إِلَخْ. فَلَمْ يُعَيِّنْ رُسُلًا مَخْصُوصِينَ.
...ilh. Burada belirli resulleri tayin etmemiştir.
وَقَالَ فِي جَوَابِ سُؤَالِهِ عَنِ الْإِسْلَامِ «الْإِسْلَامُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ
İslâm hakkındaki sorusunun cevabında ise şöyle buyurmuştur: «İslâm; Allah'tan başka ilâh olmadığına
إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ» .
ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik etmendir.»
فَمَنْ عَلِمَ هَذِهِ الْآيَاتِ وَفَهِمَ مَعْنَاهَا وَجَبَ عَلَيْهِ الِاعْتِقَادُ بِنُبُوءَةِ الْمَذْكُورِينَ فِيهَا. وَلَعَلَّ كثيرا لَا يقرأونها وَكَثِيرًا ممّن يقرأونها لَا يَفْهَمُونَ مَدْلُولَاتِهَا حَقَّ الْفَهْمِ فَلَا يُطَالَبُونَ بِتَطَلُّبِ فَهْمِهَا وَاعْتِقَادِ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ إِذْ لَيْسَ ذَلِكَ مِنْ أُصُولِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ وَلَكِنَّهُ مِنَ التَّفَقُّهِ فِي الدِّينِ.
Dolayısıyla bu âyetleri bilip manasını anlayan kimseye, içlerinde zikredilenlerin peygamberliğine inanmak farz olur. Ne var ki insanların birçoğu belki de bu âyetleri okumamaktadır; okuyanların birçoğu da bunların delalet ettiği hususları hakkıyla anlamamaktadır. Bu sebeple onların anlamını araştırmaları ve delalet ettiği şeylere inanmaları kendilerinden talep edilmez; zira bu durum, iman ve İslâm'ın temel esaslarından değil, dinde derin anlayış sahibi olma (tefakkuh) kabilindendir.
قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ فِي فَصْلٍ (سَابِعٍ) مِنْ فُصُولِ الْبَابِ الثَّالِثِ مِنَ الْقِسْمِ الرَّابِعِ مِنْ كِتَابِ «الشِّفَاءِ» «وَهَذَا كُلُّهُ (أَيْ مَا ذَكَرَهُ مِنْ إِلْزَامِ الْكُفْرِ أَوِ الْجُرْمِ الْمُوجِبِ لِلْعُقُوبَةِ لِمَنْ جَاءَ فِي حَقِّهِمْ بِمَا يُنَافِي مَا يَجِبُ لَهُمْ) فِيمَنْ تُكُلِّمَ فِيهِمْ (أَيِ الْأَنْبِيَاءِ أَوِ الْمَلَائِكَةِ) بِمَا قُلْنَاهُ عَلَى جُمْلَةِ الْمَلَائِكَةِ وَالنَّبِيئِينَ (أَيْ عَلَى مَجْمُوعِهِمْ لَا عَلَى جَمِيعِهِمْ- قَالَهُ الْخَفَاجِيُّ- يُرِيدُ بِالْجَمِيعِ كُلَّ فَرْدٍ فَرْدٍ) مِمَّنْ حَقَّقْنَا كَوْنَهُ مِنْهُمْ ممّن نصّ الله عَلَيْهِ فِي كِتَابِهِ أَوْ حَقَّقْنَا عِلْمَهُ بِالْخَبَرِ الْمُتَوَاتِرِ وَالْإِجْمَاعِ الْقَاطِعِ وَالْخَبَرِ الْمُشْتَهِرِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ (الْوَاوُ فِي هَذَا التَّقْسِيمِ بِمَعْنَى أَوْ) . فَأَمَّا مَنْ لَمْ يَثْبُتِ الْإِخْبَارُ بِتَعْيِينِهِ وَلَا وَقَعَ الْإِجْمَاعُ عَلَى كَوْنِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ كَالْخَضِرِ، وَلُقْمَانَ، وَذِي الْقَرْنَيْنِ، وَمَرْيَمَ، وَآسِيَةَ (امْرَأَةِ فِرْعَوْنَ) وَخَالِدِ بْنِ سِنَانٍ الْمَذْكُورِ أَنَّهُ نَبِيءُ أَهْلِ الرَّسِّ، فَلَيْسَ الْحُكْمُ فِي سَابِّهِمْ وَالْكَافِرِ بِهِمْ كَالْحُكْمِ فِيمَا قَدَّمْنَاهُ» اهـ.
Kādî İyâz, «eş-Şifâ» adlı kitabının dördüncü kısmının üçüncü babının (yedinci) faslında şöyle demiştir: «Bütün bunlar (yani haklarında vâcip olan şeye aykırı bir tavır sergileyen kimseye küfür veya cezayı gerektiren bir suç yüklenmesi hususunda zikrettikleri), melekler ve nebîlerin bütünü (yani Hafâcî'nin belirttiği üzere, teker teker her bir fert için değil, topluluk olarak melek veya peygamberler) hakkında söylediğimiz üzere haklarında konuşulan ve Allah'ın Kitabı'nda açıkça belirttiği yahut mütevâtir haber, kesin icmâ veya üzerinde ittifak edilmiş meşhur haberle (bu taksimdeki 'vav' bağlacı 'veya' manasındadır) onlardan biri olduğunu kesinleştirdiğimiz kimseler hakkındadır. Şahsı bizzat bildirilmeyen yahut Hızır, Lokmân, Zülkarneyn, Meryem, Âsiye (Firavun'un eşi) ve Ashâb-ı Ress'in peygamberi olduğu zikredilen Hâlid b. Sinân gibi peygamber olduğu hususunda icmâ bulunmayan kimselere gelince; bunlara söven veya bunları inkâr eden kimse hakkındaki hüküm, daha önce zikrettiğimiz gibi değildir.»
فَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا عَلِمْتَ أَنَّ مَا وَقَعَ فِي أَبْيَاتٍ ثَلَاثَةٍ نَظَمَهَا الْبَعْضُ
Bunu bildiğin zaman, bazılarının nazmettiği şu üç beyitte geçen hususun
، (ذَكَرَهَا الشَّيْخُ إِبْرَاهِيمُ الْبَيْجُورِيُّ فِي مَبْحَثِ الْإِيمَانِ مِنْ شَرْحِهِ عَلَى «جَوْهَرَةِ التَّوْحِيدِ» :
-ki Şeyh İbrâhim el-Bâcûrî bunları «Cevheretü't-tevhîd» şerhinin iman bahsinde zikretmiştir-:
حَتْمٌ عَلَى كُلِّ ذِي التَّكْلِيفِ مَعْرِفَةٌ ... بِأَنْبِيَاءٍ عَلَى التَّفْصِيلِ قَدْ عُلِمُوا
«Ayrıntılı olarak bilinen peygamberleri bilmek ... Mükellef olan herkese kesin bir farzdır (hatm).
فِي «تِلْكَ حُجَّتُنَا» مِنْهُمْ ثَمَانِيَةٌ ... مِنْ بَعْدِ عَشْرٍ وَيَبْقَى سَبْعَةٌ وُهُمُ
"Tilke huccetunâ" [âyetinde] onlardan on sekizi vardır ... Geriye yedi kişi kalır ki onlar da:
إِدْرِيسُ. هُودٌ. شُعَيْبٌ، صَالِحٌ وَكَذَا ... ذُو الْكِفْلِ، آدَمُ، بِالْمُخْتَارِ قَدْ خُتِمُوا
İdrîs, Hûd, Şuayb, Sâlih ve keza ... Zülkifl, Âdem'dir; [bunlar] Muhtâr (Hz. Peygamber) ile nihayete erdirilmiştir»
لَا يَسْتَقِيمُ إِلَّا بِتَكَلُّفٍ، لِأَنَّ كَوْنَ مَعْرِفَةِ ذَلِكَ حَتْمًا يَقْتَضِي ظَاهِرُهُ الِاصْطِلَاحِيُّ أَنَّهُ وَاجِبٌ، وَهَذَا لَا قَائِلَ بِهِ فَإِنْ أَرَادَ بِالْحَتْمِ الْأَمْرَ الَّذِي لَا يَنْبَغِي إِهْمَالُهُ كَانَ مُتَأَكِّدًا لِقَوْلِهِ:
ancak bir zorlamayla (tekellüfle) tutarlı olabileceğini anlarsın. Çünkü bunu bilmenin "kesin farz" (hatm) olması, ıstılahî zahirine göre vâcip olmasını gerektirir ki bunu söyleyen hiç kimse yoktur. Şayet "hatm" ile ihmal edilmemesi gereken bir hususu kastetmişse, bu durum onun şu sözünü tekit etmiş olur:
عَلَى كُلِّ ذِي التَّكْلِيفِ. فَلَوْ عَوَّضَهُ بِكُلِّ ذِي التَّعْلِيمِ. وَلَعَلَّهُ أَرَادَ بِالْحَتْمِ أَنَّهُ يَتَحَتَّمُ عَلَى مَنْ عَلِمَ ذَلِكَ عَدَمُ إِنْكَارِ كَوْنِ هَؤُلَاءِ أَنْبِيَاءَ بِالتَّعْيِينِ، وَلَكِنْ شَاءَ بَيْنَ وُجُوبِ مَعْرِفَةِ شَيْءٍ وَبَيْنَ مَنْعِ إِنْكَارِهِ بَعْدَ أَنْ يُعْرَفَ.
"Mükellef olan herkese." Keşke bunun yerine "eğitim gören herkese" deseydi. Belki de "hatm" ile, bunu bilen kimsenin bunların bizzat peygamber olduğunu inkâr etmemesinin zorunlu olduğunu kastetmiştir; fakat bir şeyi bilmenin vâcip olması ile bilindikten sonra inkâr edilmesinin yasak olması arasında fark vardır.
فَأَمَّا رِسَالَةُ هُودٍ وَصَالِحٍ وَشُعَيْبٍ فَقَدْ تَكَرَّرَ ذِكْرُهَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ.
Hûd, Sâlih ve Şuayb'ın elçiliğine gelince, bunların zikri pek çok âyette tekrarlanmıştır.
وَأَمَّا مَعْرِفَةُ نُبُوءَةِ ذِي الْكِفْلِ فَفِيهَا نَظَرٌ إِذْ لَمْ يُصَرَّحْ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ بِأَكْثَرَ مِنْ كَوْنِهِ مِنَ الصَّابِرِينَ وَالصَّالِحِينَ. وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي عِدَّةٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَنُسِبَ إِلَى الْجُمْهُورِ الْقَوْلُ بِأَنَّهُ نَبِيءٌ. وَعَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ وَمُجَاهِدٍ: أَنَّ ذَا الْكِفْلِ لَمْ يَكُنْ نَبِيئًا. وَسَيَأْتِي ذِكْرُ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ.
Zülkifl'in peygamberliğini bilmeye gelince, bunda ihtilaf vardır; zira Enbiyâ Sûresi'nde onun sabredenlerden ve salihlerden olduğundan fazlası açıkça belirtilmemiştir. Müfessirler onun peygamberler sayısından olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir; cumhura onun nebî olduğu görüşü nisbet edilmiştir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve Mücâhid'den ise Zülkifl'in peygamber olmadığı rivayet edilmiştir. Bunun zikri Enbiyâ Sûresi'nde gelecektir.
