهُ تَجَرَّدَ عَنْ مَعْنَى فِعْلِ الْأَمْرِ إِلَى مَعْنَى الْمَصْدَرِيَّةِ فَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْمُفْرَدَاتِ. وَهُوَ إِمَّا عُطِفَ عَلَى لِنُسْلِمَ بِتَقْدِيرِ حَرْفِ جَرٍّ مَحْذُوفٍ قَبْلَ (أَنْ) وَهُوَ الْبَاءُ. وَتَقْدِيرُ الْحَرْفِ الْمَحْذُوفِ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَعْنَى الْكَلَامِ، وَإِمَّا عُطِفَ عَلَى مَعْنَى لِنُسْلِمَ لِأَنَّهُ وَقَعَ فِي مَوْقِعِ بِأَنْ نُسْلِمَ، كَمَا تَقَدَّمَ عَنِ الزَّجَّاجِ. فَالتَّقْدِيرُ: أُمِرْنَا بِأَنْ نُسْلِمَ، ثُمَّ عُطِفَ عَلَيْهِ وَأَنْ أَقِيمُوا أَيْ وَأُمِرْنَا بِأَنْ أَقِيمُوا، وَالْعَطْفُ عَلَى مَعْنَى اللَّفْظِ وَمَوْقِعِهِ اسْتِعْمَالٌ عَرَبِيٍّ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ [المُنَافِقُونَ: ١٠] إِذِ الْمَعْنَى إِنْ تُؤَخِّرْنِي أَصَّدَّقْ وَأَكُنْ.
{ وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ } “ve namazı dosdoğru kılın” kavline gelince; eğer buradaki “en” (أَنْ) edatını Sîbeveyh'in görüşüne göre masdariyye kabul edersen -ki o masdariyye olan “en”in emir fiilinin başına gelmesini caiz görür, böylece hem emri hem de masdariyeti birlikte ifade eder; çünkü emir sîgası boş yere getirilmemiştir; irap alimlerinin ‘emir anlamından soyutlanır’ sözünden maksatları da emir fiili anlamından masdariyet anlamına geçmesidir- bu durum müfredlerin atfından olur. Bu da ya “en”den önce hazfedilmiş bir cer harfi -ki o da “bâ”dır- takdiriyle { لِنُسْلِمَ } ifadesine matuftur -hazfedilen harfin takdirine sözün manası delalet eder-; ya da Zeccâc'dan daha önce nakledildiği gibi, { بِأَنْ نُسْلِمَ } konumunda yer aldığı için { لِنُسْلِمَ } ifadesinin manasına matuftur. Buna göre takdir: “Teslim olmamızla emrolunduk” (أُمِرْنَا بِأَنْ نُسْلِمَ), ardından da { وَأَنْ أَقِيمُوا } yani “ve ‘namazı kılın’ [emriyle emrolunduk]” şeklinde ona atfedilmiştir. Lafzın manasına ve konumuna atıf yapmak Arapçada yaygın bir kullanımdır; nitekim Yüce Allah'ın { لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ } [Münâfikûn: 10] “Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip [salihlerden] olsaydım” kavlindeki mana da “Eğer beni ertelersen sadaka veririm ve olurum” (إِنْ تُؤَخِّرْنِي أَصَّدَّقْ وَأَكُنْ) şeklindedir.
وَإِنْ جَعَلْتَ (أَنْ) فِيهِ تَفْسِيرِيَّةً فَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ. فَيُقَدَّرُ قَوْلُهُ: أُمِرْنا لِنُسْلِمَ بِأُمِرْنَا أَنْ أَسْلِمُوا لِنُسْلِمَ وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ، أَيْ لِنُقِيمَ فَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ احْتِبَاكٌ.
Eğer buradaki “en” (أَنْ) edatını tefsîriyye kabul edersen, bu cümlelerin atfından olur. Bu durumda { أُمِرْنا لِنُسْلِمَ } ifadesi; “teslim olmamız için bize ‘teslim olun’ diye emredildi ve [namazı kılmamız için de] ‘namazı kılın’ [diye emredildi]” (أُمِرْنَا أَنْ أَسْلِمُوا لِنُسْلِمَ وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ أَيْ لِنُقِيمَ) şeklinde takdir edilir ki bu durumda sözde ihtibâk sanatı bulunur.
وَأَظْهَرُ مِنْ هَذَا أَنْ تَكُونَ (أَنْ) تَفْسِيرِيَّةً. وَهِيَ تَفْسِيرٌ لِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ وَاوُ الْعَطْفِ مِنْ تَقْدِيرِ الْعَامِلِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَهُوَ وَأُمِرْنا، فَإِنَّ أُمِرْنا فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ دُونَ حُرُوفِهِ فَنَاسَبَ مَوْقِعُ (أَنِ) التَّفْسِيرِيَّةِ.
Bundan daha açık olanı ise “en” (أَنْ) edatının tefsîriyye olmasıdır. Bu, atıf vav'ının delalet ettiği matufun aleyh âmilinin, yani { وَأُمِرْنا } lafzının takdirinin tefsiridir. Zira { أُمِرْنا } lafzı, lafızları olmaksızın söz (kavl) manasını içermektedir; bu sebeple tefsîriyye olan “en”in (أَنْ) konumu buna uygun düşmüştür.
وَتَقَدَّمَ مَعْنَى إِقَامَةِ الصَّلَاةِ فِي صَدْرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣] .
Namazın ikame edilmesinin anlamı Bakara Suresi'nin başında [3] geçmişti.
واتَّقُوهُ عَطْفٌ عَلَى أَقِيمُوا وَيَجْرِي فِيهِ مَا قُرِّرَ فِي قَوْلِهِ وَأَنْ أَقِيمُوا.
{ وَاتَّقُوهُ } “ve O'na karşı takvalı olun” [ifadesi], { أَقِيمُوا } fiiline matuftur ve { وَأَنْ أَقِيمُوا } kavlinde kararlaştırılan hususlar burada da geçerlidir.
وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ عَائِدٌ إِلَى لِرَبِّ الْعالَمِينَ وَهُوَ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي أُمِرُوا بِمُقْتَضَاهُ بِأَنْ قَالَ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ: أَسْلِمُوا لِرَبِّ الْعَالَمِينَ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَحْكِيًّا بِالْمَعْنَى بِأَنْ قَالَ اللَّهُ: اتَّقَوْنِ، فَحُكِيَ بِمَا يُوَافِقُ كَلَامَ النَّبِيءِ الْمَأْمُورِ بِأَنْ يَقُولَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Mansub olan zamir { لِرَبِّ الْعالَمِينَ } ifadesine racidir. Bu, Allah'ın müminlere: “Âlemlerin Rabbine teslim olun, namazı kılın ve O'na karşı takvalı olun” buyurması suretiyle gereğiyle emrolundukları sözlerdendir. Bunun, Allah'ın: “Bana karşı takvalı olun” (اتَّقَوْنِ) buyurması ve Yüce Allah'ın:
قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى، كَمَا فِي حِكَايَةِ قَوْلِ عِيسَى: مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ [الْمَائِدَة: ١١٧] .
{ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } “De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti, hidayetin ta kendisidir” kavliyle söylemesi emredilen Peygamber'in sözüne uygun olarak mana ile hikaye edilmiş olması da caizdir; nitekim İsa'nın sözünün: { مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } [Mâide: 117] “Onlara, bana emrettiğin şeyden başkasını söylemedim: ‘Rabbim ve Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin’ [dedim]” şeklinde hikaye edilmesinde olduğu gibidir.
وَجَمَعَ قَوْلُهُ: وَاتَّقُوهُ جَمِيعَ أُمُورِ الدِّينِ، وَتَخْصِيصُ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ بِالذِّكْرِ
{ وَاتَّقُوهُ } kavli bütün din işlerini bir araya toplamıştır; namazın ikamesinin bilhassa zikredilmesi ise,
لِلِاهْتِمَامِ.
ona verilen önemden (ihtimamdan) dolayıdır.
وَجُمْلَةُ: وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ إِمَّا عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ اتَّقُوهُ عَطْفَ الْخَبَرِ عَلَى الْإِنْشَاءِ فَتَكُونُ مِنْ جُمْلَةِ الْمَقُولِ الْمَأْمُورِ بِهِ بِقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ، أَيْ وَقُلْ لَهُمْ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ، أَوْ عَطْفٌ عَلَى قُلْ فَيَكُونُ مِنْ غَيْرِ الْمَقُولِ. وَفِي هَذَا إِثْبَاتٌ لِلْحَشْرِ عَلَى مُنْكِرِيهِ وَتَذْكِيرٌ بِهِ لِلْمُؤْمِنِينَ بِهِ تَحْرِيضًا عَلَى إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَالتَّقْوَى.
{ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Huzuruna toplanacağınız O'dur” cümlesi; ya haberin inşaya atfedilmesi yoluyla { اتَّقُوهُ } cümlesine matuftur -ki bu durumda { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ } kavliyle emredilen makûlün (söylenecek sözün) bir parçası olur; yani ‘onlara de ki: Huzuruna toplanacağınız O'dur’-; yahut { قُلْ } emrine matuftur ve makûlün dışından olur. Bunda, haşri inkâr edenlere karşı onun ispatı ve namazı ikame etmeye ve takvaya teşvik etmek üzere ona inanan müminlere de bir hatırlatma vardır.
وَاشْتَمَلَتْ جُمْلَةُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ عَلَى عِدَّةِ مُؤَكِّدَاتٍ وَهِيَ: صِيغَةُ الْحَصْرِ بِتَعْرِيفِ الْجُزْأَيْنِ، وَتَقْدِيمُ مَعْمُولِ تُحْشَرُونَ الْمُفِيدُ لِلتَّقَوِّي لِأَنَّ الْمَقْصُودَ تَحْقِيقُ وُقُوعِ الْحَشْرِ عَلَى مَنْ أَنْكَرَهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَتَحْقِيقُ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالْحُصْرُ هُنَا حَقِيقِيٌّ إِذْ هُمْ لَمْ يُنْكِرُوا كَوْنَ الْحَشْرِ إِلَى اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنْكَرُوا وُقُوعَ الْحَشْرِ، فَسَلَكَ فِي إِثْبَاتِهِ طَرِيقَ الْكِنَايَةِ بِقَصْرِهِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى الْمُسْتَلْزِمِ وُقُوعَهُ وَأَنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا إِلَى اللَّهِ، تَعْرِيضًا بِأَنَّ آلِهَتَهُمْ لَا تُغْنِي عَنْهُمْ شَيْئًا.
{ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } cümlesi birçok pekiştiriciyi içermiştir; bunlar: iki ögenin marife kılınmasıyla oluşan hasr sîgası ve tekit ifade eden { تُحْشَرُونَ } fiilinin mefulünün öne alınmasıdır (takdimidir). Çünkü maksat, müşriklerden bunu inkâr edenlere karşı haşrin gerçekleşeceğini tahkik etmek (vurgulamak) ve müminler için de vaat ve tehdidi pekiştirmektir. Buradaki hasr hakikidir; zira onlar haşrin Allah'a olacağını inkâr etmemiş, bilakis haşrin vuku bulmasını inkâr etmişlerdi. Dolayısıyla onun ispatında, haşrin vuku bulmasını ve ancak Allah'a olacağını gerektirecek şekilde onu Allah Teâlâ'ya hasretmek suretiyle kinaye yolu izlenmiştir; bu da putlarının kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağına dair bir tarizdir (üstü kapalı bir eleştiridir).
