قَالُوا وَفِي قَوْلِهِ: وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَاطِفَةً عَلَى جُمْلَةِ:
Âlimler dediler ki: { وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ } kavlindeki [vâv'ın] şu cümleye atıf [harfi] olması caizdir:
أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ فَيَدْخُلُ كِلْتَاهُمَا فِي حُكْمِ الْإِنْكَارِ، فَخَوْفُهُ مِنْ آلِهَتِهِمْ مُنْكَرٌ، وَعَدَمُ خَوْفِهِمْ مِنَ اللَّهِ مُنْكَرٌ.
{ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ } cümlesine [atıf olması caizdir], böylece her ikisi de inkâr (kınama) hükmüne dâhil olur. Zira onun kavminin ilahlarından korkması münker (reddedilecek bir durum) olduğu gibi, onların da Allah'tan korkmaması münkerdir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلْحَالِ فَيَكُونَ مَحَلُّ الْإِنْكَارِ هُوَ دَعْوَتُهُمْ إِيَّاهُ إِلَى الْخَوْفِ مِنْ آلِهَتِهِمْ فِي حَالِ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْخَوْفِ مِمَّنْ هُوَ أَعْظَمُ سُلْطَانًا وَأَشَدُّ بَطْشًا، فَتُفِيدُ (كَيْفَ) مَعَ الْإِنْكَارِ مَعْنَى التَّعْجِيبِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَة: ٤٤] . وَلَا يَقْتَضِي ذَلِكَ أَنَّ تَخْوِيفَهُمْ إِيَّاهُ مِنْ أَصْنَامِهِمْ لَا يُنْكَرُ عَلَيْهِمْ إِلَّا فِي حَالِ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْخَوْفِ مِنَ اللَّهِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ عَلَى هَذَا إِنْكَارُ تَحْمِيقٍ وَمُقَابَلَةِ حَالٍ بِحَالٍ، لَا بَيَانُ مَا هُوَ مُنْكَرٌ وَمَا لَيْسَ بِمُنْكَرٍ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ فِي آخِرِهِ فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ.
Vâv'ın hâl için olması da caizdir. Bu takdirde kınamanın odak noktası; hâkimiyeti daha yüce ve azabı daha şiddetli olandan korkmaktan yüz çevirdikleri bir hâlde, onu ilahlarından korkmaya çağırmaları olur. Böylece { كَيْفَ }, inkâr anlamıyla birlikte, Yüce Allah'ın { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } [Bakara: 44] “Siz insanlara iyiliği emreder de kendinizi unutur musunuz?” kavlinde olduğu gibi şaşkınlık bildirme (taaccüb) anlamı da ifade eder. Bu durum, onların Allah'tan korkmaktan yüz çevirdikleri hâl dışında putlarıyla onu korkutmalarının kınanmayacağı anlamına gelmez; çünkü buradaki maksat neyin münker olup neyin olmadığını açıklamak değil, ahmaklıklarını kınamak ve bir hâli diğer bir hâlle karşılaştırmaktır. Nitekim cümlenin sonundaki { فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ } “Bu iki zümreden hangisi güvende olmaya daha layıktır?” ifadesi de buna karinedir.
وَهَذَا الْوَجْهُ أَبْلَغُ.
Bu vecih daha beliğdir.
وَمَا أَشْرَكْتُمْ مَوْصُولَةٌ وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ، أَيْ مَا أَشْرَكْتُمْ بِهِ. حُذِفَ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ:
{ مَا أَشْرَكْتُمْ } ifadesindeki (mâ) ismi mevsuldür ve âid zamiri hazfedilmiştir; yani [takdiri] { مَا أَشْرَكْتُمْ بِهِ } şeklindedir. Şu âyetin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir:
وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ [الْأَنْعَام:] عَلَيْهِ، وَالْمَوْصُولُ فِي مَحَلِّ الْمَفْعُولِ (بِهِ) ، لِ مَا أَشْرَكْتُمْ.
{ وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ } [En'âm: 80] ifadesinin delalet etmesinden ötürü [hazfedilmiştir]. İsmi mevsul ise { مَا أَشْرَكْتُمْ } fiilinin mef'ûlü (mef'ûlün bih) konumundadır.
وَفِي قَوْلِهِ: أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ حُذِفَتْ (مِنْ) الْمُتَعَلِّقَةُ بِ تَخافُونَ لِاطِّرَادِ حَذْفِ الْجَارِّ مَعَ (أَنْ) ، أَيْ مِنْ إِشْرَاكِكُمْ، وَلَمْ يَقُلْ: وَلَا تَخَافُونَ اللَّهَ، لِأَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَعْرِفُونَ اللَّهَ وَيَخَافُونَهُ وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَخَافُوا الْإِشْرَاكَ بِهِ. وَمَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مَوْصُولٌ مَعَ صِلَتِهِ مَفْعُولُ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ.
{ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ } kavlinde ise, cer harfinin (en/enne) ile birlikte hazfedilmesinin yaygın kuralı gereğince, { تَخافُونَ } fiiline müteallık olan (min) cer harfi hazfedilmiştir; yani [takdiri] "ortak koşmanızdan" (min işrâkiküm) demektir. "Allah'tan korkmuyorsunuz" dememiştir; çünkü kavim Allah'ı tanıyor ve O'ndan korkuyordu, fakat O'na ortak koşmaktan korkmuyorlardı. { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً } ifadesi ise sılasıyla birlikte ismi mevsul olup { أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ } ifadesinin mef'ûlüdür.
وَمَعْنَى لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ لَمْ يُخْبِرْكُمْ بِإِلَهِيَّةِ الْأَصْنَامِ الَّتِي عَبَدْتُمُوهَا وَلَمْ يَأْمُرْكُمْ بِعِبَادَتِهَا خَبَرًا تَعْلَمُونَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِهِ فَلِذَلِكَ اسْتَعَارَ لِذَلِكَ الْخَبَرِ التَّنْزِيلَ تَشْبِيهًا لِعِظَمِ قَدْرِهِ
{ لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ } ifadesinin manası; 'ibadet ettiğiniz putların ilahlığını size bildirmedi ve O'nun katından olduğunu bileceğiniz bir haberle onlara ibadet etmenizi emretmedi' demektir. Bu sebeple, kadrinin yüceliğini
بِالرِّفْعَةِ، وَلِبُلُوغِهِ إِلَى مَنْ هُمْ دُونَ الْمُخْبَرِ، بِنُزُولِ الشَّيْءِ الْعَالِي إِلَى أَسْفَلِ مِنْهُ.
yüksekliğe benzeterek ve haber verilen kimseden daha aşağıda bulunanlara ulaşmasını da yüksek bir şeyin kendisinden daha aşağıya inmesine benzeterek bu haber için "tenzîl" (indirme) lafzını istiare yoluyla kullanmıştır.
وَالسُّلْطَانُ: الْحُجَّةُ لِأَنَّهَا تَتَسَلَّطُ عَلَى نَفْسِ الْمُخَاصِمِ، أَيْ لَمْ يَأْتِكُمْ خَبَرٌ مِنْهُ تَجْعَلُونَهُ حُجَّةً عَلَى صِحَّةِ عِبَادَتِكُمُ الْأَصْنَامَ.
Sultan (سُلْطَان) ise huccet (kesin delil) demektir; çünkü hasmın nefsine hâkim olur ve boyun eğdirir. Yani; putlara tapmanızın doğruluğuna huccet kılacağınız bir haber O'ndan size gelmemiştir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ تَفْرِيعٌ عَلَى الْإِنْكَارِ، وَالتَّعْجِيبُ فَرْعٌ عَلَيْهِمَا اسْتِفْهَامًا مُلْجِئًا إِلَى الِاعْتِرَافِ بِأَنَّهُمْ أَوْلَى بِالْخَوْفِ مِنَ اللَّهِ مِنْ إِبْرَاهِيمَ مِنْ آلِهَتِهِمْ.
{ فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ } kavlindeki fâ (فَ), kınamanın bir neticesidir (tafrîidir). Şaşkınlık bildirme de, onların Allah'tan korkmaya, İbrahim'in onların ilahlarından korkmasından daha layık olduklarını itiraf etmeye mecbur bırakan bir soru olarak bu ikisinin neticesidir.
والاستفهام ب فَأَيُّ لِلتَّقْرِيرِ بِأَنَّ فَرِيقَهُ هُوَ وَحْدَهُ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ.
{ فَأَيُّ } ile yapılan istifham, sadece kendi fırkasının güvende olmaya daha layık olduğunu ikrar ettirmek (takrir) içindir.
وَالْفَرِيقُ: الطَّائِفَةُ الْكَثِيرَةُ مِنَ النَّاسِ الْمُتَمَيِّزَةُ عَنْ غَيْرِهَا بِشَيْءٍ يَجْمَعُهَا مِنْ نَسَبٍ أَوْ مَكَانٍ أَوْ غَيْرِهِمَا، مُشْتَقٌّ مِنْ فَرَّقَ إِذَا مَيَّزَ. وَالْفِرْقَةُ أَقَلُّ مِنَ الْفَرِيقِ، وَأَرَادَ بِالْفَرِيقَيْنِ هُنَا قَوْمَهُ وَنَفْسَهُ، فَأَطْلَقَ عَلَى نَفْسِهِ الْفَرِيقَ تَغْلِيبًا، أَوْ أَرَادَ نَفْسَهُ وَمَنْ تَبِعَهُ إِنْ كَانَ لَهُ أَتْبَاعٌ سَاعَتَئِذٍ، قَالَ تَعَالَى: فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ [العنكبوت: ٢٦] ، أَوْ أَرَادَ مَنْ سَيُوجَدُ مِنْ أَتْبَاعِ مِلَّتِهِ، كَمَا يُنَاسِبُ قَوْلَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ [الْأَنْعَام: ٨٢] .
Ferîk (الْفَرِيقُ); nesep, mekân veya benzeri kendilerini bir araya getiren bir vasıfla başkalarından ayrılan kalabalık bir insan topluluğudur. Ayırdı anlamındaki ferraka (فَرَّقَ) fiilinden türemiştir. Fırka (الْفِرْقَةُ) ise ferîkten daha azdır. Burada "iki grup" (ferîkayn) ile kavmini ve kendisini kastetmiştir; tağlîb yoluyla kendisi için de ferîk lafzını kullanmıştır. Yahut kendisini ve şayet o esnada varsa kendisine tabi olanları kastetmiştir. Nitekim Yüce Allah: { فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ } [Ankebût: 26] “Bunun üzerine Lût ona iman etti” buyurmuştur. Veya { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } [En'âm: 82] kavline de uygun düşeceği üzere, dinine ileride tabi olacak kimseleri kastetmiştir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأَمْنُ لِلْجِنْسِ، وَهُوَ ضِدُّ الْخَوْفِ، وَجُمْلَةُ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ، وَجَوَابُ شَرْطِهَا مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِفْهَامُ، تَقْدِيرُهُ: فَأَجِيبُونِي، وَفِيهِ اسْتِحْثَاثٌ على الْجَواب.
{ الْأَمْنُ } kelimesindeki belirlilik (lâm-ı tarif) cins içindir; o da korkunun zıddıdır. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } cümlesi müstakil bir ibtidâiyye cümlesidir. Şartın cevabı hazfedilmiştir ve istifham buna delalet etmektedir; takdiri: "O hâlde bana cevap verin" şeklindedir ve bunda cevaba teşvik vardır.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٨٢]
[En'âm Suresi (6), Âyet 82]
الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢)
{ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “İman edip de imanlarına zulüm (şirk) karıştırmayanlar var ya; işte güven onlarındır ve doğru yolu bulanlar da onlardır. (82)”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ مِنْ حِكَايَةِ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ فَيَكُونُ
Bu cümle, müfessirlerin çoğunluğunun benimsediği görüşe göre İbrahim'in sözünün aktarılmasıdır; dolayısıyla
جَوَابًا مِنْهُ عَنْ قَوْلِهِ: فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ [الْأَنْعَام: ٨١] . تَوَلَّى جَوَابَ اسْتِفْهَامِهِ بِنَفْسِهِ وَلَمْ يَنْتَظِرْ جَوَابَهُمْ لِكَوْنِ الْجَوَابِ مِمَّا لَا يَسَعُ الْمَسْئُولَ إِلَّا أَنْ يُجِيبَ بِمِثْلِهِ، وَهُوَ تَبْكِيتٌ لَهُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَمَا يَسْأَلُ الْعَالِمُ وَيُجِيبُ نَفْسَهُ بِنَفْسِهِ، أَيْ بِقَوْلِهِ: «فَإِنْ قُلْتَ قُلْتُ» .
onun: { فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ } [En'âm: 81] “Bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” sözüne bizzat kendisinin verdiği bir cevap olur. Sorusunun cevabını bizzat kendisi üstlenmiş ve onların cevabını beklememiştir; çünkü bu cevap, muhatabın ancak benzeriyle cevap verebileceği türdendir ve bu onlar için bir ilzamdır (susturmadır). İbn Abbâs şöyle demiştir: Âlimin sorup sonra kendi kendine: "Şayet şöyle dersen, ben de şöyle derim" diyerek cevap vermesi gibidir.
وَقَدْ تَقَدَّمَتْ نَظَائِرُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
Bunun benzerleri bu surede daha önce geçmişti.
وَقِيلَ: لَيْسَ ذَلِكَ مِنْ حِكَايَةِ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ، وَقَدِ انْتَهَى قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ عِنْدَ قَوْلِهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ [الْأَنْعَام: ٨١] بَلْ هُوَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِابْتِدَاءِ حُكْمٍ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا تَصْدِيقًا لِقَوْلِ إِبْرَاهِيمَ.