وَأَمَّا آدَمُ فَإِنَّهُ نَبِيءٌ مُنْذُ كَوْنِهِ فِي الْجَنَّةِ فَقَدْ كَلَّمَهُ اللَّهُ غَيْرَ مَرَّةٍ. وَقَالَ ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى [طه: ١٢٢] فَهُوَ قَدْ أُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ مُشَرَّفًاِِِِ
Âdem'e gelince; o, henüz cennette bulunduğu andan itibaren bir peygamberdir; nitekim Allah onunla defalarca konuşmuştur. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى } “Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti.” [Tâhâ: 122]. Dolayısıyla o, yeryüzüne şereflendirilmiş olarak indirilmiştir
بِصِفَةِ النُّبُوءَةِ. وَقِصَّةُ ابْنَيْ آدَمَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ آدَمَ بَلَّغَ لِأَبْنَائِهِ شَرْعًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِيهَا إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ [الْمَائِدَة: ٢٧- ٢٩] .
peygamberlik sıfatıyla şereflendirilmiş olarak indirilmiştir. Mâide Sûresi'ndeki Âdem'in iki oğlunun kıssası da Âdem'in evlatlarına bir şeriat tebliğ ettiğine delalet etmektedir; zira Cenâb-ı Hak orada şöyle buyurmaktadır: { إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ } “Hani her ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti. [Kabul edilmeyen]: 'Seni mutlaka öldüreceğim' dedi. [Diğeri]: 'Allah ancak muttakilerden kabul eder. Andolsun, sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım. Ben isterim ki sen benim günahımı da kendi günahını da yüklenip cehennem ehlinden olasın. Zâlimlerin cezası işte budur' dedi.” [Mâide: 27-29].
فَالَّذِي نَعْتَمِدُهُ أَنَّ الَّذِي يُنْكِرُ نُبُوءَةَ مُعَيَّنٍ مِمَّنْ سُمِّيَ فِي الْقُرْآنِ فِي عِدَادِ الْأَنْبِيَاءِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ وَسُورَةِ هُودٍ وَسُورَةِ الْأَنْعَامِ وَسُورَةِ مَرْيَمَ، وَكَانَ الْمُنْكَرُ مُحَقَّقًا عِلْمُهُ بِالْآيَةِ الَّتِي وُصِفَ فِيهَا بِأَنَّهُ نَبِيءٌ وَوَقَفَ عَلَى دَلِيلِ صِحَّةِ مَا أَنْكَرَهُ وَرُوجِعَ فَصَمَّمَ عَلَى إِنْكَارِهِ، إِنَّ ذَلِكَ الْإِنْكَارَ يَكُونُ كُفْرًا لِأَنَّهُ أَنْكَرَ مَعْلُومًا بِالضَّرُورَةِ بَعْدَ التَّنْبِيهِ عَلَيْهِ لِئَلَّا يَعْتَذِرَ بِجَهْلٍ أَوْ تَأْوِيلٍ مَقْبُولٍ.
Bizim benimsediğimiz görüşe göre; Nisâ, Hûd, En'âm ve Meryem surelerinde peygamberler zümresinde ismi Kur'an'da anılan belirli bir kişinin peygamberliğini inkâr eden kimse, şayet nebî olarak nitelendirildiği âyeti kesin olarak biliyor, inkâr ettiği şeyin sıhhatine dair delile vâkıf oluyor, kendisine uyarılarda bulunulduğu halde inkârında ısrar ediyorsa, bu inkâr küfür olur. Çünkü o, cehalet veya makbul bir tevil mazeretine sığınamasın diye kendisine yapılan ihtardan sonra dinden zaruri olarak bilinen bir hususu inkâr etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنِّي تَطَلَّبْتُ كَشْفَ الْقِنَاعِ عَنْ وَجْهِ الِاقْتِصَارِ عَلَى تَسْمِيَةِ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ أَوْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ، (عَلَى الْوَجْهَيْنِ فِي مُعَادِ ضَمِيرِ ذُرِّيَّتِهِ) . فَلَمْ يَتَّضِحْ لِي وَتَطَلَّبْتُ وَجْهَ تَرْتِيبِ أَسْمَائِهِمْ هَذَا التَّرْتِيبَ، وَمُوَالَاةِ بَعْضِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ لِبَعْضٍ فِي الْعَطْفِ فَلَمْ يَبْدُ لِي، وَغَالِبُ ظَنِّي أَنَّ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ كَون هَؤُلَاءِ معروفون لِأَهْلِ الْكِتَابِ وَلِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَقْتَبِسُونَ مَعْرِفَةَ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَأَنَّ الْمُنَاسَبَةَ فِي تَرْتِيبِهِمْ لَا تَخْلُو مِنْ أَنْ تَكُونَ نَاشِئَةً عَنِ الِابْتِدَاءِ بِذِكْرِ أَنَّ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ مَوْهِبَةٌ لِإِبْرَاهِيمَ وَهُمَا أَبٌ وَابْنُهُ، فَنَشَأَ الِانْتِقَالُ مِنْ وَاحِدٍ إِلَى آخَرَ بِمُنَاسَبَةٍ لِلِانْتِقَالِ، وَأَنَّ تَوْزِيعَ أَسْمَائِهِمْ عَلَى فَوَاصِلَ ثَلَاثٍ لَا يَخْلُو عَنْ مُنَاسَبَةٍ تَجْمَعُ بَيْنَ أَصْحَابِ تِلْكَ الْأَسْمَاءِ فِي الْفَاصِلَةِ الشَّامِلَةِ لِأَسْمَائِهِمْ. وَيَجُوزُ أَنَّ خِفَّةَ أَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ فِي تَعْرِيبِهَا إِلَى الْعَرَبِيَّةِ حُرُوفًا وَوَزْنًا لَهَا أَثَرٌ فِي إِيثَارِهَا بِالذِّكْرِ دُونَ غَيْرِهَا مِنَ الْأَسْمَاءِ نَحْوُ (شَمْعُونَ وَشَمْوِيلَ وَحِزْقيَالَ وَنَحْمِيَا) ، وَأَنَّ الْمَعْدُودِينَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الثَّلَاثِ تَوَزَّعُوا الْفَضَائِلَ إِذْ مِنْهُمُ الرُّسُلُ وَالْأَنْبِيَاءُ وَالْمُلُوكُ وَأَهْلُ
Bil ki ben, İbrâhim'in veya Nûh'un zürriyetinden olan diğer peygamberler arasından sadece bu peygamberlerin isimlerinin anılmasıyla yetinilmesinin gerekçesini («zürriyetihî» zamirinin merciine dair iki veche göre) ortaya çıkarmaya çalıştım fakat bana açıkça tecelli etmedi. İsimlerinin bu şekilde tertip edilmesinin ve atıf bağlamında birbiri ardınca sıralanmasının hikmetini araştırdım, o da bana zahir olmadı. Kuvvetle muhtemeldir ki bu gerekçelerden biri, bunların Ehl-i Kitap ile peygamberler hakkındaki bilgileri Ehl-i Kitap'tan alan müşrikler tarafından tanınıyor olmasıdır. Tertiplerindeki münasebet de İshak ve Yakub'un İbrâhim'e birer lütuf olarak bağışlandığının zikredilmesiyle başlanmasından kaynaklanıyor olabilir; nitekim onlar bir baba ve oğuldur; böylece bir münasebete dayalı olarak birinden diğerine intikal vaki olmuştur. Ayrıca isimlerinin üç âyet sonuna (fâsıla) dağıtılması, o fâsılanın kapsadığı isim sahiplerini bir araya getiren bir münasebetten uzak değildir. Bu isimlerin harf ve vezin itibariyle Arapçalaştırılmasındaki hafifliğin, (Şem'ûn, Şemvîl, Hizkıyâl ve Nahmiyâ gibi) diğer isimler yerine özellikle zikredilmeyi tercih ettirmiş olması da muhtemeldir. Yine bu üç âyette sayılan zevat çeşitli faziletleri paylaşmışlardır; zira içlerinde resuller, nebîler, hükümdarlar ve
الْأَخْلَاقِ الْجَلِيلَةِ الْعَزِيزَةِ مِنَ الصَّبْرِ وَجِهَادِ النَّفْسِ وَالْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُصَابَرَةِ
sabır, nefisle cihat, Allah yolunda cihat ve
لِتَبْلِيغِ التَّوْحِيدِ وَالشَّرِيعَةِ وَمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، كَمَا أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَاتِ أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ والنبوءة [الْأَعْرَاف: ٨٩] وَمِنْ بَيْنِهِمْ أَصْلَا الْأُمَّتَيْنِ الْعَرَبِيَّةِ وَالْإِسْرَائِيلِيَّةِ.
tevhidi, şeriati ve güzel ahlâkı tebliğ etmek uğruna güçlüklere göğüs germe gibi yüce ve nadide ahlâk sahipleri bulunmaktadır; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın bu âyetlerin sonunda: { أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ والنبوءة } “İşte onlar, kendilerine kitap, hüküm ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir.” [En'âm: 89] buyurması buna işaret etmektedir. Ayrıca onların arasında Arap ve İsrâil milletlerinin iki asıl atası da yer almaktadır.
فَلَمَّا ذَكَرَ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أَرْدَفَ ذِكْرَهُمَا بِذِكْرِ نَبِيئَيْنَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، وَهُمَا أَبٌ وَابْنُهُ مِنَ الْأَنْبِيَاء هما دَاوُود وَسُلَيْمَانُ مُبْتَدَءًا بِهِمَا عَلَى بَقِيَّةِ ذَرِّيَّةِ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، لِأَنَّهُمَا نَالَا مَجْدَيْنِ عَظِيمَيْنِ مَجْدَ الْآخِرَةِ بِالنُّبُوءَةِ وَمَجْدَ الدُّنْيَا بِالْمُلْكِ. ثُمَّ أَرْدَفَ بِذِكْرِ نَبِيئَيْنِ تَمَاثَلَا فِي أَنَّ الضُّرَّ أَصَابَ كِلَيْهِمَا وَأَنَّ انْفِرَاجَ الْكَرْبِ عَنْهُمَا بِصَبْرِهِمَا. وَهُمَا أَيُّوبُ وَيُوسُفُ. ثُمَّ بِذِكْرِ رَسُولَيْنِ أَخَوَيْنِ هُمَا مُوسَى وَهَارُونُ، وَقَدْ أَصَابَ مُوسَى مِثْلُ مَا أَصَابَ يُوسُفَ مِنَ الْكَيْدِ لَهُ لِقَتْلِهِ وَمِنْ نَجَاتِهِ مِنْ ذَلِكَ وَكَفَالَتِهِ فِي بَيْتِ الْمُلْكِ، فَهَؤُلَاءِ السِّتَّةُ شَمِلَتْهُمُ الْفَاصِلَةُ الْأُولَى الْمُنْتَهِيَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ.
İshak ve Yakub'u zikrettikten sonra, İshak ve Yakub'un soyundan gelen iki peygamberi hemen peşlerinden andı ki onlar da nebîlerden bir baba ve oğul olan Dâvûd ve Süleyman'dır. İshak ve Yakub'un diğer zürriyetine takdim edilerek onlarla başlanmıştır; çünkü onlar iki büyük şerefe, yani peygamberlikle ahiret şerefine ve hükümdarlıkla dünya şerefine nail olmuşlardır. Sonra her ikisine de sıkıntı isabet etmesi ve sabırları sayesinde sıkıntılarının bertaraf edilmesi bakımından birbirine benzeyen iki nebîyi, Eyyûb ve Yûsuf'u peşlerinden andı. Ardından iki kardeş resul olan Mûsâ ve Hârûn'u zikretti; nitekim Mûsâ'nın da başına Yûsuf'un uğradığı gibi öldürülme tuzağı gelmiş, o da bundan kurtulup bir hükümdar sarayında himaye görmüştür. İşte bu altı zâtı, Cenâb-ı Hakk'ın { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız” buyruğuyla nihayete eren ilk fâsıla kapsamıştır.