وَجُمْلَةُ: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ عَطْفٌ عَلَى وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ، وَالْقَصْرُ حَقِيقِيٌّ إِذْ لَيْسَ ثَمَّ رَدِّ اعْتِقَادٍ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْخَالِقُ لِلْأَشْيَاءِ الَّتِي فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. فَالْمَقْصُودُ الِاسْتِدْلَالُ بِالْقَصْرِ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ لِأَنَّ الْخَلَائِقَ عَبِيدُهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ [النَّحْل: ١٧] .
{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ } “Gökleri yaratan O'dur” cümlesi, { وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } cümlesine matuftur. Buradaki kasr hakikidir; zira ortada reddedilecek bir inanç yoktur, çünkü surenin başında da belirttiğimiz gibi müşrikler gökte ve yerdeki şeylerin yaratıcısının Allah olduğunu itiraf ediyorlardı. Dolayısıyla kasrdan maksat, bütün yaratılmışların O'nun kulları olması hasebiyle ibadete layık olanın yalnızca O olduğuna delil getirmektir; nitekim Yüce Allah: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } [Nahl: 17] “Yaratan, yaratmayan gibi midir? Hiç düşünmez misiniz?” buyurmuştur.
وَالْبَاءُ مِنْ قَوْلِهِ: بِالْحَقِّ لِلْمُلَابَسَةِ، وَالْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقٌ بِ خَلَقَ أَوْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ.
{ بِالْحَقِّ } kavlindeki “bâ” (بِ) mülâbese (birliktelik) içindir; mecrur olan ifade ise { خَلَقَ } fiiline müteallıktır veya zamirden hal konumundadır.
وَالْحَقُّ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرُ (حَقَّ) إِذَا ثَبَتَ، ثُمَّ صَارَ اسْمًا لِلْأَمْرِ الثَّابِتِ الَّذِي لَا يُنَكَّرُ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ وَإِرَادَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ مِثْلَ فُلَانٌ عَدْلٌ. وَالْحَقُّ ضِدُّ الْبَاطِلِ. فَالْبَاطِلُ اسْمٌ لِضِدِّ مَا يُسَمَّى بِهِ الْحَقُّ فَيُطْلَقُ الْحَقُّ إِطْلَاقًا شَائِعًا عَلَى الْفِعْلِ أَوِ الْقَوْلِ الَّذِي هُوَ عَدْلٌ وَإِعْطَاءُ الْمُسْتَحِقِّ مَا يَسْتَحِقُّهُ، وَهُوَ حِينَئِذٍ مُرَادِفُ الْعَدْلِ وَيُقَابِلُهُ الْبَاطِلُ فَيُرَادِفُ الْجَوْرَ وَالظُّلْمَ، وَيُطْلَقُ الْحَقُّ عَلَى الْفِعْلِ أَوِ الْقَوْلِ السَّدِيدِ الصَّالِحِ الْبَالِغِ حَدَّ الْإِتْقَانِ وَالصَّوَابِ، وَيُرَادِفُ الْحِكْمَةَ وَالْحَقِيقَةَ، وَيُقَابِلُهُ الْبَاطِلُ فَيُرَادِفُ الْعَبَثَ
Hakk (حَقّ) kelimesi aslen sabit olduğunda (حَقَّ) fiilinin masdarıdır; daha sonra tıpkı “falan kişi adalettir” (فُلَانٌ عَدْلٌ) sözünde olduğu gibi masdarın zikredilip fail isminin kastedilmesi kabilinden, inkâr edilmeyen sabit işin ismi olmuştur. Hak, bâtılın zıddıdır. Bâtıl, hak olarak adlandırılan şeyin zıddının ismidir. Hak kelimesi yaygın kullanımda adalet olan ve hak sahibine hakkını vermek anlamına gelen fiil veya söze ıtlak olunur; bu durumda adaletle eş anlamlıdır, karşıtı olan bâtıl ise zulüm ve haksızlıkla eş anlamlı olur. Hak kelimesi ayrıca sağlam, doğru, yetkinliğin ve isabetin zirvesine ulaşmış fiil veya söze de ıtlak olunur; bu durumda hikmet ve hakikat ile eş anlamlıdır, karşıtı olan bâtıl ise abes
وَاللَّعِبَ. وَالْحَقُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْمَعْنَى الثَّانِي، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ [الدُّخان: ٣٩] بَعْدَ قَوْلِهِ:
ve oyunla eş anlamlı olur. Bu ayetteki hak ikinci anlamdadır; nitekim Yüce Allah'ın:
وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ [الدُّخان: ٣٨] وَكَقَوْلِهِ: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا [آل عمرَان: ١٩١] . فَاللَّهُ تَعَالَى أَخْرَجَ
{ وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ } [Duhân: 38] “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık” kavlinden sonra gelen { مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } [Duhân: 39] “Biz onları ancak hak ile yarattık” kavl-i şerifinde ve { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا } [Âl-i İmrân: 191] “Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler: Rabbimiz! Sen bunu bâtıl olarak yaratmadın” kavlinde olduğu gibidir. Allah Teâlâ,
السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا فِيهِنَّ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ لِحِكَمٍ عَظِيمَةٍ وَأَوْدَعَ فِي جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ قُوًى وَخَصَائِصَ تَصْدُرُ بِسَبَبِهَا الْآثَارُ الْمَخْلُوقَةُ هِيَ لَهَا وَرَتَّبَهَا عَلَى نُظُمٍ عَجِيبَةٍ تَحْفَظُ أَنْوَاعَهَا وَتُبْرِزُ مَا خُلِقَتْ لِأَجْلِهِ، وَأَعْظَمُهَا خَلْقُ الْإِنْسَانِ وَخَلْقُ الْعَقْلِ فِيهِ وَالْعِلْمِ، وَفِي هَذَا تَمْهِيدٌ لِإِثْبَاتِ الْجَزَاءِ إِذْ لَوْ أُهْمِلَتْ أَعْمَالُ الْمُكَلَّفِينَ لَكَانَ ذَلِكَ نُقْصَانًا مِنَ الْحَقِّ الَّذِي خُلِقَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ مُلَابِسَةً لَهُ، فَعَقَّبَ بِقَوْلِهِ: وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ.
gökleri, yeri ve içindekileri yüce hikmetler için yokluktan varlığa çıkarmış, bütün yaratılmışlara kendisi için yaratıldıkları sonuçların ortaya çıkmasını sağlayan güçler ve özellikler yerleştirmiş, türlerini koruyan ve yaratılış gayelerini ortaya çıkaran harika düzenlere bağlamıştır. Bunların en büyüğü ise insanın yaratılışı, onda aklın ve ilmin var edilmesidir. Bunda cezanın (karşılığın) ispatı için bir zemin hazırlama vardır; zira mükelleflerin amelleri başıboş bırakılsaydı, bu durum göklerin ve yerin kendisiyle bitişik olarak yaratıldığı haktan bir noksanlık olurdu. Bu sebeple hemen ardından: { وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ } ““Ol” dediği gün hemen oluverir; O'nun sözü haktır” buyurmuştur.
وَجُمْلَةُ: وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا لِمُنَاسَبَةِ مُلَابَسَةِ الْحَقِّ لِأَفْعَالِهِ تَعَالَى فَبَيَّنَتْ مُلَابَسَةَ الْحَقِّ لِأَمْرِهِ تَعَالَى الدَّالِّ عَلَيْهِ يَقُولُ. وَالْمُرَادُ بِ يَوْمَ يَقُولُ كُنْ يَوْمُ الْبَعْثِ، لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ: يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ.
{ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ } cümlesi, hakkın Yüce Allah'ın fiilleriyle bitişikliği münasebetiyle bir önceki cümleye matuftur; böylece hakkın, O'nun { يَقُولُ } fiilinin delalet ettiği emriyle olan bitişikliğini de açıklamıştır. { يَوْمَ يَقُولُ كُنْ } ifadesinden murat, kendisinden sonraki { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } kavli sebebiyle ba's (yeniden diriliş) günüdür.
وَقَدْ أَشْكَلَ نَظْمُ قَوْلِهِ: وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ، وَذَهَبَ فِيهِ الْمُفَسِّرُونَ طَرَائِقَ. وَالْوَجْهُ أَنَّ قَوْلَهُ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ ظَرْفٌ وَقَعَ خَبَرُهُ مُقَدَّمًا لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، وَالْمُبْتَدَأُ هُوَ قَوْلُهُ وَيَكُونُ الْحَقُّ صِفَةٌ لِلْمُبْتَدَأِ. وَأَصْلُ التَّرْكِيبِ: وَقَوْلُهُ الْحَقُّ يَوْمَ يَقُولُ: كُنْ فَيَكُونُ. وَنُكْتَةُ الِاهْتِمَامِ بِتَقْدِيمِ الظَّرْفِ الرَّدُّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الْمُنْكِرِينَ وُقُوعَ هَذَا التَّكْوِينِ بَعْدَ الْعَدَمِ.
{ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ } kavlinin nazmı müşkül görülmüş ve müfessirler bu hususta farklı yollara gitmişlerdir. Uygun olan vech şudur: { وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ } kavli, kendisine önem verildiği için öne geçirilmiş bir zarf olup haberdir; mübteda ise { قَوْلُهُ } kavlidir; { الْحَقُّ } lafzı da mübtedanın sıfatıdır. Terkibin aslı şöyledir: “O'nun hak olan sözü, ‘Ol’ deyip de hemen olacağı gündür” (وَقَوْلُهُ الْحَقُّ يَوْمَ يَقُولُ: كُنْ فَيَكُونُ). Zarfın öne geçirilmesindeki nükte, yokluktan sonra bu var oluşun gerçekleşmesini inkâr eden müşriklere cevap vermektir.
وَوَصْفُ الْقَوْلِ بِأَنَّهُ الْحَقُّ لِلرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ أَيْضًا. وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ عَيْنُ الْمَقُولِ لِفِعْلِ يَقُولُ كُنْ، وَحَذْفُ الْمَقُولِ لَهُ كُنْ لِظُهُورِهِ مِنَ الْمَقَامِ، أَيْ يَقُولُ لِغَيْرِ الْمَوْجُودِ الْكَائِنِ: كُنْ. وَقَوْلُهُ: فَيَكُونُ اعْتِرَاضٌ، أَيْ يَقُولُ لِمَا أَرَادَ تَكْوِينَهُ (كُنْ) فَيُوجَدُ الْمَقُولُ لَهُ كُنْ عَقِبَ أَمْرِ التَّكْوِينِ.
Sözün (kavl) “hak” olarak nitelenmesi de yine müşriklere bir reddiyedir. Bu söz, { يَقُولُ كُنْ } fiilinin makûlünün (söylenen sözün) bizzat kendisidir. Kendisine “ol” (كُنْ) denilen şeyin hazfedilmesi makamın açıklığından dolayıdır; yani var olacak olan gayr-i mevcuda “ol” der. { فَيَكُونُ } kavli ise bir itiraziyedir (ara cümledir); yani var etmeyi dilediği şeye “ol” der ve tekvin (var etme) emrinin hemen ardından kendisine “ol” denilen şey var olur.