Bir görüşe göre ise: Bu, İbrahim'in sözünün aktarımı değildir; İbrahim'in sözü { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } [En'âm: 81] kavlinde sona ermiştir. Bilakis bu, yeni bir hüküm başlatmak üzere Yüce Allah'tan gelen müstakil (istînâf) bir kelamdır; dolayısıyla cümle, İbrahim'in sözünü tasdik eden ibtidâî bir istînâf olur.
وَقِيلَ: هُوَ حِكَايَةٌ لِكَلَامٍ صَدَرَ مِنْ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ جَوَابًا عَنْ سُؤَالِ إِبْرَاهِيمَ فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ [الْأَنْعَام: ٨١] . وَلَا يَصِحُّ لِأَنَّ الشَّأْنَ فِي ذَلِكَ أَنْ يُقَالَ: قَالَ الَّذِينَ
Yine denildi ki: Bu, İbrahim'in { فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ } [En'âm: 81] “Bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” sorusuna karşılık İbrahim'in kavminden sadır olan bir cevabın aktarılmasıdır. Ancak bu doğru değildir; zira bu durumda usul, "İman edenler dediler ki..." şeklinde
آمَنُوا إِلَخ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مِنْ قَوْلِ قَوْمِهِ لَمَا اسْتَمَرَّ بِهِمُ الضَّلَالُ وَالْمُكَابَرَةُ إِلَى حَدِّ أَنْ أَلْقَوْا إِبْرَاهِيمَ فِي النَّارِ.
söylenmesi olurdu. Ayrıca eğer bu kavminin sözü olsaydı, İbrahim'i ateşe atacak raddede sapıklık ve inatlarını sürdürmezlerdi.
وَحَذْفُ مُتَعَلِّقِ فِعْلِ آمَنُوا لِظُهُورِهِ مِنَ الْكَلَامِ السَّابِقِ. وَالتَّقْدِيرُ: الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ.
{ آمَنُوا } fiilinin müteallakının hazfedilmesi, önceki sözden açıkça anlaşılması sebebiyledir. Takdiri: "Allah'a iman edenler" şeklindedir.
وَحَقِيقَةُ يَلْبِسُوا يَخْلِطُوا، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْعَمَلِ بِشَيْئَيْنِ مُتَشَابِهَيْنِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ. شُبِّهَ بِخَلْطِ الْأَجْسَامِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ [الْبَقَرَة: ٤٢] .
Yelbisû (يَلْبِسُوا) kelimesinin hakiki anlamı "karıştırmak" (yahlitû) demektir; burada ise aynı anda birbiriyle benzer iki şeyi yapmak anlamında mecazdır. { وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ } [Bakara: 42] “Hakkı batıla karıştırmayın” kavlinde olduğu gibi, cisimlerin birbirine karıştırılmasına benzetilmiştir.
وَالظُّلْمُ: الِاعْتِدَاءُ عَلَى حَقِّ صَاحِبِ حَقٍّ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا إِشْرَاكُ غَيْرِ اللَّهِ مَعَ اللَّهِ فِي اعْتِقَادِ الْإِلَهِيَّةِ وَفِي الْعِبَادَةِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] لِأَنَّهُ أَكْبَرُ الِاعْتِدَاءِ، إِذْ هُوَ اعْتِدَاءٌ عَلَى الْمُسْتَحِقِّ الْمُطْلَقِ الْعَظِيمِ، لِأَنَّ مِنْ حَقِّهِ أَنْ يُفْرَدَ بِالْعِبَادَةِ اعْتِقَادًا وَعَمَلًا وَقَوْلًا لِأَنَّ ذَلِكَ حَقُّهُ عَلَى مَخْلُوقَاتِهِ.
Zulüm (الظُّلْمُ); bir hak sahibinin hakkına tecavüz etmektir. Buradaki murat ise, ilahlık inancında ve ibadette Allah ile birlikte başkasını O'na ortak koşmaktır. Yüce Allah: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” buyurmuştur; çünkü o en büyük tecavüzdür. Zira mutlak hak sahibi olan Yüce Zât'ın hakkına bir tecavüzdür; çünkü inanç, amel ve söz bakımından ibadette tekleştirilmek O'nun hakkıdır ve bu O'nun yarattıkları üzerindeki hakkıdır.
فَفِي الْحَدِيثِ «حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا»
Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kulların Allah üzerindeki hakkı, O'na ibadet etmeleri ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır.»
. وَقَدْ وَرَدَ تَفْسِيرُ الظُّلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالشِّرْكِ.
Bu ayette geçen zulmün şirk ile tefsir edildiği rivayet edilmiştir.
فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ «لَمَّا نَزَلَتِ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَقَالُوا: أَيُّنَا لَمْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ. فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَيْسَ كَمَا تَظُنُّونَ إِنَّمَا هُوَ كَمَا قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ»
Sahih hadiste Abdullah b. Mes'ûd'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: «{ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } ayeti indiğinde bu Müslümanlara çok ağır geldi ve: 'Hangimiz nefsine zulmetmemiştir ki?' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: 'Bu sizin zannettiğiniz gibi değildir; o ancak Lokmân'ın oğluna dediği gibidir: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür”»
[لُقْمَان: ١٣] اهـ. وَذَلِكَ أَنَّ الشِّرْكَ جَمَعَ بَيْنَ
[Lokmân: 13]. Bunun sebebi şudur: Şirk, hem
الِاعْتِرَافِ لِلَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ وَالِاعْتِرَافِ لِغَيْرِهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ أَيْضًا. وَلَمَّا كَانَ الِاعْتِرَافُ لِغَيْرِهِ ظُلْمًا كَانَ إِيمَانُهُمْ بِاللَّهِ مَخْلُوطًا بِظُلْمٍ وَهُوَ إِيمَانُهُمْ بِغَيْرِهِ، وَحَمْلُهُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْمُلَائِمُ لِاسْتِعَارَةِ اسْمِ الْخَلْطِ لِهَذَا الْمَعْنَى لِأَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ وَإِشْرَاكَ غَيْرِهِ فِي ذَلِكَ كِلَاهُمَا مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ وَهُوَ اعْتِقَادُ الرُّبُوبِيَّةِ فَهُمَا مُتَمَاثِلَانِ، وَذَلِكَ أَظْهَرُ فِي وَجْهِ الشَّبَهِ، لِأَنَّ شَأْنَ الْأَجْسَامِ الْمُتَمَاثِلَةِ أَنْ يَكُونَ اخْتِلَاطُهَا أَشَدَّ فَإِنَّ التَّشَابُهَ أَقْوَى أَحْوَالِ التَّشْبِيهِ عِنْدَ أَهْلِ الْبَيَانِ. وَالْمَعْنَى الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَلَمْ يُشْرِكُوا بِهِ غَيْرَهُ فِي الْعِبَادَةِ.
Allah'ın ilahlığını ikrar etmeyi hem de başkasının rabliğini ikrar etmeyi bir araya getirmiştir. Başkasını ikrar etmek zulüm olunca, Allah'a olan imanları bir zulümle, yani başkasına olan inançlarıyla karışmış oldu. Ayeti bu manaya hamletmek, bu mana için "karıştırma" isminin istiare edilmesine en uygun olandır; çünkü Allah'a iman ile başkasını O'na ortak koşmanın her ikisi de tek bir cinstendir, o da rububiyyet inancıdır, dolayısıyla ikisi birbirine benzemektedir. Bu da benzetme yönünde (vech-i şebeh) daha açıktır; zira birbirine benzeyen cisimlerin birbirine karışması daha şiddetli olur. Nitekim beyan ehli nezdinde benzerlik, teşbih durumlarının en kuvvetlisidir. Mana ise: "Allah'a iman edip ibadette O'na hiçbir şeyi ortak koşmayanlar" demektir.
وَحَمَلَ الزَّمَخْشَرِيُّ الظُّلْمَ عَلَى مَا يَشْمَلُ الْمَعَاصِيَ، لِأَنَّ الْمَعْصِيَةَ ظُلْمٌ لِلنَّفْسِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ [التَّوْبَة: ٣٦] تَأْوِيلًا لِلْآيَةِ عَلَى أُصُولِ الِاعْتِزَالِ لِأَنَّ الْعَاصِيَ غَيْرُ آمِنٍ مِنَ الْخُلُودِ فِي النَّارِ فَهُوَ مُسَاوٍ لِلْكَافِرِ فِي ذَلِكَ عِنْدَهُمْ، مَعَ أَنَّهُ جَعَلَ قَوْلَهُ: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِلَى آخِرِهِ مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ، وَهُوَ إِنْ كَانَ مَحْكِيًّا مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ لَا يَصِحُّ تَفْسِيرُ الظُّلْمِ مِنْهُ بِالْمَعْصِيَةِ إِذْ لَمْ يَكُنْ إِبْرَاهِيمُ حِينَئِذٍ دَاعِيًا إِلَّا لِلتَّوْحِيدِ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ بَعْدُ شَرِيعَةٌ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مَحْكِيٍّ مِنْ كَلَامِهِ فَلَا يُنَاسِبُ تَفْسِيرُهُ فِيهِ بِالْمَعْصِيَةِ، لِأَنَّ تَعْقِيبَ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ بِهِ مَقْصُودٌ مِنْهُ تَأْيِيدُ قَوْلِهِ وَتَبْيِينُهُ، فَالْحَقُّ أَنَّ الْآيَةَ غَيْرُ مُحْتَاجَةٍ لِلتَّأْوِيلِ
Zemahşerî, ayeti Mutezile'nin esaslarına göre tevil ederek zulmü günahları da kapsayacak şekilde yorumlamıştır; çünkü Yüce Allah'ın { فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ } [Tevbe: 36] “O aylarda nefislerinize zulmetmeyin” kavlinde olduğu gibi günah işlemek de nefse zulmetmektir. Zira günahkâr kimse cehennemde ebedi kalmaktan emin değildir ve bu hususta onların nezdinde kâfirle eşittir. Bununla birlikte Zemahşerî, { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا } âyetini sonuna kadar İbrahim'in sözü kılmıştır. Oysa bu söz şayet İbrahim'in kelamından bir aktarım ise, oradaki zulmü günahla tefsir etmek doğru olmaz; zira İbrahim o sırada sadece tevhide davet ediyordu ve henüz onun bir şeriatı yoktu. Şayet onun sözünden aktarım değilse, yine de onda günah ile tefsir edilmesi uygun düşmez; çünkü İbrahim'in sözünün peşinden bunun getirilmesinden maksat, onun sözünü teyit etmek ve açıklamaktır. Dolayısıyla hak olan şudur ki, zikrettiğimiz bu durum sebebiyle âyet onların esaslarına göre tevile muhtaç değildir.
عَلَى أُصُولِهِمْ نَظَرًا لِهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ.
Zikrettiğimiz bu husus sebebiyle [ayet onların esaslarına göre tevil edilmeye muhtaç değildir].
وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ جَدِيرٌ بِالْمُسْنَدِ مِنْ أَجْلِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَوْصَافِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] .
{ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ } kavlindeki işaret ismi; müsnedün ileyhin daha önce geçen vasıflarından ötürü müsnede layık olduğuna dikkat çekmek içindir. Bu da tıpkı Yüce Allah'ın { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara: 5] “İşte onlar, Rablerinden bir hidayet üzeredirler” kavli gibidir.
وَقَوْلُهُ لَهُمُ الْأَمْنُ أَشَارَتِ اللَّامُ إِلَى أَنَّ الْأَمْنَ مُخْتَصٌّ بِهِمْ وَثَابِتٌ، وَهُوَ أَبْلَغُ مِنْ أَنْ يُقَالَ: آمِنُونَ. وَالْمُرَادُ الْأَمْنُ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا بِالِاسْتِئْصَالِ وَنَحْوِهِ وَمَا عُذِّبَتْ بِهِ الْأُمَمُ الْجَاحِدَةُ، وَمِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ إِذْ لَمْ يَكُنْ مَطْلُوبًا مِنْهُمْ حِينَئِذٍ إِلَّا التَّوْحِيدُ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأَمْنُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، وَهُوَ الْأَمْنُ الْمُتَقَدِّمُ ذِكْرُهُ، لِأَنَّهُ جِنْسٌ وَاحِدٌ، وَلَيْسَ التَّعْرِيفُ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ حَتَّى يَجِيءَ فِيهِ قَوْلُهُمْ: إِنَّ الْمَعْرِفَةَ إِذَا أُعِيدَتْ مَعْرِفَةً فَالثَّانِيَةُ عَيْنُ الْأُولَى إِذْ لَا يُحْتَمَلُ هُنَا غَيْرُ ذَلِكَ.
{ لَهُمُ الْأَمْنُ } kavlindeki lâm harfi, güvenin onlara mahsus ve sabit olduğuna işaret etmiştir. Bu ifade, "onlar güvendedirler" (âminûn) denilmesinden daha beliğdir. Kastedilen güven ise, inkârcı ümmetlerin helak edilerek köklerinin kazınması ve benzeri şekillerde dünyada uğradıkları azaptan ve ahiret azabından emin olmaktır; çünkü o esnada kendilerinden sadece tevhid istenmekteydi. { الْأَمْنُ } kelimesindeki belirlilik (el-takısı) cins içindir; o da daha önce zikri geçen güvendir, zira tek bir cinstir. Bu belirlilik ahd için değildir ki âlimlerin "marife bir lafız tekrar marife olarak zikredilirse ikincisi birincisinin aynısıdır" kuralı burada geçerli olsun; zira burada bundan başkası muhtemel değildir.