ثُمَّ بِذِكْرِ نَبِيئَيْنِ أَبٍ وَابْنه وهما زَكَرِيَّاء وَيَحْيَى. فَنَاسَبَ أَنْ يُذْكَرَ بَعْدَهُمَا رَسُولَانِ لَا ذُرِّيَّةَ لَهُمَا، وَهُمَا عِيسَى وَإِلْيَاسُ، وَهُمَا مُتَمَاثِلَانِ فِي أَنَّهُمَا رُفِعَا إِلَى السَّمَاءِ. فَأَمَّا عِيسَى فَرَفْعُهُ مَذْكُورٌ فِي الْقُرْآنِ، وَأَمَّا إِلْيَاسُ فَرَفْعُهُ مَذْكُورٌ فِي كُتُبِ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ وَلَمْ يَذْكُرْهُ الْمُفَسِّرُونَ مِنَ السَّلَفِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ إِلْيَاسَ هُوَ إِدْرِيسُ وَعَلَيْهِ فَرَفْعُهُ مَذْكُورٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Sonra bir baba ve oğul olan iki nebîyi, yani Zekeriyyâ ve Yahyâ'yı zikretti. Onların ardından zürriyeti bulunmayan iki resulün, yani Îsâ ve İlyâs'ın zikredilmesi uygun düşmüştür; bu ikisi göğe yükseltilmiş olmaları bakımından da benzeşirler. Îsâ'nın yükseltilmesi Kur'an'da zikredilmiştir; İlyâs'ın yükseltilmesi ise İsrâiloğulları'nın kitaplarında zikredilmiş olup Selef müfessirleri bunu zikretmemiştir. İlyâs'ın İdrîs olduğu da söylenmiştir; buna göre onun yükseltilmesi Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğunda zikredilmiştir:
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيئًا وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٥٦، ٥٧] . وَابْتُدِئَ بِعِيسَى عَطْفًا عَلَى يَحْيَى لِأَنَّهُمَا قَرِيبَانِ ابْنَا خَالَةٍ، وَلِأَنَّ عِيسَى رَسُولٌ وَإِلْيَاسَ نَبِيءٌ غَيْرُ رَسُولٍ. وَهَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةُ تَضَمَّنَتْهُمُ الْفَاصِلَةُ الثَّانِيَةُ الْمُنْتَهِيَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ. وَعَطَفَ الْيَسَعَ لِأَنَّهُ خَلِيفَةُ إِلْيَاسَ وَتِلْمِيذُهُ، وَأَدْمَجَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ إِلْيَاسَ إِسْمَاعِيلَ تَنْهِيَةً بِذِكْرِ النَّبِيءِ الَّذِي إِلَيْهِ يَنْتَهِي نَسَبُ الْعَرَبُ مِنْ ذرّيّة إِبْرَاهِيم. وختوا بِيُونُسَ وَلُوطٍ لِأَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا أُرْسِلَ إِلَى أُمَّةٍ صَغِيرَةٍ. وَهَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةُ تَضَمَّنَتْهُمُ الْفَاصِلَةُ الثَّالِثَةُ الْمُنْتَهِيَةُ بِقَوْلِهِ:
Meryem Sûresi'ndeki { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيئًا وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا } “Kitap'ta İdrîs'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir nebî idi. Biz onu yüce bir makama yükselttik.” [Meryem: 56-57]. Yahyâ'ya atfedilerek Îsâ ile başlanmıştır; çünkü onlar teyze çocukları olarak birbirlerine yakındırlar ve ayrıca Îsâ bir resul, İlyâs ise resul olmayan bir nebîdir. Bu dört zâtı Cenâb-ı Hakk'ın { كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Hepsi de salihlerdendir” buyruğuyla biten ikinci fâsıla kapsamıştır. Elyesa'ı ise İlyâs'ın halifesi ve talebesi olduğu için atfetmiş; İbrâhim'in soyundan gelip Arapların nesebinin kendisine dayandığı peygamberi zikrederek nihayete erdirmek maksadıyla onunla İlyâs arasına İsmâil'i dahil etmiştir. Her ikisi de küçük bir kavme gönderildiği için [bu grubu] Yûnus ve Lût ile mühürlemişlerdir. Bu dört zâtı da Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğuyla biten üçüncü fâsıla kapsamıştır:
وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ.
{ وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ } “Ve her birini âlemlere üstün kıldık.”
وَقَوْلُهُ: وَمِنْ آبائِهِمْ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: كُلًّا. فَالتَّقْدِيرُ: وَهَدَيْنَا مِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ. وَجَعَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» (مِنْ) اسْمًا بِمَعْنَى بَعْضٍ، أَيْ وَهَدَيْنَا بَعْضَ آبَائِهِمْ عَلَى طَرِيقَتِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ [النِّسَاء: ٤٦] . وَقَدَّرَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَمَنْ تَبِعَهُ الْمَعْطُوفَ مَحْذُوفًا تَقْدِيرُهُ: وَمِنْ آبَائِهِمْ جَمْعًا كَثِيرًا أَوْ مَهْدِيِّينَ كَثِيرِينَ، فَتَكُونُ (مِنْ) تبعيضية متعلّقة بهدينا.
Cenâb-ı Hakk'ın { وَمِنْ آبائِهِمْ } buyruğu, { كُلًّا } kelimesine matuftur. Takdiri şöyledir: "Onların babalarından, zürriyetlerinden ve kardeşlerinden kimilerini de hidayete erdirdik." «el-Keşşâf» sahibi, Cenâb-ı Hakk'ın { مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ } “Yahudilerden bir kısmı kelimeleri tahrif ederler” [Nisâ: 46] âyetindeki usulüne uygun olarak { مِنْ } edatını "bazı" manasında bir isim kılmış, yani "Onların babalarının bir kısmını da hidayete erdirdik" demiştir. İbn Atiyye ve ona tâbi olanlar ise matufun mahzuf olduğunu ve takdirinin "Babalarından pek çok topluluğu yahut hidayete ermiş pek çok kimseyi [hidayete erdirdik]" şeklinde olduğunu takdir etmişlerdir; buna göre { مِنْ } edatı teb'îz (kısmîlik) bildirir ve "hedyenâ" fiiline müteallıktır.
وَالذُّرِّيَّاتُ جَمْعُ ذُرِّيَّةٍ، وَهِيَ مَنْ تَنَاسَلَ مِنَ الْآدَمِيِّ مِنْ أَبْنَاءٍ أَدْنَيْنَ وَأَبْنَائِهِمْ فَيَشْمَلُ أَوْلَادَ الْبَنِينَ وَأَوْلَادَ الْبَنَاتِ. وَوَجْهُ جَمْعِهِ إِرَادَةُ أَنَّ الْهُدَى تَعَلَّقَ بِذُرِّيَّةِ كُلِّ مِنْ لَهُ ذَرِّيَّةٌ مِنَ الْمَذْكُورِينَ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ فِي هَدْيِ بَعْضِ الذُّرِّيَّةِ كَرَامَةً لِلْجِدِّ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ مُرَادٌ وُقُوعُ الْهَدْيِ فِي ذُرِّيَّتِهِ. وَإِنْ كَانَتْ ذُرِّيَّاتُهُمْ رَاجِعِينَ إِلَى جَدٍّ وَاحِدٍ وَهُوَ نُوحٌ- ﵇.
Zürriyyât (ذُرِّيَّات), zürriyet kelimesinin çoğuludur; bu da insanın sulbünden gelen yakın evlatları ve onların evlatları olup erkek çocuklarının çocuklarını da kız çocuklarının çocuklarını da kapsar. Çoğul getirilmesinin sebebi, hidayetin zikredilenlerden zürriyeti olan herkesin nesline taalluk ettiğini belirtmek ve zürriyetin bir kısmının hidayete ermesinde dedeye bir ikram ve taltif bulunduğuna dikkat çekmektir; binaenaleyh bunlardan her birinin zürriyetinde hidayetin vuku bulması murat edilmiştir. Her ne kadar zürriyetleri tek bir dedeye, yani Nûh aleyhisselâm'a raci olsa da durum böyledir.
ثُمَّ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْهُدَى الْمُقَدَّرِ الْهُدَى الْمُمَاثِلَ لِلْهُدَى الْمُصَرَّحِ بِهِ، وَهُوَ هُدَى النُّبُوءَةِ، فَالْآبَاءُ يَشْمَلُ مِثْلَ آدَمَ وَإِدْرِيسَ- ﵈ فَإِنَّهُمْ آبَاء نوح. والذّرّات يَشْمَلُ أَنْبِيَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِثْلَ يُوشَعَ وَدَانْيَالَ. فَهُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، وَالْأَنْبِيَاءَ مِنْ أَبْنَاءِ إِسْمَاعِيلَ- ﵇ مِثْلُ حَنْظَلَةَ بْنِ صَفْوَانَ وَخَالِدِ بْنِ سِنَانٍ، وَهُودًا، وَصَالِحًا، مِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ، وَشُعَيْبًا، مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ. وَالْإِخْوَانُ يَشْمَلُ بَقِيَّةَ الْأَسْبَاطِ إِخْوَةَ يُوسُفَ.
Şayet takdir edilen hidayet ile açıkça zikredilen hidayetin aynısı, yani peygamberlik hidayeti kastedilmişse; "babalar" Âdem ve İdrîs aleyhimesselâm gibileri kapsar; zira onlar Nûh'un atalarıdır. "Zürriyetler" ise Yûşa ve Dânyâl gibi İsrâiloğulları peygamberlerini kapsar; zira onlar Nûh, İbrâhim, İshak ve Yakub'un zürriyetindendir. Ayrıca Hanzale b. Safvân ve Hâlid b. Sinân gibi İsmâil aleyhisselâm'ın soyundan gelen peygamberleri, Nûh'un zürriyetinden olan Hûd ve Sâlih'i, İbrâhim'in zürriyetinden olan Şuayb'ı da kapsar. "Kardeşler" ise Yûsuf'un kardeşleri olan diğer Esbât'ı kapsar.
وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْهُدَى مَا هُوَ أَعَمُّ مِنَ النُّبُوءَةِ شَمِلَ الصَّالِحِينَ مِنَ الْآبَاءِ مِثْلَ هَابِيلَ ابْن آدَمَ. وَشَمِلَ الذُّرِّيَّاتِ جَمِيعَ صَالِحِي الْأُمَمِ مِثْلَ أَهْلِ الْكَهْفِ، قَالَ تَعَالَى:
Eğer hidayetten maksat peygamberlikten daha umumi bir mana ise; bu takdirde "babalar", Âdem'in oğlu Hâbil gibi salih ataları kapsar. "Zürriyetler" de Ashâb-ı Kehf gibi ümmetlerin bütün salihlerini kapsar; nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
وَزِدْناهُمْ هُدىً [الْكَهْف: ١٣] ، وَمِثْلَ طَالُوتَ مَلِكِ إِسْرَائِيلَ، وَمِثْلَ مُضَرَ وَرَبِيعَةَ فَقَدْ وَرَدَ أَنَّهُمَا كَانَا مُسْلِمَيْنِ. رَوَاهُ الدَّيْلَمِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَمِثْلَ مُؤْمِنِ آلِ فِرْعَوْنَ وَامْرَأَةِ فِرْعَوْنَ.
{ وَزِدْناهُمْ هُدىً } “Ve onların hidayetlerini artırdık.” [Kehf: 13]. Yine İsrâil hükümdarı Tâlût gibi zevatı, Müslüman oldukları rivayet edilen Mudar ve Rebîa gibi şahsiyetleri -ki bunu Deylemî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir- ve Âl-i Firavun'un mümini ile Firavun'un hanımı gibi kimseleri de kapsar.
وَيَشْمَلُ. الْإِخْوَانُ هَارَانَ بْنَ تَارَحَ أَخَا إِبْرَاهِيمَ، وَهُوَ أَبُو لُوطٍ، وَعيسو أَخَا، يَعْقُوبَ وَغَيْرَ هَؤُلَاءِ مِمَّنْ عَلِمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى.
"Kardeşler" ise İbrâhim'in kardeşi ve Lût'un babası olan Hârân b. Târah'ı, Yakub'un kardeşi Îsû'yu ve Allah Teâlâ'nın bildiği bunlardan başka kimseleri kapsar.
وَالِاجْتِبَاءُ الِاصْطِفَاءُ وَالِاخْتِيَارُ، قَالُوا هُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْجَبْيِ، وَهُوَ الْجَمْعُ، وَمِنْهُ جِبَايَةُ الْخَرَاجِ، وَجَبْيُ الْمَاءِ فِي الْحَوْضِ الَّذِي سُمِّيَتْ مِنْهُ الْجَابِيَةُ، فَالِافْتِعَالُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلُ الِاضْطِرَارِ، وَوَجْهُ الِاشْتِقَاقِ أَنَّ الْجَمْعَ إِنَّمَا يَكُونُ لِشَيْءٍ مَرْغُوبٍ فِي تَحْصِيلِهِ لِلْحَاجَةِ إِلَيْهِ.