وَالْمَعْنَى أَنَّهُ أَنْشَأَ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بِالْحَقِّ، وَأَنَّهُ يُعِيدُ الْخَلْقَ الَّذِي بَدَأَهُ بِقَوْلٍ حَقٍّ، فَلَا يَخْلُو شَيْءٌ مِنْ تَكْوِينِهِ الْأَوَّلِ وَلَا مِنْ تَكْوِينِهِ الثَّانِي عَنِ الْحَقِّ. وَيَتَضَمَّنُ
Mana şudur: O, gökleri ve yeri hak ile yaratmaya başlamıştır ve ilk defa başlattığı yaratmayı yine hak bir sözle iade edecektir (yeniden yaratacaktır); dolayısıyla O'nun ne ilk var edişinden ne de ikinci var edişinden hiçbir şey haktan hali değildir. Bu,
أَنَّهُ قَوْلٌ مُسْتَقْبَلٌ، وَهُوَ الْخَلْقُ الثَّانِي الْمُقَابِلُ لِلْخَلْقِ الْأَوَّلِ، وَلِذَلِكَ أُتِيَ بِكَلِمَةِ يَوْمَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ تَكْوِينٌ خَاصٌّ مُقَدَّرٌ لَهُ يَوْمٌ مُعَيَّنٌ.
gelecekte olacak bir söz olduğunu içerir ki o da ilk yaratılışın mukabili olan ikinci yaratılıştır. Bu sebeple, kendisi için belirlenmiş muayyen bir günü olan özel bir var ediş olduğuna işaret etmek üzere { يَوْمَ } kelimesi getirilmiştir.
وَفِي قَوْلِهِ: قَوْلُهُ الْحَقُّ صِيغَةُ قَصْرٍ لِلْمُبَالِغَةِ، أَيْ هُوَ الْحَقُّ الْكَامِلُ لِأَنَّ أَقْوَالَ غَيْرِهِ وَإِنْ كَانَ فِيهَا كَثِيرٌ مِنَ الْحَقِّ فَهِيَ مُعَرَّضَةٌ لِلْخَطَأِ وَمَا كَانَ فِيهَا غَيْرَ مُعَرَّضٍ لِلْخَطَأِ فَهُوَ مِنْ وَحْيِ اللَّهِ أَوْ مِنْ نِعْمَتِهِ بِالْعَقْلِ وَالْإِصَابَةِ، فَذَلِكَ اعْتِدَادٌ بِأَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى فَضْلِ اللَّهِ. وَنَظِيرُ هَذَا
{ قَوْلُهُ الْحَقُّ } kavlinde mübalağa için kasr sîgası vardır; yani kâmil hak yalnız O'nun sözüdür. Çünkü O'ndan başkalarının sözlerinde çokça hak bulunsa bile hataya açıktır; hataya açık olmayanlar ise Allah'ın vahyinden veya O'nun akıl ve isabet lütfundandır; dolayısıyla bu da Allah'ın lütfuna dayandığının kabul edilmesidir. Bunun benzeri,
قَول النبيء ﷺ فِي دُعَائِهِ: «قَوْلُكَ الْحَقُّ وَوَعْدُكَ الْحَقُّ» .
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem duasındaki: «قَوْلُكَ الْحَقُّ وَوَعْدُكَ الْحَقُّ» “Senin sözün haktır, vaadin haktır” hadisidir.
وَالْمُرَادُ بِالْقَوْلِ كُلُّ مَا يَدُلُّ عَلَى مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى وَقَضَائِهِ فِي يَوْمِ الْحَشْرِ، وَهُوَ يَوْمُ يَقُولُ كُنْ، مِنْ أَمْرِ تَكْوِينٍ، أَوْ أَمْرِ ثَوَابٍ، أَوْ عِقَابٍ، أَوْ خَبَرٍ بِمَا اكْتَسَبَهُ النَّاسُ مِنْ صَالِحِ الْأَعْمَالِ وَأَضْدَادِهَا، فَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَهُوَ حَقٌّ. وَخَصَّ مِنْ بَيْنِ الْأَقْوَالِ أَمْرَ التَّكْوِينِ لِمَا اقْتَضَاهُ التَّقْدِيمُ مِنْ تَخْصِيصِهِ بِالذِّكْرِ كَمَا عَلِمْتَ.
Sözden murat; haşir gününde, yani “ol” dediği günde Allah Teâlâ'nın iradesine ve hükmüne delalet eden tekvin emri, mükafat veya ceza emri yahut insanların işlediği iyi ve kötü amellerin haberi gibi her şeydir; bunların tamamı o gündeki Allah'ın sözündendir ve haktır. Sözler arasından tekvin emrinin tahsis edilmesi ise, bildiğin gibi takdimin onu zikretmeyi gerektirmesindendir.
وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِي إِعْرَابِ هَذِهِ الْآيَةِ وَإِقَامَةِ الْمَعْنَى مِنْ ذَلِكَ مَسَالِكُ أُخْرَى غَيْرُ جَارِيَةٍ عَلَى السُّبُلِ الْوَاضِحَةِ.
Müfessirlerin bu ayetin irabı ve bundan mananın ortaya konulması hususunda açık yollar üzerinde yürümeyen başka yaklaşımları da vardır.
وَقَوْلُهُ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ جُمْلَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ وَانْتِظَامُهَا كَانْتِظَامِ جُمْلَةِ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ إِلَّا أَنَّ فِي تَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ قَصْرُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ، أَيِ الْمُلْكُ مَقْصُورٌ عَلَى الْكَوْنِ لَهُ لَا لِغَيْرِهِ لِرَدِّ مَا عَسَى أَنْ يَطْمَعَ فِيهِ الْمُشْرِكُونَ مِنْ مُشَارَكَةِ أَصْنَامِهِمْ يَوْمَئِذٍ فِي التَّصَرُّفِ وَالْقَضَاءِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الظَّرْفِ تَهْوِيلُ ذَلِكَ الْيَوْمِ.
{ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üfleneceği gün mülk [yalnızca] O'nundur” kavli müstakil bir cümledir ve dizilişi { وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ } cümlesinin dizilişi gibidir; ancak müsnedün ileyhin müsned üzerine takdim edilmesinde müsnedün ileyhin müsnede hasredilmesi (kasrı) vardır; yani mülk, müşriklerin o gün putlarının tasarruf ve hükümde ortak olacağına dair besleyebilecekleri umutları reddetmek üzere başkasına değil yalnızca O'na ait kılınmıştır. Bu zarftan maksat, o günün dehşetini bildirmektir.
وَالنَّفْخُ فِي الصُّورِ مَثَلٌ ضُرِبَ لِلْأَمْرِ التَّكْوِينِيِّ بِحَيَاةِ الْأَمْوَاتِ الَّذِي يَعُمُّ سَائِرَ الْأَمْوَاتِ، فَيَحْيَوْنَ بِهِ وَيَحْضُرُونَ لِلْحَشْرِ كَمَا يَحْضُرُ الْجَيْشُ بِنَفْخِ الْأَبْوَاقِ وَدَقِّ الطُّبُولِ.
Sûra üflenmesi, bütün ölüleri kapsayan, ölülerin diriltilmesine yönelik tekvînî emre getirilmiş bir meseldir (temsildir); böylece tıpkı ordunun boruların çalınması ve davulların vurulmasıyla toplanması gibi, onlar da bununla dirilir ve haşir için hazır bulunurlar.
وَالصُّورُ: الْبُوقُ.
Sûr (الصُّورُ): Boru (bûk) demektir.
وَوَرَدَ فِي الْحَدِيثِ: «أَنَّ الْمَلَكَ الْمُوَكَّلَ بِنَفْخِ الصُّورِ هُوَ إِسْرَافِيلُ، وَلَا يَعْلَمُ كُنْهَ هَذَا النَّفْخِ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى»
Hadiste şöyle varit olmuştur: «Sûra üflemekle görevli melek İsrafil'dir ve bu üflemenin mahiyetini Allah Teâlâ'dan başkası bilemez».
. وَيَوْمُ النَّفْخِ فِي الصُّورِ هُوَ يَوْمُ يَقُولُ: كُنْ فَيَكُونُ، وَلَكِنَّهُ عُبِّرَ عَنْهُ هُنَا بِ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ لِإِفَادَةِ هَذَا الْحَالِ الْعَجِيبِ، وَلِأَنَّ الْيَوْمَ لَمَّا جُعِلَ
Sûra üflendiği gün, O'nun “Ol” dediği ve hemen oluverdiği gündür; fakat bu şaşırtıcı durumu ifade etmek için burada { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } şeklinde ifade edilmiştir. Çünkü gün lafzı,
ظَرْفًا لِلْقَوْلِ عُرِّفَ بِالْإِضَافَةِ إِلَى جُمْلَةِ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ. وَلَمَّا جُعِلَ الْيَوْمُ ظَرْفًا لِلْمُلْكِ نَاسَبَ أَنْ يُعَرِّفَ الْيَوْمَ بِمَا هُوَ مِنْ شِعَارِ الْمُلْكِ وَالْجُنْدِ.
söze zarf kılındığında { يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ } cümlesine izafetle marife kılınmıştır. Gün lafzı mülke zarf kılındığında ise, o günü mülkün ve ordunun şiarından olan bir şeyle tanıtmak uygun düşmüştür.
وَقَدِ انْتَصَبَ يَوْمَ يُنْفَخُ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَالْعَامِلُ فِيهِ لِلِاسْتِقْرَارِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ وَلَهُ الْمُلْكُ. وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ بَدَلًا مِنْ يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ. وَيُجْعَلُ وَلَهُ الْمُلْكُ عَطْفًا عَلَى قَوْلُهُ الْحَقُّ عَلَى أَنَّ الْجَمِيعَ جُمْلَةٌ وَاحِدَةٌ.
{ يَوْمَ يُنْفَخُ } ifadesi zarfiyet üzere mansub olmuştur; onda amel eden ise { وَلَهُ الْمُلْكُ } kavlindeki istikrâr (hüküm sürme) manasıdır. { يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ } ifadesinden bedel yapılması da caizdir. Bütün bunların tek bir cümle olması üzere { وَلَهُ الْمُلْكُ } ifadesi { قَوْلُهُ الْحَقُّ } kavline de atfedilebilir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الصُّورُ هُنَا جَمْعُ صُورَةٍ، أَيْ يُنْفَخُ فِي صُوَرِ الْمَوْجُودَاتِ.
İbn Abbas'tan nakledildiğine göre buradaki sûr (الصُّورُ), sûret (صُورَة) kelimesinin çoğuludur; yani varlıkların suretlerine üflenir.