وَقَوْلُهُ: وَهُمْ مُهْتَدُونَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: لَهُمُ الْأَمْنُ عَطْفُ جُزْءِ جُمْلَةٍ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي هِيَ فِي حُكْمِ الْمُفْرَدِ، فَيَكُونُ مُهْتَدُونَ خَبَرًا ثَانِيًا عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ عُطِفَ عَلَيْهِ بِالْوَاوِ عَلَى إِحْدَى الطَّرِيقَتَيْنِ فِي الْأَخْبَارِ الْمُتَكَرِّرَةِ.
{ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } kavli ise, { لَهُمُ الْأَمْنُ } kavline, müfred hükmünde olan bir cümlenin cümlenin bir cüzüne atfedilmesi şeklinde matuftur. Böylece { مُهْتَدُونَ }, işaret isminin ikinci haberi olur ve tekrarlanan haberlerdeki iki yoldan birine göre vâv ile ona atfedilmiştir.
وَالضَّمِيرُ لِلْفَصْلِ لِيُفِيدَ قَصْرَ الْمُسْنَدِ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، أَيِ الِاهْتِدَاءُ مَقْصُورٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ دُونَ غَيْرِهِمْ، أَيْ أَنَّ غَيْرَهُمْ لَيْسُوا بِمُهْتَدِينَ، عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [الْبَقَرَة: ٥٥] وَقَوْلِهِ: أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ [التَّوْبَة: ١٠٤] . وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْمُخْبَرَ عَنْهُمْ لَمَّا نَبَذُوا الشِّرْكَ فَقَدِ اهْتَدَوْا.
Zamir, müsnedi müsnedün ileyhe hasretmeyi (kasr) ifade etmek için fasıl zamiridir; yani hidayete ermiş olmak başkalarına değil, sadece iman edip imanlarına zulüm karıştırmayanlara mahsustur; yani onların dışındakiler doğru yolda değillerdir. Bu da Yüce Allah'ın { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } [Bakara: 5] “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” ve { أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } [Tevbe: 104] “Bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden yalnız Allah'tır” kavilleri üslubundadır. Bunda, haklarında haber verilen kimselerin şirki terk ettiklerinde hidayete erdiklerine bir işaret vardır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَهُمْ مُهْتَدُونَ جُمْلَةً، بِأَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ الْجَمْعِ مُبْتَدَأً ومُهْتَدُونَ خَبَرُهُ، وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ، فَيَكُونُ خَبَرًا ثَانِيًا عَنِ اسْمِ الْمَوْصُولِ، وَيَكُونُ ذِكْرُ ضَمِيرِ الْجَمْعِ لِأَجْلِ حُسْنِ الْعَطْفِ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ جُمْلَةً اسْمِيَّةً لَمْ يَحْسُنْ أَنْ يُعْطَفَ عَلَيْهِ مُفْرَدٌ فِي مَعْنَى الْفِعْلِ، إِذْ لَا يَحْسُنُ أَنْ يُقَالَ:
{ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } ifadesinin müstakil bir cümle olması da caizdir; şöyle ki: Çoğul zamiri mübteda, { مُهْتَدُونَ } ise onun haberi olur. Bu cümle de { أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ } cümlesine matuftur; böylece ismi mevsulün ikinci haberi olur. Çoğul zamirinin zikredilmesi ise atfın güzelliği içindir; çünkü matufun aleyh isim cümlesi olunca, fiil anlamındaki bir müfredin ona atfedilmesi güzel olmaz. Zira şöyle denmesi hoş karşılanmaz:
أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ ومهتدون فَصِيَغُ الْمَعْطُوفِ فِي صُورَةِ الْجُمْلَةِ. وَحِينَئِذٍ فَالضَّمِيرُ لَا يُفِيدُ اخْتِصَاصًا إِذْ لَمْ يُؤْتَ بِهِ لِلْفَصْلِ، وَهَذَا النَّظْمُ نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [التغابن: ١] وَقَوْلِهِ: تَعَالَى: لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [الْحَدِيد: ٢] عَلَى اعْتِبَارِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ عَطْفًا عَلَى لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا حَالٌ، وَهَذَا مِنْ مُحَسِّنَاتِ الْوَصْلِ كَمَا عُرِفَ فِي الْبَلَاغَةِ، وَهُوَ مِنْ بَدَائِعِ نَظْمِ الْكَلَام الْعَرَبِيّ.
"Ülâike lehümü'l-emnu ve mühtedûn" denmesi [güzel olmaz], bu yüzden matuf cümle şeklinde kurulmuştur. Bu durumda zamir fasıl için getirilmediğinden tahsis ifade etmez. Bu nazım, Yüce Allah'ın { لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } [Teğâbun: 1] “Mülk O'nundur, hamd O'nadır ve O her şeye hakkıyla kadirdir” ve { لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } [Hadîd: 2] “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur; diriltir ve öldürür. O, her şeye hakkıyla kadirdir” kavillerinin benzeridir; [bu da] { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } ifadesinin { لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesine matuf olup ikisi arasındakinin hâl kabul edilmesi takdirine göredir. Bu, belagatte bilindiği üzere vaslın güzelliklerindendir ve Arap kelam nazmının bediî inceliklerindendir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٨٣]
[En'âm Suresi (6), Âyet 83]
وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣)
{ وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “İşte bu, kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz hüccetimizdir. Dilediğimiz kimseleri derecelerle yükseltiriz. Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir. (83)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَحاجَّهُ قَوْمُهُ [الْأَنْعَام: ٨٠] . وتِلْكَ إِشَارَةٌ إِلَى جَمِيعِ مَا تَكَلَّمَ بِهِ إِبْرَاهِيمُ فِي مُحَاجَّةِ قَوْمِهِ، وَأُتِيَ بِاسْمِ إِشَارَةِ الْمُؤَنَّثِ لِأَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ حُجَّةٌ فَأَخْبَرَ عَنْهُ بِحُجَّةٍ فَلَمَّا لم يكن ثمّة مُشَارٌ إِلَيْهِ مَحْسُوسٌ تَعَيَّنَ أَنْ يُعْتَبَرَ فِي الْإِشَارَةِ لَفْظُ الْخَبَرِ لَا غَيْرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ [الْبَقَرَة: ٢٥٣] .
{ وَحاجَّهُ قَوْمُهُ } [En'âm: 80] cümlesine matuftur. { تِلْكَ } ise İbrahim'in kavmiyle tartışırken söylediği bütün sözlere işarettir. Müennes işaret isminin getirilmesi, işaret edilen şeyin huccet olması ve kendisinden "huccet" olarak haber verilmesi sebebiyledir. Ortada somut olarak işaret edilen hissedilir bir nesne bulunmayınca, tıpkı Yüce Allah'ın { تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } [Bakara: 253] “İşte bu resuller; onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık” kavlinde olduğu gibi, işarette haberin lafzının itibar edilmesi zorunlu olmuştur.
وَإِضَافَةُ الْحُجَّةِ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِهَا وَصِحَّتِهَا.
Huccetin celal lafzına (Allah'a) izafe edilmesi, onun şanını ve sıhhatini yüceltmek içindir.
وآتَيْناها فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ أَوْ مِنَ الْخَبَرِ. وَحَقِيقَةُ الْإِيتَاءِ الْإِعْطَاءُ، فَحَقُّهُ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَى الذَّوَاتِ، وَيَكُونُ بِمُنَاوَلَةِ الْيَدِ إِلَى الْيَدِ. قَالَ تَعَالَى: وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى [الْبَقَرَة: ١٧٧] ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ: الْيَدُ الْعُلْيَا هِيَ الْمُعْطِيَةُ وَالْيَدُ السُّفْلَى هِيَ الْمُعْطَاةُ. وَيُسْتَعْمَلُ مَجَازًا شَائِعًا فِي تَعْلِيمِ الْعُلُومِ وَإِفَادَةِ الْآدَابِ الصَّالِحَةِ وَتَخْوِيلِهَا وَتَعْيِينِهَا لِأَحَدٍ دُونَ مُنَاوَلَةِ يَدٍ سَوَاءٌ كَانَتِ الْأُمُورُ الْمَمْنُوحَةُ ذَوَاتًا أَمْ مَعَانِيَ.
{ آتَيْناها } ifadesi, işaret isminden veya haberden hâl konumundadır. Îtâ (الْإِيتَاءُ) kelimesinin hakiki anlamı vermek (i'tâ) demektir; asıl olan somut varlıklara (zâtlara) geçişli olması ve elden ele uzatılarak verilmesidir. Nitekim Yüce Allah: { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى } [Bakara: 177] “Malı seve seve akrabaya veren...” buyurmuştur; bundan dolayı "Veren el üstün eldir, alan el ise alt eldir" denilmiştir. İlimlerin öğretilmesi, güzel edeplerin kazandırılması, bunların elden ele uzatılmaksızın birine bahşedilmesi ve tahsis edilmesinde yaygın bir mecaz olarak kullanılır; bahşedilen bu hususlar ister zâtlar isterse manalar olsun fark etmez.
يُقَالُ: آتَاهُ اللَّهُ مَالًا، وَيُقَالُ: آتَاهُ الْخَلِيفَةُ إِمَارَةً وآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ [الْبَقَرَة: ٢٥٨] ، وَآتَيْناهُ الْحِكْمَةَ [ص: ٢٠] . فَإِيتَاءُ الْحُجَّةِ إِلْهَامُهُ إِيَّاهَا وَإِلْقَاءُ مَا يُعَبِّرُ عَنْهَا فِي نَفْسِهِ. وَهُوَ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى إِبْرَاهِيمَ إِذْ نَصَرَهُ عَلَى مُنَاظِرِيهِ.
"Allah ona mal verdi" denildiği gibi, "Halife ona emirlik verdi", { آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } [Bakara: 258] “Allah ona hükümdarlık vermişti” ve { وَآتَيْناهُ الْحِكْمَةَ } [Sâd: 20] “Ona hikmet verdik” de denir. Huccetin verilmesi ise, onu ona ilham etmesi ve onu ifade edecek delilleri onun kalbine yerleştirmesidir. Bu, münazarada kavmine karşı ona yardım ettiği için Allah'tan İbrahim'e bir lütuftur.
وعَلى لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ، وَهُوَ تَشْبِيهُ الْغَالِبِ بِالْمُسْتَعْلِي الْمُتَمَكِّنِ مِنَ الْمَغْلُوبِ، وَهِي متعلّقة ب حُجَّتُنا خِلَافًا لِمَنْ مَنَعَهُ. يُقَالُ: هَذَا حُجَّةٌ عَلَيْكَ وَشَاهِدٌ عَلَيْكَ، أَيْ تِلْكَ حُجَّتُنَا عَلَى قَوْمِهِ أَقْحَمْنَاهُمْ بِهَا بِوَاسِطَةِ إِبْرَاهِيمَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِ آتَيْناها لِمَا يَتَضَمَّنُهُ الْإِيتَاءُ مِنْ مَعْنَى النَّصْرِ.
{ عَلى } harf-i ceri mecazi üstünlük (isti'lâ) içindir; bu da galip gelenin, mağlup olana hâkim olup üstün gelmesine benzetilmesidir. Buna engel olanların aksine bu harf, { حُجَّتُنا } lafzına müteallıktır. Nitekim "Bu senin aleyhine bir hüccettir ve aleyhine bir şahittir" denilir; yani 'bu, kavmine karşı İbrahim vasıtasıyla onları mağlup ettiğimiz hüccetimizdir' demektir. Îtâ lafzının içerdiği zafer ve yardım anlamından dolayı { آتَيْناها } fiiline müteallık olması da caizdir.
وَجُمْلَةُ: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الرَّفْعِ فِي آتَيْناها أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ أَنَّ مِثْلَ هَذَا الْإِيتَاءِ تَفْضِيلٌ لِلْمُؤْتَى وَتَكْرِمَةً لَهُ. وَرَفْعُ الدَّرَجَاتِ تَمْثِيلٌ لِتَفْضِيلِ الشَّأْنِ، شُبِّهَتْ حَالَةُ الْمُفَضَّلِ عَلَى غَيْرِهِ بِحَالِ الْمُرْتَقِي فِي سُلَّمٍ إِذَا ارْتَفَعَ مِنْ دَرَجَةٍ إِلَى دَرَجَةٍ، وَفِي جَمِيعِهَا رَفْعٌ، وَكُلُّ أَجْزَاءِ هَذَا التَّمْثِيلِ صَالِحٌ لِاعْتِبَارِ تَفْرِيقِ التَّشْبِيهِ، فَالتَّفْضِيلُ يُشْبِهُ الرَّفْعَ، وَالْفَضَائِلُ الْمُتَفَاوِتَةُ تُشْبِهُ الدَّرَجَاتِ، وَوَجْهُ الشَّبَهِ عِزَّةُ حُصُولِ ذَلِكَ لِغَالِبِ النَّاسِ.
{ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } cümlesi, { آتَيْناها } fiilindeki merfû zamirden (fâilden) hâldir yahut böyle bir ihsanın, kendisine verilen kimse için bir üstün kılma ve ikram olduğunu açıklayan müstakil bir cümledir. Derecelerin yükseltilmesi, şanın yüceltilmesi için bir temsildir. Başkasına üstün kılınan kimsenin hâli, merdivende basamaktan basamağa yükselen kimsenin hâline benzetilmiştir ve her birinde bir yükselme vardır. Bu temsilin bütün parçaları, teşbihin ayrı ayrı unsurlarını dikkate almaya elverişlidir: Üstün kılmak yükseltmeye benzer, farklı derecelerdeki faziletler basamaklara benzer; benzetme yönü ise bunun insanların çoğunluğu için nadir elde edilebilir olmasıdır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، بِإِضَافَةِ دَرَجاتٍ إِلَى مَنْ. فَإِضَافَةُ الدَّرَجَاتِ إِلَى اسْمِ الْمَوْصُولِ بِاعْتِبَارِ مُلَابَسَةِ الْمُرْتَقِي فِي الدَّرَجَةِ لَهَا لِأَنَّهَا
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Ebû Ca'fer, { دَرَجاتٍ } kelimesini { مَنْ } kelimesine izafe ederek [derecâti men] okumuşlardır. Derecelerin ismi mevsule izafe edilmesi, basamakta yükselen kimsenin onunla olan münasebeti itibarıyladır; zira o,
إِنَّمَا تُضَافُ إِلَيْهِ إِذَا كَانَ مُرْتَقِيًا عَلَيْهَا،
ancak üzerine yükseldiği zaman ona izafe edilir.
وَالْإِتْيَانُ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ فِي دَرَجاتٍ بِاعْتِبَارِ صَلَاحِيَةِ مَنْ نَشاءُ لِأَفْرَادٍ كَثِيرِينَ مُتَفَاوِتِينَ فِي الرِّفْعَةِ، وَدَلَّ فِعْلُ الْمَشِيئَةِ عَلَى أَنَّ التَّفَاضُلَ بَيْنَهُمْ بِكَثْرَةِ مُوجِبَاتِ التَّفْضِيلِ، أَوِ الْجَمْعِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الْمُفَضَّلَ الْوَاحِدَ يَتَفَاوَتُ حَالُهُ فِي تَزَايُدِ مُوجِبَاتِ فَضْلِهِ. وَقَرَأَهُ الْبَقِيَّةُ- بِتَنْوِينِ دَرَجاتٍ-، فَيَكُونُ تَمْيِيزًا لِنِسْبَةِ الرَّفْعِ بِاعْتِبَارِ كَوْنِ الرَّفْعِ مَجَازًا فِي التَّفْضِيلِ. وَالدَّرَجَاتِ مَجَازًا فِي الْفَضَائِلِ الْمُتَفَاوِتَةِ.
{ دَرَجاتٍ } kelimesinin çoğul sığasıyla getirilmesi, { مَنْ نَشاءُ } ifadesinin yücelikte birbirinden farklı pek çok ferde şamil olabilmesi itibarıyladır. Meşîet (dileme) fiili, aralarındaki üstünlük farkının, üstünlük sebeplerinin çokluğu ile olduğuna delalet etmiştir; yahut çoğul getirilmesi, üstün kılınan tek bir ferdin durumunun, fazilet sebeplerinin artmasıyla farklı derecelere ulaşması itibarıyladır. Diğer kıraat imamları ise { دَرَجاتٍ } kelimesini tenvinli [derecâtin] olarak okumuşlardır; bu takdirde ref' (yükseltme) nisbetinin temyizi olur; zira ref' lafzı üstün kılmada mecaz, dereceler de birbirinden farklı faziletlerde mecazdır.
وَدَلَّ قَوْلُهُ مَنْ نَشاءُ عَلَى أَنَّ هَذَا التَّكْرِيمَ لَا يَكُونُ لِكُلِّ أَحَدٍ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ حَاصِلًا لِكُلِّ النَّاسِ لَمْ يَحْصُلِ الرَّفْعُ وَلَا التَّفْضِيلُ.
{ مَنْ نَشاءُ } [ifadesi], bu ikramın herkes için geçerli olmadığına delalet etmiştir; zira bu durum bütün insanlar için gerçekleşmiş olsaydı, ne yüceltme ne de üstün kılma söz konusu olurdu.
وَجُمْلَةُ: إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ يُثِيرُ سؤالا، يَقُول: لماذَا يُرْفَعُ بَعْضُ النَّاسِ دُونَ بَعْضٍ، فَأُجِيبُ بِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مُسْتَحِقَّ ذَلِكَ وَمِقْدَارَ اسْتِحْقَاقِهِ وَيَخْلُقُ ذَلِكَ عَلَى حَسَبِ تَعَلُّقِ عِلْمِهِ. فَحَكِيمٌ بِمَعْنَى مُحْكِمٍ، أَيْ مُتْقِنٍ لِلْخَلْقِ وَالتَّقْدِيرِ. وَقُدِّمَ حَكِيمٌ عَلَى عَلِيمٌ لِأَنَّ هَذَا التَّفْضِيلَ مُظْهِرٌ لِلْحِكْمَةِ ثُمَّ عُقِّبَ بِ عَلِيمٌ لِيُشِيرَ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ الْإِحْكَامَ جَارٍ عَلَى وفْق الْعلم.
{ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } cümlesi, beyânî bir istînâftır; çünkü { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } buyruğu, "İnsanların bir kısmı yükseltilirken diğerleri niçin yükseltilmiyor?" şeklinde bir soru uyandırır. Buna, Allah'ın buna kimin lâyık olduğunu ve liyakatinin miktarını bildiği ve bunu ilminin taallukuna göre yarattığı şeklinde cevap verilmiştir. { حَكِيمٌ } kelimesi 'muhkim' (sağlam ve hikmetli yapan) anlamında olup yaratmayı ve takdiri kusursuz yapan demektir. { حَكِيمٌ } vasfı { عَلِيمٌ } vasfının önüne geçirilmiştir; çünkü bu üstün kılma hikmeti ortaya koymaktadır, ardından o sağlam yapmanın ve takdirin ilme uygun olarak cereyan ettiğine işaret etmek üzere { عَلِيمٌ } ile devam ettirilmiştir.
[٨٤- ٨٧]
[84-87]
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : الْآيَات ٨٤ إِلَى ٨٧]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 84-87]
وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ
{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık; hepsini doğru yola ilettik. Daha önce Nûh'u ve onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u da doğru yola iletmiştik. İyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız. (84) Zekeriyya'yı, Yahyâ'yı, Îsâ'yı ve İlyâs'ı da [doğru yola ilettik]; hepsi sâlihlerdendi. (85) İsmâil'i, Elyesa'ı, Yûnus'u ve Lût'u da [hidayete erdirdik] ve hepsini âlemlere üstün kıldık. (86) Onların babalarından, soylarından ve kardeşlerinden bazılarını da [hidayete erdirdik]; onları seçtik ve dosdoğru yola ilettik.”
(٨٧)
(87)
جُمْلَةُ وَوَهَبْنا عَطْفٌ عَلَى جملَة آتَيْناها [الْأَنْعَام: ٨٣] لِأَنَّ مَضْمُونَهَا تَكْرِمَةٌ وَتَفْضِيلٌ. وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ وَإِنْ كَانَتْ مَعْطُوفَةً هُوَ مَوْقِعُ التَّذْيِيلِ لِلْجُمَلِ الْمَقْصُودِ مِنْهَا إِبْطَالُ الشِّرْكِ وَإِقَامَةُ الْحُجَجِ عَلَى فَسَادِهِ وَعَلَى أَنَّ الصَّالِحِينَ كُلَّهُمْ كَانُوا عَلَى خِلَافِهِ.
{ وَوَهَبْنا } cümlesi, { آتَيْناها } [En'âm: 83] cümlesine matuftur; zira onun muhtevası ikram ve üstün kılmadır. Bu cümlenin konumu, matuf olsa da, şirki iptal etmeyi, onun bâtıllığına ve sâlih kimselerin tamamının şirkin hilafı üzere bulunduğuna dair deliller getirmeyi hedefleyen cümlelerin tezyîli (tamamlayıcı neticesi) konumundadır.
وَالْوَهْبُ وَالْهِبَةُ: إِعْطَاءُ شَيْءٍ بِلَا عِوَضٍ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي التَّفَضُّلِ وَالتَّيْسِيرِ.
Vehb ve hibe, bir şeyi karşılıksız vermektir; burada ise lütufta bulunma ve kolaylaştırmada mecazdır.
وَمَعْنَى هِبَةِ يَعْقُوبَ لِإِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ وُلِدَ لِابْنِهِ إِسْحَاقَ فِي حَيَاةِ إِبْرَاهِيمَ وَكَبِرَ وَتَزَوَّجَ فِي حَيَاتِهِ فَكَانَ قُرَّةَ عَيْنٍ لِإِبْرَاهِيمَ.
Yakub'un İbrahim'e bağışlanmasının anlamı; İbrahim'in sağlığında oğlu İshak'ın bir çocuğunun dünyaya gelmesi, onun hayatta olduğu dönemde büyüyüp evlenmesi ve böylece İbrahim için bir göz aydınlığı olmasıdır.
وَقَدْ مَضَتْ تَرْجَمَةُ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ [الْبَقَرَة: ١٢٤] . وَتَرْجَمَةُ إِسْحَاقَ، وَيَعْقُوبَ، عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ [الْبَقَرَة: ١٣٢] وَقَوْلِهِ: وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ [الْبَقَرَة: ١٣٣] كُلُّ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
İbrahim aleyhisselâm'ın tercüme-i hâli (biyografisi), Yüce Allah'ın: { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ } “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” [Bakara: 124] âyetinde geçmişti. İshak ve Yakub'un tercüme-i hâlleri ise Yüce Allah'ın: { وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ } “İbrâhim bunu oğullarına vasiyet etti, Ya'kūb da...” [Bakara: 132] ve { وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “...ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshak'ın ilâhı...” [Bakara: 133] âyetlerinde geçmişti; bunların tamamı Bakara Suresi'ndedir.
وَقَوْلُهُ: كُلًّا هَدَيْنا اعْتِرَاضٌ، أَيْ كُلُّ هَؤُلَاءِ هَدَيْنَاهُمْ يَعْنِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ إِلَيْهِ لِظُهُورِهِ وَعَوَّضَ عَنْهُ التّنوين فِي «كلّ» تَنْوِينَ عِوَضٍ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ كَمَا هُوَ الْمُخْتَارُ.
{ كُلًّا هَدَيْنا } buyruğu bir itiraz (ara) cümlesidir; yani 'bunların hepsini -yani İbrahim, İshak ve Yakub'u- doğru yola ilettik' demektir. Muzafun ileyh açıkça belli olduğu için hazfedilmiş ve tercih edilen görüşe göre { كُلًّا } kelimesindeki tenvin, muzafun ileyhin yerine geçen ivaz tenvini yapılmıştır.
وَفَائِدَةُ ذِكْرِ هَدْيِهِمَا التَّنْوِيهُ بِإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، وَأَنَّهُمَا نَبِيئَانِ نَالَا هُدَى اللَّهِ كَهَدْيِهِ إِبْرَاهِيمَ، وَفِيهِ أَيْضًا إِبْطَالٌ لِلشِّرْكِ، وَدَمْغٌ، لِقُرَيْشٍ وَمُشْرِكِي الْعَرَبِ، وَتَسْفِيهٌ لَهُمْ بِإِثْبَاتِ أَنَّ الصَّالِحِينَ الْمَشْهُورِينَ كَانُوا عَلَى ضِدِّ مُعْتَقَدِهِمْ كَمَا سَيُصَرَّحُ بِهِ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [الْأَعْرَاف: ٨٨] .
İkisinin hidayete erdirildiğinin zikredilmesinin faydası; İshak ve Yakub'un şanını yüceltmek, onların da İbrahim'in hidayeti gibi Allah'ın hidayetine nail olmuş iki peygamber olduğunu bildirmektir. Bunda ayrıca şirki iptal etme, Kureyş ve Arap müşriklerini susturup delille mağlup etme ve meşhur sâlih kimselerin onların inancının tam aksine bir inanç üzere bulunduklarını ispat ederek onları akılsızlıkla niteleme anlamı vardır; nitekim bu husus: { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } [A'râf: 88] âyetinde açıkça ifade edilecektir.
وَجُمْلَةُ: وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ عَطْفٌ عَلَى الِاعْتِرَاضِ، أَيْ وَهَدَيْنَا نُوحًا مِنْ قَبْلِهِمْ. وَهَذَا اسْتِطْرَادٌ بِذِكْرِ بَعْضِ مَنْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِالْهُدَى، وَإِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْهُدَى هُوَ الْأَصْلُ، وَمِنْ أَعْظَمِ الْهُدَى التَّوْحِيدُ كَمَا عَلِمْتَ.
{ وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ } cümlesi, itiraz cümlesine matuftur; yani 'onlardan önce Nûh'u da doğru yola iletmiştik' demektir. Bu, Allah'ın kendilerine hidayet bahşettiği kimselerden bazılarının anılmasıyla yapılmış bir istitrat (konu dışı ek açıklama) olup asıl olanın hidayet olduğuna ve hidayetin en büyüğünün de bildiğin üzere tevhid olduğuna bir işarettir.
وَانْتَصَبَ نُوحاً عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُقَدَّمٌ عَلَى هَدَيْنا لِلِاهْتِمَامِ، ومِنْ قَبْلُ حَالٌ مِنْ نُوحاً. وَفَائِدَةُ ذِكْرِ هَذَا الْحَالِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الْهِدَايَةَ مُتَأَصِّلَةٌ فِي أُصُولِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ. وَبُنِيَ قَبْلُ عَلَى الضَّمِّ، عَلَى مَا هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي (قَبْلُ) وَأَخَوَاتِ غَيْرٍ مِنْ حَذْفِ مَا يُضَافُ إِلَيْهِ قَبْلُ وَيُنْوَى مَعْنَاهُ دُونَ لَفْظِهِ. وَتَقَدَّمَتْ تَرْجَمَةُ نُوحٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٣٣] .