İctibâ (الِاجْتِبَاءُ); seçip ayırmak ve ihtiyar etmektir. Âlimler bunun toplamak manasına gelen "ceby" (الْجَبْي) kökünden türediğini söylemişlerdir. Verginin toplanması (cibâyetü'l-harâc) ve havuzun "câbiye" olarak isimlendirilmesine sebep olan suyun toplanması bu köktendir. Buradaki ifti'âl kalıbı, muztar olmakta (ıztırâr) olduğu gibi mübalağa içindir. Türetilme yönü ise şudur: Toplama işi ancak ihtiyaç duyulduğu için elde edilmesi arzu edilen bir şey için yapılır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ اخْتَارَهُمْ فَجَعَلَهُمْ مَوْضِعَ هَدْيِهِ لِأَنَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ وَنُبُوءَتَهُ وَهَدْيَهُ.
Mana şudur: Allah onları seçmiş ve hidayetinin mahalli kılmıştır; çünkü O, risaletini, peygamberliğini ve hidayetini nereye koyacağını en iyi bilendir.
وَعَطَفَ قَوْلَهُ: وَهَدَيْناهُمْ عَلَى اجْتَبَيْناهُمْ عَطْفًا يُؤَكِّدُ إِثْبَاتَ هُدَاهُمُ اهْتِمَامًا بِهَذَا الْهَدْيِ، فَبَيَّنَ أَنَّهُ هَدَى إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ، أَيْ إِلَى مَا بِهِ نَوَالُ مَا يَعْمَلُ أَهْلُ الْكَمَالِ لِنَوَالِهِ، فَضَرَبَ الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ مَثَلًا لِذَلِكَ تَشْبِيهًا لِهَيْئَةِ الْعَامِلِ لِيَنَالَ مَا يَطْلُبُهُ مِنَ الْكَمَالِ بِهَيْئَةِ السَّاعِي عَلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ يُوَصِّلُهُ إِلَى مَا سَار إِلَيْهِ بِدُونِ تَرَدُّدٍ وَلَا تَحَيُّرٍ وَلَا ضَلَالٍ، وَذَكَرَ مِنْ أَلْفَاظِ الْمُرَكَّبِ الدَّالِّ عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا بَعْضُهُ وَهُوَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ لِدَلَالَتِهِ عَلَى جَمِيعِ الْأَلْفَاظِ الْمَحْذُوفَةِ لِلْإِيجَازِ.
Cenâb-ı Hakk'ın { وَهَدَيْناهُمْ } buyruğunu { اجْتَبَيْناهُمْ } fiiline atfetmesi, bu hidayete verilen ehemmiyet sebebiyle onların hidayetini teyit eden bir atıftır; böylece dosdoğru bir yola, yani kemal ehlinin elde etmek için amel ettiği şeye ulaştıran yola hidayet ettiğini açıklamıştır. Arzu ettiği kemale ulaşmak için amel edenin durumunu, tereddüt, şaşkınlık ve sapma olmaksızın yöneldiği hedefe ulaştıran dosdoğru bir yolda yürüyenin durumuna benzeterek dosdoğru yolu (sırat-ı müstakîm) buna temsil kılmıştır. Kendisine benzetilen durumu gösteren mürekkep ifadenin bir kısmını, yani "sırat-ı müstakîm"i zikretmiş; zira bu ifade, icaz amacıyla hazfedilen bütün lafızlara delalet etmektedir.
وَالصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ هُوَ التَّوْحِيدُ وَالْإِيمَانُ بِمَا يَجِبُ الْإِيمَانُ بِهِ مِنْ أُصُولِ الْفَضَائِلِ
Dosdoğru yol ise tevhiddir ve şeriatlerin ortak olduğu temel faziletlerden
الَّتِي اشْتَرَكَتْ فِيهَا الشَّرَائِعُ، وَالْمَقْصُودُ مَعَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمُ التَّعْرِيضُ بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ خَالَفُوا مُعْتَقَدَهُمْ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ- إِلَى قَوْلِهِ- وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [الْأَنْعَام: ٨٨] .
inanılması gereken hususlara iman etmektir. Onları övmekle birlikte asıl maksat, inançlarına muhalefet eden müşriklere tarizde bulunmaktır; nitekim bundan sonra gelen: { هُدَى اللَّهِ } buyruğundan { وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “...Eğer ortak koşsalardı, yapmış oldukları ameller elbette boşa çıkardı.” [En'âm: 88] kavline kadar olan kısım buna delalet etmektedir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٨٨]
[En'âm Sûresi (6), Âyet 88]
ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨)
{ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “İşte bu, Allah'ın hidayetidir; kullarından dilediğini bununla doğru yola iletir. Eğer onlar da şirk koşsalardı, yapmış oldukları ameller kesinlikle boşa çıkardı.” (88)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، أَيْ لَا تَعْجَبُوا مِنْ هَدْيِهِمْ وَضَلَالِ غَيْرِهِمْ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْهُدَى الَّذِي هُوَ مَصْدَرٌ مَأْخُوذٌ مِنْ أَفْعَالِ الْهِدَايَةِ الثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا، وَخُصُوصًا الْمَذْكُورُ آخِرًا بِقَوْلِهِ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [الْأَنْعَام: ٨٧] . وَقَدْ زَادَ اسْمُ الْإِشَارَةِ اهْتِمَامًا بِشَأْنِ الْهَدْيِ إِذْ جُعِلَ كَالشَّيْءِ
[Bu cümle] beyânî bir istînâftır; yani "Onların hidayete ermesine ve başkalarının sapıklıkta kalmasına şaşmayın" demektir. İşaret, bir önceki âyette geçen üç hidayet fiilinden alınan masdara, bilhassa { وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } [En'âm: 87] buyruğuyla en son zikredilen hidayetedir. İşaret ismi, hidayet sanki gözle görülen bir şeymiş gibi kılındığı için
الْمُشَاهَدِ فَزِيدَ بَاسِمِ الْإِشَارَةِ كَمَالُ تَمْيِيزٍ، وَأَخْبَرَ عَنِ الْهُدَى بِأَنَّهُ هُدَى اللَّهِ لِتَشْرِيفِ أَمْرِهِ وَبَيَانِ عِصْمَتِهِ مِنَ الْخَطَأِ وَالضَّلَالِ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِمَا عَلَيْهِ الْمُشْرِكُونَ مِمَّا يَزْعُمُونَهُ هُدًى وَيَتَلَقَّوْنَهُ عَنْ كُبَرَائِهِمْ، أَمْثَالِ عَمْرِو بْنِ لُحَيٍّ الَّذِي وَضَعَ لَهُمْ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ، وَمِثْلِ الْكُهَّانِ وَأَضْرَابِهِمْ. وَقَدْ جَاءَ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى طَرِيقَةِ الْفَذْلَكَةِ لِأَحْوَالِ الْهِدَايَةِ الَّتِي تَكَرَّرَ ذِكْرُهَا كَأَبْيَاتِ حَاتِمٍ الطَّائِيِّ:
onun şanına verilen ehemmiyeti artırmış ve işaret ismiyle ona tam bir temyiz kazandırılmıştır. Hidayetin "Allah'ın hidayeti" olduğu haber verilmiştir; bu da onun şanını yüceltmek ve hata ile sapıklıktan korunmuş olduğunu açıklamak içindir. Bunda, müşriklerin hidayet zannettikleri ve putperestliği kendilerine ilk getiren Amr b. Luhayy gibi elebaşlarından, kâhinlerden ve benzerlerinden aldıkları sapkın duruma bir tariz vardır. Bu söz, zikri tekrarlanan hidayet hallerinin bir hülasası (fezlekesi) olarak gelmiştir; nitekim Hâtim et-Tâî'nin şu beyitleri de böyledir:
وَلِلَّهِ صُعْلُوكٌ يُسَاوِرُ هَمَّهُ ... وَيَمْضِي عَلَى الْأَحْدَاثِ وَالدَّهْرِ مُقْدِمَا
«Allah için ne yiğittir o yoksul ki derdine göğüs gerer ... Başına gelen felaketlere ve zamana karşı cesurca ilerler»
إِلَى أَنْ قَالَ بَعْدَ أَبْيَاتٍ سَبْعَةٍ فِي مَحَامِدِ ذَلِكَ الصُّعْلُوكِ:
Şair o yoksulun övgülerine dair yedi beyitten sonra şöyle demiştir:
فَذَلِكَ إِنْ يَهْلِكْ فَحُسْنَى ثَنَاؤُهُ ... وَإِنْ عَاشَ لَمْ يَقْعُدْ ضَعِيفًا مُذَمَّمَا
«İşte o kişi, ölürse geride güzel bir övgü bırakır ... Yaşarsa da zayıf ve kınanmış olarak köşesine çekilip oturmaz.»
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ هُدَى اللَّهِ. وَالْمُرَادُ بِ مَنْ يَشاءُ الَّذِينَ اصْطَفَاهُمُ اللَّهُ وَاجْتَبَاهُمْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِهِمْ وَبِاسْتِعْدَادِهِمْ لِهَدْيهِ وَنَبْذِهِمُ الْمُكَابَرَةَ وَإِقْبَالِهِمْ عَلَى طَلَبِ الْخَيْرِ وَتَطَلُّعِهِمْ إِلَيْهِ وَتَدَرُّجِهِمْ فِيهِ إِلَى أَنْ يَبْلُغُوا مَرْتَبَةَ إِفَاضَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمُ الْوَحْيَ أَوِ التَّوْفِيقَ وَالْإِلْهَامَ الصَّادِقَ. فَفِي قَوْلِهِ: مَنْ يَشاءُ مِنَ الْإِبْهَامِ مَا يَبْعَثُ النُّفُوسَ عَلَى تَطَلُّبِ هُدَى اللَّهِ تَعَالَى وَالتَّعَرُّضِ لِنَفَحَاتِهِ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ أَنْكَرُوا نبوءة محمّد ﷺ حَسَدًا، وَلِذَلِكَ أَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ تَفْظِيعًا لِأَمْرِ الشِّرْكِ وَأَنَّهُ لَا يُغْتَفَرُ لِأَحَدٍ وَلَوْ بَلَغَ مِنْ فَضَائِلِ الْأَعْمَالِ مَبْلَغًا عَظِيمًا مِثْلَ هَؤُلَاءِ الْمَعْدُودِينَ الْمُنَوَّهِ بِهِمْ. وَالْوَاو للْحَال. و «حَبط» مَعْنَاهُ تَلِفَ، أَيْ بَطَلَ ثَوَابُهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٢١٧] .
Cenâb-ı Hakk'ın { يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } buyruğu, { هُدَى اللَّهِ } ifadesinden hal konumunda bir cümledir. { مَنْ يَشاءُ } "dilediği kimseler"den kasıt; Allah'ın seçip beğendiği zevattır ki Allah onları, hidayetine olan kabiliyetlerini, inat ve kibri terk edip hayır talebine yönelmelerini, hayra iştiyak duymalarını ve nihayet Allah'ın üzerlerine vahiy, tevfîk yahut sadık ilhamı akıtacağı mertebeye ulaşıncaya kadar hayırda derece derece ilerlemelerini en iyi bilendir. { مَنْ يَشاءُ } "dilediği kimseler" ifadesindeki kapalılık (ibhâm), nefisleri Allah Teâlâ'nın hidayetini aramaya ve O'nun lütuflarına nail olmaya yöneltici bir tesire sahiptir. Bu ifadede, hasetlerinden dolayı Muhammed ﷺ'in peygamberliğini inkâr eden müşriklere bir tariz de vardır. İşte bu sebeple şirk meselesinin vahametini ve zikredilip methedilen bu zevat gibi faziletli amellerde ne kadar yüce bir mertebeye ulaşmış olursa olsun hiç kimse için şirkin bağışlanmayacağını bildirmek üzere hemen ardından: { وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } buyurmuştur. [Cümlenin başındaki] vav harfi hal içindir. Habata (حَبِطَ) kelimesinin manası telef oldu, yani sevabı boşa çıktı demektir. Bu husus daha önce Bakara Sûresi'ndeki { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri boşa gitmiştir” [Bakara: 217] âyetinde geçmişti.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٨٩]
[En'âm Sûresi (6), Âyet 89]
أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ
{ أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “İşte onlar, kendilerine kitap, hüküm ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Eğer şunlar onu inkâr ederlerse, şüphesiz biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğu ona vekil kılmışızdır.”