وَلَمَّا انْتَهَى الْمَقْصُودُ مِنَ الْإِخْبَارِ عَنْ شُؤُونٍ مِنْ شَأْنِ اللَّهِ تَعَالَى أُتْبِعَ بِصِفَاتٍ تُشِيرُ إِلَى الْمُحَاسَبَةِ عَلَى كُلِّ جَلِيلٍ وَدَقِيقٍ ظَاهِرٍ وَبَاطِنٍ بِقَوْلِهِ: عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ. وَجَاءَ أُسْلُوبُ الْكَلَامِ عَلَى طَرِيقَةِ حَذْفِ الْمُخْبَرِ عَنْهُ فِي مَقَامِ تَقَدُّمِ صِفَاتِهِ. فَحَذْفُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ فِي مِثْلِهِ تَبَعٌ لِطَرِيقَةِ الِاسْتِعْمَالِ فِي تَعْقِيبِ الْأَخْبَارِ بِخَبَرٍ أَعْظَمَ مِنْهَا يُجْعَلُ فِيهِ الْمُخْبَرُ عَنْهُ مُسْنَدًا
Allah Teâlâ'nın şanına dair durumlardan haber verme maksadı tamamlanınca, { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Gaybı da görünen âlemi de bilendir” kavliyle büyük-küçük, zahir-batın her şeyin hesaba çekileceğine işaret eden sıfatlar eklenmiştir. Sözün üslubu, sıfatlarının önceden zikredildiği bir makamda kendisinden haber verilen zatın hazfedilmesi yoluyla gelmiştir. Bu gibi yerlerde müsnedün ileyhin hazfi, haberlerin ardından kendisinden haber verilen zatın müsnedün ileyh kılındığı
إِلَيْهِ وَيُلْتَزَمُ حَذْفُهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَقامُ إِبْراهِيمَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩٧] ، فَلِذَلِكَ قَالَ هُنَا عالِمُ الْغَيْبِ فَحَذَفَ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ ثُمَّ لَمْ يَحْذِفِ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ.
ve hazfedilmesinin iltizam edildiği daha azametli bir haber getirme şeklindeki kullanım tarzına tabidir. Bunun açıklaması Âl-i İmrân Suresi'ndeki { مَقامُ إِبْراهِيمَ } [97] kavlinde geçmişti. Bu sebeple burada { عالِمُ الْغَيْبِ } buyurarak müsnedün ileyhi hazfetmiş, ardından { وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ } kavlinde ise müsnedün ileyhi hazfetmemiştir.
وَالْغَيْبُ: مَا هُوَ غَائِبٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣] ، وَعِنْدَ قَوْلِهِ وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٥٩] .
Gayb (الْغَيْبُ): Duyu organlarından gizli olan şeydir. Bunun açıklaması Bakara Suresi'ndeki { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } [3] kavlinde ve bu surenin { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } [59] kavlinde geçmişti.
وَالشَّهَادَةُ: ضِدُّ الْغَيْبِ، وَهِيَ الْأُمُورُ الَّتِي يُشَاهِدُهَا النَّاسُ ويتوصّلون إِلَى علمهَا يُقَالُ: شَهِدَ، بِمَعْنَى حَضَرَ، وَضِدُّهُ غَابَ، وَلَا تَخْرُجُ الْمَوْجُودَاتُ عَنِ الِاتِّصَافِ بِهَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: الْعَالِمُ بِأَحْوَالِ جَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ لِلِاسْتِغْرَاقِ، أَيْ عَالِمٌ كُلَّ غَيْبٍ وَكُلَّ شَهَادَةٍ.
Şehâdet (الشَّهَادَةُ): Gaybın zıddıdır; o da insanların müşahede ettiği ve bilgisine ulaştığı hususlardır. ‘Hazır bulundu’ anlamında ‘şehide’ (شَهِدَ) denir, zıddı ise ‘gâbe’dir (غَابَ / kayboldu). Mevcudat bu iki vasıfla nitelenmekten hariç kalmaz; sanki şöyle denilmiştir: Bütün mevcudatın hallerini hakkıyla bilendir. { الْغَيْبِ } ve { الشَّهادَةِ } kelimelerindeki marifelik istiğrak (kapsayıcılık) içindir; yani her gaybı ve her müşahede edileni bilendir.
وَقَوْلُهُ: وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: عالِمُ الْغَيْبِ. وَصِفَةُ الْحَكِيمُ تَجْمَعُ إِتْقَانَ الصُّنْعِ فَتَدُلُّ عَلَى عِظَمِ الْقُدْرَةِ مَعَ تَعَلُّقِ الْعِلْمِ بِالْمَصْنُوعَاتِ. وَصِفَةُ الْخَبِيرُ تَجْمَعُ الْعِلْمَ بِالْمَعْلُومَاتِ ظَاهِرِهَا وَخَفِيِّهَا. فَكَانَتِ الصِّفَتَانِ
{ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ } kavli, { عالِمُ الْغَيْبِ } kavline matuftur. { الْحَكِيمُ } sıfatı yaratmanın kusursuzluğunu (itkan-ı sun') kendisinde toplar; böylece ilmin yaratılanlara taalluk etmesiyle birlikte kudretin azametine de delalet eder. { الْخَبِيرُ } sıfatı ise zahir ve batın olan bütün malumatı bilmeyi kendisinde toplar. Dolayısıyla bu iki sıfat,
كَالْفَذْلَكَةِ لِقَوْلِهِ:
[Yüce Allah'ın] şu kavlinin özeti (fezlekesi) gibidir:
وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِقَوْلِهِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ.
{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } “Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur” kavline ve { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Gaybı da görünen âlemi de bilendir” kavline [özet gibidir].
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٧٤]
[En'âm Suresi (6), Âyet 74]
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤)
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Hani İbrahim babası Âzer’e: ‘Putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum’ demişti.” (74)
عَطْفٌ عَلَى الْجُمَلِ السَّابِقَةِ الَّتِي أُولَاهَا وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ [الْأَنْعَام: ٦٦] الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الْحُجَجِ وَالْمُجَادِلَةِ فِي شَأْنِ إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ وَإِبْطَالِ الشِّرْكِ، فَعُقِّبَتْ تِلْكَ الْحُجَجُ بِشَاهِدٍ مِنْ أَحْوَالِ الْأَنْبِيَاءِ بِذِكْرِ مُجَادَلَةِ أَوَّلِ رَسُولٍ أَعْلَنَ التَّوْحِيدَ وَنَاظَرَ فِي إِبْطَالِ الشِّرْكِ بِالْحُجَّةِ الدَّامِغَةِ وَالْمُنَاظَرَةِ السَّاطِعَةِ، وَلِأَنَّهَا أَعْدَلُ حُجَّةٍ فِي تَارِيخِ الدِّينِ إِذْ كَانَتْ مُجَادَلَةَ رَسُولٍ لِأَبِيهِ وَلِقَوْمِهِ، وَكَانَتْ أَكْبَرَ حُجَّةٍ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ بِأَنَّ أَبَاهُمْ لَمْ يَكُنْ مُشْرِكًا وَلَا مُقِرًّا لِلشِّرْكِ فِي قَوْمِهِ، وَأَعْظَمُ حجّة للرسول ﷺ إِذْ جَاءَهُمْ بِالْإِقْلَاعِ عَنِ الشِّرْكِ.
Tevhidin ispatı ve şirkin iptali hususundaki delilleri ve tartışmayı içeren ve ilki { وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ } [En'âm: 66] olan önceki cümlelere matuftur. Tevhidi ilan eden ve susturucu delil ve parlak münazara ile şirki iptal etme hususunda münazarada bulunan ilk peygamberin mücadelesi zikredilerek peygamberlerin hallerinden bir şahit ile bu delillerin ardı getirilmiştir. Çünkü bu, dinler tarihinde en adil delildir; zira bir peygamberin kendi babası ve kavmiyle olan mücadelesidir. Ayrıca atalarının müşrik olmadığı ve kavmi içindeki şirki de onaylamadığı hususunda Arap müşriklerine karşı en büyük hüccet ve onları şirkten vazgeçmeye çağırdığında Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] için en yüce delildir.
وَالْكَلَامُ فِي افْتِتَاحِ الْقِصَّةِ بِ إِذْ بِتَقْدِيرِ اذْكُرْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] .
Kıssanın { إِذْ } ile ve [mukadder bir] 'hatırla' takdiriyle açılışına dair açıklama, Bakara Suresi'ndeki { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [30] kavlinde geçmişti.
وآزَرَ ظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّهُ أَبُو إِبْرَاهِيمَ. وَلَا شَكَّ أَنَّهُ عُرِفَ عِنْدَ الْعَرَبِ أَنَّ أَبَا إِبْرَاهِيمَ
{ آزَرَ } lafzına gelince; ayetin zahiri onun İbrahim'in babası olduğunu gösterir. Şüphe yok ki Araplar nezdinde İbrahim'in babasının
اسْمُهُ آزَرُ فَإِنَّ الْعَرَبَ كَانُوا مُعْتَنِينَ بِذِكْرِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ وَنَسَبِهِ وَأَبْنَائِهِ. وَلَيْسَ مِنْ عَادَةِ الْقُرْآنِ التَّعَرُّضُ لِذِكْرِ أَسْمَاءِ غَيْرِ الْأَنْبِيَاءِ فَمَا ذُكِرَ اسْمُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا لِقَصْدٍ سَنَذْكُرُهُ. وَلَمْ يَذْكُرْ هَذَا الِاسْمَ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَالَّذِي فِي كُتُبِ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ أَنَّ اسْمَ أَبِي إِبْرَاهِيمَ (تَارَحُ) - بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ فَأَلِفٍ فَرَاءٍ مَفْتُوحَةٍ فَحَاءٍ مُهْمَلَةٍ-. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا خِلَافَ بَيْنَ النَّسَّابِينَ فِي أَنَّ اسْمَ أَبِي إِبْرَاهِيمَ تَارَحُ. وَتَبِعَهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْجُوَيْنِيُّ الشَّافِعِيُّ فِي «تَفْسِيرِ النُّكَتِ» . وَفِي كَلَامِهِمَا نَظَرٌ لِأَنَّ الِاخْتِلَافَ الْمَنْفِيَّ إِنَّمَا هُوَ فِي أَنَّ آزَرَ اسْمٌ لِأَبِي إِبْرَاهِيمَ وَلَا يَقْتَضِي ذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ اسْمٌ آخَرُ بَيْنَ قَوْمِهِ أَوْ غَيْرِهِمْ أَوْ فِي لُغَةٍ أُخْرَى غَيْرَ لُغَةِ قَوْمِهِ. وَمِثْلُ ذَلِكَ كَثِيرٌ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ (آزَرَ) وَصْفٌ.
isminin Âzer olduğu bilinmekteydi; zira Araplar İbrahim [aleyhisselam]'ı, nesebini ve oğullarını zikretmeye özen gösterirlerdi. Kur'an'ın adetinde peygamberler dışındakilerin isimlerini zikretmek pek yer almaz; dolayısıyla bu ayette isminin zikredilmesi ancak zikredeceğimiz bir amaç içindir. Bu isim bu ayetten başka bir yerde de zikredilmemiştir. İsrailoğullarının kitaplarında geçen ise İbrahim'in babasının adının Târah (تَارَحُ) -üstte iki noktalı te, ardından elif, fethalı ra ve noktasız ha ile- olduğudur. Zeccâc şöyle demiştir: 'Nesep alimleri arasında İbrahim'in babasının isminin Târah olduğu konusunda ihtilaf yoktur.' Muhammed b. el-Hasen el-Cüveynî eş-Şâfiî de 'Tefsîru'n-Nüket' adlı eserinde ona uymuştur. Bu iki âlimin sözünde tenkide açık bir yön vardır; zira nefyedilen ihtilaf ancak Âzer'in İbrahim'in babasının bir ismi olup olmadığı hususundadır; bu durum onun kendi kavmi arasında veya başkaları nezdinde yahut kavminin dilinden başka bir dilde başka bir isminin bulunmamasını gerektirmez. Bunun benzerleri çoktur. Âzer (آزَرَ) kelimesinin bir sıfat olduğu da söylenmiştir.
قَالَ الْفَخْرُ: قِيلَ مَعْنَاهُ الْهَرِمُ بِلُغَةِ خُوَارَزْمَ، وَهِيَ الْفَارِسِيَّةُ الْأَصْلِيَّةُ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ عَنِ الضَّحَّاكِ: (آزَرُ) الشَّيْخُ.
Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: 'Harezm dilinde -ki bu asıl Farsçadır- anlamının çok yaşlı (el-herim) olduğu söylenmiştir.' İbn Atiyye de Dahhâk'tan şöyle nakletmiştir: 'Âzer (آزَرُ), yaşlı adam (eş-şeyh) demektir.'
وَعَنِ الضَّحَّاكِ: أَنَّ اسْمَ أَبِي إِبْرَاهِيمَ بِلُغَةِ الْفُرْسِ (آزَرُ) . وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ وَالضَّحَّاكُ: اسْمُ أَبِي إِبْرَاهِيمَ تَارَحُ وَآزَرُ لَقَبٌ لَهُ مِثْلَ يَعْقُوبَ الْمُلَقَّبِ إِسْرَائِيلَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: (آزَرُ) اسْمُ الصَّنَمِ الَّذِي كَانَ يَعْبُدُهُ أَبُو إِبْرَاهِيمَ فَلُقِّبَ بِهِ. وَأَظْهَرُ مِنْهُ أَنْ يُقَالَ: أَنَّهُ الصَّنَمُ الَّذِي كَانَ أَبُو إِبْرَاهِيمَ سَادِنُ بَيْتِهِ.
Dahhâk'tan gelen bir rivayette İbrahim'in babasının adının Fars dilinde Âzer (آزَرُ) olduğu belirtilmiştir. İbn İshâk, Mukâtil, Kelbî ve Dahhâk şöyle demişlerdir: 'İbrahim'in babasının adı Târah'tır, Âzer ise İsrâil lakaplı Ya'kûb gibi onun lakabıdır.' Mücâhid ise: 'Âzer (آزَرُ), İbrahim'in babasının taptığı putun adıdır; bundan dolayı bu lakapla anılmıştır' demiştir. Bundan daha zahir olan görüş ise şunun söylenmesidir: O, İbrahim'in babasının mabedinin bakıcısı (sâdini) olduğu puttur.
وَعَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ وَالْفَرَّاءِ: (آزَرُ) كَلِمَةُ سَبٍّ فِي لُغَتِهِمْ بِمَعْنَى الْمُعْوَجِّ، أَيْ عَنْ طَرِيقِ الْخَيْرِ. وَهَذَا وَهْمٌ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي وُقُوعَ لَفْظٍ غَيْرِ عَرَبِيٍّ لَيْسَ بِعَلَمٍ وَلَا بِمُعَرَّبِ فِي الْقُرْآنِ. فَإِنَّ الْمُعَرَّبَ شَرْطُهُ أَنْ يَكُونَ لَفْظًا غَيْرَ عَلَمٍ نَقَلَهُ الْعَرَبُ إِلَى لُغَتِهِمْ. وَفِي «تَفْسِيرِ الْفَخْرِ» : أَنَّ مِنَ الْوُجُوهِ أَنْ يَكُونَ (آزَرُ) عَمَّ إِبْرَاهِيمَ وَأُطْلِقَ عَلَيْهِ اسْمُ الْأَبِ لِأَنَّ الْعَمَّ قَدْ يُقَالُ لَهُ: أَبٌ. وَنُسِبَ هَذَا إِلَى مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ. وَهَذَا بَعِيدٌ لَا يَنْبَغِي الْمَصِيرُ إِلَيْهِ فَقَدْ تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ ذِكْرُ هَذِهِ الْمُجَادَلَةِ مَعَ أَبِيهِ، فَيَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ عَمُّهُ فِي تِلْكَ الْآيَاتِ كُلِّهَا.
Süleyman et-Teymî ve Ferrâ'dan rivayet edildiğine göre: 'Âzer (آزَرُ), onların dilinde eğri/çarpık -yani hayır yolundan sapmış- anlamına gelen bir sövgü kelimesidir.' Bu bir vehimdir; zira Kur'an'da özel isim olmayan ve muarreb (Arapçalaşmış) da sayılmayan gayri Arapça bir lafzın bulunmasını gerektirir. Çünkü muarreb kelimenin şartı, Arapların kendi dillerine aktardığı özel isim olmayan bir lafız olmasıdır. Fahr [er-Râzî'nin] Tefsiri'nde ise şu vecihlerden birinin yer aldığı geçer: Âzer (آزَرُ) İbrahim'in amcasıdır; amcaya da bazen baba denilebildiği için ona baba ismi verilmiştir. Bu görüş Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'ye nispet edilmiştir. Bu, itibar edilmemesi gereken uzak bir ihtimaldir; zira Kur'an'da bu tartışmanın babasıyla yapıldığı defalarca tekrar edilmiştir, dolayısıyla bütün bu ayetlerde kastedilenin amcası olması uzak bir ihtimaldir.
قَالَ الْفَخْرُ: وَقَالَتِ الشِّيعَةُ: لَا يَكُونُ أَحَدٌ مِنْ آبَاءِ رَسُول الله ﷺ وَأَجْدَادِهِ كَافِرًا.
Fahr [er-Râzî] şöyle demiştir: 'Şia ise Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in babalarından ve dedelerinden hiçbirinin kâfir olamayacağını söylemiştir.'
وَأَنْكَرُوا أَنَّ (آزَرَ) أَبٌ لِإِبْرَاهِيمَ وَإِنَّمَا كَانَ عَمَّهُ. وَأَمَّا أَصْحَابُنَا فَلَمْ يَلْتَزِمُوا ذَلِكَ. قُلْتُ: هُوَ كَمَا قَالَ الْفَخْرُ مِنْ عَدَمِ الْتِزَامِ هَذَا وَقَدْ بَيَّنْتُ فِي «رِسَالَةٍ» لِي فِي طَهَارَةِ نَسَبِ رَسُول الله ﷺ أَنَّ الْكُفْرَ لَا يُنَافِي خُلُوصَ النَّسَبِ النَّبَوِيِّ خُلُوصًا جِبِلِّيًّا لِأَنَّ الْخُلُوصَ الْمَبْحُوثَ عَنْهُ هُوَ الْخُلُوصُ مِمَّا يُتَعَيَّرُ بِهِ فِي الْعَادَةِ.
Ve Âzer'in (آزَرَ) İbrahim'in babası olduğunu inkar edip onun yalnızca amcası olduğunu savunmuşlardır. Bizim [Ehl-i Sünnet] ashabımız ise bunu iltizam etmemişlerdir. Derim ki: Fahreddin'in bunun iltizam edilmediğine dair söylediği husus doğrudur; nitekim Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in nesebinin temizliğine dair kaleme aldığım bir risalede, küfrün nebevî nesebin fıtrî saflığına aykırı olmadığını açıklamıştım; çünkü burada mevzubahis olan saflık, adeten ayıplanan şeylerden arınmış olmaktır.
وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّهُ: أَنَّ (تَارَحَ) لُقِّبَ فِي بَلَدِ غُرْبَةٍ بِلَقَبِ (آزَرَ) بَاسِمِ الْبَلَدِ الَّذِي جَاءَ مِنْهُ، فَفِي «مُعْجَمِ يَاقُوتَ» - آزَرُ- بِفَتْحِ الزَّايِ وَبِالرَّاءِ- نَاحِيَةٌ بَيْنَ سُوقِ الْأَهْوَازِ وَرَامَهُرْمُزَ.
Bana zahir olan şudur: Târah (تَارَحَ), gurbet beldesinde geldiği beldenin ismiyle Âzer (آزَرَ) lakabıyla anılmıştır. Nitekim Yâkût'un 'Mu'cem'inde şöyle geçer: 'Âzer (آزَرُ) -ze'nin fethası ve ra ile- Sûku'l-Ahvâz ile Râmhürmüz arasında bir nahiyedir.'
وَفِي الْفَصْلِ الْحَادِي عَشَرَ مِنْ سِفْرِ التَّكْوِينِ مِنَ التَّوْرَاةِ أَنَّ بَلَدَ تَارَحَ أَبِي إِبْرَاهِيمَ هُوَ (أُورُ الْكِلْدَانِيِّينَ) . وَفِي «مُعْجَمِ يَاقُوتٍ» (أُورُ) - بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ الْوَاوِ- مِنْ أَصْقَاعِ رَامَهُرْمُزَ مِنْ خُوزِسْتَانَ» . وَلَعَلَّهُ هُوَ أُورُ الْكَلْدَانِيِّينَ أَوْ جُزْءٌ مِنْهُ أُضِيفَ إِلَى سُكَّانِهِ. وَفِي سِفْرِ التَّكْوِينِ أَنَّ (تَارَحَ) خرج هُوَ وَابْنه إِبْرَاهِيمُ مِنْ بَلَدِهِ أُورِ الْكِلْدَانِيِّينَ قَاصِدِينَ أَرْضَ كَنْعَانَ وَأَنَّهُمَا مَرَّا فِي طَرِيقِهِمَا بِبَلَدِ (حَارَانَ) وَأَقَامَا هُنَاكَ وَمَاتَ تَارِحُ فِي
Tevrat'ın Tekvin bölümünün on birinci bâbında, İbrahim'in babası Târah'ın memleketinin 'Kildanilerin Ur şehri' (أُورُ الْكِلْدَانِيِّينَ) olduğu yazılıdır. Yâkût'un 'Mu'cem'inde ise: 'Ur (أُورُ) -hemzenin zammesi ve vâv'ın sükûnu ile- Hûzistan'da Râmhürmüz yörelerindendir' denmektedir. Belki de bu, Kildanilerin Ur şehridir yahut ahalisine nispet edilen bir parçasıdır. Tekvin bâbında Târah'ın, oğlu İbrahim ile birlikte Ken'an diyarına gitmek üzere memleketi olan Kildanilerin Ur şehrinden çıktıkları, yolları üzerinde Harran (حَارَانَ) beldesine uğrayıp orada ikamet ettikleri ve Târah'ın
حَارَانَ. فَلَعَلَّ أَهْلَ حَارَانَ دَعَوْهُ آزَرَ لِأَنَّهُ جَاءَ مِنْ صِقْعِ آزَرَ. وَفِي الْفَصْلِ الثَّانِي عَشَرَ مِنْ سِفْرِ التَّكْوِينِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ نبّىء فِي حَارَانَ فِي حَيَاةِ أَبِيهِ.
Harran'da öldüğü anlatılır. Belki de Harran halkı, Âzer yöresinden geldiği için onu Âzer diye çağırmıştı. Tekvin'in on ikinci bâbında ise İbrahim [aleyhisselam]'ın henüz babasının sağlığında Harran'da peygamber yapıldığına delalet eden ifadeler vardır.
وَلَمْ يَرِدْ فِي التَّوْرَاةِ ذِكْرٌ لِلْمُحَاوَرَةِ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَأَبِيهِ وَلَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمِهِ.
Tevrat'ta İbrahim ile babası arasında veya kendisi ile kavmi arasında geçen konuşmalara dair bir zikir yer almamaktadır.
وَلِذَا فَالْأَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ آزَرَ فِي الْآيَةِ مُنَادًى وَأَنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ. وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ قِرَاءَةُ يَعْقُوبَ آزَرَ مَضْمُومًا. وَيُؤَيِّدُهُ أَيْضًا مَا رُوِيَ: أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَرَأَهُ أَإِزْرُ- بِهَمْزَتَيْنِ أُولَاهُمَا مَفْتُوحَةٌ وَالثَّانِيَةُ مَكْسُورَةٌ-، وَرُوِيَ: عَنْهُ أَنَّهُ قَرَأَهُ- بِفَتْحِ الْهَمْزَتَيْنِ- وَبِهَذَا يَكُونُ ذِكْرُ اسْمِهِ حِكَايَةً لِخِطَابِ إِبْرَاهِيمَ إِيَّاهُ خِطَابَ غِلْظَةٍ، فَذَلِكَ مُقْتَضَى ذِكْرِ اسْمِهِ الْعَلَمِ.