{ نُوحاً } kelimesi, ehemmiyetine binaen { هَدَيْنا } fiilinin önüne geçmiş bir mef'ûl (nesne) olarak mansub kılınmıştır; { مِنْ قَبْلُ } ise { نُوحاً } lafzından hâldir. Bu hâlin zikredilmesinin faydası, hidayetin İbrahim, İshak ve Yakub'un atalarında köklü bir esas olduğuna dikkat çekmektir. { قَبْلُ } kelimesi, (kablu) ve gayr kelimesinin benzeri olan edatlarda bilindiği üzere muzafun ileyhin lafzı değil manası niyet edilerek hazfedilmesi kuralına göre damme üzere mebnî kılınmıştır. Nûh'un tercüme-i hâli, Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً } “Şüphesiz Allah, Âdem'i ve Nûh'u seçti...” [Âl-i İmrân: 33] âyetinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: مِنْ ذُرِّيَّتِهِ حَال من دَاوُود، وداوُدَ مَفْعُولُ (هَدَيْنَا) مَحْذُوفًا. وَفَائِدَةُ هَذَا الْحَالِ التَّنْوِيهُ بِهَؤُلَاءِ الْمَعْدُودِينَ بِشَرَفِ أَصْلِهِمْ وَبِأَصْلِ فَضْلِهِمْ، وَالتَّنْوِيهُ بِإِبْرَاهِيمَ أَوْ بِنُوحٍ بِفَضَائِلِ ذُرِّيَّتِهِ. وَالضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ عَائِدٌ إِلَى نُوحٍ لَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ لِأَنَّ نُوحًا أَقْرَبُ مَذْكُورٍ، وَلِأَنَّ لُوطًا مِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ، وَلَيْسَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ حَسْبَمَا جَاءَ فِي كِتَابِ التَّوْرَاةِ.
{ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ } buyruğu, Dâvûd'dan hâldir; { داوُدَ } ise mahzuf bir { هَدَيْنا } fiilinin mef'ûlüdür. Bu hâlin zikredilmesinin faydası, sayılan bu zevatın kökenlerinin şerefi ve faziletlerinin esasıyla şanlarını yüceltmek; ayrıca zürriyetinin faziletleriyle İbrahim'in veya Nûh'un şanını yüceltmektir. Muzafun ileyh olan zamir, İbrahim'e değil Nûh'a râcidir; çünkü Nûh zikri en yakın olandır ve Tevrat kitabında yer aldığına göre Lût, Nûh'un zürriyetinden olup İbrahim'in zürriyetinden değildir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لُوطٌ عُومِلَ مُعَامَلَةَ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ لِشِدَّةِ اتِّصَالِهِ بِهِ. كَمَا يَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ ذِكْرُ اسْمِهِ بَعْدَ انْتِهَاءِ أَسْمَاءِ مَنْ هُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ مَنْصُوبًا عَلَى الْمَدْحِ بِتَقْدِيرِ فِعْلٍ لَا عَلَى الْعَطْفِ.
Lût'un, İbrahim ile olan son derece yakın irtibatı sebebiyle onun zürriyetindenmiş gibi muamele görmüş olması da caizdir. Aynı şekilde isminin, İbrahim'in zürriyetinden olanların isimleri tamamlandıktan sonra zikredilmesinin atıf yoluyla değil, takdir edilen bir fiille medih üzere mansub kılınmış olması da mümkündür.
وَدَاوُدُ تَقَدَّمَ شَيْءٌ مِنْ تَرْجَمَتِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥١] . وَنُكْمِلُهَا هُنَا بِأَنَّهُ دَاوُدُ بْنُ يِسِّي مِنْ سِبْطِ يَهُوذَا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وُلِدَ بِقَرْيَةِ بَيْتِ لَحْمٍ سَنَةَ ١٠٨٥ قَبْلَ الْمَسِيحِ، وَتُوُفِّيَ فِي أُورَشْلِيمَ سَنَةَ ١٠١٥. وَكَانَ فِي شَبَابِهِ رَاعِيًا لِغَنَمِ
Dâvûd'un tercüme-i hâlinden bir kısım, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ } “Dâvûd Câlût'u öldürdü...” [Bakara: 251] âyetinde geçmişti. Burada onu şu bilgilerle tamamlıyoruz: O, İsrâiloğulları'ndan Yehûdâ sıbtına mensup Yesse oğlu Dâvûd'dur. Milattan önce 1085 yılında Beytülahm köyünde doğmuş, 1015 yılında Kudüs'te vefat etmiştir. Gençliğinde babasının koyunlarını
أَبِيهِ. وَله معرفَة النغم وَالْعَزْفِ وَالرَّمْيِ بِالْمِقْلَاعِ. فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى (شَمْوِيلَ) نَبِيءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يُبَارِكَ دَاوُدَ بْنَ يِسِّي، وَيَمْسَحَهُ بِالزَّيْتِ الْمُقَدَّسِ لِيَكُونَ مَلِكًا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، عَلَى حَسَبِ تَقَالِيدِ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنْبَاءً بِأَنَّهُ سَيَصِيرُ مَلِكًا عَلَى إِسْرَائِيلَ بَعْدَ مَوْتِ (شَاوُلَ) الَّذِي غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ. فَلَمَّا مَسَحَهُ (شَمْوِيلُ) فِي قَرْيَةِ بَيْتِ لَحْمٍ دُونَ أَنْ يَعْلَمَ أَحَدٌ
güden bir çobandı. Ezgi, çalgı çalma ve sapan taşlama konusunda mahareti vardı. Allah Teâlâ, İsrâiloğulları peygamberi Şemvîl'e (Samuel'e), Yesse oğlu Dâvûd'u takdis etmesini ve İsrâiloğulları geleneklerine uygun olarak İsrâiloğulları üzerine kral olması için onu kutsal yağ ile meshetmesini vahyetti; bu, Allah'ın gazabına uğrayan Şâûl'ün (Tâlût'un) ölümünden sonra İsrâil üzerine kral olacağını bildirmek içindi. Şemvîl onu Beytülahm köyünde hiç kimse bilmeksizin meshedince,
خَطَرَ لِشَاوُلَ، وَكَانَ مَرِيضًا، أَنْ يَتَّخِذَ مَنْ يَضْرِبُ لَهُ بِالْعودِ عِنْد مَا يَعْتَادُهُ الْمَرَضُ، فَصَادَفَ أَنِ اخْتَارُوا لَهُ دَاوُدَ فَأَلْحَقَهُ بِأَهْلِ مَجْلِسِهِ لِيَسْمَعَ أَنْغَامَهُ. وَلَمَّا حَارَبَ جُنْدُ (شَاوُلَ) الْكَنْعَانِيِّينَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، كَانَ النَّصْرُ لِلْإِسْرَائِيلِيِّينَ بِسَبَبِ دَاوُدَ إِذْ رَمَى الْبَطَلَ الْفِلَسْطِينِيَّ (جَالُوتَ) بِمِقْلَاعِهِ بَيْنَ عَيْنَيْهِ فَصَرَعَهُ وَقَطَعَ رَأْسَهُ، فَلِذَلِكَ صَاهَرَهُ (شَاوُلُ) بِابْنَتِهِ (مِيكَالَ) ، ثُمَّ إِنَّ (شَاوُلَ) تَغَيَّرَ عَلَى دَاوُدَ، فَخَرَجَ دَاوُدُ إِلَى بِلَادِ الْفِلَسْطِينِيِّينَ وَجَمَعَ جَمَاعَةً تَحْتَ قِيَادَتِهِ، وَلَمَّا قُتِلَ (شَاوُلُ) سَنَةَ ١٠٥٥ بَايَعَتْ طَائِفَةٌ مِنَ الْجُنْدِ الْإِسْرَائِيلِيِّ فِي فِلَسْطِينَ دَاوُدَ مَلِكًا عَلَيْهِمْ.
hasta olan Şâûl'ün aklına, hastalığı nüksettiğinde kendisine ud çalacak birini edinmek geldi. Tesadüfen onun için Dâvûd'u seçtiler ve nağmelerini dinlemek üzere onu maiyetine dahil etti. Bakara Suresi'nde geçtiği üzere Şâûl'ün ordusu Kenanlılar ile savaştığında, Filistinli kahraman Câlût'u sapanıyla iki gözünün arasından vurup yere sererek başını kesmesi sebebiyle zafer İsrâiloğulları'nın oldu. Bu yüzden Şâûl, kızı Mîkâl ile onu evlendirdi. Daha sonra Şâûl'ün Dâvûd'a karşı tavrı değişti; bunun üzerine Dâvûd, Filistinlilerin topraklarına çıktı ve komutası altında bir topluluk topladı. 1055 yılında Şâûl öldürülünce Filistin'deki İsrâil ordusundan bir fırka Dâvûd'a kendilerine kral olarak biat etti.
وَجَعَلَ مَقَرَّ مُلْكِهِ (حَبْرُونَ) ، وَبَعْدَ سَبْعِ سِنِينَ قُتِلَ مَلِكُ إِسْرَائِيلَ الَّذِي خَلَفَ شَاوُلَ فَبَايَعَتِ الْإِسْرَائِيلِيُّونَ كُلُّهُمْ دَاوُدَ مَلِكًا عَلَيْهِمْ، وَرَجَعَ إِلَى أُورَشْلِيمَ، وَآتَاهُ اللَّهُ النُّبُوءَةَ وَأَمَرَهُ بِكِتَابَةِ الزَّبُورِ الْمُسَمَّى عِنْدَ الْيَهُودِ بِالْمَزَامِيرِ.
Krallığının merkezini Hebron (el-Halîl) yaptı. Yedi yıl sonra Şâûl'ün yerine geçen İsrâil kralı öldürülünce bütün İsrâiloğulları Dâvûd'a kendilerine kral olarak biat etti; o da Kudüs'e döndü. Allah ona peygamberlik verdi ve Yahudiler nezdinde Mezmurlar olarak adlandırılan Zebûr'u yazmasını emretti.
وَسُلَيْمَانُ تَقَدَّمَتْ تَرْجَمَتُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٠٢] .
Süleyman'ın tercüme-i hâli, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “Süleyman'ın mülkü [ve hükümdarlığı] aleyhine şeytanların uydurup okuduğu şeylerin ardına düştüler...” [Bakara: 102] âyetinde geçmişti.
وَأَيُّوبُ نَبِيءٌ أَثْبَتَ الْقُرْآنُ نُبُوءَتَهُ. وَلَهُ قِصَّةٌ مُفَصَّلَةٌ فِي الْكِتَابِ الْمَعْرُوفِ بِكِتَابِ أَيُّوبَ، مِنْ جُمْلَةِ كُتُبِ الْيَهُودِ. وَيَظُنُّ بَعْضُ الْمُؤَرِّخِينَ أَنَّ أَيُّوبَ مِنْ ذُرِّيَّةِ (نَاحُورَ) أَخِي إِبْرَاهِيمَ. وَبَعْضُهُمْ ظَنَّ أَنَّهُ ابْنُ حَفِيدِ عِيسُو بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، وَفِي كِتَابِهِ أَنَّ أَيُّوبَ كَانَ سَاكِنًا بِأَرْضِ عُوصَ (وَهِيَ أَرْضُ حُورَانَ بِالشَّامِ، وَهِيَ مَنَازِلُ بَنِي عُوصِ بْنِ إِرَمَ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ، وَهُمْ أُصُولُ عَادٍ) وَكَانَتْ مُجَاوِرَةً لِحُدُودِ بِلَادِ الْكِلْدَانِ، وَقَدْ ورد ذكر الكلدان فِي كِتَابِ أَيُّوبَ وَبَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ يَظُنُّ أَنَّهُ مَنْ صِنْفٍ عَرَبِيٍّ وَأَنَّهُ مَنْ عُوصَ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ عَدَمُ التَّعَرُّضِ لِنِسْبَتِهِ فِي كِتَابِهِ، وَالِاقْتِصَارُ عَلَى أَنَّهُ كَانَ بِأَرْضِ عُوصَ (الَّذِينَ هُمْ مِنَ الْعَرَبِ الْعَارِبَةِ) . وَزَعَمُوا أَنَّ كَلَامَهُ الْمَسْطُورَ فِي كِتَابِهِ كَانَ بِلُغَةٍ عَرَبِيَّةٍ، وَأَنَّ مُوسَى- ﵇ نَقَلَهُ إِلَى الْعِبْرَانِيَّةِ. وَبَعْضُهُمْ يَظُنُّ أَنَّ الْكَلَامَ الْمَنْسُوبَ إِلَيْهِ كَانَ شِعْرًا تَرْجَمَهُ مُوسَى فِي كِتَابِهِ وَأَنَّهُ أَوَّلُ شِعْرٍ عُرِفَ
Eyyûb, Kur'an'ın peygamberliğini sabit kıldığı bir peygamberdir. Yahudilerin kitapları arasında yer alan ve Eyüp Kitabı olarak bilinen kitapta onun ayrıntılı bir kıssası vardır. Bazı tarihçiler Eyyûb'un, İbrahim'in kardeşi Nâhor'un zürriyetinden olduğunu zannederler. Bazıları ise onun, İbrahim oğlu İshak oğlu Îsû'nun (Esav) torununun oğlu olduğunu zannetmiştir. Onun kitabında, Eyyûb'un Ûs (Uz) diyarında ikamet ettiği yazılıdır (orası Şam bölgesindeki Havran diyarı olup Nûh oğlu Sâm oğlu İrem oğlu Ûs oğullarının konak yerleridir ve onlar Âd kavminin asıllarıdır). Burası Keldânî topraklarının sınırlarına komşuydu; nitekim Eyüp Kitabı'nda Keldânîlerin zikri geçmektedir. Bazı muhakkikler onun Arap kökenli olduğunu ve Ûs'tan geldiğini zannederler; nitekim kitabında nesebine temas edilmeyip sadece (özbeöz Araplardan olan) Ûs diyarında bulunduğunun belirtilmesiyle yetinilmesi buna delalet eder. Kitabında yazılı olan sözlerinin Arap dilinde olduğunu ve Mûsâ aleyhisselâm'ın bunu İbraniceye aktardığını ileri sürmüşlerdir. Bazıları da ona nisbet edilen sözlerin Mûsâ'nın kendi kitabında tercüme ettiği bir şiir olduğunu ve bunun
بِاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الْأَصْلِيَّةِ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هُوَ أَوَّلُ شِعْرٍ عَرَفَهُ التَّارِيخُ، ذَلِكَ لِأَنَّ كَلَامَهُ وَكَلَامَ أَصْحَابِهِ الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ عَزَّوْهُ عَلَى مَصَائِبِهِ جَارٍ عَلَى طَرِيقَةٍ شِعْرِيَّةٍ لَا مَحَالَةَ.
aslî Arap diliyle bilinen ilk şiir olduğunu zannederler. Hatta bazıları: 'O, tarihin bildiği ilk şiirdir' der; çünkü onun sözleri ve başına gelen musibetlerden ötürü onu teselli eden üç arkadaşının sözleri kesinlikle şiirsel bir üslup üzeredir.
