فَالتَّقْدِيرُ: وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِرَاءَ تَبْصِيرٍ وَفَهْمٍ لِيَعْلَمَ عِلْمًا عَلَى وَفْقٍ لِذَلِكَ التَّفْهِيمِ، وَهُوَ الْعِلْمُ الْكَامِلُ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ هَذَا عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ (١) الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٥٦] .
Takdir şöyledir: 'İşte böylece o anlayışa uygun bir bilgiyle -ki o kâmil ilimdir- bilsin ve kesin inananlardan olsun diye İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu basiret ve idrak bahşeden bir gösterme ile gösteriyoruz.' Bunun açıklaması bu surenin { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ (١) الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } [56] kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَالْمُوقِنُ هُوَ الْعَالِمُ عِلْمًا لَا يَقْبَلُ الشَّكَّ، وَهُوَ الْإِيقَانُ. وَالْمُرَادُ الْإِيقَانُ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ. وَقَوْلُهُ: وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ أَبْلَغُ مِنْ أَنْ يُقَالَ: وَلِيَكُونَ مُوقِنًا كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ فِي هَذِه السُّورَة [٥٦] .
Mûkın (الْمُوقِنُ): Şüphe kabul etmeyen bir bilgiyle bilendir, bu da îkandır. Murad ise Yüce Allah'ı ve sıfatlarını tanımada kesin bir imana ermektir. { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } kavli, bu surenin { قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } [56] kavlinde geçtiği gibi, 'mûkın olsun diye' denilmesinden daha beliğdir.
[٧٦- ٧٩]
[76-79]
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : الْآيَات ٧٦ إِلَى ٧٩]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 76-79]
فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩)
{ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩) } “Gece onu bürüyüp karanlık basınca bir yıldız gördü, 'İşte bu benim Rabbimdir!' dedi. Yıldız batınca da 'Ben batanları sevmem' dedi. (76) Ay'ı doğarken görünce 'İşte bu benim Rabbimdir!' dedi. O da batınca 'Eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse, muhakkak sapan topluluktan olurum' dedi. (77) Güneşi doğarken görünce de 'İşte bu benim Rabbimdir! Bu daha büyüktür' dedi. O da batınca 'Ey kavmim! Doğrusu ben, sizin [Allah'a] ortak koştuğunuz şeylerden uzağım' dedi. (78) 'Şüphesiz ben, yüzümü dosdoğru bir muvahhid olarak gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim. Ben müşriklerden değilim.' (79)”
فَلَمَّا جَنَّ تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْأَنْعَام: ٧٥] بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: رَأى كَوْكَباً فَإِنَّ الْكَوْكَبَ مِنْ مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ، وَقَوْلِهِ فِي الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْأَنْعَام: ٧٥] . فَهَذِهِ الرُّؤْيَةُ الْخَاصَّةُ الَّتِي اهْتَدَى بِهَا إِلَى طَرِيق عَجِيب فِيهِ إبكات لِقَوْمِهِ ملجىء إِيَّاهُمْ لِلِاعْتِرَافِ بِفَسَادِ مُعْتَقَدِهِمْ، هِيَ فَرْعٌ مِنْ تِلْكَ الْإِرَاءَةِ الَّتِي عَمَّتْ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، لِأَنَّ الْعَطْفَ بِالْفَاءِ يَسْتَدْعِي مَزِيدَ الِاتِّصَالِ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ لِمَا فِي مَعْنَى الْفَاءِ مِنَ التَّفْرِيعِ وَالتَّسَبُّبِ، وَلِذَلِكَ نَعُدُّ جَعْلَ الزَّمَخْشَرِيَّ فَلَمَّا جَنَّ عَطْفًا عَلَى قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ [الْأَنْعَام: ٧٤] ، وَجَعْلَهُ مَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضًا، غَيْرَ رَشِيقٍ.
{ فَلَمَّا جَنَّ } ifadesi, { رَأى كَوْكَباً } kavlinin karinesiyle, { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [En'âm: 75] kavli üzerine yapılmış bir tefri'dir (çıkarımdır). Zira yıldız, göklerin melekûtundandır ve matufta (üzerine atfedilende) { نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [En'âm: 75] denilmiştir. Kavmini susturan ve inançlarının bozukluğunu itirafa mecbur bırakan şaşırtıcı bir yola kendisiyle ulaştığı bu özel görme (rü'yet), göklerin ve yerin melekûtunu kuşatan o genel göstermenin bir fer'idir (koludur). Çünkü 'fâ' (فَ) harfiyle yapılan atıf, 'fâ'nın anlamında bulunan tefri' ve sebebiyetten ötürü matuf ile matufun aleyh arasında daha fazla bir irtibat gerektirir. Bu sebeple Zemahşerî'nin { فَلَمَّا جَنَّ } ifadesini { قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ } [En'âm: 74] kavline atfedip aralarındaki kısmı itiraz (ara cümle) saymasını pek isabetli bulmuyoruz.
وَقَوْلُهُ: جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ أَيْ أَظْلَمَ اللَّيْلُ إِظْلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ، أَيْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ مَحُوطًا بِظُلْمَةِ اللَّيْلِ، وَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّهُ كَانَ تَحْتَ السَّمَاءِ وَلَمْ يَكُنْ فِي بَيْتٍ.
{ جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } kavli, yani 'gece karanlığı İbrahim'in üzerine çöktü' demektir; yani İbrahim gecenin karanlığıyla kuşatılmıştı. Bu da onun bir evin içinde değil, açıkta gökyüzünün altında bulunduğunu gerektirir.
وَيُؤْخَذُ مِنْ قَوْلِهِ بَعْدَهُ قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ أَنَّهُ كَانَ سَائِرًا مَعَ فَرِيقٍ مِنْ قَوْمِهِ يُشَاهِدُونَ الْكَوَاكِبَ، وَقَدْ كَانَ قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ صَابِئِينَ يَعْبُدُونَ الْكَوَاكِبَ وَيُصَوِّرُونَ لَهَا
Bundan sonra gelen { قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } kavlinden anlaşılmaktadır ki o, kavminden bir grupla birlikte yıldızları gözlemleyerek yürümekteydi. İbrahim'in kavmi Sâbiî idiler; yıldızlara tapıyor ve onlar için
أَصْنَامًا. وَتِلْكَ دِيَانَةُ الْكِلْدَانِيِّينَ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ.
putlar yapıyorlardı. Bu da İbrahim'in kavmi olan Keldânîlerin diniydi.
يُقَالُ: جَنَّهُ اللَّيْلُ، أَيْ أَخْفَاهُ، وَجَنَانُ اللَّيْلِ- بِفَتْحِ الْجِيمِ-، وَجَنَّهُ: سَتْرُهُ الْأَشْيَاءَ الْمَرْئِيَّةَ بِظَلَامِهِ الشَّدِيدِ. يُقَالُ: جِنَّهُ اللَّيْلُ، وَهُوَ الْأَصْلُ. وَيُقَالُ: جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ، وَهَذَا يُقْصَدُ بِهِ الْمُبَالَغَةُ فِي السَّتْرِ بِالظُّلْمَةِ حَتَّى صَارَتْ كَأَنَّهَا غِطَاءٌ، وَمَعَ ذَلِكَ لَمْ يَسْمَعْ فِي كَلَامِهِمْ جَنَّ اللَّيْلُ قَاصِرًا بِمَعْنَى أَظْلَمَ.
Denilir ki: Cennehu'l-leyl (جَنَّهُ اللَّيْلُ), yani 'gece onu gizledi'; cimin fethasıyla cenânu'l-leyl (جَنَانُ اللَّيْلِ) ve cennehu (جَنَّهُ) ise 'gecenin koyu karanlığıyla görünen şeyleri örtmesi' demektir. Asıl olan kullanım cennehu'l-leyl (جَنَّهُ اللَّيْلُ) denmesidir. Cenne aleyhi'l-leyl (جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ) de denilir ki bununla karanlıkla örtmede mübalağa kastedilir; öyle ki karanlık sanki bir örtü haline gelmiştir. Bununla birlikte onların konuşmalarında cenne'l-leyl (جَنَّ اللَّيْلُ) ifadesinin 'karanlık çöktü' anlamında geçişsiz (lâzım) olarak kullanıldığı işitilmemiştir.
وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: رَأى كَوْكَباً أَنَّهُ حَصَلَتْ لَهُ رُؤْيَةُ الْكَوَاكِبِ عَرَضًا مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ لِلتَّأَمُّلِ وَإِلَّا فَإِنَّ الْأُفُقَ فِي اللَّيْلِ مَمْلُوءٌ كواكب، وأنّ الْكَوَاكِب كَانَ حِينَ رَآهُ وَاضِحًا فِي السَّمَاءِ مُشْرِقًا بِنُورِهِ، وَذَلِكَ أَنْوَرُ مَا يَكُونُ فِي وَسَطِ السَّمَاءِ. فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ رَأَى كَوْكَبًا مِنْ بَيْنِهَا شَدِيدَ الضَّوْءِ. فَعَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ أَنَّ الْكَوْكَبَ هُوَ الزُّهَرَةُ. وَعَنِ السُّدِّيِّ أَنَّهُ الْمُشْتَرِي.
{ رَأى كَوْكَباً } kavlinin zahiri, yıldızı tefekkür maksadı olmaksızın tesadüfen gördüğüdür; aksi takdirde gece vakti ufuk yıldızlarla doludur. Yıldız, onu gördüğü esnada gökyüzünde belirgin ve ışığıyla parıldar vaziyetteydi; bu da göğün ortasında en parlak olduğu durumdur. Zahir olan odur ki, onların arasından ışığı son derece güçlü bir yıldız görmüştür. Zeyd b. Ali'den bu yıldızın Zühre (Venüs) olduğu, Süddî'den ise Müşteri (Jüpiter) olduğu rivayet edilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَظَرَ الْكَوَاكِبَ فَرَأَى كَوْكَبًا فَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ إِيجَازُ حَذْفٍ مِثْلُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ [الشُّعَرَاء: ٦٣] ، أَيْ فَضَرَبَ فَانْفَلَقَ. وَجُمْلَةُ رَأى كَوْكَباً جَوَاب فَلَمَّا. وَالْكَوْكَبُ: النَّجْمُ.
Yıldızlara bakıp içlerinden bir yıldız görmüş olması da muhtemeldir; bu durumda kelamda, { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } [Şuarâ: 63] yani 'vurdu da yarıldı' ayetinde olduğu gibi bir hazif îcazı bulunur. { رَأى كَوْكَباً } cümlesi { فَلَمَّا } edatının cevabıdır. Kevkeb (الْكَوْكَبُ) ise yıldız (en-necm) demektir.
وَجُمْلَةُ: قالَ هَذَا رَبِّي مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا جَوَابًا لِسُؤَالٍ يَنْشَأُ عَنْ مَضْمُونِ جُمْلَةِ رَأى كَوْكَباً وَهُوَ أَنْ يَسْأَلَ سَائِلٌ: فَمَاذَا كَانَ عِنْد مَا رَآهُ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: قالَ هَذَا رَبِّي جوبا لِذَلِكَ.