Bundan dolayı en zahir olan, ayetteki { آزَرَ } lafzının münada olması ve fetha üzere mebni kılınmasıdır. Ya'kûb'un { آزَرُ } lafzını zammeli okuyuşu da bunu destekler. Ayrıca İbn Abbâs'tan rivayet edilen -ilki fethalı ikincisi kesreli iki hemze ile- 'E'izru' (أَإِزْرُ) ve yine ondan rivayet edilen iki fethalı hemze ile okuyuşu da bunu destekler. Buna göre onun isminin zikredilmesi, İbrahim'in ona sert bir hitapla hitap edişinin hikâye edilmesidir; işte özel isminin zikredilmesinin gereği budur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ آزَرَ- بِفَتْحِ الرَّاءِ- وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ- بِضَمِّهَا-. وَاقْتَصَرَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى جَعْلِهِ فِي قِرَاءَةِ- فَتْحِ الرَّاءِ- بَيَانا من لِأَبِيهِ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ لَا مُقْتَضَى لَهُ.
Cumhur, ra'nın fethasıyla { آزَرَ }, Ya'kûb ise zammesiyle { آزَرُ } okumuştur. Müfessirler, ra'nın fethalı okunuşunda onu sadece { لِأَبِيهِ } lafzından bir beyan (atf-ı beyan) kılmakla yetinmişlerdir; oysa sen bunun bir gereği olmadığını öğrenmiş bulunuyorsun.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ وَتَوْبِيخٍ.
{ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } kavlindeki istifham (soru), inkâr ve kınama (tevbih) istifhamıdır.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَحْكِيَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَوْقِفٌ مِنْ مَوَاقِفِ إِبْرَاهِيمَ مَعَ أَبِيهِ، وَهُوَ مَوْقِفُ غِلْظَةٍ، فَيَتَعَيَّنُ أنّه كَانَ عِنْد مَا أَظْهَرَ أَبُوهُ تَصَلُّبًا فِي الشِّرْكِ. وَهُوَ مَا كَانَ بَعْدَ أَنْ قَالَ لَهُ أَبُوهُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ [مَرْيَم: ٤٦] وَهُوَ غَيْرُ الْمَوْقِفِ الَّذِي خَاطَبَهُ فِيهِ بِقَوْلِهِ: يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ
Zahir olan şudur ki, bu ayette hikâye edilen durum İbrahim'in babasıyla olan duruşlarından bir tavırdır; o da sertlik tavrıdır. Dolayısıyla bunun, babasının şirkte katılık ve inat sergilediği vakitte vuku bulduğu kesinlik kazanır. Bu da babasının ona { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ } [Meryem: 46] demesinden sonraki durumdur ve ona { يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ }
الْآيَاتِ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٤٢] .
kavliyle [ve devamındaki] ayetlerle hitap ettiği Meryem Suresi'ndeki [42] tavırdan farklıdır.
وتَتَّخِذُ مُضَارِعُ اتَّخَذَ، وَهُوَ افْتِعَالٌ مِنَ الْأَخْذِ، فَصِيغَةُ الِافْتِعَالِ فِيهِ دَالَّةٌ عَلَى التَّكَلُّفِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي تَحْصِيلِ الْفِعْلِ. قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: قُلِبَتِ الْهَمْزَةُ الْأَصْلِيَّةُ تَاءً لِقَصْدِ الْإِدْغَامِ تَخْفِيفًا وَلَيَّنُوا الْهَمْزَةَ ثُمَّ اعْتَبَرُوا التَّاءَ كَالْأَصْلِيَّةِ فَرُبَّمَا قَالُوا: تَخِذَ بِمَعْنَى اتّخذ، وَقد قرىء بِالْوَجْهَيْنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً [الْكَهْف: ٧٧] ولَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً فَأَصْلُ فِعْلِ اتَّخَذَ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ وَكَانَ أَصْلُ الْمَفْعُولِ الثَّانِي حَالًا، وَقَدْ وَعَدْنَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٧] بِأَنَّ نُبَيِّنَ اسْتِعْمَالَ (اتَّخَذَ) وَتَعَدِّيَتَهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَمَعْنَى تَتَّخِذُ هُنَا تَصْطَفِي وَتَخْتَارُ فَالْمُرَادُ أَتَعْبُدُ أَصْنَامًا.
{ تَتَّخِذُ }, 'ittehaze' (اتَّخَذَ) fiilinin muzarisidir; bu da 'el-ahz' (الْأَخْذ) kökünden ifti'âl babındadır. Buradaki ifti'âl vezni, fiilin gerçekleşmesinde mübalağa için tekellüfe (külfete katlanmaya) delalet eder. Dil ehli şöyle demiştir: Kolaylık sağlamak amacıyla idgam gayesiyle asıl hemze te harfine dönüştürülmüş, hemze yumuşatılmış ve ardından te harfi asıl harf gibi kabul edilmiştir; nitekim bazen 'ittehaze' anlamında 'tahize' (تَخِذَ) de demişlerdir. Yüce Allah'ın { لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } [Kehf: 77] kavli hem { لَاتَّخَذْتَ } hem de { لَتَخِذْتَ } olarak iki vecihle okunmuştur. 'İttehaze' fiilinin aslı tek mef'ûle geçişli olmasıdır; ikinci mef'ûlün aslı ise hal idi. Bakara Suresi'ndeki { قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } [67] kavlinde 'ittehaze' fiilinin kullanımını ve geçişliliğini bu surede açıklayacağımızı vadetmiştik. Burada { تَتَّخِذُ } fiilinin anlamı, seçip benimsiyorsun demektir; murad ise: 'Putlara mı tapıyorsun?'dur.
وَفِي فِعْلِ تَتَّخِذُ إِشْعَارٌ بِأَنَّ ذَلِكَ شَيْءٌ مُصْطَنَعٌ مُفْتَعَلٌ وَأَنَّ الْأَصْنَامَ لَيْسَتْ أَهْلًا لِلْإِلَهِيَّةِ.
{ تَتَّخِذُ } fiilinde, bunun yapmacık ve uydurma bir şey olduğuna ve putların ilahlığa ehil olmadığına bir hissettirme vardır.
وَفِي ذَلِكَ تَعْرِيضٌ بِسَخَافَةِ عَقْلِهِ أَنْ يَجْعَلَ إِلَهَهُ شَيْئًا هُوَ صَنَعَهُ.
Bunda, kendi yaptığı bir şeyi ilahı kılması sebebiyle onun aklının kıtlığına üstü kapalı bir dokundurma (tariz) vardır.
وَالْأَصْنَامُ جَمْعُ صَنَمٍ، وَالصَّنَمُ الصُّورَةُ الَّتِي تُمَثِّلُ شَكْلَ إِنْسَانٍ أَوْ حَيَوَانٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ اعْتِبَارَ كَوْنِهِ مَعْبُودًا دَاخِلٌ فِي مَفْهُومِ اسْمِ صَنَمٍ كَمَا تَظَافَرَتْ عَلَيْهِ كَلِمَاتُ أَهْلِ اللُّغَةِ فَلَا يُطْلَقُ عَلَى كُلِّ صُورَةٍ، وَفِي «شِفَاءِ الْغَلِيلِ» : أَنَّ صَنَمَ مُعَرَّبٌ عَنْ (شَمَنَ) ، وَهُوَ الْوَثَنُ، أَيْ مَعَ قَلْبٍ فِي بَعْضِ حُرُوفِهِ، وَلَمْ يَذْكُرِ اللُّغَةَ الْمُعَرَّبَ مِنْهَا، وَعَلَى اعْتِبَارِ كَوْنِ الْعِبَادَةِ دَاخِلَةً فِي مَفْهُومِ الِاسْمِ يَكُونُ قَوْلُهُ أَصْناماً مَفْعُولَ تَتَّخِذُ عَلَى أَنَّ تَتَّخِذَ مُتَعَدٍّ إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ عَلَى أَصْلِ اسْتِعْمَالِهِ وَمَحَلُّ الْإِنْكَارِ هُوَ الْمَفْعُولُ، أَيْ أَصْناماً، وَيَكُونُ قَوْلُهُ آلِهَةً حَالًا مِنْ أَصْناماً مُؤَكِّدَةً لِمَعْنَى صَاحِبِ الْحَالِ، أَوْ بَدَلًا مِنْ أَصْناماً. وَهَذَا الَّذِي يُنَاسِبُ تَنْكِيرَ أَصْناماً لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مَفْعُولًا أَوَّلَ لِ تَتَّخِذُ لَكَانَ مُعَرَّفًا لِأَنَّ أَصْلَهُ الْمُبْتَدَأُ. وَعَلَى احْتِمَالِ أَنَّ الصَّنَمَ اسْمٌ لِلصُّورَةِ سَوَاءٌ عُبِدَتْ أَمْ لَمْ تُعْبَدْ يَكُونُ قَوْلُهُ آلِهَةً مَفْعُولًا ثَانِيًا لِ تَتَّخِذُ عَلَى أَنَّ تَتَّخِذُ مُضَمَّنٌ مَعْنَى تَجْعَلُ وَتَصِيرُ، أَيْ أَتَجْعَلُ صُوَرًا آلِهَةً لَكَ كَقَوْلِهِ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ [الصافات: ٩٥] .
Asnâm (الْأَصْنَامُ), sanem (صَنَم) kelimesinin çoğuludur. Sanem ise insan veya hayvan şeklini temsil eden surettir. Zahir olan odur ki, dil ehlinin sözlerinin ittifakla gösterdiği üzere onun tapınılan bir şey olması sanem isminin mefhumuna dahildir; dolayısıyla her surete sanem denmez. 'Şifâu'l-Galîl'de, sanem kelimesinin put anlamına gelen 'şemene' (شَمَنَ) lafzından -bazı harflerinde yer değiştirme yapılarak- muarreb olduğu geçer; ancak hangi dilden Arapçalaştırıldığını zikretmemiştir. İbadetin bu ismin mefhumuna dahil kabul edilmesi durumunda { أَصْناماً } lafzı, { تَتَّخِذُ } fiilinin asıl kullanımına göre tek mef'ûle geçişli olması hasebiyle onun mef'ûlü olur ve inkârın yöneldiği mahal de mef'ûldür, yani { أَصْناماً } kelimesidir. { آلِهَةً } kavli ise { أَصْناماً } lafzından, zü'l-hâlin manasını pekiştiren bir hal veya { أَصْناماً } lafzından bedel olur. { أَصْناماً } lafzının nekire gelmesine uygun düşen de budur; zira { تَتَّخِذُ } fiilinin birinci mef'ûlü olsaydı marife olurdu, çünkü aslı mübtedadır. Sanemin, tapılsın tapılmasın heykel/suret ismi olması ihtimaline göre ise { آلِهَةً } kavli, { تَتَّخِذُ } fiiline 'kılıyorsun/yapıyorsun' anlamı tazmin edilerek onun ikinci mef'ûlü olur; yani { أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ } [Sâffât: 95] kavlinde olduğu gibi: 'Suretleri kendinize ilahlar mı kılıyorsunuz?' demektir.