وَيُوسُفُ هُوَ ابْنُ يَعْقُوبَ وَيَأْتِي تَفْصِيلُ تَرْجَمَتِهِ فِي سُورَةِ يُوسُفَ.
Yûsuf, Yakub'un oğludur; tercüme-i hâlinin ayrıntısı Yûsuf Suresi'nde gelecektir.
ومُوسَى وَهَارُون وزكرياء تَقَدَّمَتْ تَرَاجِمُهُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Mûsâ, Hârûn ve Zekeriyyâ'nın tercüme-i hâlleri Bakara Suresi'nde geçmişti.
وَتَرْجَمَةُ عِيسَى تَقَدَّمَتْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَفِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.
Îsâ'nın tercüme-i hâli, Bakara Suresi'nde ve Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti.
وَيَحْيَى تَقَدَّمَتْ تَرْجَمَتُهُ فِي آلِ عِمْرَانَ.
Yahyâ'nın tercüme-i hâli Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ، وَالْوَاوُ لِلْحَالِ، أَيْ وَكَذَلِكَ الْوَهْبُ الَّذِي وَهَبْنَا لِإِبْرَاهِيمَ وَالْهَدْيُ الَّذِي هَدَيْنَا ذُرِّيَّتَهُ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ مِثْلَهُ، أَوْ وَكَذَلِكَ الْهَدْيُ الَّذِي هَدَيْنَا ذُرِّيَّةَ نُوحٍ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ مِثْلَ نُوحٍ، فَعُلِمَ أَنَّ نُوحًا أَوْ إِبْرَاهِيمَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ، فَأَمَّا إِحْسَانُ نُوحٍ فَيَكُونُ مُسْتَفَادًا مِنْ هَذَا الِاعْتِرَاضِ، وَأَمَّا إِحْسَانُ إِبْرَاهِيمَ فَهُوَ مُسْتَفَادٌ مِمَّا أَخْبَرَ اللَّهُ بِهِ عَنْهُ مِنْ دَعْوَتِهِ قَوْمَهُ وَبَذْلِهِ كُلَّ الْوُسْعِ لِإِقْلَاعِهِمْ عَنْ ضَلَالِهِمْ.
{ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } buyruğu, birbirine matuf isimler arasında yer alan bir itiraz (ara) cümlesidir ve vav hâl içindir; yani 'İbrahim'e bahşettiğimiz bu bağış ve onun zürriyetine lütfettiğimiz bu hidayet gibi, iyilik yapanları da bunun bir benzeriyle mükâfatlandırırız' yahut 'Nûh'un zürriyetine lütfettiğimiz bu hidayet gibi, Nûh misali iyilik yapanları da mükâfatlandırırız' demektir. Böylece Nûh'un veya İbrahim'in muhsinlerden (iyilik yapanlardan) olduğu kinaye yoluyla anlaşılmış olur. Nûh'un ihsanı bu itiraz cümlesinden, İbrahim'in ihsanı ise Allah'ın onun kavmini davet etmesi ve onları sapıklıklarından vazgeçirmek için var gücünü sarf etmesi hakkında verdiği haberden anlaşılmaktadır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ هُنَا إِلَى الْهَدْيِ الْمَأْخُوذِ مِنْ قَوْلِهِ: هَدَيْنا الْأَوَّلِ وَالثَّانِي، أَيْ وَكَذَلِكَ الْهَدْيِ الْعَظِيمِ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ، أَيْ بِمِثْلِهِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْمُحْسِنِينَ أُولَئِكَ الْمَهْدِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ أَوْ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ. فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ أَحْسَنُوا فَكَانَ جَزَاءُ إِحْسَانِهِمْ أَنْ جَعَلْنَاهُمْ أَنْبِيَاءَ.
Buradaki işaretin, birinci ve ikinci { هَدَيْنا } buyruklarından anlaşılan hidayete yönelik olması da caizdir; yani 'işte bu muazzam hidayet gibi, muhsinleri de [bunun benzeriyle] mükâfatlandırırız' demektir. Bu durumda muhsinlerden maksat, Nûh'un yahut İbrahim'in zürriyetinden hidayete erdirilmiş olan o kimseler olur. Anlamı ise şudur: Onlar ihsanda bulundular; ihsanlarının karşılığı da onları peygamberler kılmamız oldu.
وَأَمَّا إِلْيَاسُ فَهُوَ الْمَعْرُوفُ فِي كُتُبِ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ بَاسِمِ إِيلِيَا، وَيُسَمَّى فِي بِلَادِ الْعَرَبِ بَاسِمِ إِلْيَاسَ أَوْ (مَارِ إِلْيَاسَ) وَهُوَ إِلْيَاسُ التَّشَبِيُّ . وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّهُ إِلْيَاسُ بْنُ فنحَاص بن إلعازر، ابْن هَارُونَ أَخِي مُوسَى فَيَكُونُ مِنْ سِبْطِ لَاوِي. كَانَ مَوْجُودًا فِي زَمَنِ الْمَلِكِ (آخَابَ) مَلِكِ إِسْرَائِيلَ فِي
İlyâs'a gelince; o, İsrâiloğullarının kitaplarında İlyâ ismiyle bilinen şahsiyettir. Arap diyarında ise İlyâs yahut (Mâr İlyâs) olarak adlandırılır. O, Tişbeli İlyâs'tır. Müfessirler onun Mûsâ'nın kardeşi Hârûn oğlu Elazar oğlu Pinhas oğlu İlyâs olduğunu, dolayısıyla Lâvî sıbtından (boyundan) geldiğini zikretmişlerdir. Kendisi, yaklaşık milattan önce...
حُدُودِ سَنَةِ ثَمَانِ عَشْرَةَ وَتِسْعِمِائَةٍ قَبْلَ الْمَسِيحِ. وَهُوَ إِسْرَائِيلِيٌّ مِنْ سُكَّانِ (جِلْعَادَ) - بِكَسْرِ الْجِيمِ وَسُكُونِ اللَّامِ- صِقْعٌ جَبَلِيٌّ فِي شَرْقِ الْأُرْدُنِّ وَمِنْهُ بَعْلَبَكُّ. وَكَانَ إِلْيَاسُ مِنْ سِبْطِ رُوبِينَ أَوْ مِنْ سِبْطِ جَادَ. وَهَذَانِ السِّبْطَانِ هُمَا سُكَّانُ صِقْعِ جِلْعَادَ، وَيُقَالُ لِإِلْيَاسَ فِي كُتُبِ الْيَهُودِ التَّشَبِيُّ، وَقَدْ أَرْسَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا عَبَدُوا الْأَوْثَانَ فِي زَمَنِ الْمَلِكِ (آخَابَ) وَعَبَدُوا (بَعْلَ) صَنَمَ الْكَنْعَانِيِّينَ. وَقَدْ وَعَظَهُمْ إِلْيَاسُ وَلَهُ أَخْبَارٌ مَعَهُمْ. أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ الْيَسَعَ خَلِيفَةً لَهُ فِي النُّبُوءَةِ، ثُمَّ رَفَعَ اللَّهُ إِلْيَاسَ فِي عَاصِفَةٍ إِلَى السَّمَاءِ فَلَمْ يُرَ لَهُ أَثَرٌ بَعْدُ، وَخَلَفَهُ الْيَسَعُ فِي النُّبُوءَةِ فِي زَمَنِ الْمَلِكِ
dokuz yüz on sekiz senelerinde İsrâil Kralı Ahab zamanında yaşamıştır. O, Şeria nehrinin doğusunda bulunan ve Ba'lebek'in de dahil olduğu dağlık bir bölge olan Gilad -cîm'in kesresi ve lâm'ın sükûnu ile (Cil'âd)- ahalisinden bir İsrâillidir. İlyâs, Rûbîn sıbtından yahut Gad sıbtındandı; bu iki sıbt Gilad bölgesinin sakinleriydi. Yahudi kitaplarında İlyâs'a Tişbeli (et-Teşbî) denir. Allah Teâlâ, Kral Ahab zamanında İsrâiloğulları putlara ve Kenanlıların putu olan Ba'l'e taptıklarında onu İsrâiloğulları'na göndermiştir. İlyâs onlara vaaz etmiş ve onlarla birtakım kıssaları olmuştur. Allah ona, Elyesa'ı peygamberlikte kendi halifesi kılmasını emretmiş, sonra da Allah İlyâs'ı bir kasırga içinde göğe yükseltmiş ve bundan sonra artık onun bir izine rastlanmamıştır. Peygamberlikte onun yerine İsrâil Kralı
(تَهُورَامَ) بْنِ (آخَابَ) مَلِكِ إِسْرَائِيلَ.
Ahab oğlu Yehoram zamanında Elyesa' geçmiştir.
وَقَوْلُهُ: كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ اعْتِرَاضٌ. وَالتَّنْوِينُ فِي كُلٌّ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ كُلُّ هَؤُلَاءِ الْمَعْدُودِينَ وَهُوَ يَشْمَلُ جَمِيعَ الْمَذْكُورِينَ إِسْحَاقَ وَمَنْ بَعْدَهُ.
{ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ } buyruğu bir itiraz (ara) cümlesidir. { كُلٌّ } kelimesindeki tenvin, muzafun ileyhin ivazıdır; yani 'bu sayılanların hepsi [sâlihlerdendir]' demektir ve İshak ile ondan sonra zikredilenlerin tamamını kapsamaktadır.
وَأَمَّا إِسْمَاعِيلُ فَقَدْ تَقَدَّمَتْ تَرْجَمَتُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
İsmâil'e gelince; onun tercüme-i hâli Bakara Suresi'nde geçmişti.
وَالْيَسَعُ اسْمُهُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ إِلْيَشَعُ- بِهَمْزَةِ قَطْعٍ مَكْسُورَةٍ وَلَامٍ بَعْدَهَا تَحْتِيَّةٌ ثُمَّ شِينٌ مُعْجَمَةٌ وَعَيْنٌ- وَتَعْرِيبُهُ فِي العربيّة اليسع- بهزة وَصْلٍ وَلَامٍ سَاكِنَةٍ فِي أَوَّلِهِ بَعْدَهَا تَحْتِيَّةٌ مَفْتُوحَةٌ- فِي قِرَاءَة الْجُمْهُور.
Elyesa'ın ismi İbranicede Elişa'dır -kesreli katı' hemzesi, lâm, ardından yâ, sonra noktalı şîn ve ayın ile-. Arapçalaştırılmış şekli ise cumhurun kıraatinde el-Yese'dir -başında vasıl hemzesi ve sakin lâm, ardından fethalı yâ ile-.