{ قالَ هَذَا رَبِّي } cümlesi, { رَأى كَوْكَباً } cümlesinin muhtevasından doğan bir soruya cevap olarak getirilmiş beyânî bir istînâftır. Bu soru, birinin 'Onu gördüğünde ne oldu?' diye sormasıdır; { قالَ هَذَا رَبِّي } kavli de buna cevap olmaktadır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ هُنَا لِقَصْدِ تَمْيِيزِ الْكَوْكَبِ مِنْ بَيْنِ الْكَوَاكِب وَلَكِن إجراؤه عَلَى نَظِيرَيْهِ فِي قَوْلِهِ حِينَ رَأَى الْقَمَرَ وَحِينَ رَأَى الشَّمْسَ هَذَا رَبِّي- هَذَا رَبِّي يُعَيِّنُ أَنْ يَكُونَ الْقَصْدُ الْأَصْلِيُّ مِنْهُ هُوَ الْكِنَايَةُ بِالْإِشَارَةِ عَنْ كَوْنِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ أَمْرًا مَطْلُوبًا مَبْحُوثًا عَنْهُ فَإِذَا عُثِرَ عَلَيْهِ أُشِيرَ إِلَيْهِ، وَذَلِكَ كَالْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ [الرّوم: ٥٦] ، وَقَوْلِهِ: قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ [يُوسُف: ٣٢] وَلَمْ يُقَلْ فَهُوَ الَّذِي لُمْتُنَّنِي. وَلَعَلَّ مِنْهُ قَوْلَهُ: هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا [يُوسُف: ٦٥] إِذْ لَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى «بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا» . وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» قَالَ الْأَحْنَفُ بْنُ قَيْسٍ: «ذَهَبْتُ لِأَنْصُرَ هَذَا الرَّجُلَ» (يَعْنِي عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ) وَلَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُ ذِكْرٌ، لِأَنَّ عَلِيًّا وَشَأْنُهُ هُوَ الْجَارِي فِي خَوَاطِرِ النَّاسِ أَيَّامَ صِفِّينَ، وَسَيَأْتِي قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ [الْأَنْعَام: ٨٩] يَعْنِي كُفَّارَ قُرَيْشٍ، وَفِي حَدِيثِ سُؤَالِ الْقَبْرِ: «فَيُقَالُ لَهُ مَا عِلْمُكَ
Buradaki işaret ismi, o yıldızı diğer yıldızlardan ayırt etmek maksadı taşır; ancak Ay'ı ve Güneş'i gördüğünde de benzer şekilde { هَذَا رَبِّي } - { هَذَا رَبِّي } demesi, asıl maksadın işaret yoluyla işaret edilenin aranan ve araştırılan bir şey olduğuna kinaye yapmak olduğunu belirler; zira aranan şey bulununca ona işaret edilir. Bu, Yüce Allah'ın { لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ } [Rûm: 56] kavlindeki ve 'Beni hakkında kınadığınız işte budur' demeyip { قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ } [Yûsuf: 32] buyurmasındaki işaret gibidir. Sadece 'Sermayemiz bize geri verilmiş' demekle yetinmeyip { هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا } [Yûsuf: 65] demeleri de belki bu kabildendir. Sahîh-i Buhârî'de Ahnef b. Kays şöyle demiştir: 'Şu adama yardım etmek için gittim' (Ali b. Ebî Tâlib'i kastediyor). Daha önce ondan bahsedilmemiş olmasına rağmen [böyle demiştir], çünkü Sıffîn günlerinde insanların aklında dolaşan bizzat Ali ve onun durumuydu. İleride Yüce Allah'ın Kureyş kâfirlerini kastederek { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ } [En'âm: 89] buyurması da gelecektir. Kabir suali hadisinde de şöyle buyrulur: 'Ona: Bu adam hakkında ne biliyorsun?
بِهَذَا الرَّجُلِ» (يَعْنِي الرَّسُول ﷺ ، وَهَذَا مِنَ الْأَغْرَاضِ الدَّاعِيَةِ لِلتَّعْرِيفِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ الَّتِي أَهْمَلَهَا عُلَمَاءُ الْبَلَاغَةِ فَيَصِحُّ هُنَا أَنْ يُجْعَلَ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَيَيْهِ الصَّرِيحِ وَالْكِنَايَةِ.
denilir' (Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastediyor). Bu, belagat âlimlerinin ihmal ettiği, işaret ismiyle marife yapmayı gerektiren gayelerdendir; dolayısıyla burada hem sarîh hem de kinâî manasında kullanılmış sayılması caizdir.
وَتَعْرِيفُ الْجُزْأَيْنِ مُفِيدٌ لِلْقَصْرِ لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ: هَذَا رَبٌّ. فَدَلَّ عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَرَادَ اسْتِدْرَاجَ قَوْمِهِ فَابْتَدَأَ بِإِظْهَارِ أَنَّهُ لَا يَرَى تَعَدُّدَ الْآلِهَةِ لِيَصِلَ بهم إِلَى التوحد وَاسْتَبْقَى وَاحِدًا مِنْ مَعْبُودَاتِهِمْ فَفَرَضَ اسْتِحْقَاقَهُ الْإِلَهِيَّةَ كَيْلَا يَنْفِرُوا مِنَ الْإِصْغَاءِ إِلَى اسْتِدْلَالِهِ.
İki cüzün de (mübteda ve haberin) marife olması kasr (hasr) ifade eder; çünkü o 'Bu bir rabdir' dememiştir. Bu da göstermektedir ki İbrahim aleyhisselâm kavmini tedricen ikna etmek istemiş, onları tevhide ulaştırmak için ilahların çokluğunu kabul etmediğini göstererek başlamış ve delil getirmesini dinlemekten kaçmasınlar diye onların taptıklarından birini bırakıp onun ilahlığa hak kazandığını farzetmiştir.
وَظَاهِرُ قَوْلِهِ قالَ إِنَّهُ خَاطَبَ بِذَلِكَ غَيْرَهُ، لِأَنَّ الْقَوْلَ حَقِيقَتُهُ الْكَلَامُ، وَإِنَّمَا يُسَاقُ الْكَلَامُ إِلَى مُخَاطَبٍ. وَلِذَلِكَ كَانَتْ حَقِيقَةُ الْقَوْلِ هِيَ ظَاهِرُ الْآيَةِ مِنْ لَفْظِهَا وَمِنْ تَرْتِيبِ نَظْمِهَا إِذْ رَتَّبَ قَوْلَهُ فَلَمَّا جَنَّ عَلَى قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْأَنْعَام: ٧٥] وَقَوْلِهِ: وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ [الْأَنْعَام: ٧٥] وَرَتَّبَ ذَلِكَ كُلَّهُ عَلَى قَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً [الْأَنْعَام: ٧٤] الْآيَةَ، وَلِقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ قالَ } kavlinin zahiri, onun bu sözle başkasına hitap ettiğidir; çünkü 'kavl'in hakikati kelamdır ve kelam ancak bir muhataba yöneltilir. Bu sebeple kavlin hakiki anlamı, ayetin lafzından ve nazmının tertibinden anlaşılan zahiridir; zira { فَلَمَّا جَنَّ } kavlini { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [En'âm: 75] ve { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } [En'âm: 75] kavillerine bağlamış, bütün bunları da { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } [En'âm: 74] ayetine bağlamıştır; ayrıca Yüce Allah'ın şöyle buyurması sebebiyle de böyledir:
قالَ هَذَا رَبِّي وَإِنَّمَا يَقُولُهُ لِمُخَاطَبٍ، وَلِقَوْلِهِ عَقِبَ ذَلِكَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ، وَلِأَنَّهُ اقْتَصَرَ عَلَى إِبْطَالِ كَوْنِ الْكَوَاكِبِ آلِهَةً وَاسْتَدَلَّ بِهِ عَلَى بَرَاءَتِهِ مِمَّا يُشْرِكُونَ مَعَ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ بُطْلَانِ إِلَهِيَّةِ الْكَوَاكِبِ بُطْلَانُ إِلَهِيَّةِ أَجْرَامٍ أُخْرَى لَوْلَا أَنَّ ذَلِكَ هُوَ مُدَّعَى قَوْمِهِ فَدَلَّ ذَلِكَ كُلُّهُ عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ قَالَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْمُجَادَلَةِ لِقَوْمِهِ وَإِرْخَاءِ الْعِنَانِ لَهُمْ لِيَصِلُوا إِلَى تَلَقِّي الْحُجَّةِ وَلَا يَنْفِرُوا مِنْ أَوَّلِ وَهْلَةٍ فَيَكُونُ قَدْ جَمَعَ جَمْعًا مِنْ قَوْمِهِ وَأَرَادَ الِاسْتِدْلَالَ عَلَيْهِمْ.
{ قالَ هَذَا رَبِّي } sözünü ancak bir muhataba söyler; keza bunun hemen ardından { يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } demesi ve yıldızların ilah oluşunu iptal etmekle yetinip bunu onların ortak koştukları şeylerden beri olduğuna delil getirmesi de bunu gösterir. Oysa bu durum kavminin iddiası olmasaydı, yıldızların ilahlığının batıl olmasından diğer cisimlerin ilahlığının batıl olması gerekmezdi. Bütün bunlar göstermektedir ki İbrahim aleyhisselâm bunu kavmiyle münazara etmek, delili kabul noktasına gelebilsinler ve ilk anda kaçmasınlar diye onlara müsamaha gösterip ipleri gevşetmek amacıyla söylemiştir; dolayısıyla kavminden bir topluluğu toplamış ve onlara karşı delil getirmek istemiştir.
وَقَوْلُهُ: هَذَا رَبِّي أَيْ خَالِقِي وَمُدَبِّرِي فَهُوَ مُسْتَحِقٌّ عِبَادَتِي. قَالَهُ عَلَى سَبِيلِ الْفَرْضِ جَرْيًا عَلَى مُعْتَقَدِ قَوْمِهِ لِيَصِلَ بِهِمْ إِلَى نَقْضِ اعْتِقَادِهِمْ فَأَظْهَرَ أَنَّهُ مُوَافِقٌ لَهُمْ لِيَهَشُّوا إِلَى ذَلِكَ ثُمَّ يَكِرُّ عَلَيْهِمْ بِالْإِبْطَالِ إِظْهَارًا لِلْإِنْصَافِ وَطَلَبِ الْحَقِّ. وَلَا يَرِيبُكَ فِي هَذَا أَنَّ صُدُورَ مَا ظَاهِرُهُ كُفْرٌ عَلَى لِسَانِهِ- ﵇ لِأَنَّهُ لَمَّا رَأَى أَنَّهُ ذَلِكَ طَرِيقٌ إِلَى إِرْشَادِ قَوْمِهِ وَإِنْقَاذِهِمْ مِنَ الْكُفْرِ، وَاجْتَهَدَ فَرَآهُ أَرْجَى لِلْقَبُولِ عِنْدَهُمْ سَاغَ لَهُ التَّصْرِيحُ بِهِ لِقَصْدِ الْوُصُولِ إِلَى الْحَقِّ وَهُوَ لَا يَعْتَقِدُهُ، وَلَا يَزِيدُ قَوْلُهُ هَذَا قَوْمَهُ كُفْرًا، كَالَّذِي يُكْرَهُ عَلَى أَنْ يَقُولَ
{ هَذَا رَبِّي } kavli; yani 'yaratıcım ve yöneticimdir, dolayısıyla ibadetime layıktır' demektir. Bunu, kavminin inancına göre hareket ederek onların inancını çürütme noktasına ulaşmak için faraziye yoluyla söylemiştir; böylece buna sevinip ısınsınlar diye onlara muvafık görünmüş, ardından hakkaniyeti ve gerçeği aradığını ortaya koyarak [o inancı] iptal etmek üzere hücuma geçmiştir. Zahiri küfür olan bir sözün onun -aleyhisselâm- dilinden çıkması sende şüphe uyandırmasın; zira bunun kavmini irşat etmeye ve onları küfürden kurtarmaya bir yol olduğunu gördüğünde ve içtihad edip bunu onların nezdinde kabule en yakın yol olarak değerlendirdiğinde, kendisi inanmadığı halde hakikate ulaşmak maksadıyla bunu açıkça söylemesi caiz olmuştur. Onun bu sözü kavminin küfrünü de artırmaz; tıpkı söylemeye zorlanan kimse gibi
كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ فَإِنَّهُ إِذَا جَازَ ذَلِكَ لِحِفْظِ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَإِنْقَاذِهَا مِنَ الْهَلَاكِ كَانَ جَوَازُهُ لِإِنْقَاذِ فَرِيقٍ مِنَ النَّاسِ مِنَ الْهَلَاكِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ أَوْلَى. وَقَدْ يَكُونُ فِعْلُ ذَلِكَ بِإِذْنٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِالْوَحْيِ.
kalbi imanla mutmain olduğu halde küfür kelimesini söyleyen kimse gibidir. Tek bir canı korumak ve onu helakten kurtarmak için bu caiz olduğuna göre, insanlardan bir topluluğu dünya ve ahirette helak olmaktan kurtarmak için caiz olması evleviyetle geçerlidir. Bunun yapılması Yüce Allah'ın vahiy yoluyla verdiği bir izinle de olabilir.
وَعَلَى هَذَا فَالْآيَةُ تَقْتَضِي أَنَّ قَوْمَهُ يَعْبُدُونَ الْكَوَاكِبَ وَأَنَّهُمْ عَلَى دِينِ الصَّابِئَةِ وَقَدْ كَانَ ذَلِكَ الدِّينُ شَائِعًا فِي بُلْدَانِ الْكِلْدَانِ الَّتِي نَشَأَ فِيهَا إِبْرَاهِيمُ- ﵇ وَأَنَّ الْأَصْنَامَ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا أَرَادُوا بِهَا أَنَّهَا صُوَرٌ لِلْكَوَاكِبِ وَتَمَاثِيلُ لَهَا عَلَى حَسَبِ تَخَيُّلَاتِهِمْ
Buna göre ayet, kavminin yıldızlara taptığını ve Sâbiîlik dini üzere olduğunu iktiza eder; nitekim bu din, İbrahim'in -aleyhisselâm- yetiştiği Keldânî beldelerinde yaygındı. Taptıkları putlarla da kendi hayal dünyalarına
وَأَسَاطِيرِهِمْ مِثْلَمَا كَانَ عَلَيْهِ الْيُونَانُ الْقُدَمَاءُ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ عَبَدُوا الْكَوَاكِبَ وَعَبَدُوا صُوَرًا أُخْرَى عَلَى أَنَّهَا دُونَ الْكَوَاكِبِ كَمَا كَانَ الْيُونَانُ يُقَسِّمُونَ الْمَعْبُودَاتِ إِلَى آلِهَةٍ وَأَنْصَافِ آلِهَةٍ.
ve efsanelerine göre yıldızların sûretleri ve heykelleri olmasını kastetmişlerdi; tıpkı eski Yunanlıların yaptığı gibi. Yıldızlara tapıp, Yunanlıların tapılan varlıkları ilahlar ve yarı ilahlar olarak kısımlara ayırması gibi yıldızların alt mertebesinde görerek başka suretlere de tapmış olmaları muhtemeldir.