وَقَدْ تَضَمَّنَ مَا حُكِيَ مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ أَنَّهُ أَنْكَرَ عَلَيْهِ شَيْئَيْنِ: أَحَدُهُمَا جَعْلُهُ الصُّوَرَ آلِهَةً مَعَ أَنَّهَا ظَاهِرَةُ الِانْحِطَاطِ عَنْ صِفَةِ الْإِلَهِيَّةِ، وَثَانِيهُمَا تَعَدُّدُ الْآلِهَةِ وَلِذَلِكَ جُعِلَ مَفْعُولَا تَتَّخِذُ جَمْعَيْنِ، وَلَمْ يَقُلْ: أَتَتَّخِذُ الصَّنَمَ إِلَهًا.
İbrahim'in babasına söylediği sözden hikâye edilen kısım, onun iki şeyi inkâr edip reddettiğini içermektedir: Birincisi, ilahlık sıfatından açıkça aşağı seviyede olmalarına rağmen suretleri ilah edinmesi; ikincisi ise ilahların çokluğudur. Bu sebeple { تَتَّخِذُ } fiilinin iki mef'ûlü de çoğul kılınmış, 'Putu ilah mı ediniyorsun?' denilmemiştir.
وَجُمْلَةُ: إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبَيِّنَةٌ لِلْإِنْكَارِ فِي جُمْلَةِ: أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً. وَأَكَّدَ الْإِخْبَارَ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ لِمَا يَتَضَمَّنُهُ ذَلِكَ الْإِخْبَارُ مِنْ كَوْنِ ضَلَالِهِمْ بَيِّنًا، وَذَلِكَ مِمَّا يُنْكِرُهُ الْمُخَاطَبُ وَلِأَنَّ الْمُخَاطَبَ لَمَّا لَمْ يَكُنْ قَدْ سَمِعَ الْإِنْكَارَ عَلَيْهِ فِي اعْتِقَادِهِ قَبْلَ ذَلِكَ يَحْسَبُ نَفْسَهُ عَلَى هُدًى وَلَا يَحْسَبُ أَنَّ أَحَدًا يُنْكِرُ عَلَيْهِ مَا هُوَ فِيهِ، وَيَظُنُّ أَنَّ إِنْكَارَ ابْنِهِ عَلَيْهِ لَا يبلغ بِهِ إِلَى حَدِّ أَنْ يَرَاهُ وَقَوْمَهُ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ. فَقَدَ يَتَأَوَّلُهُ بِأَنَّهُ رَامَ مِنْهُ مَا هُوَ أَوْلَى.
{ إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ } cümlesi, { أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } cümlesindeki inkârı açıklayıcıdır. Bu haberin onların sapıklığının apaçık olduğunu içermesi ve muhatabın da bunu inkar etmesi sebebiyle haber tekid harfiyle pekiştirilmiştir. Zira muhatap daha önce inancına dair böyle bir inkâr ve itiraz duymadığından kendisini doğru yolda sanmakta, hiç kimsenin içinde bulunduğu durumu kınayacağını düşünmemekte ve oğlunun kendisine itirazının onu ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görecek dereceye varacağını zannetmemekteydi; bilakis onun kendisinden daha evlâ olanı istediğini tevil edebilirdi.
وَالرُّؤْيَةُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَصَرِيَّةً قُصِدَ مِنْهَا فِي كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ أَنَّ ضَلَالَ أَبِيهِ وَقَوْمِهِ صَارَ كَالشَّيْءِ الْمُشَاهَدِ لِوُضُوحِهِ فِي أَحْوَالِ تَقَرُّبَاتِهِمْ لِلْأَصْنَامِ مِنَ الْحِجَارَةِ فَهِيَ حَالَةٌ مُشَاهَدٌ مَا فِيهَا مِنَ الضَّلَالِ. وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: فِي ضَلالٍ مُبِينٍ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَيَجُوزُ كَوْنُ الرُّؤْيَةِ عِلْمِيَّةً، وَقَوْلُهُ: فِي ضَلالٍ مُبِينٍ فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي.
Buradaki görmenin (rü'yet) gözle görme (basarî) olması caizdir; İbrahim'in sözünde bundan maksat, taştan putlara yaklaşma hallerindeki açıklığından ötürü babasının ve kavminin sapıklığının müşahede edilen bir şey gibi olmasıdır; zira bu, içerdiği sapıklık gözle görülen bir durumdur. Buna göre { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } kavli hal konumundadır. Görmenin kalbî/bilgiye dayalı (ilmî) olması da caizdir; bu takdirde { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } kavli ikinci mef'ûl konumundadır.
وَفَائِدَةُ عَطْفِ وَقَوْمَكَ عَلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِ مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّ رُؤْيَتَهُ أَبَاهُ فِي ضَلَالٍ
Kişinin babasını sapıklık içinde görmesinin
يَقْتَضِي أَنْ يَرَى مُمَاثِلِيهِ فِي ضَلَالٍ أَيْضًا لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ صَرَاحَةٍ لَا يُكْتَفَى فِيهِ بِدَلَالَةِ الِالْتِزَامِ وَلِيُنَبِّئَهُ مِنْ أَوَّلِ وهلة على أَنَّ مُوَافَقَةَ جَمْعٍ عَظِيمٍ إِيَّاهُ عَلَى ضلاله لَا تعصّد دِينَهُ وَلَا تُشَكِّكُ مَنْ يُنْكِرُ عَلَيْهِ مَا هُوَ فِيهِ. ومُبِينٍ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَبَانَ بِمَعْنَى بَانَ، أَيْ ظَاهِرٌ.
onun benzerlerini de sapıklık içinde görmesini gerektirdiği bilinmesine rağmen { وَقَوْمَكَ } kavlinin muhatap zamirine matuf kılınmasının faydası şudur: Çünkü makam, iltizamî delaletle yetinilmeyip sarahatin gerektiği bir makamdır; ayrıca büyük bir kalabalığın onun sapıklığına muvafakat etmesinin dinini güçlendirmeyeceğini ve içinde bulunduğu durumu inkar edenin şüpheye düşmesine sebep olmayacağını ona ilk andan itibaren bildirmek içindir. { مُبِينٍ } kelimesi, 'bâne' (بَانَ) yani açık oldu anlamındaki 'ebâne' (أَبَانَ) fiilinin ism-i failidir; yani apaçıktır.
وَوَصْفُ الضَّلَالِ بِ مُبِينٍ نِدَاءٌ عَلَى قُوَّةِ فَسَادِ عُقُولِهِمْ حَيْثُ لَمْ يَتَفَطَّنُوا لِضَلَالِهِمْ مَعَ أَنَّهُ كَالْمُشَاهَدِ الْمَرْئِيِّ.
Sapıklığın { مُبِينٍ } sıfatıyla nitelenmesi, gözle görülür derecede apaçık olmasına rağmen sapıklıklarını fark edememeleri sebebiyle onların akıllarının bozukluğunun vahametini ilan etmektir.
وَمُبَاشَرَتُهُ إِيَّاهُ بِهَذَا الْقَوْلِ الْغَلِيظِ كَانَتْ فِي بَعْضِ مُجَادَلَاتِهِ لِأَبِيهِ بَعْدَ أَنْ تَقَدَّمَ لَهُ بِالدَّعْوَةِ بِالرِّفْقِ، كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا
Onun babasına doğrudan bu sert sözle hitap etmesi, Allah'ın başka bir yerde ondan hikâye ettiği üzere, önce yumuşaklıkla davette bulunmasından sonraki münazaralarından birinde olmuştur: { يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا }
- إِلَى قَوْلِهِ- سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا [مَرْيَم: ٤٢- ٤٧] . فَلَمَّا رَأَى تَصْمِيمَهُ عَلَى الْكُفْرِ سَلَكَ مَعَهُ الْغِلْظَةَ اسْتِقْصَاءً لِأَسَالِيبِ الْمَوْعِظَةِ لَعَلَّ بَعْضَهَا أَنْ يَكُونَ أَنْجَعَ فِي نَفْسِ أَبِيهِ مِنْ بَعْضٍ فَإِنَّ لِلنُّفُوسِ مَسَالِكَ وَلِمَجَالِ أَنْظَارِهَا مَيَادِينُ مُتَفَاوِتَةٌ، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لرَسُوله ﷺ ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [النَّحْل: ١٢٥] ، وَقَالَ لَهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ [التَّوْبَة: ٧٣] . فَحَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَعْضَ مَوَاقِفِهِ مَعَ أَبِيهِ وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ مَا تنَافِي الْبُرُورَ بِهِ لِأَنَّ الْمُجَاهَرَةَ بِالْحَقِّ دُونَ سَبٍّ وَلَا اعتداء لَا يُنَافِي الْبُرُورَ. وَلَمْ يَزَلِ الْعُلَمَاءُ يُخَطِّئُونَ أَسَاتِذَتَهُمْ وَأَئِمَّتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ فِي الْمَسَائِلِ الْعِلْمِيَّةِ بِدُونِ تَنْقِيصٍ. وَقَدْ قَالَ أَرِسْطَالِيسُ فِي اعْتِرَاضٍ عَلَى أَفْلَاطُونَ: أَفْلَاطُونُ صَدِيقٌ وَالْحَقُّ صَدِيقٌ لَكِنَّ الْحَقَّ أَصْدَقُ.
-şu kavline kadar:- { سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } [Meryem: 42-47]. Babasının küfürdeki kararlılığını görünce, belki bir üslup babasının nefsinde diğerinden daha tesirli olur ümidiyle vaaz ve nasihat üsluplarını tüketmek adına onunla sertlik yolunu tutmuştur; zira nefislerin türlü yolları, bakış açılarının da farklı meydanları vardır. Nitekim Yüce Allah Resûlü [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel şekilde mücadele et” [Nahl: 125] buyurmuş, başka bir yerde ise ona: { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı sert davran” [Tevbe: 73] buyurmuştur. Yüce Allah bu ayette İbrahim'in babasıyla olan duruşlarından bir kısmını hikâye etmiştir ve bunda anne-babaya iyilikle (birr) çelişen bir durum yoktur; çünkü sövgü ve saldırganlık olmaksızın hakkı açıkça söylemek ana babaya iyilikle çelişmez. Alimler de ilmi meselelerde hocalarını, imamlarını ve babalarını küçük düşürmeksizin onların hatalarını ortaya koyagelmişlerdir. Nitekim Aristoteles, Platon'a itirazında şöyle demiştir: 'Platon dosttur, hakikat de dosttur; fakat hakikat daha üstün bir dosttur.'
عَلَى أَنَّ مَرَاتِبَ بِرِّ الْوَالِدَيْنِ مُتَفَاوِتَةٌ فِي الشَّرَائِعِ. وَقَدْ قَالَ أَبْنَاءُ يَعْقُوبَ تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ [يُوسُف: ٩٥] .