(٨٩)
(89)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلتَّنْوِيهِ بِهِمْ، فَهِيَ فَذْلَكَةٌ ثَانِيَةٌ، لِأَنَّ الْفَذْلَكَةَ الْأُولَى رَاجِعَةٌ إِلَى مَا فِي الْجُمَلِ السَّابِقَةِ مِنَ الْهُدَى وَهَذِهِ رَاجِعَةٌ إِلَى مَا فِيهَا مِنَ الْمَهْدِيِّينَ.
Onların şanını yüceltmek için [getirilen] ibtidâî bir istînâftır; binaenaleyh bu, ikinci bir hülasadır (fezlekedir). Zira birinci fezleke önceki cümlelerde geçen hidayete, bu [ikinci fezleke] ise orada geçen hidayete erdirilmiş zevata racidir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ لِزِيَادَةِ الِاعْتِنَاءِ بِتَمْيِيزِهِمْ وَإِخْطَارِ سِيرَتِهِمْ فِي الْأَذْهَانِ. وَالْمُشَارُ إِلَيْهِمْ هُمُ الْمُعَيَّنُونَ بِأَسْمَائِهِمْ وَالْمَذْكُورُونَ إِجْمَالًا فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ [الْأَنْعَام: ٨٧] . والَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ خَبَرٌ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ.
İşaret zamiri, onları ayırt etmeye daha fazla özen göstermek ve onların siretlerini zihinlere getirmek içindir. Kendilerine işaret edilenler, isimleri açıkça belirtilenler ile { وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ } “Babalarından, soylarından ve kardeşlerinden...” [En'âm: 87] âyetinde icmâlî olarak (topluca) zikredilenlerdir. { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } [ifadesi ise] işaret zamirinin haberidir.
وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْجِنْسُ: أَيِ الْكُتُبُ. وَإِيتَاءُ الْكِتَابِ يَكُونُ بِإِنْزَالِ مَا يُكْتَبُ، كَمَا أَنْزَلَ عَلَى الرُّسُلِ وَبَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ، وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْهِمْ يُعْتَبَرُ كِتَابًا، لِأَنَّ شَأْنَهُ أَنْ يُكْتَبَ سَوَاءٌ كُتِبَ أَمْ لَمْ يُكْتَبْ. وَقَدْ نَصَّ الْقُرْآنُ عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَتْ لَهُ صُحُفٌ بِقَوْلِهِ: صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى [الْأَعْلَى: ١٩] وَكَانَ لِعِيسَى كَلَامُهُ الَّذِي كُتِبَ فِي الْإِنْجِيل. ولداوود الْكَلَامُ الصَّادِرُ مِنْهُ تَبْلِيغًا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَانَ نَبِيئًا وَلَمْ يَكُنْ رَسُولًا، وَلِسُلَيْمَانَ الْأَمْثَالُ، وَالْجَامِعَةُ، وَالنَّشِيدُ الْمَنْسُوبُ فِي ثَلَاثَتِهَا أَحْكَامٌ أَمَرَ اللَّهُ بِهَا. وَيُقَالُ: إِنَّ إِدْرِيسَ كَتَبَ الْحِكْمَةَ فِي صُحُفٍ وَهُوَ الَّذِي يُسَمِّيهِ الْإِسْرَائِيلِيُّونَ (أَخْنُوخَ) ويدعوه القبط (توت) وَيَدْعُوهُ الْحُكَمَاءُ (هُرْمُسَ) . وَيَكُونُ إِيتَاءُ الْكِتَابِ بِإِيتَاءِ النّبيء فهم ونبيين الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ قَبْلَهُ، كَمَا أُوتِيَ أَنْبِيَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى أَمْثَالَ يَحْيَى فَقَدْ قَالَ تَعَالَى لَهُ يَا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ [مَرْيَم: ١٢] .
Kitaptan kasıt cins isimdir; yani kitaplardır. Kitabın verilmesi, resullere ve bazı peygamberlere indirildiği gibi yazılacak olan şeyin indirilmesiyle olur. Onlara indirilen şey, ister yazılsın ister yazılmasın, tabiatı gereği yazılmaya elverişli olduğu için kitap kabul edilir. Nitekim Kur'an, İbrâhim'in sahifeleri olduğunu { صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى } “İbrâhim'in ve Mûsâ'nın sahifeleri” [A'lâ: 19] âyetiyle açıkça belirtmiştir. Îsâ'nın İncil'de yazılan sözleri vardı. Dâvûd'un ise nebî olup resul olmadığı halde Allah Teâlâ'dan tebliğ olarak kendisinden sâdır olan kelâmı vardı. Süleyman'ın ise her üçünde de Allah'ın emrettiği hükümler bulunan Meseller (el-Emsâl), Vâiz (el-Câmia) ve Ezgiler Ezgisi (en-Neşîd) kitapları vardı. İdrîs'in de hikmeti sahifelere yazdığı söylenir ki o, İsrâiloğullarının "Ahnûh/Hanok", Kıptîlerin "Tot" ve hikmet ehlinin "Hermes" diye adlandırdığı kimsedir. Kitabın verilmesi, Yahyâ gibi Mûsâ'dan sonra gelen İsrâiloğulları peygamberlerine verildiği üzere, peygambere kendisinden önce indirilen kitapların verilmesi, [onları anlaması ve beyan etmesi] şeklinde de olur. Nitekim Allah Teâlâ ona: { يَا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ } “Ey Yahyâ! Kitaba kuvvetle sarıl” [Meryem: 12] buyurmuştur.
وَالْحُكْمُ هُوَ الْحِكْمَةُ، أَيِ الْعِلْمُ بِطُرُقِ الْخَيْرِ وَدَفْعِ الشَّرِّ. قَالَ تَعَالَى فِي شَأْنِ يَحْيَى وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا [مَرْيَم: ١٢] ، وَلَمْ يَكُنْ يَحْيَى حَاكِمًا أَيْ قَاضِيًا، وَقَدْ يُفَسَّرُ الْحُكْمُ بِالْقَضَاءِ بِالْحَقِّ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي شَأْن دَاوُود وَسُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً [الْأَنْبِيَاء: ٧٩] .
Hüküm ise hikmettir; yani hayır yollarını bilmek ve şerri defetmektir. Allah Teâlâ, Yahyâ hakkında: { وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا } “Henüz çocuk iken ona hikmeti (hükmü) verdik” [Meryem: 12] buyurmuştur; oysa Yahyâ yönetici, yani bir hâkim/kadı değildi. Hüküm bazen de hak ile hükmetmek (yargıda bulunmak) şeklinde tefsir edilir; nitekim Allah Teâlâ'nın Dâvûd ve Süleyman hakkındaki: { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine hüküm ve ilim verdik” [Enbiyâ: 79] âyetinde böyledir.
وَإِيتَاءُ هَذِهِ الثَّلَاثِ عَلَى التَّوْزِيعِ، فَمِنْهُمْ مَنْ أُوتِيَ جَمِيعَهَا وَهُمُ الرُّسُلُ مِنْهُمْ وَالْأَنْبِيَاءُ الَّذِينَ حَكَمُوا بَيْنَ النّاس مثل دَاوُود وَسُلَيْمَانَ، وَمِنْهُمْ مَنْ أُوتِيَ بَعْضَهَا وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ غَيْرُ الرُّسُلِ وَالصَّالِحُونَ مِنْهُمْ غَيْرُ الْأَنْبِيَاءِ، وَهَذَا بِاعْتِبَارِ شُمُولِ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِآبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ.
Bu üç şeyin verilmesi taksim yoluyladır; zira içlerinden bazısına bunların tamamı verilmiştir ki onlar aralarındaki resuller ile Dâvûd ve Süleyman gibi insanlar arasında hüküm veren nebîlerdir. Bazılarına ise bir kısmı verilmiştir; bunlar da resul olmayan nebîler ve nebî olmayan salih kimselerdir. Bu [durum], işaret zamirinin onların babalarını, zürriyetlerini ve kardeşlerini de kapsaması bakımındandır.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ يَكْفُرْ عَاطِفَةٌ جُمْلَةَ الشَّرْطِ عَلَى جُمْلَةِ أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ
{ فَإِنْ يَكْفُرْ } kavlindeki fâ harfi, şart cümlesini { أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ } cümlesine bağlayan bir atıf harfidir.
الْكِتابَ عُقِّبَتْ بِجُمْلَةِ الشَّرْطِ وَفُرِّعَتْ عَلَيْهَا لِأَنَّ الْغَرَضَ مِنَ الْجُمَلِ السَّابِقَةِ مِنْ قَوْلِهِ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ [الْأَنْعَام: ٧٤] هُوَ تَشْوِيهُ أَمْرِ الشِّرْكِ بِالِاسْتِدْلَالِ عَلَى فَسَادِهِ بِنَبْذِ أَهْلِ الْفضل وَالْخَيْر إيّاه، فَكَانَ لِلْفَاءِ الْعَاطِفَةِ عَقِبَ ذَلِكَ مَوْقِعٌ بَدِيعٌ مِنْ أَحْكَامِ نَظْمِ الْكَلَامِ.
{ الْكِتابَ } [lafzı ile biten cümle]nin hemen ardına şart cümlesi getirilmiş ve ona bağlanmıştır. Çünkü { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } “Hani İbrâhim, babası Âzer'e demişti ki...” [En'âm: 74] âyetinden itibaren geçen önceki cümlelerin gayesi, fazilet ve hayır ehlinin şirki terk etmesiyle onun bozukluğuna delil getirerek şirk meselesinin çirkinliğini ortaya koymaktır. Dolayısıyla bunun ardından gelen atıf fâ'sının, sözün diziliş nizamı açısından harika bir konumu olmuştur.
وَضَمِيرُ بِها عَائِدٌ إِلَى الْمَذْكُورَاتِ: الْكِتَابِ وَالْحُكْمِ وَالنُّبُوءَةِ. وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ:
{ بِها } lafzındaki zamir, zikredilen kitap, hüküm ve peygamberliğe racidir. [Ayet-i kerimedeki] işaret ise:
هؤُلاءِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَهِيَ إِشَارَةٌ إِلَى حَاضِرٍ فِي أَذْهَانِ السَّامِعِينَ، كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ سُؤَالِ الْقَبْرِ «فَيُقَالُ لَهُ مَا عِلْمُكَ بِهَذَا الرَّجُلِ» (يَعْنِي النّبيء ﷺ . وَفِي «الْبُخَارِيِّ» قَالَ الْأَحْنَفُ بْنُ قَيْسٍ: ذَهَبْتُ لِأَنْصُرَ هَذَا الرَّجُلَ (يَعْنِي عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ) .
{ هؤُلاءِ } “şunlar” [ifadesiyle] Mekke ehlinden olan müşriklere yöneliktir. Bu, kabir suali hadisinde geçen «فَيُقَالُ لَهُ مَا عِلْمُكَ بِهَذَا الرَّجُلِ» “Ona: «Bu adam hakkında bilgin nedir?» denilir” (Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] kastedilir) ve el-Buhârî'de Ahnef b. Kays'ın söylediği: «ذَهَبْتُ لِأَنْصُرَ هَذَا الرَّجُلَ» “Bu adama (yani Ali b. Ebî Tâlib'e) yardım etmek için gittim” ifadelerinde olduğu gibi, muhatapların zihninde hazır olan kimseye yapılan bir işarettir.