وقرأه حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ «اللَّيْسَعُ» - بِهَمْزَةِ وَصْلٍ وَفَتْحِ اللَّامِ مُشَدَّدَةً بَعْدَهَا تَحْتِيَّةٌ سَاكِنَةٌ- بِوَزْنِ ضَيْغَمٍ، فَهُمَا لُغَتَانِ فِيهِ. وَهُوَ ابْنُ (شَافَاطَ) مِنْ أَهْلِ (آبُلِ مَحُولَةَ) . كَانَ فَلَّاحًا فَاصْطَفَاهُ اللَّهُ لِلنُّبُوءَةِ عَلَى يَدِ الرَّسُولِ إِلْيَاسَ فِي مُدَّةِ (آخَابَ) وَصَحِبَ إِلْيَاسَ. وَلَمَّا رُفِعَ إِلْيَاسُ لَازَمَ سِيرَةَ إِلْيَاسَ وَظَهَرَتْ لَهُ مُعْجِزَاتٌ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فِي (أَرِيحَا) وَغَيْرِهَا. وَتُوُفِّيَ فِي مُدَّةِ الْمَلِكِ (يُوءَاشَ) مَلِكِ إِسْرَائِيلَ وَكَانَتْ وَفَاتُهُ سَنَةَ أَرْبَعِينَ وَثَمَانِمِائَةٍ ٨٤٠ قَبْلَ الْمَسِيحِ وَدُفِنَ بِالسَّامِرَةِ. وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي الْيَسَعَ مِنْ أَصْلِ الْكَلِمَةِ، وَلَكِنَّ الْهَمْزَةَ عُومِلَتْ مُعَامَلَةَ هَمْزَةِ الْوَصْلِ لِلتَّخْفِيفِ
Hamza, Kisâî ve Halef ise onu daygam (ضَيْغَم) vezninde «el-Leysea'» -vasıl hemzesi, şeddeli fethalı lâm ve ardından sakin yâ ile- şeklinde okumuşlardır; bunlar bu kelimede iki ayrı lehçedir. O, Âbel-Meholalı Şâfât'ın oğludur. Bir çiftçiydi; Allah onu Ahab döneminde elçi İlyâs'ın eliyle peygamberlik için seçti ve o İlyâs'a yoldaşlık etti. İlyâs göğe kaldırılınca İlyâs'ın yolunu sürdürdü ve Eriha ile diğer yerlerde İsrâiloğulları için mucizeleri ortaya çıktı. İsrâil Kralı Yoaş döneminde vefat etti; vefatı milattan önce sekiz yüz kırk (840) yılında oldu ve Sâmiriye'ye defnedildi. { الْيَسَعَ } kelimesindeki elif ve lâm kelimenin aslındandır; ancak hemze, tahfif (kolaylık) amacıyla vasıl hemzesi muamelesi görmüştür;
فَأَشْبَهَ الِاسْمَ الَّذِي تَدْخُلُ عَلَيْهِ اللَّامُ الَّتِي لِلَمْحِ الْأَصْلِ مِثْلَ الْعَبَّاسِ، وَمَا هِيَ مِنْهَا.
dolayısıyla 'el-Abbâs' örneğinde olduğu gibi aslı hatırlatmak için başına lâm gelen isme benzemiştir; oysa o lâm bundan değildir.
وَأَمَّا يُونُسُ فَهُوَ ابْنُ مَتَّى، وَاسْمُهُ فِي الْعِبْرَانِيَّةِ (يُونَانُ بْنُ أَمِتَّاي) ، وَهُوَ مِنْ سِبْطِ (زَبُولُونَ) . وَيَجُوزُ فِي نُونِهِ فِي الْعَرَبِيَّةِ الضَّمُّ وَالْفَتْحُ وَالْكَسْرُ. وُلِدَ فِي بَلْدَةِ (غَاثِ ايفَرَ) مِنْ فِلَسْطِينَ، أَرْسَلَهُ اللَّهُ إِلَى أَهْلِ (نِينَوَى) مِنْ بِلَادِ آشُورَ. وَكَانَ أَهْلُهَا يَوْمَئِذٍ خَلِيطًا مِنَ الْآشُورِيِّينَ وَالْيَهُودِ الَّذِينَ فِي أَسْرِ الْآشُورِيِّينَ، وَلَمَّا دَعَاهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ فَأَبَوْا تَوَعَّدَهُمْ بِعَذَابٍ فَتَأَخَّرَ الْعَذَابُ فَخَرَجَ مُغَاضِبًا وَذَهَبَ إِلَى (يَافَا) فَركب سفينة للفنيقيّين لِتَذْهَبَ بِهِ إِلَى تَرْشِيشَ (مَدِينَةٍ غَرْبِيِّ فِلَسْطِينَ إِلَى غَرْبِيِّ صُورَ وَهِيَ عَلَى الْبَحْرِ وَلَعَلَّهَا مِنْ مَرَاسِي الْوَجْهِ الْبَحْرِيِّ مِنْ مِصْرَ أَوْ مِنْ مَرَاسِي بُرْقَةَ لِأَنَّهُ وُصِفَ فِي كُتُبِ الْيَهُودِ أَنَّ سُلَيْمَانَ كَانَ يُجْلَبُ إِلَيْهِ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ وَالْقُرُودُ وَالطَّوَاوِيسُ مِنْ تَرْشِيشَ، فَتَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ لِتَرْشِيشَ تِجَارَةٌ مَعَ الْحَبَشَةِ أَوِ السُّودَانِ، وَمِنْهَا تُصَدَّرُ هَذِهِ الْمَحْصُولَاتُ. وَقِيلَ هِيَ طَرْطُوشَةُ مِنْ مِرَاسِي الْأَنْدَلُسِ.
Yûnus'a gelince; o, Mettâ'nın oğludur, İbranicedeki ismi (Yona ben Amittay) olup Zebûlûn sıbtındandır. Arapçada nûn harfinin dammeli, fethalı ve kesreli okunması caizdir. Filistin'in (Gat-Hefer) kasabasında doğmuştur; Allah onu Âsûr ülkesinden (Ninova) halkına göndermiştir. O gün halkı, Âsûrlular ile Âsûrluların esaretinde bulunan Yahudilerin bir karışımıydı. Onları imana davet edip de yüz çevirdiklerinde kendilerini azapla tehdit etti; azap gecikince öfkeyle çıktı ve Yafa'ya giderek kendisini Tarşîş'e götürmesi için Fenikelilere ait bir gemiye bindi (Tarşîş, Filistin'in batısında, Sûr'un batısına doğru deniz kıyısında bir şehirdir; belki de Mısır'ın deniz kıyısı limanlarından veya Berka limanlarındandır; çünkü Yahudi kitaplarında Süleyman'a Tarşîş'ten altın, gümüş, maymunlar ve tavus kuşları getirildiği anlatılmıştır, bu da Tarşîş'in Habeşistan veya Sudan ile ticaretinin bulunmasını ve bu ürünlerin oradan ihraç edilmesini gerektirir. Endülüs limanlarından Tortosa olduğu da söylenmiştir.
وَقِيلَ (قَرْطَاجَنَّةُ) مَرْسَى إِفْرِيقِيَّةَ قُرْبَ تُونُسَ. وَقَدْ قِيلَ فِي تَوَارِيخِنَا أَنَّ تُونُسَ كَانَ اسْمُهَا قَبْلَ الْفَتْحِ الْإِسْلَامِيِّ تَرْشِيشَ. وَهَذَا قَرِيبٌ لِأَنَّ تِجَارَتَهَا مَعَ السُّودَانِ قَدْ تَكُونُ أَقْرَبَ) فَهَالَ الْبَحْرُ عَلَى السَّفِينَةِ وَثَقُلَتْ وَخِيفَ غَرَقُهَا، فَاقْتَرَعُوا فَكَانَ يُونُسُ مِمَّنْ خَابَ فِي الْقُرْعَةِ فَرُمِيَ
Tunus yakınlarındaki İfrikiyye limanı Kartaca olduğu da söylenmiştir. Nitekim tarihlerimizde, İslâm fethinden önce Tunus'un adının Tarşîş olduğu söylenmiştir; bu da makuldür, zira onun Sudan ile ticareti daha yakın olabilir). Derken deniz gemiyi çalkaladı, gemi ağırlaştı ve batmasından korkuldu. Kura çektiler; Yûnus kurada kaybedenlerden oldu ve denize
فِي الْبَحْرِ وَالْتَقَمَهُ حُوتٌ عَظِيمٌ فَنَادَى فِي جَوْفِهِ: لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ [الْأَنْبِيَاء: ٨٧] ، فَاسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُ، وَقَذَفَهُ الْحُوتُ عَلَى الشَّاطِئِ. وَأَرْسَلَهُ اللَّهُ ثَانِيًا إِلَى أَهْلِ نِينَوَى وَآمَنُوا وَكَانُوا يَزِيدُونَ عَلَى مِائَةِ أَلْفٍ. وَكَانَتْ مُدَّتُهُ فِي أَوَّلِ الْقَرْنِ الثَّامِنِ قَبْلَ الْمِيلَادِ. وَلَمْ نَقِفْ عَلَى ضَبْطِ وَفَاتِهِ. وَذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ أَنَّ قَبْرَهُ بِقَرْيَةِ جَلْجُونَ بَيْنَ الْقُدْسِ وَبَلَدِ الْخَلِيلِ، وَأَنَّهُ وَقَفَ عَلَيْهِ فِي رِحْلَتِهِ.
atıldı. Onu devasa bir balık yuttu; balığın karnında: { لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka hiçbir ilâh yoktur; Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Şüphesiz ben haksızlık edenlerden oldum.” [Enbiyâ: 87] diye nida etti. Allah onun duasına icabet etti ve balık onu sahile fırlattı. Allah onu ikinci kez Ninova halkına gönderdi; yüz binden fazla olan bu topluluk iman etti. Onun dönemi milattan önce sekizinci yüzyılın başlarındaydı. Vefat tarihinin tam tespitine ulaşamadık. İbnü'l-Arabî «el-Ahkâm» adlı eserinde Sâffât Suresi'nde, kabrinin Kudüs ile Halîl şehri arasındaki Celcûn köyünde bulunduğunu ve seyahati esnasında orayı bizzat ziyaret ettiğini zikretmiştir.
وَسَتَأْتِي أَخْبَارُ يُونُسَ فِي سُورَةِ يُونُسَ وَسُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَسُورَةِ الصَّافَّاتِ.
Yûnus'un haberleri Yûnus Suresi, Enbiyâ Suresi ve Sâffât Suresi'nde gelecektir.
وَأَمَّا لُوطٌ فَهُوَ ابْنُ هَارَانَ بْنِ تَارَحَ، فَهُوَ ابْنُ أَخِي إِبْرَاهِيمَ. وُلِدَ فِي (أُورِ الْكَلْدَانِيِّينَ) . وَمَاتَ أَبُوهُ قَبْلَ تَارَحَ، فَاتَّخَذَ تَارَحُ لُوطًا فِي كَفَالَتِهِ. وَلَمَّا مَاتَ تَارَحُ كَانَ لُوطٌ مَعَ إِبْرَاهِيمَ سَاكِنَيْنِ فِي أَرْضِ حَارَانَ (حُورَانَ) بَعْدَ أَنْ خَرَجَ تَارَحُ أَبُو إِبْرَاهِيمَ مِنْ أُورِ الْكَلْدَانِيِّينَ قَاصِدَيْنِ أَرْضَ كَنْعَانَ. وَهَاجَرَ إِبْرَاهِيمُ مَعَ لُوطٍ إِلَى مِصْرَ لِقَحْطٍ أَصَابَ بِلَادَ كَنْعَانَ، ثُمَّ رَجَعَا إِلَى بِلَادِ كَنْعَانَ، وَافْتَرَقَ إِبْرَاهِيمُ وَلُوطٌ بِسَبَبِ خِصَامٍ وَقَعَ بَيْنَ رُعَاتِهِمَا، فَارْتَحَلَ لُوطٌ إِلَى (سَدُومَ) ، وَهِيَ مِنْ شَرْقِ الْأُرْدُنِّ إِلَى أَنْ أُوحِيَ إِلَيْهِ بِالْخُرُوجِ مِنْهَا حِينَ قَدَّرَ اللَّهُ خَسْفَهَا عِقَابًا لِأَهْلِهَا فَخَرَجَ إِلَى (صَوْغَرَ) مَعَ ابْنَتِهِ وَنَسْلِهِ هُنَاكَ، وَهُمُ (الْمُؤَابِيُّونَ) وَ (بَنُو عَمُونَ) .
Lût'a gelince; o, Târah oğlu Hârân'ın oğlu olup İbrahim'in kardeşinin oğludur. (Keldânîlerin Ur şehrinde) doğmuştur. Babası Târah'tan önce vefat edince Târah, Lût'u kendi himayesine aldı. Târah vefat ettiğinde, İbrahim'in babası Târah Kenan diyarına yönelerek Keldânîlerin Ur şehrinden çıktıktan sonra Lût, İbrahim ile birlikte Hârân (Havran) topraklarında ikamet etmekteydi. İbrahim, Kenan ülkesine isabet eden bir kıtlık sebebiyle Lût ile birlikte Mısır'a hicret etti, sonra Kenan diyarına geri döndüler. Çobanları arasında meydana gelen bir sürtüşme yüzünden İbrahim ile Lût ayrıldılar; bunun üzerine Lût, Şeria nehrinin doğusunda yer alan (Sodom'a) göç etti. Nihayet Allah halkına ceza olarak oranın altını üstüne getirmeyi takdir ettiği vakit oradan çıkması kendisine vahyolundu; o da iki kızıyla birlikte (Soar'a/Sağar'a) çıktı ve oradaki nesli türedi; onlar da (Moablılar) ve (Ammonoğulları)'dır.
وَقَوْلُهُ: وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَالتَّنْوِينُ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ كُلُّ أُولَئِكَ الْمَذْكُورِينَ مِنْ إِسْحَاقَ إِلَى هُنَا. وَ (كُلٌّ) يَقْتَضِي اسْتِغْرَاقَ مَا أُضِيفَ إِلَيْهِ. وَحُكْمُ الِاسْتِغْرَاقِ أَنْ يَثْبُتَ الْحُكْمُ لِكُلِّ فَرْدٍ فَرْدٍ لَا لِلْمَجْمُوعِ.
{ وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ } buyruğu bir itiraz cümlesidir, vav harfi itiraziyedir, tenvin ise muzafun ileyhin ivazıdır; yani 'İshak'tan buraya kadar zikredilenlerin hepsini [üstün kıldık]' demektir. { كُلٌّ } kelimesi, kendisine izafe edilen şeyin tamamını içine almayı (istiğrakı) gerektirir. İstiğrakın hükmü ise, hükmün heyet-i mecmuaya (bütüne) değil fert fert her bir ferde sabit olmasıdır.