عَلَى أَنَّ الصَّابِئَةَ يَعْتَقِدُونَ أنّ للكواكب رُوحَانِيَّاتٌ تَخْدِمُهَا.
Kaldı ki Sâbiîler, yıldızların kendilerine hizmet eden ruhaniyetleri (ruhânî varlıkları) olduğuna inanırlardı.
وَأَفَلَ النَّجْمُ أُفُولًا: غَابَ، وَالْأُفُولُ خَاصٌّ بِغِيَابِ النَّيِّرَاتِ السَّمَاوِيَّةِ، يُقَالُ: أَفَلَ النَّجْمُ وَأَفَلَتِ الشَّمْسُ، وَهُوَ الْمَغِيبُ الَّذِي يَكُونُ بِغُرُوبِ الْكَوْكَبِ وَرَاءَ الْأُفُقِ بِسَبَبِ الدَّوْرَةِ الْيَوْمِيَّةِ لِلْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ، فَلَا يُقَالُ: أَفَلَتِ الشَّمْسُ أَوْ أَفَلَ النَّجْمُ إِذَا احْتَجَبَ بِسَحَابٍ.
Yıldızın uful etmesi (أَفَلَ النَّجْمُ أُفُولًا), 'kaybolup batması' demektir. Uful (الْأُفُولُ), gök cisimlerinin batışına mahsustur; efele'n-necm (أَفَلَ النَّجْمُ - yıldız battı) ve efeleti'ş-şems (أَفَلَتِ الشَّمْسُ - güneş battı) denilir. Bu da yer küresinin günlük dönüşü sebebiyle yıldızın ufkun ardında batmasıyla gerçekleşen kayboluştur; dolayısıyla bulutla örtüldüğünde güneş veya yıldız için 'uful etti' (battı) denilmez.
وَقَوْلُهُ: لَا أُحِبُّ الْحُبُّ فِيهِ بِمَعْنَى الرِّضَى وَالْإِرَادَةِ، أَيْ لَا أَرْضَى بِالْآفِلِ إِلَهًا، أَوْ لَا أُرِيدُ الْآفِلَ إِلَهًا. وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ مُتَعَلِّقَ الْمَحَبَّةِ هُوَ إِرَادَتُهُ إِلَهًا لَهُ بِقَوْلِهِ: هَذَا رَبِّي.
{ لَا أُحِبُّ } kavlindeki sevgi (el-hubb), rıza ve irade anlamındadır; yani 'batan bir varlığın ilah olmasına razı olmam' veya 'batanı ilah olarak istemem' demektir. Muhabbetin taalluk ettiği şeyin onu kendisine ilah olarak istemesi olduğu, { هَذَا رَبِّي } kavlinden anlaşılmıştır.
وَإِطْلَاقُ الْمُحِبَّةِ عَلَى الْإِرَادَةِ شَائِعٌ فِي الْكَلَامِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا [التَّوْبَة: ١٠٨] . وَقَدَّرَهُ فِي «الْكَشَّافِ» بِحَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ لَا أُحِبُّ عِبَادَةَ الْآفِلِينَ.
Muhabbet lafzının irade anlamında kullanılması kelamda yaygındır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } [Tevbe: 108]. el-Keşşâf'ta ise muzafın hazfiyle takdir edilmiş ve 'Batanlara ibadet etmeyi sevmem' manası verilmiştir.
وَجَاءَ بِ الْآفِلِينَ بِصِيغَةِ جَمْعِ الذُّكُورِ الْعُقَلَاءِ الْمُخْتَصِّ بِالْعُقَلَاءِ بِنَاءً عَلَى اعْتِقَادِ قَوْمِهِ أَنَّ الْكَوَاكِبَ عَاقِلَةٌ مُتَصَرِّفَةٌ فِي الْأَكْوَانِ، وَلَا يَكُونُ الْمَوْجُودُ مَعْبُودًا إِلَّا وَهُوَ عَالِمٌ.
{ الْآفِلِينَ } lafzı, kavminin yıldızların akıl sahibi olduğuna ve kâinatta tasarruf ettiğine inanmalarına binaen akıllılara mahsus müzekker kurallı çoğul (cemi müzekker sâlim) kalıbıyla getirilmiştir; zira bir varlık ancak bilen (âlim) olduğu takdirde mabud olabilir.
وَوجه الِاسْتِدْلَال بالأقوال عَلَى عَدَمِ اسْتِحْقَاقِ الْإِلَهِيَّةِ أَنَّ الْأُفُولَ مَغِيبٌ وَابْتِعَادٌ عَنِ النَّاسِ، وَشَأْنُ الْإِلَهِ أَنْ يَكُونَ دَائِمَ الْمُرَاقَبَةِ لِتَدْبِيرِ عِبَادِهِ فَلَمَّا أَفَلَ النَّجْمُ كَانَ فِي حَالَةِ أُفُولِهِ مَحْجُوبًا عَنِ الِاطِّلَاعِ عَلَى النَّاسِ، وَقَدْ بَنَى هَذَا الِاسْتِدْلَالَ عَلَى مَا هُوَ شَائِعٌ عِنْدَ الْقَوْمِ مِنْ كَوْنِ أُفُولِ النَّجْمِ مَغِيبًا عَنْ هَذَا الْعَالَمِ، يَعْنِي أَنَّ مَا يَغِيبُ لَا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُتَّخَذَ إِلَهًا
Uful (batma) ile ilahlığa hak kazanamayacağına delil getirmenin yönü şudur: Uful, kaybolmak ve insanlardan uzaklaşmaktır; ilahın şanı ise kullarının işlerini yönetmeyi daima gözetmektir. Yıldız battığında, batma durumundayken insanları görmekten perdelenmiş olur. Bu delillendirmeyi kavmin nezdinde yaygın olan, yıldızın batmasının bu âlemden kaybolması olduğu kabulü üzerine kurmuştur; yani kaybolup giden bir varlık ilah edinilmeye layık değildir,
لِأَنَّهُ لَا يُغْنِي عَنْ عِبَادِهِ فِيمَا يَحْتَاجُونَهُ حِينَ مَغِيبِهِ. وَلَيْسَ الِاسْتِدْلَالُ مَنْظُورًا فِيهِ إِلَى التَّغَيُّرِ لِأَنَّ قَوْمَهُ لَمْ يَكُونُوا يَعْلَمُونَ الْمُلَازَمَةَ بَيْنَ التَّغَيُّرِ وَانْتِفَاءِ صِفَةِ الْإِلَهِيَّةِ، وَلِأَنَّ الْأُفُولَ لَيْسَ بِتَغَيُّرٍ فِي ذَاتِ الْكَوْكَبِ بَلْ هُوَ عَرَضٌ لِلْأَبْصَارِ الْمُشَاهِدَةِ لَهُ، أَمَّا الْكَوْكَبُ فَهُوَ بَاقٍ فِي فَلَكِهِ وَنِظَامِهِ يَغِيبُ وَيَعُودُ إِلَى الظُّهُورِ وَقَوْمُ إِبْرَاهِيمَ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ مُقْنِعًا لَهُمْ.
çünkü kaybolduğu esnada kullarının muhtaç olduğu şeylerde onlara bir fayda sağlayamaz. Bu delillendirmede 'değişme' (tagayyür) olgusu dikkate alınmamıştır; çünkü kavmi değişme ile ilahlık vasfının yokluğu arasındaki mülâzemeti (ayrılmaz bağı) bilmiyordu ve ayrıca uful, yıldızın zatında bir değişme olmayıp onu gören gözlere nispetle arız olan bir durumdur. Yıldıza gelince; o kendi yörüngesinde ve nizamında kalıcıdır, kaybolur ve tekrar ortaya çıkar; İbrahim'in kavmi de bunu bildiği için [değişme delili] onlar açısından ikna edici olmazdı.
وَلِأَجْلِ هَذَا احْتَجَّ بِحَالَةِ الْأُفُولِ دُونَ حَالَةِ الْبُزُوغِ فَإِنَّ الْبُزُوغَ وَإِنْ كَانَ طَرَأَ بَعْدَ أُفُولٍ لَكِنَّ الْأُفُولَ السَّابِقَ غَيْرُ مُشَاهَدٍ لَهُمْ فَكَانَ الْأُفُولُ أَخْصَرَ فِي الِاحْتِجَاجِ مِنْ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ هَذَا الْبَازِغَ كَانَ مِنْ قَبْلُ آفِلًا.
Bundan dolayı doğuş haliyle değil de batış haliyle delil getirmiştir; zira doğuş her ne kadar bir batışın ardından ortaya çıksa da önceki batış onlar tarafından bizzat müşahede edilmiş değildi. Dolayısıyla 'Şu doğan varlık daha önce batmıştı' demektense batış ile delil getirmek hüccet açısından daha kestirme olmuştur.
وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً إِلَخ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةٍ مَحْذُوفَةٍ دَلَّ عَلَيْهَا الْكَلَامُ.
{ فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً } ilh. kavli, sözün delalet ettiği hazfedilmiş bir cümleye matuftur.
وَالتَّقْدِيرُ: فَطَلَعَ الْقَمَرُ فَلَمَّا رَآهُ بَازِغًا، فَحُذِفَتِ الْجُمْلَةُ لِلْإِيجَازِ وَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّ الْقَمَرَ طَلَعَ بَعْدَ أُفُولِ الْكَوْكَبِ، وَلَعَلَّهُ اخْتَارَ لِمُحَاجَّةِ قَوْمِهِ الْوَقْتَ الَّذِي يُغْرِبُ فِيهِ الْكَوْكَبُ ويطلع الْقَمَر
Takdiri şöyledir: 'Derken Ay doğdu; onu doğarken görünce de...'; cümle îcaz (kısalık) için hazfedilmiştir. Bu da Ay'ın yıldızın batmasından sonra doğduğunu gerektirir. Muhtemelen kavmiyle münazara etmek için yıldızın battığı ve Ay'ın doğduğu vakti seçmiştir
بِقُرْبِ ذَلِكَ، وَأَنَّهُ كَانَ آخِرَ اللَّيْلِ لِيَعْقُبَهُمَا طُلُوعُ الشَّمْسِ. وَأَظْهَرَ اسْمَ الْقَمَرَ لِأَنَّهُ حَذَفَ مُعَادَ الضَّمِيرِ. وَالْبَازِغُ: الشَّارِقُ فِي ابْتِدَاءِ شُرُوقِهِ، وَالْبُزُوغُ ابْتِدَاءُ الشُّرُوقِ.
buna yakın bir vakitti ve ikisinin ardından Güneş'in doğuşu gelsin diye gecenin son vaktiydi. Zamirin merciini hazfettiği için Ay ismini açıkça (zahir isim olarak) zikretmiştir. Bâzığ (الْبَازِغُ): Doğuşunun başlangıcında parıldayarak doğandır; buzûğ (الْبُزُوغُ) ise doğuşun başlangıcı demektir.
وَقَوْلُهُ هَذَا رَبِّي أَفَادَ بِتَعْرِيفِ الْجُزْأَيْنِ أَنَّهُ أَكْثَرُ ضَوْءًا مِنَ الْكَوْكَبِ فَإِذَا كَانَ اسْتِحْقَاقُ الْإِلَهِيَّةِ بِسَبَبِ النُّورِ فَالَّذِي هُوَ أَشَدُّ نُورًا أَوْلَى بِهَا مِنَ الْأَضْعَفِ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ الْكِنَائِيِّ خَاصَّةً وَهُوَ كَوْنُ الْمُشَارِ إِلَيْهِ مَطْلُوبًا مَبْحُوثًا عَنْهُ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.
{ هَذَا رَبِّي } kavli, iki cüzün marife kılınmasıyla Ay'ın yıldızdan daha aydınlık olduğunu ifade etmiştir; zira ilahlığa hak kazanma nur sebebiyle ise nuru daha şiddetli olan, daha zayıf olana nispetle buna daha layıktır. İşaret ismi ise az önce geçtiği gibi sadece kinâî manasında kullanılmıştır ki bu da işaret edilenin aranan ve araştırılan bir şey olmasıdır.
وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ قَصَدَ بِهِ تَنْبِيهَ قَوْمِهِ لِلنَّظَرِ فِي مَعْرِفَةِ الرَّبِّ الْحَقِّ وَأَنَّهُ وَاحِدٌ، وَأَنَّ الْكَوْكَبَ وَالْقَمَرَ كِلَيْهِمَا لَا يَسْتَحِقَّانِ ذَلِكَ مَعَ أَنَّهُ عَرَّضَ فِي كَلَامِهِ بِأَنَّ لَهُ رَبًّا يَهْدِيهِ وَهُمْ لَا يُنْكِرُونَ عَلَيْهِ ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ قَائِلُونَ بِعِدَّةِ أَرْبَابٍ. وَفِي هَذَا تَهْيِئَةٌ لِنُفُوسِ قَوْمِهِ لِمَا عَزَمَ عَلَيْهِ مِنَ التَّصْرِيحِ بِأَنَّ لَهُ رَبًّا غَيْرَ الْكَوَاكِبِ.
{ فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } kavli ile kavmini hakiki Rabbi tanımaya, O'nun bir olduğunu, yıldızın ve Ay'ın ikisinin de buna layık olmadığını tefekkür etmeye dikkat çekmeyi kastetmiştir; bununla beraber sözünde kendisine hidayet veren bir Rabbi olduğunu ima etmiştir ki onlar çok sayıda rab kabul ettikleri için bunu inkâr etmezlerdi. Bunda, yıldızların dışında bir Rabbi olduğunu açıkça ilan etmeye azmettiği şey için kavminin zihinlerini hazırlama vardır.
ثُمَّ عَرَّضَ بِقَوْمِهِ أَنَّهُمْ ضَالُّونَ وَهَيَّأَهُمْ قَبْلَ الْمُصَارَحَةِ لِلْعِلْمِ بِأَنَّهُمْ ضَالُّونَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ:
Sonra kavminin sapkın olduğuna ima yoluyla değinmiş ve açıkça yüzlerine vurmadan önce sapkın olduklarını anlamaları için onları hazırlamıştır; çünkü onun:
لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ يُدْخِلُ عَلَى
{ لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } “...kesinlikle sapkınlar topluluğundan olurum” [şeklindeki] sözü, [onların]
نُفُوسِهِمُ الشَّكَّ فِي مُعْتَقَدِهِمْ أَنْ يَكُونَ ضَلَالًا، وَلِأَجْلِ هَذَا التَّعْرِيضِ لَمْ يَقُلْ: لَأَكُونَنَّ ضَالًّا، وَقَالَ لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ لِيُشِيرَ إِلَى أَنَّ فِي النَّاسِ قَوْمًا ضَالِّينَ، يَعْنِي قَوْمَهُ.
inançlarının sapıklık olabileceği konusunda içlerine şüphe düşürür. Bu ima ve tariz sebebiyle 'kesinlikle sapan biri olurum' dememiş, insanlar arasında sapkın bir topluluk bulunduğuna -ki kavmini kastetmektedir- işaret etmek için { لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } demiştir.
وَإِنَّمَا تَرَيَّثَ إِلَى أُفُولِ الْقَمَرِ فَاسْتَدَلَّ بِهِ على انْتِفَاء إلهيته وَلَمْ يَنْفِهَا عَنْهُ بِمُجَرَّدِ رُؤْيَتِهِ بَازِغًا مَعَ أَنَّ أُفُولَهُ مُحَقَّقٌ بِحَسْبِ الْمُعْتَادِ لِأَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُقِيمَ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى أَسَاسِ الْمُشَاهَدَةِ عَلَى مَا هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي الْعُقُولِ لِأَنَّ الْمُشَاهَدَةَ أَقْوَى.
Âdete göre batması kesin olduğu halde onu doğarken görür görmez ilahlığını nefyetmeyip Ay'ın batışını beklemesi ve ilahlığının yokluğuna bununla delil getirmesi şundandır: Çünkü delillendirmeyi akıllarda bilinen şekliyle müşahede (gözlem) esasına dayandırmak istemiştir; zira müşahede [delil bakımından] daha güçlüdür.
وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً أَيْ فِي الصَّبَاحِ بَعْدَ أَنْ أَفَلَ الْقَمَرُ، وَذَلِكَ فِي إِحْدَى اللَّيَالِي الَّتِي يَغْرُبُ فِيهَا الْقَمَرُ قُبَيْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ كُلَّهُ وَقَعَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ.
{ فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً } kavli; yani Ay battıktan sonra sabah vaktinde [demektir]. Bu da Ay'ın Güneş doğmadan hemen önce battığı gecelerden birinde vuku bulmuştur; zira zahir olan odur ki bütün bu delillendirme tek bir mecliste cereyan etmiştir.
وَقَوْلُهُ لِلشَّمْسِ هَذَا رَبِّي بَاسِمِ إِشَارَةِ الْمُذَكَّرِ مَعَ أَنَّ الشَّمْسَ تَجْرِي مَجْرَى الْمُؤَنَّثِ لِأَنَّهُ اعْتَبَرَهَا رَبًّا، فَرُوعِيَ فِي الْإِشَارَةِ مَعْنَى الْخَبَرِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: هَذَا الْجِرْمُ الَّذِي تَدْعُونَهُ الشَّمْسَ تَبَيَّنَ أَنَّهُ هُوَ رَبِّي. وَجُمْلَةُ هَذَا رَبِّي جَارِيَةٌ مَجْرَى الْعِلَّةِ لِجُمْلَةِ هَذَا رَبِّي الْمُقْتَضِيَةِ نَقْضَ رُبُوبِيَّةِ الْكَوْكَبِ وَالْقَمَرِ وَحَصْرَ الرُّبُوبِيَّةِ فِي الشَّمْسِ وَنَفْيَهَا عَنِ الْكَوْكَبِ وَالْقَمَرِ، وَلِذَلِكَ حُذِفَ الْمُفَضَّلُ عَلَيْهِ لِظُهُورِهِ، أَيْ هُوَ أَكْبَرُ مِنْهُمَا، يَعْنِي أَنَّ الْأَكْبَرَ الْأَكْثَرَ إِضَاءَةً أَوْلَى بِاسْتِحْقَاقِ الْإِلَهِيَّةِ.
Güneş müennes kabul edildiği halde onun hakkında müzekker işaret ismiyle { هَذَا رَبِّي } demesi, onu rab olarak itibar etmesindendir; dolayısıyla işarette haberin manası gözetilmiştir. Sanki şöyle demiştir: 'Güneş diye isimlendirdiğiniz şu cismin benim Rabbim olduğu anlaşıldı.' { هَذَا أَكْبَرُ } cümlesi, yıldızın ve Ay'ın rabliğini çürütüp rabliği Güneş'e has kılmayı ve o ikisinden nefyetmeyi gerektiren { هَذَا رَبِّي } cümlesinin illeti mesabesindedir. Bu yüzden açık olmasından ötürü kendisine üstünlük sağlanan (mufaddalun aleyh) hazfedilmiştir; yani 'o ikisinden daha büyüktür', demek ki daha büyük ve daha aydınlık olan ilahlığa hak kazanmada daha önceliklidir.
وَقَوْلُهُ: قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ، إِقْنَاعٌ لَهُمْ بِأَنْ لَا يُحَاوِلُوا مُوَافَقَتَهُ
{ قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } kavli, kendi sapkınlıkları hususunda ona muvafakat sağlamaya
إِيَّاهُمْ عَلَى ضَلَالِهِمْ لِأَنَّهُ لَمَّا انْتَفَى اسْتِحْقَاقُ الْإِلَهِيَّةِ عَنْ أَعْظَمِ الْكَوَاكِبِ الَّتِي عَبَدُوهَا فَقَدِ انْتَفَى عَمَّا دُونَهَا بِالْأَحْرَى.
çalışmamaları için onları ikna etmedir; çünkü taptıkları gök cisimlerinin en büyüğünden ilahlık hakkı kalkınca, ondan daha küçük olanlardan evleviyetle kalkmıştır.
وَالْبَرِيءُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعل من برىء- بِكَسْرِ الرَّاءِ لَا غَيْرَ- يَبْرَأُ- بِفَتْحِ الرَّاءِ لَا غَيْرَ- بِمَعْنَى تَفَصَّى وَتَنَزَّهَ وَنَفَى الْمُخَالَطَةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَجْرُورِ بِ (مِنْ) . وَمِنْهُ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [التَّوْبَة: ٣] ، فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا [الْأَحْزَاب: ٦٩] ، وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي [يُوسُف:
Berî' (الْبَرِيءُ), fâil anlamında faîl veznindedir; sadece râ'nın kesresiyle berie (بَرِئَ) ve sadece râ'nın fethasıyla yebra'u (يَبْرَأُ) fiilinden gelir ki sıyrılmak, uzak ve münezzeh olmak ve (مِنْ) ile mecrur olan şeyle arasındaki her türlü irtibat ve karışmayı nefyetmek demektir. { أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [Tevbe: 3], { فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا } [Ahzâb: 69] ve { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } [Yûsuf:
٥٣] . فَمَعْنَى قَوْلِهِ بَرِيءٌ هُنَا أَنَّهُ لَا صِلَةَ بَيْنِهِ وَبَيْنَ مَا يُشْرِكُونَ. وَالصِّلَةُ فِي هَذَا الْمَقَامِ هِيَ الْعِبَادَةُ إِنْ كَانَ مَا يُشْرِكُونَ مُرَادًا بِهِ الْأَصْنَامُ، أَوْ هِيَ التَّلَبُّسُ وَالِاتِّبَاعُ إِنْ كَانَ مَا يُشْرِكُونَ بِمَعْنَى الشِّرْكِ.
53] kavilleri bundandır. Burada { بَرِيءٌ } kavlinin manası, kendisiyle onların şirk koştukları şeyler arasında hiçbir bağ bulunmadığıdır. Bu makamdaki 'bağ', eğer 'şirk koştukları şeyler'den murad putlar ise ibadettir; şayet 'şirk koştukları şeyler' şirk koşma eylemi anlamında ise o fiile bulaşmak ve tabi olmaktır.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ (مَا) فِي قَوْله مِمَّا تُشْرِكُونَ مَوْصُولَةٌ وَأَنَّ الْعَائِدَ مَحْذُوفٌ لِأَجْلِ الْفَاصِلَةِ، أَيْ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ، كَمَا سَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ: وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ [الْأَنْعَام:
Zahir olan, { مِمَّا تُشْرِكُونَ } kavlindeki (مَا) edatının ism-i mevsûl olması ve fâsıla (ayet sonu uyumu) sebebiyle aid zamirinin hazfedilmiş olmasıdır; yani 'kendisini ortak koştuğunuz şeyler' (مَا تُشْرِكُونَ بِهِ) demektir; nitekim ileride gelecek olan { وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ } [En'âm:
٨٠] لِأَنَّ الْغَالِبَ فِي فِعْلِ الْبَرَاءَةِ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِالذَّوَاتِ، وَلِئَلَّا يَتَكَرَّرَ مَعَ قَوْلِهِ بَعْدَهُ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مَا) مَصْدَرِيَّةً، أَيْ مِنْ إِشْرَاكِكُمْ، أَيْ لَا أَتَقَلَّدُهُ.
80] kavlinde olduğu gibidir. Çünkü beraet (uzak olma) fiilinin zatlara taalluk etmesi galiptir ve bundan sonraki { وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } kavliyle bir tekrar meydana gelmemiş olur. (مَا) edatının masdariyye olması da caizdir; yani 'sizin şirk koşmanızdan [uzağım]', yani 'onu benimsemem' demektir.
وَتَسْمِيَتُهُ عِبَادَتَهُمُ الْأَصْنَامَ إِشْرَاكًا لِأَنَّ قَوْمَهُ كَانُوا يَعْتَرِفُونَ بِاللَّهِ وَيُشْرِكُونَ مَعَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ غَيْرَهُ كَمَا كَانَ إِشْرَاكُ الْعَرَبِ وَهُوَ ظَاهِرُ آيِ الْقُرْآنِ حَيْثُ وَرَدَ فِيهَا الِاحْتِجَاجُ عَلَيْهِمْ بِخَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِضَرْبِ الْمَثَلِ لِمُشْرِكِي الْعَرَبِ بِشَأْنِ إِبْرَاهِيمَ وَقَوْمِهِ، وَلِقَوْلِهِ الْآتِي الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ [الْأَنْعَام: ٨٢] .
Onların putlara tapmasını 'şirk koşmak' (işrâk) diye isimlendirmesi, kavminin tıpkı Arapların şirki gibi Allah'ı ikrar edip ilahlıkta O'na başkalarını ortak koşmalarından ötürüdür. Kur'an ayetlerinin göklerin ve yerin Yaratıcısı ile onlara delil getirildiği yerlerdeki zahiri de budur; nitekim Arap müşriklerine İbrahim ve kavminin kıssasının misal verilmesine ve ileride gelecek olan { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } [En'âm: 82] kavline uygun olan da budur.