وَقَدْ تَقَصَّيْتُ مَوَاقِعَ آيِ الْقُرْآنِ فَوَجَدْتُهُ يُعَبِّرُ عَنْ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ كَثِيرًا بِكَلِمَةٍ (هَؤُلَاءِ) ، كَقَوْلِهِ بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ [الزخرف: ٢٩] وَلَمْ أَرَ مَنْ نَبَّهَ عَلَيْهِ مِنْ قَبْلُ.
Kur'an âyetlerinin geçtiği yerleri etraflıca araştırdım ve Kureyş müşriklerinin, { بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ } “Doğrusu ben şunları da babalarını da geçindirdim” [Zuhruf: 29] âyetinde olduğu gibi pek çok yerde { هؤُلاءِ } “şunlar” kelimesiyle ifade edildiğini gördüm. Bundan önce buna dikkat çeken birini de görmedim.
وَكُفْرُ الْمُشْرِكِينَ بِنُبُوءَةِ أُولَئِكَ الْأَنْبِيَاءِ تَابِعٌ لكفرهم بمحمّد ﷺ وَلِذَلِكَ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ بَعْدُ أَنَّهُمْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩١] .
Müşriklerin o peygamberlerin nübüvvetini inkâr etmeleri, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i inkâr etmelerine bağlı bir durumdur. Nitekim Allah Teâlâ daha sonra onların: { قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “«Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir» dediler” [En'âm: 91] şeklindeki sözlerini nakletmiştir.
وَمَعْنَى: وَكَّلْنا بِها وَفَّقْنَا لِلْإِيمَانِ بِهَا وَمُرَاعَاتِهَا وَالْقِيَامِ بِحَقِّهَا. فَالتَّوْكِيلُ هُنَا اسْتِعَارَةٌ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ التَّوْكِيلِ إِسْنَادُ صَاحِبِ الشَّيْءِ تَدْبِيرِ شَيْئِهِ إِلَى مَنْ يَتَوَلَّى تَدْبِيرَهُ وَيَكْفِيهِ كُلْفَةَ حِفْظِهِ وَرِعَايَةِ مَا بِهِ بَقَاؤُهُ وَصَلَاحُهُ وَنَمَاؤُهُ. يُقَالُ: وَكَّلْتُهُ عَلَى الشَّيْءِ وَوَكَّلْتُهُ بِالشَّيْءِ فَيَتَعَدَّى بِعَلَى وَبِالْبَاءِ. وَقَدِ اسْتُعِيرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِلتَّوْفِيقِ إِلَى الْإِيمَانِ بِالنُّبُوءَةِ وَالْكِتَابِ وَالْحُكْمِ وَالنَّظَرِ فِي مَا تَدْعُو إِلَيْهِ وَرِعَايَتِهِ تَشْبِيهًا لِتِلْكَ الرِّعَايَةِ بِرِعَايَةِ الْوَكِيلِ، وَتَشْبِيهًا لِلتَّوْفِيقِ إِلَيْهَا بِإِسْنَادِ النَّظَرِ إِلَى الْوَكِيلِ، لِأَنَّ الْوَكَالَةَ تَقْتَضِي وُجُودَ الشَّيْءِ الْمُوَكَّلِ بِيَدِ الْوَكِيلِ مَعَ حِفْظِهِ وَرِعَايَتِهِ، فَكَانَتِ اسْتِعَارَةُ وَكَّلْنا لِهَذَا الْمَعْنَى إِيجَازًا
{ وَكَّلْنا بِها } kavlinin manası; ona inanmaya, onu gözetmeye ve onun hakkını yerine getirmeye muvaffak kıldık demektir. Buradaki tevkil (vekil kılma) bir istiaredir. Zira tevkilin asıl manası, bir şeyin sahibinin o şeyin idaresini, onu üstlenecek, onu koruma, devamını, salahını ve gelişmesini sağlama zahmetinden kendisini kurtaracak bir kimseye devretmesidir. Arapçada Hem عَلَى hem de ب ile geçişli olarak وَكَّلْتُهُ عَلَى الشَّيْءِ ve وَكَّلْتُهُ بِالشَّيْءِ denir. Bu âyette ise nübüvvete, kitaba ve hükme inanmaya, onların davet ettiği şeyleri tefekkür edip gözetmeye muvaffak kılma anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır. Zira bu gözetme vekilin gözetmesine, bu hususta muvaffak kılınma da işin vekile devredilmesine benzetilmiştir; çünkü vekalet, tevkil edilen şeyin korunup gözetilerek vekilin elinde bulunmasını gerektirir. Dolayısıyla { وَكَّلْنا } kelimesinin bu manada istiare olarak kullanılması eşsiz bir icâz (veciz ifade)
بَدِيعًا يُقَابِلُ مَا يَتَضَمَّنُهُ مَعْنَى الْكُفْرِ بِهَا مِنْ إِنْكَارِهَا الَّذِي فِيهِ إِضَاعَةُ حُدُودِهَا.
örneğidir ve onları inkâr etmenin sınırlarını zayi etmeyi içeren küfür manasının mukabili olmuştur.
وَالْقَوْمُ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا برسالة محمّد ﷺ وَالْقُرْآنِ وَبِمَنْ قَبْلَهُ مِنَ الرُّسُلِ وَمَا جَاءَهُمْ مِنَ الْكُتُبِ وَالْحُكْمِ وَالنُّبُوءَةِ. وَالْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ كَانُوا بِمَكَّةَ وَمَنْ آمَنَ مِنَ الْأَنْصَارِ بِالْمَدِينَةِ إِذْ كَانَتْ هَذِهِ السُّورَةُ قَدْ نَزَلَتْ قُبَيْلَ الْهِجْرَةِ. وَقَدْ فَسَّرَ فِي «الْكَشَّافِ» الْقَوْمَ بِالْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُمْ وَادَّعَى أَنَّ نَظْمَ الْآيَةِ حَمَلَهُ عَلَيْهِ، وَهُوَ تَكَلُّفٌ لَا حَامِلَ إِلَيْهِ.
[Âyette geçen] o kavim/topluluk ise; Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in risaletine, Kur'an'a, ondan önceki peygamberlere ve onlara gelen kitap, hüküm ve nübüvvete iman eden müminlerdir. Bu sûre hicretten az önce indiği için, onlardan öncelikli olarak kastedilenler Mekke'deki müminler ile Medine'de iman eden Ensâr'dır. el-Keşşâf sahibi bu kavmi önceden zikredilen peygamberler olarak tefsir etmiş ve âyetin nazmının kendisini buna sevk ettiğini iddia etmiştir; fakat bu, hiçbir gereği olmayan bir zorlamadır (tekellüftür).
وَوَصَفَ الْقَوْمَ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ سَارَعُوا إِلَى الْإِيمَانِ بِهَا بِمُجَرَّدِ دَعْوَتِهِمْ إِلَى ذَلِكَ فَلِذَلِكَ جِيءَ فِي وَصْفِهِمْ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ الْمُؤَلَّفَةِ مِنِ اسْمِ (لَيْسَ)
O kavmin { لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “onu inkâr eden kimseler değillerdir” şeklinde nitelenmesi, onların sadece buna davet edilir edilmez hemen inanmaya koştuklarını göstermek içindir. Bu sebeple onların vasfında (لَيْسَ) lafzının isminden
وَخَبَرِهَا لِأَنَّ لَيْسَ بِمَنْزِلَةِ حَرْفِ نَفْيٍ إِذْ هِيَ فَعْلٌ غَيْرُ مُتَصَرِّفٍ فَجُمْلَتُهَا تَدُلُّ عَلَى دَوَامِ نَفْيِ الْكُفْرِ عَنْهُمْ، وَأُدْخِلَتِ الْبَاءُ فِي خَبَرِ (لَيْسَ) لِتَأْكِيدِ ذَلِكَ النَّفْيِ فَصَارَ دَوَامَ نَفْيٍ مُؤَكَّدًا.
ve haberinden oluşan isim cümlesi getirilmiştir; çünkü leyse (لَيْسَ), çekimsiz bir fiil olduğu için nefy (olumsuzluk) harfi konumundadır. Dolayısıyla onun cümlesi, onlardan inkârın sürekli olarak nefyedildiğine (uzak olduğuna) delalet eder. Bu nefyi pekiştirmek için de leyse'nin haberinin başına bâ harfi dahil edilmiş, böylece tekitli bir nefyin devamlılığı meydana gelmiştir.
وَالْمَعْنَى إِنْ يَكْفُرِ الْمُشْرِكُونَ بِنُبُوءَتِكَ وَنُبُوءَةِ مَنْ قَبْلِكَ فَلَا يَضُرُّكَ كُفْرُهُمْ لِأَنَّا قَدْ وَفَّقْنَا قَوْمًا مُؤْمِنِينَ لِلْإِيمَانِ بِكَ وَبِهِمْ، فَهَذَا تَسْلِيَة للرّسول ﷺ عَلَى إِعْرَاضِ بَعْضِ قَوْمِهِ عَنْ دَعْوَتِهِ.
Manası şudur: Eğer müşrikler senin peygamberliğini ve senden öncekilerin peygamberliğini inkâr ederlerse, onların inkârı sana zarar vermez; zira biz sana ve onlara iman edecek mümin bir kavmi buna muvaffak kılmışızdır. Bu ise kavminden bazılarının davetinden yüz çevirmesi karşısında Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] için bir tesellidir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى عَامِلِهِ فِي قَوْلِهِ لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ لِرِعَايَةِ الْفَاصِلَةِ مَعَ الِاهْتِمَامِ بِمُعَادٍ الضَّمِيرِ: الْكِتَابِ وَالْحُكْمِ وَالنُّبُوءَةِ.
{ لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } kavlinde mecrûrun (بِها) kendi âmilinden (بِكافِرِينَ) önce getirilmesi, zamirin merciine —yani kitaba, hükme ve nübüvvete— verilen önemin yanı sıra fâsılayı (âyet sonu uyumunu) gözetmek içindir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٩٠]
[En'âm Sûresi (6), Âyet 90]
أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ (٩٠)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ (٩٠) } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; öyleyse sen de onların hidayetine uy. De ki: «Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum. O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür.»” (90)
أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ.
{ أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; öyleyse sen de onların hidayetine uy.”
جُمْلَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ قُصِدَ مِنِ اسْتِئْنَافِهَا اسْتِقْلَالُهَا لِلِاهْتِمَامِ بِمَضْمُونِهَا، وَلِأَنَّهَا وَقَعَتْ مَوْقِعَ التَّكْرِيرِ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَتَيْنِ اللَّتَيْنِ قَبْلَهَا: جُمْلَةِ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [الْأَنْعَام: ٨٧] وَجُمْلَةِ أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ والنبوءة [الْأَنْعَام: ٨٩] . وَحَقُّ التَّكْرِيرِ أَنْ يَكُونَ مَفْصُولًا، وَلِيُبْنَى عَلَيْهَا التَّفْرِيعُ فِي قَوْلِهِ: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ.
[Bu cümle], içeriğine dikkat çekmek amacıyla istînâf edilerek müstakil kılınması hedeflenen ibtidâî bir cümledir. Ayrıca bu cümle, kendisinden önceki iki cümlenin; yani { وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ve onları doğru yola eriştirdik” [En'âm: 87] cümlesi ile { أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ } “İşte onlar kendilerine kitap, hüküm ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir” [En'âm: 89] cümlesinin içeriğini tekrar konumundadır. Tekrarın hakkı ise fasledilmek (atıfsız bırakılmak) ve { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Öyleyse onların hidayetine uy” kavlindeki tefrîin (hüküm çıkarımının) onun üzerine bina edilmesidir.