وَالْمُرَادُ تَفْضِيلُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ مِنْ أَهْلِ عَصْرِهِ عَدَا مَنْ كَانَ أَفْضَلَ مِنْهُ أَوْ مُسَاوِيًا لَهُ، فَاللَّامُ فِي الْعالَمِينَ لِلِاسْتِغْرَاقِ الْعُرْفِيِّ، فَقَدْ كَانَ لُوطٌ فِي عَصْرِ إِبْرَاهِيمَ وَإِبْرَاهِيمُ أَفْضَلُ مِنْهُ. وَكَانَ مِنْ غَيْرِهِمَا مَنْ كَانُوا فِي عَصْرٍ وَاحِدٍ وَلَا يُعْرَفُ فَضْلُ أَحَدِهِمْ عَلَى الْآخَرِ. وَقَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ: يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ وَكُلٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ يُفَضَّلُونَ عَلَى كُلِّ مَنْ سِوَاهُمْ مِنَ الْعَالَمِينَ. ثُمَّ الْكَلَامُ بَعْدَ ذَلِكَ فِي أَنَّ أَيَّ الْأَنْبِيَاءِ أَفْضَلُ مِنَ الْآخَرِ كَلَامٌ فِي غَرَضٍ آخَرَ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِالْأَوَّلِ اهـ. وَلَا يَسْتَقِيمُ لِأَنَّ مُقْتَضَى حُكْمِ الِاسْتِغْرَاقِ الْحُكْمُ عَلَى كُلِّ فَرْدٍ فَرْدٍ.
Kastedilen; kendisinden daha faziletli veya kendisine denk olanlar müstesna, her birinin kendi asrındaki insanlara (âlemlere) üstün kılınmasıdır. Dolayısıyla { الْعالَمِينَ } kelimesindeki lâm, örfî istiğrak içindir; nitekim Lût, İbrahim'in asrındaydı ve İbrahim ondan daha faziletliydi. Bu ikisi dışındakilerden de aynı asırda yaşayıp birinin diğerine üstünlüğü bilinmeyenler vardı. Abdülcebbâr şöyle demiştir: 'Şöyle denilmesi mümkündür: Kastedilen, peygamberlerin her birinin kendi dışındaki bütün insanlara üstün kılınmasıdır. Bundan sonra hangi peygamberin diğerinden daha üstün olduğu meselesi ise, ilkiyle alakası olmayan başka bir amaca matuf bir bahistir.' [Sözü burada bitti.] Ancak bu görüş tutarlı değildir; çünkü istiğrak hükmünün gereği, her bir ferde ayrı ayrı hükmetmektir.
وَتَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَسْأَلَةٌ مُهِمَّةٌ مِنْ مَسَائِلِ أُصُولِ الدِّينِ. وَهِيَ ثُبُوتُ نُبُوءَةِ الَّذِينَ جَرَى ذِكْرُ أَسْمَائِهِمْ فِيهَا، وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى ثُبُوتِ ذَلِكَ مِنْ أَحْكَامٍ فِي الْإِيمَانِ وَحَقِّ النُّبُوءَةِ. وَقَدْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِهَا الْمُفَسِّرُونَ وَكَانَ يَنْبَغِي التَّعَرُّضُ لَهَا لِأَنَّهَا تَتَفَرَّعُ إِلَى مَسَائِلَ تَهُمُّ طَالِبَ
Bu âyetle din usûlü meselelerinden mühim bir mesele irtibatlıdır; o da âyette isimleri zikredilenlerin peygamberliklerinin sübûtu ve bu sübûta terettüp eden iman ve peygamberlik hakkındaki hükümlerdir. Müfessirler bunu zikretmekten yüz çevirmişlerdir; oysa buna temas etmek gerekirdi, zira bu mesele İslâm ilimleri talibinin bilmesi gereken
الْعُلُومِ الْإِسْلَامِيَّةِ مَعْرِفَتُهَا،
tali meselelere ayrılmaktadır;
وَأَحَقُّ مَظِنَّةً بِذِكْرِهَا هُوَ هَذِهِ الْآيَةُ وَمَا هُوَ بِمَعْنَى بَعْضِهَا. فَأَمَّا ثُبُوتُ نُبُوءَةِ الَّذِينَ ذُكِرَتْ أَسْمَاؤُهُمْ فِيهَا فَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ أَنْ عَدَّ أَسْمَاءَهُمْ أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوءَةَ. فَثُبُوتُ النُّبُوءَةِ لَهُمْ أَمْرٌ مُتَقَرِّرٌ لأنّ اسْم إِشَارَة أُولئِكَ قَرِيبٌ مِنَ النَّصِّ فِي عَوْدِهِ إِلَى جَمِيعِ الْمُسَمَّيْنَ قَبْلَهُ مَعَ مَا يُعَضِّدُهُ وَيُكَمِّلُهُ مِنَ النَّصِّ بِنُبُوءَةِ بَعْضِهِمْ فِي آيَاتٍ تُمَاثِلُ هَذِهِ الْآيَةَ، مِثْلِ آيَةِ سُورَةِ النِّسَاءِ [١٦٣] إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ الْآيَاتِ، وَمِثْلِ الْآيَاتِ مِنْ سُورَةِ مَرْيَمَ [٤١] وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ الْآيَاتِ.
bunun zikredilmesine en lâyık yer de bu âyet ile onun bir kısmının anlamında olan âyetlerdir. Bu âyette isimleri zikredilenlerin peygamberliklerinin sübûtuna gelince; zira Allah Teâlâ onların isimlerini saydıktan sonra: { أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوءَةَ } “İşte onlar, kendilerine kitap, hikmet ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir...” [En'âm: 89] buyurmuştur. Dolayısıyla onların peygamberliği kesinleşmiş bir husustur; çünkü { أُولئِكَ } işaret ismi, bu âyete benzeyen diğer âyetlerde bazılarının peygamberliğinin açıkça belirtilmesiyle desteklenip tamamlanmasıyla birlikte, kendisinden önce adı geçenlerin tamamına dönmesi hususunda nassa yakın derecededir; Nisa Suresi'ndeki: { إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ } “Nûh'a vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik...” [Nisâ: 163] âyetleri ile Meryem Suresi'ndeki: { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ } “Kitap'ta İbrâhim'i de an...” [Meryem: 41] âyetleri gibi.
وَلِلنُّبُوءَةِ أَحْكَامٌ كَثِيرَةٌ تَتَعَلَّقُ بِمَوْصُوفِهَا وَبِمُعَامَلَةِ الْمُسْلِمِينَ لِمَنْ يَتَّصِفُ بِهَا. مِنْهَا مَعْنَى النَّبِيءِ وَالرَّسُولِ، وَمَعْنَى الْمُعْجِزَةِ الَّتِي هِيَ دَلِيلُ تَحَقُّقِ النُّبُوءَةِ أَوِ الرِّسَالَةِ لِمَنْ أَتَى بِهَا، وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى ذَلِكَ مِنْ وُجُوبِ الْإِيمَانِ بِمَا يُبَلِّغُهُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ شَرْعٍ وَآدَابٍ، وَمَسَائِلُ كَثِيرَةٌ مِنْ ذَلِكَ مَبْسُوطَةٌ فِي عِلْمِ الْكَلَامِ فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهَا. إِنَّمَا الَّذِي يَهُمُّنَا مِنْ ذَلِكَ فِي هَذَا التَّفْسِيرِ هُوَ مَا أَوْمَأَ بِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِهَا فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ [الْأَنْعَام: ٨٩] . فَمَنْ عَلِمَ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَكَانَ عَالِمًا بِمَعْنَاهَا وَجَبَ عَلَيْهِ الْإِيمَانُ بِنُبُوءَةِ مَنْ جَرَتْ أَسْمَاؤُهُمْ فِيهَا.
Peygamberliğin, bu vasfa sahip olan kimseyle ve Müslümanların bu vasfa sahip kimseye karşı muameleleriyle alakalı pek çok hükmü vardır. Nebî ve resûl kavramlarının anlamı; bunu getiren kimse için peygamberliğin veya risaletin gerçekleştiğinin delili olan mucizenin anlamı; buna terettüp eden, onun Allah Teâlâ'dan tebliğ ettiği şeriat ve âdâba iman etmenin vücûbiyeti ve bunlardan kelâm ilminde etraflıca açıklanan pek çok mesele bunlardandır, oraya müracaat edilmelidir. Bu tefsirde bizi bundan ilgilendiren husus ise, Cenâb-ı Hakk'ın bu âyetlerin sonunda: { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “Eğer şunlar onu inkâr ederlerse, şüphesiz biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğu ona vekil kılmışızdır.” [En'âm: 89] buyruğunun ima ettiği husustur. Dolayısıyla bu suredeki bu âyetleri bilip manasını anlayan kimseye, içlerinde isimleri geçen zevatın peygamberliğine iman etmek farz olur.
وَقَدْ ذَكَرَ عُلَمَاؤُنَا أَنَّ الْإِيمَانَ بِأَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ رُسُلًا وَنَبَّأَ أَنْبِيَاءَ لِإِرْشَادِ النَّاسِ وَاجِبٌ عَلَى الْجُمْلَةِ، أَيْ إِيمَانًا بِإِرْسَالِ أَفْرَادٍ غَيْرِ مُعَيَّنِينَ، أَوْ بِنُبُوءَةِ أَفْرَادٍ غَيْرِ مُعَيَّنِينَ دُونَ تَعْيِينِ شَخْصٍ مُعَيَّنٍ بِاسْمِهِ وَلَا غَيْرَ ذَلِكَ مِمَّا يُمَيِّزُهُ عَنْ غَيْرِهِ إِلَّا مُحَمَّدًا ﷺ. قَالَ الشَّيْخُ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ أَبِي زَيْدٍ فِي «الرِّسَالَةِ» «الْبَاعِثُ (صِفَةُ لِلَّهِ تَعَالَى) الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ لِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ» . فَإِرْسَالُ الرُّسُلِ جَائِزٌ فِي حَقِّ اللَّهِ غَيْرُ وَاجِبٍ، وَهُوَ وَاقِعٌ عَلَى الْإِجْمَالِ دُونَ تَعْيِينِ شَخْصٍ مُعَيَّنٍ. وَقَدْ ذَكَرَ صَاحِبُ» الْمَقَاصِدِ» أَنَّ إِرْسَالَ الرُّسُلِ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ، وَهُوَ لُطْفٌ مِنَ اللَّهِ بِخَلْقِهِ وَلَيْسَ وَاجِبًا عَلَيْهِ. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ وَجَمْعٌ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ (أَيْ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ) مِمَّا وَرَاءَ النَّهْرِ بِوُجُوبِ إِرْسَالِ الرُّسُلِ عَلَيْهِ تَعَالَى.
Âlimlerimiz, Allah'ın insanları irşad etmek için elçiler gönderdiğine ve peygamberler nasbettiğine inanmanın icmâlen vâcip olduğunu zikretmişlerdir; yani Muhammed ﷺ müstesna, ismiyle veya kendisini başkasından ayıran başka bir vasfıyla muayyen bir şahıs belirlenmeksizin, muayyen olmayan fertlerin elçi gönderildiğine veya muayyen olmayan fertlerin peygamberliğine iman etmek kastedilmektedir. Şeyh Ebû Muhammed b. Ebî Zeyd «er-Risâle» adlı eserinde: «Aleyhlerine delil ikame etmek üzere onlara elçileri gönderen (bu Allah Teâlâ'nın bir sıfatıdır) O'dur» demiştir. Dolayısıyla elçi göndermek Allah Teâlâ hakkında caizdir, vâcip değildir ve muayyen bir şahıs belirlenmeksizin icmâlî olarak vâkidir. «el-Makâsıd» sahibi, elçi gönderilmesine ihtiyaç duyulduğunu, bunun Allah'ın mahlûkatına bir lütfu olup O'na vâcip olmadığını zikretmiştir. Mu'tezile ve Mâverâünnehir bölgesinden bir grup mütekellim (yani Ehl-i Sünnet'ten bazıları) ise elçi göndermenin Allah Teâlâ'ya vâcip olduğu görüşünü benimsemişlerdir.
وَلَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْ أَئِمَّتِنَا وُجُوبَ الْإِيمَانِ بِنَبِيءٍ مُعَيَّنٍ غَيْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ رَسُولًا إِلَى الْخَلْقِ كَافَّةً. قَالَ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ أَبِي زَيْدٍ: «ثُمَّ خَتَمَ- أَيِ اللَّهُ- الرِّسَالَةَ وَالنِّذَارَةَ وَالنُّبُوءَةَ بِمُحَمَّدٍ نَبِيئِهِ ﷺ إِلَخْ» ، لِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ فِي الْحَدِيثِ الَّذِي
İmamlarımızdan hiç kimse, bütün mahlûkata elçi olarak gönderilen Muhammed ﷺ dışında muayyen bir peygambere [ismini bizzat bilerek] inanmanın vâcip olduğunu zikretmemiştir. Ebû Muhammed b. Ebî Zeyd şöyle demiştir: «Sonra -yani Allah- risaleti, uyarıcılığı ve peygamberliği peygamberi Muhammed ﷺ ile nihayete erdirdi ilh.» Çünkü Nebî ﷺ şu hadiste buyurmuştur ki:
رَوَاهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ مِنْ سُؤَالِ جِبْرِيلَ النَّبِيءَ ﷺ عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ: «أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ»
Ömer b. el-Hattâb'ın Cibrîl'in Nebî ﷺ'e imanı sorması hakkında rivayet ettiği hadiste şöyle buyurmuştur: «Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine inanmandır...»