وَجُمْلَةُ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ بِمَنْزِلَةِ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ مِنْ جُمْلَةِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ، لِأَنَّ الْبَرَاءَةَ مِنَ الْإِشْرَاكِ تَشْتَمِلُ عَلَى تَوْجِيهِ الْوَجْهِ إِلَى اللَّهِ، وَهُوَ إِفْرَادُهُ بِالْعِبَادَةِ. وَالْوَجْهُ فِي قَوْلِهِ: وَجْهِيَ. ووَجَّهْتُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْجِهَةِ وَالْوِجْهَةِ، أَيْ صَرَفْتُهُ إِلَى جِهَةٍ، أَيْ جَعَلْتُ كَذَا جِهَةً لَهُ يَقْصِدُهَا. يُقَالُ: وَجَّهَهُ فَتَوَجَّهَ إِلَى كَذَا إِذَا ذَهَبَ إِلَيْهِ.
{ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ } cümlesi, { إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } cümlesinden bedel-i iştimal konumundadır; çünkü şirkten beri olmak, yüzü Allah'a çevirmeyi -ki bu O'nu ibadette birlemektir- ihtiva eder. { وَجْهِيَ } kavlindeki yüz (vech) ile { وَجَّهْتُ } fiili, cihet (الْجِهَةِ) ve vicheden (الْوِجْهَةِ) türemiştir; yani 'onu bir cihete yönelttim', yani 'şurayı onun yöneleceği hedef kıldım' demektir. Bir yere gittiğinde veccehehu fe-teveccehe ilâ kezâ (وَجَّهَهُ فَتَوَجَّهَ إِلَى كَذَا - onu yöneltti, o da oraya yöneldi) denilir.
وَيُقَالُ لِلْمَكَانِ الْمَقْصُودِ وِجْهَةٌ- بِكَسْرِ الْوَاوِ-، وَكَأَنَّهُمْ صَاغُوهُ عَلَى زِنَةِ الْهَيْئَةِ مِنَ الْوَجْهِ لِأَنَّ الْقَاصِدَ إِلَى مَكَانٍ يَقْصِدُهُ مِنْ نَحْوِ وَجْهِهِ، وَفَعَلُوهُ عَلَى زِنَةِ الْفِعْلَةِ- بِكَسْرِ الْفَاءِ- لِأَنَّ قَاصِدَ الْمَكَانِ بِوَجْهِهِ تَحْصُلُ هَيْئَةٌ فِي وَجْهِهِ وَهِيَ هَيْئَةُ الْعَزْمِ وَتَحْدِيقِ النَّظَرِ. فَمَعْنَى وَجَّهْتُ وَجْهِيَ صَرَفْتُهُ وَأَدَرْتُهُ. وَهَذَا تَمْثِيلٌ: شُبِّهَتْ حَالَةُ إِعْرَاضِهِ عَنِ الْأَصْنَامِ وَقَصْدِهِ إِلَى إِفْرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْعِبَادَةِ بِمَنِ اسْتَقْبَلَ بِوَجْهِهِ شَيْئًا وَقَصَدَهُ وَانْصَرَفَ عَنْ غَيْرِهِ.
Yönelinen yere vâv'ın kesresiyle vichetün (وِجْهَةٌ) denilir. Sanki onlar bunu, bir yere yönelen kişinin oraya yüzü istikametinde yönelmesi sebebiyle 'vech'ten heyet (durum bildiren isim) vezninde türetmişlerdir; fânın kesresiyle fi'le (فِعْلَة) vezninde yapmalarının sebebi, yüzüyle bir mekâna yönelen kişinin yüzünde azim ve dikkatle bakma heyetinin (hâlinin) oluşmasıdır. Dolayısıyla { وَجَّهْتُ وَجْهِيَ } ifadesinin anlamı 'onu çevirdim ve yönelttim' demektir. Bu bir temsildir: Putlardan yüz çevirip ibadeti yalnızca Yüce Allah'a tahsis etme hâli, yüzünü bizzat bir şeye dönüp ona yönelen ve başkasından yüz çeviren kimsenin hâline benzetilmiştir.
وَأُتِيَ بِالْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ: لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ ليومىء إِلَى عِلَّةِ تَوَجُّهِهِ إِلَى عِبَادَتِهِ، لِأَنَّ الْكَوَاكِبَ مِنْ مَوْجُودَاتِ السَّمَاءِ، وَالْأَصْنَامَ مِنْ مَوْجُودَاتِ الْأَرْضِ فَهِيَ
{ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } kavlinde mevsûlün getirilmesi, O'na ibadete yönelmesinin illetine (gerekçesine) işaret etmek içindir; çünkü yıldızlar göğün varlıklarından, putlar ise yerin varlıklarındandır; dolayısıyla bunlar
مَفْطُورَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى.
Yüce Allah tarafından yaratılmıştır.
وَفِعْلُ (وَجَّهَ) يَتَعَدَّى إِلَى الْمَكَانِ الْمَقْصُودِ بِإِلَى، وَقَدْ يَتَعَدَّى بِاللَّامِ إِذَا أُرِيدَ أَنَّهُ انْصَرَفَ لِأَجْلِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، فَيَحْسُنُ ذَلِكَ إِذَا كَانَ الشَّيْءُ الْمَقْصُودُ مُرَاعًى إِرْضَاؤُهُ
(Veccehe) fiili hedeflenen mekâna 'ilâ' (إِلَى) harf-i ceri ile geçişli olur; eğer o şey uğruna yönelindiği kastediliyorsa bazen 'lâm' (اللَّام) harf-i ceri ile de geçişli olur. Hedeflenen şeyin rızası gözetildiğinde
وَطَاعَتُهُ كَمَا تَقُولُ: تَوَجَّهْتُ لِلْحَبِيبِ، وَلِذَلِكَ اخْتِيرَ تَعَدِّيهِ هُنَا بِاللَّامِ، لِأَنَّ فِي هَذَا التَّوَجُّهِ إِرْضَاءً وَطَاعَةً.
ve ona itaat [söz konusu olduğunda bu kullanım] güzel olur. Nitekim "Sevgiliye yöneldim" (تَوَجَّهْتُ لِلْحَبِيبِ) dersin. İşte bu sebeple burada 'lâm' harf-i ceri ile geçişli olması tercih edilmiştir; çünkü bu yönelişte hoşnut etme ve itaat vardır.
وَفَطَرَ: خَلَقَ، وَأَصْلُ الْفَطْرِ الشَّقُّ. يُقَالُ فُطِرَ فُطُورًا إِذَا شُقَّ قَالَ تَعَالَى فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ [الْملك: ٣] أَيِ اخْتِلَالٍ، شَبَّهَ الْخَلْقَ بِصِنَاعَةِ الْجِلْدِ وَنَحْوِهِ، فَإِنَّ الصَّانِعَ يَشُقُّ الشَّيْءَ قَبْلَ أَنْ يَصْنَعَهُ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ: الْفَتْقُ وَالْفَلْقُ، فَأُطْلِقَ الْفَطْرُ عَلَى إِيجَادِ الشَّيْءِ وَإِبْدَاعِهِ عَلَى هَيْئَةٍ تُؤَهِّلُ لِلْفِعْلِ.
"Fatara" (فَطَرَ), yarattı demektir; fatr (الْفَطْر) kelimesinin asıl anlamı ise yarmaktır. Yarıldığı zaman futire futûran (فُطِرَ فُطُورًا) denilir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ } [Mülk: 3] “Gözünü bir kez daha çevir; hiçbir çatlak/kusur görüyor musun?”, yani bir bozukluk [görüyor musun]. Yaratmayı deri ve benzerlerinin imal edilmesine benzetmiştir; çünkü zanaatkâr bir şeyi yapmadan önce onu yarar/keser. Bu da tıpkı fatk (الْفَتْق) ve falk (الْفَلْق) denilmesi gibidir. Böylece fatr (فَطْر) kelimesi, bir şeyi var etmeye ve onu fiile elverişli bir surette icat etmeye ıtlak edilmiştir.
وحَنِيفاً حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ فِي وَجَّهْتُ. وَتَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٣٥] .
{ حَنِيفاً } kelimesi, { وَجَّهْتُ } fiilindeki mütekellim zamirinden hâldir. Bunun açıklaması Bakara Suresi'ndeki { قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } [135] “De ki: Hayır, hanîf olarak İbrahim'in dinine [uyarız]” kavlinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ: وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ عَطْفٌ عَلَى الْحَالِ، نَفَى عَنْ نَفْسِهِ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا بِالْمُشْرِكِينَ وَفِي عِدَادِهِمْ.
{ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } cümlesi hâl üzerine matuftur; kendisinin müşriklerle irtibatlı ve onların sayısında olmasını nefyetmiştir.
فَلَمَّا تَبَرَّأَ مِنْ أَصْنَامِهِمْ تَبَرَأَ مِنَ الْقَوْمِ، وَقَدْ جَمَعَهُمَا أَيْضًا فِي سُورَةِ الْمُمْتَحَنَةِ [٤] إِذْ قَالَ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ.
Onların putlarından teberri edince (uzaklaşınca) o kavimden de teberri etmiştir. Nitekim Mümtehine Suresi'nde [4] { إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Şüphesiz biz sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan uzağız” buyururken ikisini bir arada zikretmiştir.
وَأَفَادَتْ جُمْلَةُ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ تَأْكِيدًا لِجُمْلَةِ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً، وَإِنَّمَا عُطِفَتْ لِأَنَّهَا قصد مِنْهَا التبرّي مِنْ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ.
{ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } cümlesi, { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً } cümlesi için bir tekit ifade etmiştir. Atfedilmesinin sebebi ise, bununla müşriklerden olmaktan teberri etmenin (beri kalmanın) kastedilmiş olmasıdır.
وَهَذَا قَدْ جَرَيْنَا فِيهِ عَلَى أَنَّ قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا رَأَى النَّيِّرَاتِ هَذَا رَبِّي هُوَ مُنَاظَرَةٌ لِقَوْمِهِ وَاسْتِدْرَاجٌ لَهُمْ، وَأَنَّهُ كَانَ مُوقِنًا بِنَفْيِ إِلَهِيَّتِهَا، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِصِفَةِ النُّبُوءَةِ أَنْ يَكُونَ أُوحِيَ إِلَيْهِ بِبُطْلَانِ الْإِشْرَاكِ وَبِالْحُجَجِ الَّتِي احْتَجَّ بِهَا عَلَى قَوْمِهِ. وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ قَالَ:
Burada, İbrahim'in gök cisimlerini gördüğünde söylediği { هَذَا رَبِّي } kavlinin kavmine karşı bir münazara ve onları adım adım ikna etme (istidrac) yöntemi olduğu, onların ilahlığını nefyetme hususunda yakinen bilgi sahibi bulunduğu görüşünü benimsedik. Peygamberlik vasfına uygun olan da şirk koşmanın bâtıllığının ve kavmine karşı öne sürdüğü delillerin kendisine vahyedilmiş olmasıdır. Müfessirlerden bazısı ise şöyle demiştir:
إِنَّ كَلَامَهُ ذَلِكَ كَانَ نَظَرًا وَاسْتِدْلَالًا فِي نَفْسِهِ لِقَوْلِهِ: لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي، فَإِنَّهُ يُشْعِرُ بِأَنَّهُ فِي ضَلَالٍ لِأَنَّهُ طَلَبُ هِدَايَةٍ بِصِيغَةِ الِاسْتِقْبَالِ أَيْ لِأَجْلِ أَدَاةِ الشَّرْطِ، وَلَيْسَ هَذَا بِمُتَعَيِّنٍ لِأَنَّهُ قَدْ يَقُولُهُ لِتَنْبِيهِ قَوْمِهِ إِلَى أَنَّ لَهُمْ رَبًّا بِيَدِهِ الْهِدَايَةُ، كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي مَوْضِعِهِ، فَيَكُونُ كَلَامُهُ مُسْتَعْمَلًا فِي التَّعْرِيضِ. عَلَى أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ أَيْضًا مُرَادًا بِهِ الدَّوَامُ عَلَى الْهِدَايَةِ وَالزِّيَادَةِ فِيهَا، عَلَى أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ أَرَادَ الْهِدَايَةَ إِلَى إِقَامَةِ الْحُجَّةِ حَتَّى لَا يَتَغَلَّبَ عَلَيْهِ قَوْمُهُ.
Onun bu sözü, { لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي } sözünden ötürü kendi içinde bir düşünme ve delil arama idi; zira bu ifade -şart edatından ötürü gelecek zaman kipinde bir hidayet talebi olduğu için- bir sapkınlık içinde olduğunu ihsas ettirir. Ne var ki bu görüş zorunlu değildir; çünkü o bunu, yerinde açıkladığımız üzere kavmini, hidayet elinde olan bir Rableri bulunduğuna dikkat çekmek için söylemiş olabilir; böylece sözü tariz (üstü kapalı anlatım) amacıyla kullanılmış olur. Bununla birlikte hidayet üzere devam etmek ve hidayeti artırmak da kastedilmiş olabilir; keza kavminin kendisine üstün gelmemesi için delil getirme hususunda hidayeti murat etmiş olması da mümkündür.