وَالْمُشَارُ إِلَيْهِمْ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ هُمُ الْمُشَارُ إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ والنبوءة [الْأَنْعَام: ٨٩] فَإِنَّهُمُ الَّذِينَ أَمر نبيّنا ﷺ بِالِاقْتِدَاءِ بِهُدَاهُمْ. وَتَكْرِيرُ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِتَأْكِيدِ تَمْيِيزِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ وَلِمَا يَقْتَضِيهِ التَّكْرِيرُ مِنَ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ.
İşaret zamiriyle gösterilenler, { أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ } “İşte onlar kendilerine kitap, hüküm ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir” [En'âm: 89] kavliyle işaret edilenlerdir; zira Peygamberimiz [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e hidayetlerine uyması emredilen kimseler onlardır. İşaret zamirinin tekrarlanması, işaret edilen kimselerin ayırt edilmesini pekiştirmek ve tekrarın gerektirdiği üzere habere verilen önemi belirtmek içindir.
وَأَفَادَ تَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ وَالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ قَصْرَ جِنْسِ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ عَلَى الْمَذْكُورِينَ تَفْصِيلًا وإجمالا، لأنّ المهديين مِنَ الْبَشَرِ لَا يَعْدُونَ أَنْ يَكُونُوا أُولَئِكَ الْمُسَمَّيْنَ وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ، فَإِنَّ مِنْ آبَائِهِمْ آدَمَ وَهُوَ الْأَبُ الْجَامِعُ لِلْبَشَرِ كُلِّهِمْ، فَأُرِيدَ بِالْهُدَى هُدَى الْبَشَرِ، أَيِ الصَّرْفُ عَنِ الضَّلَالَةِ، فَالْقَصْرُ حَقِيقِيٌّ. وَلَا نَظَرَ لِصَلَاحِ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّهُ صَلَاحٌ جِبِلِّيٌّ. وَعَدَلَ عَنْ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ الظَّاهِرِ لِقَرْنِ هَذَا الْخَبَرِ بِالْمَهَابَةِ وَالْجَلَالَةِ.
Müsned ve müsnedün ileyhin marife (belirli) kılınması; Allah'ın hidayet ettiği kimseler cinsinin, tafsilatlı ve icmali olarak zikredilenlere hasredilmesini (kasr) ifade etmiştir. Çünkü insanlardan hidayete erenler; ismi anılan bu zatlar ile onların babaları, zürriyetleri ve kardeşlerinden başkası değildir. Zira babalarından biri de bütün insanların ortak atası olan Âdem'dir. Dolayısıyla hidayetten kasıt insanların hidayeti, yani sapıklıktan çevrilmeleridir; bu sebeple kasr hakikidir. Meleklerin salahı ise dikkate alınmamıştır; zira onların salahı fıtrî ve cibillîdir. Mütekellim zamirinden açık lafza-i celâle (Allah ismine) dönülmesi ise bu habere heybet ve celâlet kazandırmak içindir.
وَقَوْلُهُ: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ تَفْرِيعٌ عَلَى كَمَالِ ذَلِكَ الْهُدَى، وَتَخَلُّصٌ إِلَى ذِكْرِ حظّ محمدّ ﷺ مِنْ هُدَى اللَّهِ بَعْدَ أَنْ قدّم قبله مسهب ذِكْرُ الْأَنْبِيَاءِ وَهَدْيِهِمْ إِشَارَةً إِلَى عُلُوِّ مَنْزِلَةِ
Âyetteki { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Öyleyse onların hidayetine uy” ifadesi, o hidayetin kemâline dayalı bir tefrîdir (sonuç çıkarmadır). Aynı zamanda, öncesinde peygamberlerin ve onların hidayetinin etraflıca zikredilmesinin ardından, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in makamının yüceliğine
مُحَمَّدٍ ﷺ وأنّها منزلَة جَدِيدَة بِالتَّخْصِيصِ بِالذِّكْرِ حَيْثُ لَمْ يَذْكُرُ مَعَ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ، وَأَنَّهُ جَمَعَ هُدَى الْأَوَّلِينَ، وَأُكْمِلَتْ لَهُ الْفَضَائِلُ، وَجَمَعَ لَهُ مَا تَفَرَّقَ مِنَ الْخَصَائِصِ وَالْمَزَايَا الْعَظِيمَةِ. وَفِي إِفْرَادِهِ بِالذِّكْرِ وَتَرْكِ عَدِّهِ مَعَ الْأَوَّلِينَ رَمْزٌ بَدِيعٌ إِلَى فَذَاذَتِهِ وَتَفَرُّدِ مِقْدَارِهِ، وَرَعْيٌ بَدِيعٌ لِحَالِ مَجِيءِ رِسَالَتِهِ بَعْدَ مُرُورِ تِلْكَ الْعُصُورِ الْمُتَبَاعِدَةِ أَوِ الْمُتَجَاوِرَةِ، وَلِذَلِكَ قَدَّمَ الْمَجْرُور وَهُوَ فَبِهُداهُمُ عَلَى عَامِلِهِ، لِلِاهْتِمَامِ بِذَلِكَ الْهُدَى لِأَنَّهُ هُوَ مَنْزِلَتُكَ الْجَامِعَةُ لِلْفَضَائِلِ وَالْمَزَايَا، فَلَا يَلِيقُ بِهِ الِاقْتِدَاءُ بِهُدًى هُوَ دُونَ هُدَاهُمْ. وَلِأَجْلِ هَذَا لَمْ يسْبق للنّبيء ﷺ اقْتِدَاءٌ بِأَحَدٍ مِمَّنْ تَحَنَّفُوا فِي الجاهليّة أَو تنصّروا أَوْ تَهَوَّدُوا. فَقَدْ لَقِيَ النَّبِيءُ صَلَّى الله
ve önceki peygamberlerle beraber zikredilmeyip hususi olarak anılmaya tahsis edilmiş yeni ve müstakil bir mertebeye sahip olduğuna, öncekilerin hidayetini kendisinde topladığına, faziletlerin onun için kemâle erdirildiğine ve dağınık haldeki büyük haslet ve meziyetlerin onun şahsında cem edildiğine işaret etmek üzere Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in Allah'ın hidayetindeki nasibini zikretmeye geçiştir (tahallustur). Onun tek başına zikredilip öncekilerle birlikte sayılmamasında; onun benzersizliğine, kadrinin eşsizliğine harika bir ima ve birbirine uzak yahut yakın geçen o asırlardan sonra risaletinin geliş durumunu gözeten harika bir riayet vardır. Bu sebeple mecrûr olan { فَبِهُداهُمُ } ifadesi, o hidayete verilen önemden ötürü âmilinin önüne geçirilmiştir; çünkü senin fazilet ve meziyetleri toplayan makamın bizzat odur. Dolayısıyla onun, onların hidayetinden daha aşağı bir hidayete uyması yakışık almaz. İşte bu sebeple Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den, Cahiliye döneminde hanîfleşen, Hristiyanlaşan yahut Yahudileşen kimselerden hiçbirine uyma hali asla sâdır olmamıştır. Nitekim Peygamber [sallallâhu
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زَيْدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ قَبْلَ النُّبُوءَةِ فِي بَلْدَحَ وَعَرَضَ عَلَيْهِ أَنْ يَأْكُلَ مَعَهُ مِنْ سُفْرَتِهِ، فَقَالَ زَيْدٌ «إِنِّي لَا آكُلُ مِمَّا تَذْبَحُونَ عَلَى أَنْصَابِكُمْ» تَوَهُّمًا مِنْهُ أنّ النَّبِي ﷺ يَدِينُ بِدِينِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَأَلْهَمَ الله محمّدا ﷺ السُّكُوتَ عَنْ إِجَابَتِهِ إِلْهَامًا لِحِفْظِ السِّرِّ الْمُدَّخَرِ فَلَمْ يَقِلْ لَهُ إِنِّي لَا أَذْبَحُ عَلَى نُصُبٍ. وَلَقِيَ وَرَقَةَ بْنَ نَوْفَلٍ غَيْرَ مَرَّةٍ بِمَكَّةَ. وَلَقِيَ بُحَيْرَا الرَّاهِبَ. وَلَمْ يَقْتَدِ بِأَحَدٍ مِنْ أُولَئِكَ وَبَقِيَ عَلَى الْفِطْرَةِ إِلَى أَنْ جَاءَتْهُ الرِّسَالَةُ.
aleyhi ve sellem] peygamberlikten önce Beldah mevkiinde Zeyd b. Amr b. Nüfeyl ile karşılaşmış ve sofrasından onunla birlikte yemesini teklif etmişti. Zeyd ise, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in Cahiliye dinine bağlı olduğunu zannederek: «Ben sizin dikili taşlarınız (putlarınız) üzerinde kestiklerinizden yemem» demişti. Allah ise saklı tutulan sırrın korunması için Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e ona cevap vermeyip susmasını ilham etmiş, o da Zeyd'e: «Ben putlar için kurban kesmem» dememiştir. Mekke'de Varaka b. Nevfel ile defalarca karşılaşmış, Rahip Bahîrâ ile de buluşmuştur; fakat bunlardan hiçbirine uymamış ve kendisine risalet gelinceye kadar fıtrat üzere kalmıştır.
وَالِاقْتِدَاءُ افْتِعَالٌ مِنَ الْقُدْوَةِ- بِضَمِّ الْقَافِ وَكَسْرِهَا- وَقِيَاسُهُ عَلَى الْإِسْوَةِ يَقْتَضِي أَنَّ الْكَسْرَ فِيهِ أَشْهَرُ. وَقَالَ فِي «الْمِصْبَاحِ» : الضَّمُّ أَكْثَرُ. وَوَقَعَ فِي «الْمَقَامَاتِ» لِلْحَرِيرِيِّ «وَقُدْوَةُ الشَّحَّاذِينَ» فَضُبِطَ بِالضَّمِّ. وَذَكَرَهُ الْوَاسِطِيُّ فِي شَرْحِ أَلْفَاظِ الْمَقَامَاتِ» فِي الْقَافِ الْمَضْمُومَةِ، وَرَوَى فِيهِ فَتْحَ الْقَافِ أَيْضًا، وَهُوَ نَادِرٌ. وَالْقُدْوَةُ هُوَ الَّذِي يَعْمَلُ غَيْرُهُ مِثْلَ عَمَلِهِ، وَلَا يُعْرَفُ لَهُ فِي اللُّغَةِ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ فَلَمْ يُسْمَعُ إِلَّا اقْتَدَى. وَكَأَنَّهُمُ اعْتَبَرُوا الْقُدْوَةَ اسْمًا جَامِدًا وَاشْتَقُّوا مِنْهُ الِافْتِعَالَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّكَلُّفِ كَمَا اشْتَقُّوا مِنِ اسْمِ الْخَرِيفِ اخْتُرِفَ، وَمِنَ الْأُسْوَةِ ائْتَسَى، وَكَمَا اشْتَقُّوا مِنِ اسْمِ النَّمِرِ تَنَمَّرَ، وَمِنَ الْحَجَرِ تَحَجَّرَ. وَقَدْ تُسْتَعْمَلُ الْقُدْوَةُ اسْمَ مَصْدَرٍ لِاقْتَدَى. يُقَالُ: لِي فِي فُلَانٍ قُدْوَةٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [الممتحنة: ٦] .