Kaldı ki anne babaya iyiliğin (birr) mertebeleri şeriatlar arasında farklılık gösterir. Nitekim Ya'kûb'un oğulları: { تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ } “Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın” [Yûsuf: 95] demişlerdi.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٧٥]
[En'âm Suresi (6), Âyet 75]
وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥)
{ وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “Böylece biz, kesin inananlardan olsun diye İbrahim’e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk.” (75)
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ: قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً [الْأَنْعَام: ٧٤] . فَالْمَعْنَى وَإِذْ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَات وَالْأَرْض إراءة لَا إراءة أَوْضَحَ مِنْهَا فِي جِنْسِهَا وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَكَذلِكَ إِلَى الْإِرَاءِ الْمَأْخُوذِ مِنْ قَوْلِهِ نُرِي إِبْراهِيمَ أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الْإِرَاءِ الْعَجِيبِ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ. وَهَذَا عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } [En'âm: 74] cümlesine matuftur. Mana şöyledir: 'Kendi cinsinde kendisinden daha açığı bulunmayan bir gösterme ile İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösterdiğimiz vakti de [hatırla]'. { وَكَذلِكَ } kavlindeki işaret, { نُرِي إِبْراهِيمَ } kavlinden anlaşılan gösterme fiiline racidir; yani 'Böylesine hayret verici bir gösterme ile İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyoruz' demektir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavlinin üslubu üzeredir:
وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] . وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي مِثْلِ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ يُلَازِمُ الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَ لِأَنَّهُ جَرَى مَجْرَى الْمَثَلِ.
{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [Bakara: 143]. Bunun açıklaması Bakara Suresi'nde geçmişti; nitekim bu tür kullanımlarda işaret ismi mesel makamında cereyan ettiği için müfred ve müzekker kalmayı sürdürür.
وَقَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِشَارَةٌ إِلَى حُجَّةٍ مُسْتَنْبَطَةٍ مِنْ دَلَالَةِ أَحْوَالِ الْمَوْجُودَاتِ عَلَى وُجُودِ صَانِعِهَا.
{ وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavli, mevcudatın hallerinin yaratıcısının varlığına delaletinden çıkarılan bir hüccete işarettir.
وَالرُّؤْيَةُ هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ لِلِانْكِشَافِ وَالْمَعْرِفَةِ، فَالْإِرَاءَةُ بِمَعْنَى الْكَشْفِ وَالتَّعْرِيفِ، فَتَشْمَلُ الْمُبْصَرَاتِ وَالْمَعْقُولَاتِ الْمُسْتَدَلَّ بِجَمِيعِهَا عَلَى الْحَقِّ وَهِيَ إِرَاءَةُ إِلْهَامٍ وَتَوْفِيقٍ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْأَعْرَاف: ١٨٥] ، فَإِبْرَاهِيمُ- ﵇ ابْتُدِئَ فِي أَوَّلِ أَمْرِهِ بِالْإِلْهَامِ إِلَى الْحَقِّ كَمَا ابْتُدِئَ رَسُول الله ﷺ بِالرُّؤْيَةِ الصَّادِقَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْإِرَاءَةِ الْعِلْمُ بِطَرِيقِ الْوَحْيِ. وَقَدْ حَصَلَتْ هَذِهِ الْإِرَاءَةُ فِي الْمَاضِي فَحَكَاهَا الْقُرْآنُ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ تِلْكَ الْإِرَاءَةِ الْعَجِيبَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً [فاطر: ٩] .
Buradaki görme (rü'yet), inkişaf ve marifet anlamında kullanılmıştır; dolayısıyla gösterme (irâe), açığa çıkarma ve bildirme anlamındadır. Böylece hepsiyle hakka delil getirilen gözle görülenleri ve akılla kavrananları kapsar; bu, Yüce Allah'ın { أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin melekûtuna bakmadılar mı?” [A'râf: 185] kavlinde olduğu gibi bir ilham ve tevfik göstermesidir. Nitekim İbrahim [aleyhisselam] işin başında, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in sadık rüya ile başladığı gibi hakka ilham edilerek başlatılmıştır. Göstermekten maksadın vahiy yoluyla bilgi olması da caizdir. Bu gösterme geçmişte gerçekleştiği halde Kur'an, Yüce Allah'ın { اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً } “Rüzgârları gönderip de bulutu harekete geçiren Allah'tır” [Fâtır: 9] kavlinde olduğu gibi o hayret verici göstermeyi zihinde canlandırmak için muzari sığasıyla hikâye etmiştir.
وَالْمَلَكُوتُ اتَّفَقَ أَئِمَّةُ اللُّغَةِ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ كَالرَّغَبُوتِ وَالرَّحَمُوتِ وَالرَّهَبُوتِ وَالْجَبَرُوتِ. وَقَالُوا: إِنَّ الْوَاوَ وَالتَّاءَ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ. وَظَاهِرُهُ أَنَّ مَعْنَاهُ الْمِلْكُ- بِكَسْرِ الْمِيمِ- لِأَنَّ مَصْدَرَ مَلَكَ الْمِلْكُ- بِكَسْرِ الْمِيمِ- وَلَمَّا كَانَ فِيهِ زِيَادَةٌ تُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ كَانَ مَعْنَاهُ الْمِلْكَ الْقَوِيَّ الشَّدِيدَ. وَلِذَلِكَ فَسَّرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَالْإِلَهِيَّةِ.
Melekût (الْمَلَكُوتُ) kelimesinin; ragabût, rahamût, rahebût ve ceberût gibi bir masdar olduğu hususunda dil alimleri ittifak etmiştir. Buradaki vâv ve te harflerinin mübalağa için olduğunu söylemişlerdir. Zahirine göre manası mülkiyet (el-milk -mimin kesresiyle-) demektir; zira 'meleke' fiilinin masdarı mimin kesresiyle el-milktir. Mübalağa ifade eden bir ziyadelik taşıdığı için de manası güçlü ve kuvvetli mülkiyet demektir. Bu sebeple Zemahşerî onu 'rububiyyet ve uluhiyyet' olarak tefsir etmiştir.
وَفِي «اللِّسَانِ» : مُلْكُ اللَّهِ وَمَلَكُوتُهُ سُلْطَانُهُ وَلِفُلَانٍ مَلَكُوتُ الْعِرَاقِ، أَيْ سُلْطَانُهُ وَمِلْكُهُ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ مُرَادِفٌ لِلْمُلْكِ- بِضَمِّ الْمِيمِ- وَفِي طَبْعَةِ «اللِّسَانِ» فِي بُولَاقَ رُقِّمَتْ عَلَى مِيمِ مُلْكِهِ ضَمَّةٌ.
'Lisânu'l-Arab'da şöyle denir: 'Allah'ın mülkü ve melekûtu O'nun sultanıdır; falan kişinin Irak melekûtu vardır denildiğinde onun hâkimiyeti ve mülkü kastedilir.' Bu da onun, mimin zammesiyle 'el-mülk' lafzıyla eşanlamlı olduğunu gerektirir. Bûlâk baskısındaki 'Lisân' nüshasında mülk lafzının miminin üzerine damme konulmuştur.
وَفِي «الْإِتْقَانِ» عَنْ عِكْرِمَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْمَلَكُوتَ كَلِمَةٌ نَبَطِيَّةٌ. فَيَظْهَرُ أَنَّ صِيغَةَ (فَعَلَوْتٍ) فِي جَمِيعِ الْمَوَارِدِ الَّتِي وَرَدَتْ فِيهَا أَنَّهَا مِنَ الصِّيَغِ الدَّخِيلَةِ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَأَنَّهَا فِي النَّبَطِيَّةِ دَالَّةٌ عَلَى الْمُبَالَغَةِ، فَنَقَلَهَا الْعَرَبُ إِلَى لُغَتِهِمْ لِمَا فِيهَا مِنْ خُصُوصِيَّةِ الْقُوَّةِ.
'el-İtkân'da İkrime ve İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre melekût Nabatîce bir kelimedir. Buradan anlaşılan şudur ki, 'fa'alût' (فَعَلَوْت) vezni geçtiği bütün yerlerde Arap diline dahil olan sığalardandır ve Nabatîce'de mübalağaya delalet eder; Araplar da taşıdığı güç ve vurgu özelliğinden ötürü onu kendi dillerine aktarmışlardır.
وَيُسْتَخْلَصُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْمَلَكُوتَ يُطْلَقُ مَصْدَرًا لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْمُلْكِ، وَأَنَّ الْمُلْكَ (بِالضَّمِّ) لَمَّا كَانَ مِلْكًا (بِالْكَسْرِ) عَظِيمًا يُطْلَقُ عَلَيْهِ أَيْضًا الْمَلَكُوتُ. فَأَمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَهُوَ مُجَازٌ عَلَى كِلَا الْإِطْلَاقَيْنِ لِأَنَّهُ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ وَإِرَادَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، وَهُوَ الْمَمْلُوكُ، كَالْخَلْقِ عَلَى الْمَخْلُوقِ، إِمَّا مِنَ الْمِلْكِ- بِكَسْرِ الْمِيمِ- أَوْ مِنَ الْمُلْكِ- بِضَمِّهَا-.
Bundan çıkarılacak netice şudur: Melekût, hâkimiyette (el-mülk) mübalağa için masdar olarak kullanılır; hâkimiyet (zamme ile mülk) ise azametli bir mülkiyet (kesre ile milk) olduğu için ona da melekût denir. Bu ayete gelince; her iki kullanıma göre de mecazdır, zira 'halk' lafzının 'mahlûk' anlamında kullanılması gibi, masdar zikredilip ism-i mef'ûl yani 'memlûk' irade edilmiştir; bu da ya mimin kesresiyle milkten veya zammesiyle mülktendir.
وَإِضَافَةُ مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَلَى مَعْنَى (فِي) . وَالْمَعْنَى مَا يَشْمَلُهُ الْمُلْكُ أَوِ الْمِلْكُ، وَالْمُرَادُ مُلْكُ اللَّهِ. وَالْمَعْنَى نَكْشِفُ لِإِبْرَاهِيمَ دَلَائِلَ مَخْلُوقَاتِنَا أَوْ عَظَمَةَ سُلْطَانِنَا كَشْفًا يُطْلِعُهُ عَلَى حَقَائِقِهَا وَمَعْرِفَةِ أَنْ لَا خَالِقَ وَلَا مُتَصَرِّفَ فِيمَا كَشَفْنَا لَهُ سِوَانَا.
{ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } terkibindeki izafet 'fî' (فِي) manasınadır. Anlam; hâkimiyetin (mülk) veya mülkiyetin (milk) kuşattığı şeylerdir, bundan maksat da Allah'ın hâkimiyetidir. Mana: 'İbrahim'e yarattıklarımızın delillerini veya hâkimiyetimizin azametini, onu bunların hakikatlerine ve kendisi için açığa çıkardığımız varlıklarda bizden başka hiçbir yaratıcı ve tasarruf edici bulunmadığı bilgisine muttali kılacak bir keşifle açığa çıkarıyoruz' demektir.
وَعَطْفُ قَوْلِهِ: وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ عَلَى قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ لِأَنَّ وَكَذلِكَ أَفَادَ كَوْنَ الْمُشَبَّهِ بِهِ تَعْلِيمًا فَائِقًا. فَفُهِمَ مِنْهُ أَنَّ الْمُشَبَّهَ بِهِ عِلَّةٌ لِأَمْرٍ مُهِمٍّ هُوَ مِنْ جِنْسِ الْمُشَبَّهِ بِهِ.
{ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } kavlinin { وَكَذلِكَ } kavline atfedilmesi şundandır: Çünkü { وَكَذلِكَ } lafzı, kendisine benzetilenin (müşebbehün bih) üstün bir öğretim olduğunu ifade etmiştir. Buradan, kendisine benzetilen şeyin, kendi cinsinden mühim bir işin illeti olduğu anlaşılmıştır.