فَإِذَا بَنَيْنَا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كَانَ اسْتِدْلَالًا فِي نَفْسِهِ قَبْلَ الْجَزْمِ بِالتَّوْحِيدِ فَإِنَّ ذَلِكَ كَانَ بِإِلْهَامٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْأَنْعَام: ٧٥] مَعْنَاهُ نُرِيهِ مَا فِيهَا مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ قَبْلَ أَنْ نُوحِيَ إِلَيْهِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: رَأى كَوْكَباً بِمَعْنَى نَظَرَ فِي السَّمَاءِ فَرَأَى هَذَا الْكَوْكَبَ وَلَمْ يَكُنْ نَظَرَ فِي ذَلِكَ مِنْ قَبْلُ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: قالَ هَذَا رَبِّي قَوْلًا فِي نَفْسِهِ عَلَى نَحْوِ مَا يَتَحَدَّثُ بِهِ الْمُفَكِّرُ فِي نَفْسِهِ، وَهُوَ حَدِيثُ النَّفْسِ، كَقَوْلِ النَّابِغَةِ فِي كَلْبِ صَيْدٍ:
Şayet bunun tevhidi kesin olarak bilmeden önce kendi içinde bir delillendirme olduğu esasına dayanırsak, bu Yüce Allah'tan bir ilham ile olmuştur. Bu takdirde O'nun { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [En'âm: 75] “İşte böylece İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavlinin anlamı: 'Ona vahyetmeden önce göklerde ve yerde Yaratıcı'nın varlığına ve birliğine dair bulunan delilleri gösteriyoruz' şeklinde olur; { رَأى كَوْكَباً } kavli, 'göğe baktı ve daha önce bu şekilde bakmamışken bu yıldızı gördü' manasına gelir; { قالَ هَذَا رَبِّي } kavli ise düşünen bir kimsenin kendi içinde konuştuğu gibi kendi kendine söylenmiş bir söz, yani iç konuşma (hadîsü'n-nefs) kabilinden olur. Nitekim Nâbiga bir av köpeği hakkında şöyle demiştir:
قَالَتْ لَهُ النَّفْسُ إِنِّي لَا أَرَى طَمَعًا ... وَأَنَّ مَوْلَاكَ لَمْ يَسْلَمْ وَلَمْ يَصِدِ
(Nefsi ona dedi ki: Hiçbir umut görmüyorum ... Efendin ne sağ salim kurtuldu ne de av avlayabildi.)
وَقَوْلِ الْعَجَّاجِ فِي ثَوْرٍ وَحْشِيٍّ:
Accâc'ın da bir yaban öküzü hakkında şöyle demesi gibidir:
ثُمَّ انْثَنَى وَقَالَ فِي التَّفْكِيرِ ... إِنَّ الْحَيَاةَ الْيَوْمَ فِي الْكُرُورِ
(Sonra geri döndü ve düşünce içinde dedi ki: ... Şüphesiz bugün hayat, tekrar hücum etmektedir.)
وَقَوْلِهِ: هَذَا رَبِّي وَقَوْلِهِ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ، وَقَوْلِهِ: لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي كُلُّ ذَلِكَ مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقَائِقِهِ مِنَ الِاعْتِقَادِ الْحَقِيقِيِّ. وَقَوْلُهُ: قالَ يَا قَوْمِ هُوَ ابْتِدَاءُ خِطَابِهِ لِقَوْمِهِ بَعْدَ أَنْ ظَهَرَ الْحَقُّ لَهُ فَأَعْلَنَ بِمُخَالَفَتِهِ قومه حِينَئِذٍ.
Onun { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir”, { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Batanları sevmem” ve { لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي } “Rabbim beni doğru yola iletmezse” kavillerinin tamamı hakiki inançtan ibaret hakiki anlamlarında kullanılmış olur. { قالَ يَا قَوْمِ } kavli ise, hakikat kendisine aşikâr olduktan sonra kavmine hitabının başlangıcıdır ve işte o vakit kavmine muhalefet ettiğini ilan etmiştir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٨٠]
[En'âm Suresi (6), Âyet 80]
وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠)
{ وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti. Dedi ki: 'Beni doğru yola eriştirmişken, Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz? Rabbimin dilemesi dışında, O'na ortak koştuklarınızdan korkmam. Rabbim ilim bakımından her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?' (80)”
لَمَّا أَعْلَنَ إِبْرَاهِيمُ- ﵇ مُعْتَقَدَهُ لِقَوْمِهِ أَخَذُوا فِي مُحَاجَّتِهِ، فَجُمْلَةُ وَحاجَّهُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَام:
İbrahim -aleyhisselâm- inancını kavmine ilan edince onunla tartışmaya giriştiler. { وَحاجَّهُ } cümlesi, { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [En'âm:
٧٩] . وَعُطِفَتِ الْجُمْلَةُ بِالْوَاوِ دُونَ الْفَاءِ لِتَكُونَ مُسْتَقِلَّةً بِالْإِخْبَارِ بِمَضْمُونِهَا مَعَ أَنَّ تَفَرُّعَ مَضْمُونِهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا مَعْلُومٌ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ.
79] cümlesine matuftur. Cümle, içeriğinin öncesine taalluk edip ondan türediği sözün akışından bilinmesine rağmen, içerdiği hükmü bildirmede bağımsız olsun diye 'fâ' (ف) yerine 'vâv' (و) ile atfedilmiştir.
وَالْمُحَاجَّةُ مُفَاعَلَةٌ مُتَصَرِّفَةٌ مِنَ الْحُجَّةِ، وَهِيَ الدَّلِيلُ الْمُؤَيِّدُ لِلدَّعْوَى. وَلَا يُعْرَفُ لِهَذِهِ الْمُفَاعَلَةِ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ بِمَعْنَى اسْتَدَلَّ بِحُجَّةٍ، وَإِنَّمَا الْمَعْرُوفُ فِعْلُ حَجَّ إِذَا غَلَبَ فِي الْحُجَّةِ، فَإِنْ كَانَتِ احْتِجَاجًا مِنَ الْجَانِبَيْنِ فَهِيَ حَقِيقَةٌ وَهُوَ الْأَصْلُ، وَإِنْ كَانَتْ مِنْ جَانِبٍ وَاحِدٍ بِاعْتِبَارِ أَنَّ مُحَاوِلَ الْغَلَبِ فِي الْحُجَّةِ لَا بُدَّ أَنْ يَتَلَقَّى مِنْ خَصْمِهِ مَا يَرُدُّ احْتِجَاجَهُ فَتَحْصُلُ الْمُحَاوَلَةُ مِنَ الْجَانِبَيْنِ، فَبِذَلِكَ الِاعْتِبَارِ أُطْلِقَ عَلَى الِاحْتِجَاجِ مُحَاجَّةٌ، أَوِ الْمُفَاعَلَةُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ. وَالْأَوْلَى حَمْلُهَا هُنَا عَلَى الْحَقِيقَةِ بِأَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى حُصُولَ مُحَاجَّةٍ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ إِبْرَاهِيمَ.
Muhâcce (الْمُحَاجَّةُ), iddiayı destekleyen delil anlamına gelen hüccet (الْحُجَّة) kelimesinden türemiş bir müfâale (مُفَاعَلَة) kalıbıdır. Bu müfâale kalıbı için delille istidlalde bulunma anlamında mücerred (üç harfli yalın) bir fiil bilinmemektedir; bilinen, hüccetle (delille) galip geldiğinde kullanılan hacce (حَجَّ) fiilidir. Şayet iki taraftan da delil getirme söz konusu ise bu mecaz değil hakikattir ve asıl olan da budur. Eğer tek taraftan ise, delille galip gelmeye çalışanın hasmından kendi delilini çürütecek bir karşılık almasının kaçınılmaz olması ve böylece çabanın iki taraflı hâle gelmesi itibarıyla delil getirmeye muhâcce denilmiştir; yahut buradaki müfâale mübalağa içindir. Burada onu hakikate hamletmek, yani aralarında ve İbrahim ile bir tartışmanın/delil yarışının gerçekleştiği anlamına gelmesi daha uygundur.
وَذَكَرَ الشَّيْخُ ابْنُ عَرَفَةَ فِي دَرْسِ تَفْسِيرِهِ: أَنَّ صِيغَةَ الْمُفَاعَلَةِ تَقْتَضِي أَنَّ الْمَجْعُولَ فِيهَا
Şeyh İbn Arefe tefsir dersinde şunu zikretmiştir: Müfâale kalıbı, onda fail kılınan kimsenin
فَاعِلًا هُوَ الْبَادِئُ بِالْمُحَاجَّةِ، وَأَنَّ بَعْضَ الْعُلَمَاءِ اسْتَشْكَلَ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥٨] أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ حَيْثُ قَالَ: إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ [الْبَقَرَة: ٢٥٨] . فَبَدَأَ بِكَلَامِ إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ مَفْعُولُ الْفِعْلِ وَأَجَابَ بِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ بَدَأَ بِالْمُقَاوَلَةِ وَنُمْرُوذَ بَدَأَ الْمُحَاجَّةَ. وَلَمْ يَذْكُرْ أَئِمَّةُ اللُّغَةِ هَذَا الْقَيْدَ فِي اسْتِعْمَالِ صِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُنَا أَنَّهُمْ سَلَكُوا مَعَهُ طَرِيقَ الْحُجَّةِ عَلَى صِحَّةِ دِينِهِمْ أَوْ عَلَى إِبْطَالِ مُعْتَقَدِهِ وَهُوَ يَسْمَعُ، فَجَعَلَ سَمَاعَهُ كَلَامَهُمْ بِمَنْزِلَةِ جَوَابٍ مِنْهُ فَأَطْلَقَ عَلَى ذَلِكَ كَلِمَةَ الْمُحَاجَّةِ. وَأَبْهَمَ احْتِجَاجَهُمْ هُنَا إِذْ لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ غَرَضٌ لِأَنَّ الْغَرَضَ هُوَ الِاعْتِبَارُ بِثَبَاتِ إِبْرَاهِيمَ عَلَى الْحَقِّ. وَحَذْفُ مُتَعَلِّقِ حاجَّهُ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ، وَدَلَالَةِ مَا بَعْدَهُ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ:
tartışmayı/hüccet yarışını başlatan kişi olmasını iktiza eder; bazı âlimler Bakara Suresi'ndeki [258] { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ } “Rabbi konusunda İbrahim ile tartışmaya gireni görmedin mi?” kavlinde { إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } [Bakara: 258] “Hani İbrahim: 'Benim Rabbim dirilten ve öldürendir' demişti” buyurulduğu üzere fiilin mefulü olan İbrahim'in sözüyle başlanmasını müşkül görmüş ve buna 'İbrahim söze başlamış, Nemrud ise tartışmayı/delil yarışını başlatmıştır' diye cevap vermiştir. Ancak dil âlimleri müfâale kalıbının kullanımında bu şartı zikretmemiştir. Burada muradın, o dinlerken onların dinlerinin doğruluğuna veya onun inancının bâtıllığına dair hüccet getirme yoluna başvurmaları ve onun bu sözleri dinlemesinin kendisinden verilmiş bir cevap konumunda sayılarak buna muhâcce kelimesinin verilmiş olması da caizdir. Burada onların delilleri kapalı bırakılmıştır (müphem kılınmıştır); zira onunla ilgili bir amaç yoktur, asıl amaç İbrahim'in hak üzerindeki sebatından ibret almaktır. { حاجَّهُ } fiilinin müteallakının (bağlantılı olduğu konunun) hazfedilmesi ise makamın ve ardından gelen şu sözünün:
أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ الْآيَاتِ.
{ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ } “Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?” ayetlerinin delaleti sebebiyledir.
وَقَدْ ذُكِرَتْ حُجَجُهُمْ فِي مَوَاضِع فِي الْقُرْآنِ، مِنْهَا قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٥٢- ٥٦] إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ- إِلَى قَوْلِهِ- وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ، وَقَوْلُهُ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [٧٢، ٧٣] قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ الْآيَاتِ، وَفِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ [٨٥- ٩٨] إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ- إِلَى قَوْلِهِ- فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ وَكُلُّهَا مُحَاجَّةٌ حَقِيقِيَّةٌ، وَيَدْخُلُ فِي الْمُحَاجَّةِ مَا لَيْسَ
Onların öne sürdükleri gerekçeler Kur'an'da muhtelif yerlerde zikredilmiştir; Enbiyâ Suresi'ndeki [52-56] { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ } -şu kavline kadar- { وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Hani babasına ve kavmine: 'Kendilerine tapınıp durduğunuz bu heykeller nedir?' demişti. 'Babalarımızı onlara tapar bulduk' dediler... 'Ben de buna şahitlik edenlerdenim' [dedi]”, Şuarâ Suresi'ndeki [72, 73] { قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ } “[İbrahim] dedi ki: 'Dua ettiğiniz zaman sizi işitiyorlar mı? Yahut size fayda veya zarar verebiliyorlar mı?'” ayetleri ve Sâffât Suresi'ndeki [85-98] { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ } -şu kavline kadar- { فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ } “Hani babasına ve kavmine: 'Neye tapıyorsunuz? Bir iftira olarak Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?' demişti... Biz de onları en alçaklar kıldık” ayetleri bunlardandır. Bunların tümü hakiki bir tartışmadır/hüccet yarışıdır. Aslında hüccet (delil) olmayıp
بِحُجَّةٍ وَلَكِنَّهُ مِمَّا يَرَوْنَهُ حُجَجًا بِأَنْ خَوَّفُوهُ غَضَبَ آلِهَتِهِمْ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ الْآيَةَ.
ancak onların delil gördükleri şeyler de -ilahlarının gazabıyla onu korkutmaları gibi- muhâccenin kapsamına girer; nitekim { وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ } “O'na ortak koştuklarınızdan korkmam” ayeti de buna delalet etmektedir.
وَالتَّقْدِيرُ: وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ فَقَالُوا: كَيْتَ وَكَيْتَ.
Takdiri şöyledir: Kavmi onunla tartıştı ve 'şöyle şöyle' dediler.
وَجُمْلَةُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ جَوَابُ مُحَاجَّتِهِمْ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ، عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَاتِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] ، فَإِنْ كَانَتِ الْمُحَاجَّةُ عَلَى حَقِيقَةِ الْمُفَاعَلَةِ فَقَوْلُهُ أَتُحاجُّونِّي غَلْقٌ لِبَابِ الْمُجَادَلَةِ وَخَتْمٌ لَهَا، وَإِنْ كَانَتِ الْمُحَاجَّةُ مُسْتَعْمَلَةً فِي الِاحْتِجَاجِ فَقَوْلُهُ: أَتُحاجُّونِّي جَوَابٌ لِمُحَاجَّتِهِمْ، فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ [آل عمرَان: ٢٠] . وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ عَلَيْهِمْ وَتَأْيِيسٌ مِنْ رُجُوعِهِ إِلَى معتقدهم.
{ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ } cümlesi, onların tartışmasına verilmiş bir cevaptır; bu sebeple Bakara Suresi'ndeki { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [30] “Hani Rabbin meleklere: 'Muhakkak ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti” kavlinde açıkladığımız üzere karşılıklı konuşma üslubuna binaen [atıf harfi olmadan] fasıl ile getirilmiştir. Eğer muhâcce müfâale kalıbının hakiki manasında ise, { أَتُحاجُّونِّي } kavli münazara kapısını kapatmak ve tartışmayı sonlandırmaktır. Şayet muhâcce delil getirme anlamında kullanılmışsa, { أَتُحاجُّونِّي } sözü onların delil getirmelerine verilmiş bir cevaptır; dolayısıyla Yüce Allah'ın { فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } [Âl-i İmrân: 20] “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim'” kavli gibi olur. Buradaki soru (istifham) onları kınama (inkâr) ve kendisinin onların inancına döneceğinden ümitlerini kesme anlamı taşır.
وفِي للظرفية الْمَجَازِيَّةِ مُتَعَلِّقَةٌ بِ تُحاجُّونِّي وَدُخُولُهَا عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، لِأَنَّ الْمُحَاجَّةَ لَا تَكُونُ فِي الذَّوَاتِ، فَتَعَيَّنَ تَقْدِيرُ مَا يَصْلُحُ لَهُ الْمَقَامُ وَهُوَ صِفَاتُ اللَّهِ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّهُ وَاحِدٌ، أَيْ فِي تَوْحِيدِ اللَّهِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ [هود: ٧٤] أَيْ فِي اسْتِئْصَالِهِمْ.
{ فِي } mecazi zarfiyyet içindir ve { تُحاجُّونِّي } fiiline müteallıktır (bağlıdır); lafza-i celâlin başına gelmesi ise takdiri bir muzaf iledir, çünkü tartışma zatlar hakkında olmaz. Bu sebeple makama uygun olan bir şey takdir etmek gerekir ki o da Allah'ın bir olduğuna delalet eden sıfatlarıdır; yani 'Allah'ın tevhidi hakkında' demektir. Bu da Yüce Allah'ın { يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ } [Hûd: 74] “Lût kavmi hakkında bizimle tartışıyordu”, yani 'onların helak edilmesi konusunda' kavli gibidir.
وَجُمْلَة وَقَدْ هَدانِ حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ لَا جَدْوَى لِمُحَاجَّتِكُمْ إِيَّايَ بَعْدَ أَنْ هَدَانِي اللَّهُ إِلَى الْحَقِّ، وَشَأْنُ الْحَالِ الْمُؤَكِّدَةِ لِلْإِنْكَارِ أَنْ يَكُونَ اتِّصَافُ صَاحِبِهَا بِهَا مَعْرُوفًا عِنْدَ الْمُخَاطَبِ. فَالظَّاهِرُ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ نَزَّلَهُمْ فِي خِطَابِهِ مَنْزِلَةَ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ هَدَاهُ كِنَايَةً عَلَى ظُهُورِ دَلَائِلِ الْهِدَايَةِ.
{ وَقَدْ هَدانِ } cümlesi inkârı (kınamayı) tekit eden bir hâldir; yani 'Allah beni hakka ilettikten sonra sizin benimle tartışmanızın hiçbir faydası yoktur' demektir. İnkârı tekit eden hâlin özelliği, hâl sahibinin bu vasıfla nitelenmiş olmasının muhatap tarafından bilinmesidir. Zahir olan odur ki İbrahim, hidayet delillerinin aşikâr oluşuna kinaye olarak hitabında onları, Allah'ın kendisini doğru yola ilettiğini bilen kimseler konumuna yerleştirmiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ أَتُحَاجُّونِي- بِنُونٍ وَاحِدَةٍ خَفِيفَةٍ- وَأَصْلُهُ أَتُحَاجُّونَنِي- بِنُونَيْنِ- فَحُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا لِلتَّخْفِيفِ، وَالْمَحْذُوفَةُ هِيَ الثَّانِيَةُ الَّتِي هِيَ نُونُ الْوِقَايَةِ عَلَى مُخْتَارِ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ. قَالَ: لِأَنَّ الْأُولَى نُونُ الْإِعْرَابِ وَأَمَّا الثَّانِيَةُ فَهِيَ مُوَطِّئَةٌ لِيَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فَيَجُوزُ حَذْفُهَا تَخْفِيفًا، كَمَا قَالُوا: لَيْتِي فِي لَيْتَنِي. وَذَهَبَ سِيبَوَيْهِ أَنَّ الْمَحْذُوفَةَ هِيَ الْأُولَى لِأَنَّ الثَّانِيَةَ جُلِبَتْ لِتَحْمِلَ الْكَسْرَةَ الْمُنَاسِبَةَ لِلْيَاءِ وَنُونُ الرَّفْعِ لَا تَكُونُ مَكْسُورَةً، وَأَيًّا مَا كَانَ فَهَذَا الْحَذْفُ مُسْتَعْمَلٌ لِقَصْدِ التَّخْفِيفِ.
Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Ca'fer { أَتُحَاجُّونِي } şeklinde -şeddesiz tek nûn ile- okumuşlardır. Aslı iki nûn ile e-tuhâccûnenî (أَتُحَاجُّونَنِي) şeklindedir; tahfif (kolaylık) amacıyla nûn harflerinden biri hazfedilmiştir. Ebû Ali el-Fârisî'nin tercihine göre hazfedilen, vikâye nûnu olan ikinci nûndur. O şöyle demiştir: Çünkü birinci nûn irap nûnudur, ikinci nûn ise mütekellim yâ'sına zemin hazırlayan nûndur; nitekim leytenî (لَيْتَنِي) yerine leytî (لَيْتِي) dedikleri gibi bunun da tahfif amacıyla hazfedilmesi caizdir. Sîbeveyh ise hazfedilenin birinci nûn olduğu görüşüne gitmiştir; zira ikinci nûn yâ'ya uygun düşen kesreyi taşımak için getirilmiştir ve ref nûnu kesreli olamaz. Hangisi olursa olsun bu hazif, tahfif kastıyla kullanılmıştır.
وَعَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ:
Ebû Amr b. el-Alâ'dan ise
أَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ لَحْنٌ، فَإِنْ صَحَّ ذَلِكَ عَنْهُ فَهُوَ مُخْطِئٌ فِي زَعْمِهِ، أَوْ أَخْطَأَ مَنْ عَزَاهُ إِلَيْهِ.
bu kıraatin lahin (dilbilgisi hatası) olduğu rivayet edilmiştir; şayet bu rivayet ondan sahih ise o bu iddiasında yanılmıştır yahut bunu ona nispet eden yanılmıştır.
وَقَرَأَهُ الْبَقِيَّةُ- بِتَشْدِيدِ النُّونِ- لِإِدْغَامِ نُونِ الرَّفْعِ فِي نُونِ الْوِقَايَةِ لِقَصْدِ التَّخْفِيفِ أَيْضًا، وَلِذَلِكَ تُمَدُّ الْوَاوُ لِتَكُونَ الْمَدَّةُ فَاصِلَةً بَيْنَ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، لِأَنَّ الْمَدَّةَ خِفَّةٌ وَهَذَا الِالْتِقَاءُ هُوَ الَّذِي يَدْعُونَهُ الْتِقَاءَ السَّاكِنَيْنِ عَلَى حِدَةٍ.
Geri kalanlar ise -yine tahfif kastıyla ref nûnunun vikâye nûnuna idğam edilmesi sebebiyle- nûn'un şeddesiyle okumuşlardır. Bu sebeple iki sâkinin bir araya gelmesi arasına med bir fasıla olsun diye vâv uzatılır; çünkü med bir hafifliktir ve bu kavuşma onların 'iltikâ-i sâkineyn alâ hıdeh' (özel şartlı iki sakinin birleşmesi) dedikleri şeydir.
وَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ فِي قَوْلِهِ وَقَدْ هَدانِ لِلتَّخْفِيفِ وَصْلًا وَوَقْفًا فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ مِنْ رِوَايَةِ قَالُونَ، وَفِي الْوَقْفِ فَقَطْ فِي قِرَاءَةِ بَعْضِ الْعَشَرَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ [الْبَقَرَة: ١٨٦] .
{ وَقَدْ هَدانِ } kavlindeki mütekellim yâ'sı, Nâfi' kıraatinde Kālûn rivayetine göre hem vasl (geçiş) hem de vakıf (duruş) hâlinde, on kıraat imamından bazısının kıraatinde ise sadece vakıf hâlinde tahfif için hazfedilmiştir. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın { أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ } [Bakara: 186] “Bana dua ettiği zaman dua edenin davetine icabet ederim” kavlinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ مَعْطُوفٌ عَلَى أَتُحاجُّونِّي فَتَكُونُ إِخْبَارًا، أَوْ عَلَى جُمْلَةِ وَقَدْ هَدانِ فَتَكُونُ تَأْكِيدًا لِلْإِنْكَارِ. وَتَأْكِيدُ الْإِنْكَارِ بِهَا أَظْهَرُ مِنْهُ لِقَوْلِهِ وَقَدْ هَدانِ لِأَنَّ عَدَمَ خَوْفِهِ مِنْ آلِهَتِهِمْ قَدْ ظَهَرَتْ دَلَائِلُهُ عَلَيْهِ. فَقَوْمُهُ إِمَّا عَالِمُونَ بِهِ أَوْ مُنْزَلُونَ مَنْزِلَةَ الْعَالِمِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَقَدْ هَدانِ وَهُوَ يُؤْذِنُ بِأَنَّهُمْ حَاجُّوهُ فِي التَّوْحِيدِ وَخَوَّفُوهُ بَطْشَ آلِهَتِهِمْ وَمَسَّهُمْ إِيَّاهُ بِسُوءٍ، إِذْ لَا مُنَاسَبَةَ بَيْنَ إِنْكَارِ مُحَاجَّتِهِمْ إِيَّاهُ وَبَيْنَ نَفْيِ خَوْفِهِ مِنْ آلِهَتِهِمْ، وَلَا بَيْنَ هُدَى اللَّهِ إِيَّاهُ وَبَيْنَ نَفْيِ خَوْفِهِ آلِهَتَهُمْ، فَتَعَيَّنَ أَنَّهُمْ خَوَّفُوهُ مَكْرَ آلِهَتِهِمْ. وَنَظِيرُ ذَلِكَ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْ قَوْمِ هُودٍ إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ [هود: ٥٤] .
{ وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ } kavli, ya { أَتُحاجُّونِّي } üzerine matuftur ve haber bildiren bir cümle olur; ya da { وَقَدْ هَدانِ } cümlesine matuftur ve inkârı tekit eder. İnkârın bununla tekit edilmesi, { وَقَدْ هَدانِ } kavliyle tekit edilmesinden daha açıktır; zira onun ilahlarından korkmadığının delilleri üzerinde zahir olmuştur. Dolayısıyla kavmi bunu ya biliyordu yahut { وَقَدْ هَدانِ } kavlinde geçtiği üzere bilen kimse konumuna yerleştirilmişti. Bu da onların tevhid konusunda onunla tartıştıklarını ve ilahlarının çarpmasından ve ona kötülük dokundurmasından kendisini korkuttuklarını bildirir; zira onların kendisiyle tartışmasını kınaması ile ilahlarından korkmadığını nefyetmesi arasında veya Allah'ın kendisini hidayete erdirmesi ile ilahlarından korkmadığını nefyetmesi arasında [başka türlü] bir münasebet yoktur; dolayısıyla onu ilahlarının tuzağıyla/zararıyla korkuttukları kesinleşmektedir. Bunun benzeri, Allah'ın Hûd'un kavminden naklettiği şu sözdür: { إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ } [Hûd: 54] “Biz ancak ilahlarımızdan bazısının seni fena çarptığını söylüyoruz”.
وَ (مَا) مِنْ قَوْلِهِ: مَا تُشْرِكُونَ بِهِ مَوْصُولَةٌ مَا صَدَّقَهَا آلِهَتُهُمُ الَّتِي جَعَلُوهَا شُرَكَاءَ لِلَّهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ. وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ بِهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فَتَكُونُ الْبَاءُ
{ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ } kavlindeki "mâ" (مَا), ilahlıkta Allah'a ortak koştukları tanrılarına tekabül eden (mâ-sadakı onlar olan) bir ism-i mevsûldür. { بِهِ } kavlindeki zamirin lafza-i celâle dönmesi caizdir; bu durumda bâ (ب) harf-i ceri
لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ تُشْرِكُونَ، وَأَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى (مَا) الْمَوْصُولَةُ فَتَكُونُ الْبَاءُ سَبَبِيَّةً، أَيِ الْأَصْنَامُ الَّتِي بِسَبَبِهَا أَشْرَكْتُمْ.
{ تُشْرِكُونَ } fiilini geçişli kılmak içindir; mevsûl olan "mâ" (مَا) lafzına dönmesi de caizdir, bu takdirde bâ (ب) sebebiyet bildirir; yani 'sebebiyle şirk koştuğunuz putlar' demektir.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً اسْتِثْنَاءٌ مِمَّا قَبْلَهُ وَقَدْ جَعَلَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ اسْتِثْنَاءً مُنْقَطِعًا بِمَعْنَى لَكِنْ. وَهُوَ ظَاهِرُ كَلَامِ الطَّبَرِيِّ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ فَإِنَّهُ لَمَّا نَفَى أَنْ يَكُونَ يَخَافُ إِضْرَارَ آلِهَتِهِمْ وَكَانَ ذَلِكَ قَدْ يَتَوَهَّمُ مِنْهُ السَّامِعُونَ أَنَّهُ لَا يَخَافُ شَيْئًا
{ إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً } kavli, öncesinden bir istisnadır. İbn Atiyye bunu "lâkin" (fakat) anlamında istisnâ-i munkatı' (kesintili istisna) kabul etmiştir. Taberî'nin sözlerinin zahiri de budur ve en kuvvetli görüş de budur. Çünkü o, onların ilahlarının zarar vermesinden korktuğunu nefyettiğinde dinleyenler onun hiçbir şeyden korkmadığını vehmedebilirdi;
اسْتُدْرِكَ عَلَيْهِ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِثْنَاءُ الْمُنْقَطِعُ، أَيْ لَكِنْ أَخَافُ مَشِيئَةَ رَبِّي شَيْئًا مِمَّا أَخَافُهُ، فَذَلِكَ أَخَافُهُ. وَفِي هَذَا الِاسْتِدْرَاكِ زِيَادَةُ نِكَايَةٍ لِقَوْمِهِ إِذْ كَانَ لَا يَخَافُ آلِهَتَهُمْ فِي حِينِ أَنَّهُ يَخْشَى رَبَّهُ الْمُسْتَحِقَّ لِلْخَشْيَةِ إِنْ كَانَ قَوْمُهُ لَا يَعْتَرِفُونَ بِرَبٍّ غَيْرِ آلِهَتِهِمْ عَلَى أَحَدِ الِاحْتِمَالَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ.
istisnâ-i munkatı'ın delalet ettiği mana ile bu durum istidrak edilmiş (düzeltilmiş) oldu; yani 'Lâkin korktuğum bir şey hususunda Rabbimin dilemesinden korkarım, işte ben bundan korkarım' demektir. Bu istidrakte kavmine karşı daha fazla bir kınama ve tesir vardır; zira daha önce geçen iki ihtimalden birine göre kavmi ilahlarından başka bir Rab tanımasa bile, o onların ilahlarından korkmazken gerçekten korkulmaya layık olan Rabbinden korkmaktadır.
وَجَعَلَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَمُتَابِعُوهُ الِاسْتِثْنَاءَ مُتَّصِلًا مُفْرَغًا عَنْ مُسْتَثْنًى مِنْهُ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، فَقَدَّرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ مِنْ أَوْقَاتٍ، أَيْ لَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ أَبَدًا، لِأَنَّ الْفِعْلَ الْمُضَارِعَ الْمَنْفِيَّ يَتَعَلَّقُ بِالْمُسْتَقْبَلِ عَلَى وَجْهِ عُمُومِ الْأَزْمِنَةِ لِأَنَّهُ كَالنَّكِرَةِ الْمَنْفِيَّةِ، أَيْ إِلَّا وَقْتَ مَشِيئَةِ رَبِّي شَيْئًا أَخَافُهُ مِنْ شُرَكَائِكُمْ، أَيْ بِأَنْ يُسَلِّطَ رَبِّي بَعْضَهَا عَلَيَّ فَذَلِكَ مِنْ قُدْرَةِ رَبِّي بِوَاسِطَتِهَا لَا مِنْ قُدْرَتِهَا عَلَيَّ. وَجَوَّزَ أَبُو الْبَقَاءِ أَنْ يَكُونَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ أَحْوَالًا عَامَّةً، أَيْ إِلَّا حَالَ مَشِيئَةِ رَبِّي شَيْئًا أَخَافُهُ مِنْهَا.
Zemahşerî ve ona uyanlar ise istisnayı, sözün delalet ettiği hazfedilmiş bir müstesnâ minh'ten müferrağ istisnâ-i muttasıl kılmışlardır. Zemahşerî bunu vakitlerden takdir etmiştir; yani 'şirk koştuklarınızdan asla korkmam' demektir, zira menfî muzari fiil nefyedilmiş nekre gibi olduğu için bütün zamanları kapsayacak şekilde geleceğe taalluk eder; yani 'Rabbimin, ortak koştuklarınızdan korkacağım bir şeyi dilemesi vakti müstesna' demektir; bu da Rabbimin onlardan bazısını benim üzerime musallat etmesiyledir ki bu, onların bana karşı olan gücünden değil, Rabbimin onlar vasıtasıyla tecelli eden kudretindendir. Ebu'l-Bekâ ise müstesnâ minhin genel hâller olmasını da caiz görmüştür; yani 'Rabbimin onlardan korkacağım bir şeyi dilemesi hâli müstesna' demektir.
وَجُمْلَةُ: وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّهُ قَدْ يَخْتَلِجُ فِي نُفُوسِهِمْ:
{ وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } cümlesi beyânî bir isti'nâftır; çünkü onların içinden şöyle bir düşünce geçebilirdi:
كَيْفَ يَشَاءُ رَبُّكَ شَيْئًا تَخَافُهُ وَأَنْتَ تَزْعُمُ أَنَّكَ قَائِمٌ بِمَرْضَاتِهِ وَمُؤَيِّدٌ لِدِينِهِ فَمَا هَذَا إِلَّا شَكٌّ فِي أَمْرِكَ، فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ، أَيْ إِنَّمَا لَمْ آمَنْ إِرَادَةَ اللَّهِ بِي ضُرًّا وَإِنْ كَنْتُ عَبْدَهُ وَنَاصِرَ دِينِهِ لِأَنَّهُ أَعْلَمُ بِحِكْمَةِ إِلْحَاقِ الضُّرِّ. أَوِ النَّفْعِ بِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ. وَهَذَا مَقَامُ أَدَبٍ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ [الْأَعْرَاف: ٩٩] .
'Sen O'nun rızasını gözettiğini ve dinini desteklediğini iddia ederken Rabbin nasıl senin korkacağın bir şeyi diler? Bu durum senin davan hakkındaki bir şüphenden başka bir şey değildir.' İşte bu sebeple fasıl yapılmıştır (atıfsız getirilmiştir); yani 'Ben O'nun kulu ve dininin yardımcısı olsam bile Allah'ın bana bir zarar irade etmesinden emin olmamamın sebebi, O'nun kullarından dilediğine zarar veya fayda ulaştırmadaki hikmeti en iyi bilen olmasıdır' demektir. Bu, Yüce Allah'a karşı bir edep makamıdır; nitekim { فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ } [A'râf: 99] “Allah'ın tuzağından ancak hüsrana uğrayan topluluk emin olur”.
وَجُمْلَةُ أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ.
{ أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ } cümlesi, { أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ } cümlesine matuftur.
وَقُدِّمَتْ هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى فَاءِ الْعَطْفِ.
İstifham (soru) hemzesi, atıf fâ'sının önüne geçirilmiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ لِعَدَمِ تَذَكُّرِهِمْ مَعَ وُضُوحِ دَلَائِلِ التَّذَكُّرِ. وَالْمُرَادُ التَّذَكُّرُ فِي صِفَاتِ آلِهَتِهِمُ الْمُنَافِيَةِ لِمَقَامِ الْإِلَهِيَّةِ، وَفِي صِفَاتِ الْإِلَهِ الْحَقِّ الَّتِي دَلَّتْ عَلَيْهَا مصنوعاته.
İstifham, düşünmeyi gerektiren delillerin apaçık olmasına rağmen onların düşünmemelerini kınamaktır (inkârdır). Kastedilen ise, ilahlarının ilahlık makamına aykırı düşen sıfatlarını ve yarattıklarının delalet ettiği hakiki İlah'ın sıfatlarını tefekkür edip düşünmektir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٨١]
[En'âm Suresi (6), Âyet 81]
وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١)
{ وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Hakkında size hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşmaktan siz korkmazken, ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız bu iki zümreden hangisi güvende olmaya daha layıktır? (81)”
عُطِفَتْ جُمْلَةُ وَكَيْفَ أَخافُ عَلَى جُمْلَةِ: وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ [الْأَنْعَام: ٨٠] لِيُبَيِّنَ لَهُمْ أَنَّ عَدَمَ خَوْفِهِ مِنْ آلِهَتِهِمْ أَقَلُّ عَجَبًا مِنْ عَدَمِ خَوْفِهِمْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا يُؤْذِنُ بِأَنَّ قَوْمَهُ كَانُوا يَعْرِفُونَ اللَّهَ وَأَنَّهُمْ أَشْرَكُوا مَعَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ غَيْرَهُ فَلِذَلِكَ احْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ أَشْرَكُوا بِرَبِّهِمُ الْمُعْتَرِفِ بِهِ دُونَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا بِذَلِكَ.
{ وَكَيْفَ أَخافُ } cümlesi, kendisinin onların ilahlarından korkmamasının, onların Yüce Allah'tan korkmamasından daha az şaşılacak bir durum olduğunu onlara açıklamak için { وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ } [En'âm: 80] cümlesine atfedilmiştir. Bu da kavminin Allah'ı bildiklerini ve ilahlıkta O'na başkalarını ortak koştuklarını bildirir; bu yüzden Allah'ın bu hususta kendilerine hiçbir delil indirmemiş olmasına rağmen varlığını kabul ettikleri Rablerine ortak koştuklarını öne sürerek onlara karşı delil getirmiştir.
وكَيْفَ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ، لِأَنَّهُمْ دَعَوْهُ إِلَى أَنْ يَخَافَ بَأْسَ الْآلِهَةِ فَأَنْكَرَ هُوَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ وَقَلَبَ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةَ، فَأَنْكَرَ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ لَمْ يَخَافُوا اللَّهَ حِينَ أَشْرَكُوا بِهِ غَيْرَهُ بِدُونِ دَلِيلٍ نَصَبَهُ لَهُمْ فَجَمَعَتْ (كَيْفَ) الْإِنْكَارَ عَلَى الْأَمْرَيْنِ.
{ كَيْفَ } inkârî bir istifhamdır; zira onlar onu ilahların gazabından korkmaya çağırmışlardı, o ise bunu reddedip kınamış ve hücceti aleyhlerine çevirmiştir. Böylece kendilerine hiçbir delil koymamışken O'na başkasını ortak koştuklarında Allah'tan korkmamalarını kınamıştır. Dolayısıyla "keyfe" (كَيْفَ) iki hususu birden kınamayı bir araya getirmiştir.