İktidâ (الِاقْتِدَاءُ), kıdve (الْقُدْوَة) kelimesinden iftiâl (افتِعال) babındadır; kāf harfi hem ötreli hem kesrelidir. İsve (الْإِسْوَة) kelimesine kıyas edilmesi, onda kesrenin daha meşhur olmasını gerektirir. el-Misbâh'ta: «Ötreli olması daha yaygındır» denilmiştir. Harîrî'nin Makâmât'ında «ve kudvetü'ş-şahhâzîn» (dilencilerin önderi) şeklinde ötreli olarak zaptedilmiştir. Vâsıtî, Şerhu Elfâzi'l-Makâmât'ta bunu kāf'ın ötrelileri arasında zikretmiş ve nâdir olmakla birlikte kāf'ın fethalı okunuşunu da rivayet etmiştir. Kıdve, başkasının onun yaptığı gibi yaptığı (örnek alınan) kimsedir. Bu kelimenin dilde sülâsî (mücerred) fiili bilinmemektedir; sadece iktedâ (اقْتَدَى) şekli işitilmiştir. Sanki Araplar kıdve kelimesini câmid bir isim saymışlar ve sonbahar anlamına gelen harîf (خَرِيف) isminden ihtarafe (اخْتُرِفَ), isve (أُسْوَة) isminden i'tesâ (ائْتَسَى), kaplan anlamına gelen nemir (نَمِر) isminden tenemmara (تَنَمَّرَ) ve taş anlamına gelen hacer (حَجَر) isminden tehaccere (تَحَجَّرَ) fiillerini türettikleri gibi tekellüfü (gayret sarf etmeyi) ifade etmek için ondan iftiâl babında fiil türetmişlerdir. Kıdve kelimesi bazen de iktedâ fiilinin ism-i masdarı olarak kullanılır. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki sizin için onlarda güzel bir örnek vardır” [Mümtehine: 6] kavlinde olduğu gibi «Benim için falan kimsede bir örnek/rehber vardır» denilir.
وَفِي قَوْلِهِ: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ تَعْرِيضٌ لِلْمُشْرِكِينَ بأنّ محمّدا ﷺ مَا جَاءَ إِلَّا عَلَى سُنَّةِ الرُّسُلِ كُلِّهِمْ وَأَنَّهُ مَا كَانَ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ.
{ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Öyleyse sen de onların hidayetine uy” kavlinde, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ancak bütün resullerin yolu üzere geldiğine ve peygamberler arasında nevzuhur (türedi) bir elçi olmadığına dair müşriklere bir tariz (iğneleyici ima) vardır.
وَأمر النّبيء ﷺ بِالِاقْتِدَاءِ بِهُدَاهُمْ يُؤْذِنُ بِأَنَّ اللَّهَ زَوَى إِلَيْهِ كلّ فَضِيلَةً مِنْ فَضَائِلِهِمُ الَّتِي اخْتَصَّ كُلَّ وَاحِدٍ بِهَا سَوَاءٌ مَا اتَّفَقَ مِنْهُ وَاتَّحَدَ، أَوِ اخْتَلَفَ وَافْتَرَقَ، فَإِنَّمَا يُقْتَدَى بِمَا أَطْلَعَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ فَضَائِلِ الرُّسُلِ وَسِيَرِهِمْ، وَهُوَ الْخُلُقُ الْمَوْصُوفُ بِالْعَظِيمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e onların hidayetine uymasının emredilmesi; ister aralarında ortak ve birleşen hususlar olsun, isterse farklı ve ayrı hususlar olsun, her birine has kılınan faziletlerin hepsini Allah'ın onda topladığını bildirir. Zira sadece Allah'ın ona bildirdiği peygamberlerin faziletlerine ve siretlerine uyulur ki bu da Allah Teâlâ'nın:
وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ [الْقَلَم: ٤] .
{ وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ } “Ve şüphesiz sen pek büyük bir ahlâk üzerindesin” [Kalem: 4] kavlinde "büyük" olarak vasfedilen ahlâktır.
وَيَشْمَلُ هُدَاهُمْ مَا كَانَ مِنْهُ رَاجِعًا إِلَى أُصُولِ الشَّرَائِعِ، وَمَا كَانَ مِنْهُ رَاجِعًا إِلَى زَكَاءِ النَّفْسِ وَحُسْنِ الْخُلُقِ. وَأَمَّا مَا كَانَ مِنْهُ تَفَارِيعُ عَنْ ذَلِكَ وَأَحْكَامًا جُزْئِيَّةً مِنْ كُلِّ مَا أَبْلَغَهُ اللَّهُ إِيَّاهُ بِالْوَحْيِ وَلَمْ يَأْمُرْهُ بِاتِّبَاعِهِ فِي الْإِسْلَامِ وَلَا بَيَّنَ لَهُ نَسْخَهُ، فَقَدِ اخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِي أَنَّ الشَّرَائِعَ الْإِلَهِيَّةَ السَّابِقَةَ هَلْ تُعْتَبَرُ أَحْكَامُهَا مِنْ شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ إِذَا أَبْلَغَهَا اللَّهُ إِلَى الرّسول ﷺ وَلَمْ يَجْعَلْ فِي شَرِيعَتِهِ مَا يَنْسَخُهَا.
Onların hidayeti; şeriatlerin asıllarına raci olan hususları da nefsin temizliği ve güzel ahlâka raci olan hususları da kapsar. Bundan doğan furûata ve Allah'ın vahiy yoluyla kendisine bildirdiği halde İslâm'da uymasını emretmediği ve neshedildiğini de açıklamadığı cüz'î hükümlere gelince; âlimlerimiz, önceki ilahî şeriatlerin hükümlerinin, Allah Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e tebliğ ettiğinde ve kendi şeriatinde onu nesheden bir hüküm koymadığında İslâm şeriatinden sayılıp sayılmayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir.
وَأَرَى أَنَّ أَصْلَ الِاسْتِدْلَالِ لِهَذَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا ذَكَرَ فِي كِتَابِهِ أَوْ أَوْحَى إِلَى رَسُولِهِ- ﵊ حِكَايَةَ حُكْمٍ مِنَ الشَّرَائِعِ السَّابِقَةِ فِي مَقَامِ التَّنْوِيهِ بِذَلِكَ وَالِامْتِنَانِ وَلَمْ يُقَارِنْهُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ شُرِعَ لِلتَّشْدِيدِ عَلَى أَصْحَابِهِ عُقُوبَةً لَهُمْ، وَلَا مَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْعَمَلِ بِهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُرِيدُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ الْعَمَلَ بِمِثْلِهِ إِذَا لَمْ يَكُنْ مِنْ أَحْكَامِ الْإِسْلَامِ مَا يُخَالِفُهُ وَلَا مِنْ أُصُولِهِ مَا يَأْبَاهُ، مِثْلُ أَصْلِ التَّيْسِيرِ وَلَا يَقْتَضِي الْقِيَاسَ عَلَى حُكْمٍ إِسْلَامِيٍّ مَا يُنَاقِضُ حُكْمًا مِنْ شَرَائِعِ مَنْ قَبْلَنَا. وَلَا حُجَّةً فِي الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا أَمر النّبيء ﷺ بِاتِّبَاعِ مَنْ قَبْلَهُ مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَمِثْلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [النَّحْل: ١٢٣] وَمِثْلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى [الشورى: ١٣] ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذَلِكَ أُصُولُ الدِّيَانَةِ وَأُسُسُ التَّشْرِيعِ الَّتِي لَا تَخْتَلِفُ فِيهَا الشَّرَائِعُ، فَمَنِ اسْتَدَلَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Kanaatimce bu konudaki istidlalin aslı şudur: Allah Teâlâ kitabında zikrettiğinde yahut Resûlüne [aleyhisselâm] vahyettiğinde, önceki şeriatlerden bir hükmü övgü ve lütuf makamında nakleder ve onunla birlikte bir ceza olarak muhataplarına zorlaştırma maksadıyla teşrî kılındığına dair bir karine veya onunla amel edilmeyeceğine dair bir delil bulunmazsa, bu durum; İslâm hükümlerinden ona muhalif bir hüküm ve kolaylaştırma (teysîr) aslı gibi İslâm'ın ilkelerinden onu reddedecek bir esas bulunmadığı ve bir İslâmî hükme kıyas yapılması bizden öncekilerin şeriatinden bir hükümle çelişmeyi gerektirmediği takdirde, Allah Teâlâ'nın Müslümanlardan da benzeri şekilde amel etmelerini istediğine delalet eder. Bu âyet gibi, { ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Sonra sana: «Hanîf olarak İbrâhim'in dinine uy» diye vahyettik” [Nahl: 123] âyeti gibi ve { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى } “O, Nûh'a emrettiği şeyi ve sana vahyettiğimizi, İbrâhim'e, Mûsâ'ya ve Îsâ'ya emrettiğimizi sizin için de bu dinden bir şeriat kıldı” [Şûrâ: 13] âyeti gibi Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e kendisinden öncekilere uymasını emreden âyetlerde ise bu hususa dair bir delil (hüccet) yoktur. Çünkü bunlardan maksat, dinin asılları ve şeriatlerin ihtilaf etmediği teşrî temelleridir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın:
فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ فَاسْتِدْلَالُهُ ضَعِيفٌ. قَالَ الْغَزَالِيُّ فِي «الْمُسْتَصْفَى» «أَرَادَ بِالْهُدَى التَّوْحِيدَ وَدَلَالَةَ الْأَدِلَّةِ الْعَقْلِيَّةِ عَلَى الْوَحدَانِيَّةِ وَالصِّفَاتِ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِالِاقْتِدَاءِ بِهُدَاهُمْ فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْهُدَى شَرَائِعَهُمْ لَكَانَ أَمْرًا بِشَرَائِعَ مُخْتَلِفَةٍ وَنَاسِخَةٍ وَمَنْسُوخَةٍ فَدَلَّ أَنَّهُ أَرَادَ الْهُدَى الْمُشْتَرَكَ بَين جَمِيعهم» اهـ. وَمَعْنَى هَذَا أَنَّ الْآيَةَ لَا تَقُومُ حُجَّةً عَلَى الْمُخَالِفِ فَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يَكُونَ فِيهَا اسْتِئْنَاسٌ لِمَنْ رَأَى حُجِّيَّةَ شَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا عَلَى الصِّفَاتِ الَّتِي ذَكَرْتُهَا آنِفًا. وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ (ص) عَنِ الْعَوَّامِ قَالَ: سَأَلْتُ مُجَاهِدًا عَنْ سَجْدَةِ ص فَقَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ
{ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Öyleyse onların hidayetine uy” kavliyle istidlalde bulunanın istidlali zayıftır. Gazzâlî, el-Mustasfâ'da şöyle demiştir: «Hidayetten maksat tevhid ve aklî delillerin vahdâniyete ve sıfatlara delaletidir. Zira Allah Teâlâ ona onların hidayetine uymasını emretmiştir; şayet hidayetten maksat onların şeriatleri olsaydı, bu durumda farklı, birbirini nesheden ve mensuh olan şeriatlere uyma emri olurdu. Bu da göstermektedir ki O, hepsi arasında müşterek olan hidayeti murad etmiştir.» İntihâ. Bunun anlamı şudur: Bu âyet muhalife karşı kesin bir hüccet teşkil etmez; ancak az önce zikrettiğim vasıflar çerçevesinde bizden öncekilerin şeriatinin hüccet olduğunu savunanlar için bir istînâs (destekleyici delil) bulunmasına da engel yoktur. Sahîh-i Buhârî'de Sâd Sûresi tefsirinde Avvâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: Mücâhid'e Sâd sûresindeki secdeyi sordum. O da şöyle dedi: İbn
عَبَّاسٍ مِنْ أَيْنَ سَجَدْتَ (أَيْ مِنْ أَيِّ دَلِيلٍ أَخَذْتَ أَنْ تَسْجُدَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، يُرِيدُ أَنَّهَا حِكَايَةٌ عَن سُجُود دَاوُود وَلَيْسَ فِيهَا صِيغَة أَمر بِالسُّجُود) فَقَالَ: «أَو مَا تَقْرَأُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ فَكَانَ دَاوُود مِمَّنْ أُمِرَ نَبِيئُكُمْ أَنْ يَقْتَدِيَ بِهِ فسجدها دَاوُود فَسَجَدَهَا رَسُولُ اللَّهِ» .
Abbas'a: «Bu secdeyi nereden çıkardın (yani bu âyette secde etmeyi hangi delile dayandırdın; zira bu âyet Dâvûd'un secdesini hikâye etmektedir ve secde için bir emir sîgası içermemektedir)?» diye sordum. O da: «Sen { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; öyleyse sen de onların hidayetine uy” âyetini okumuyor musun? Dâvûd da peygamberinizin kendisine uymakla emrolunduğu kimselerdendi; bu sebeple Dâvûd secde etti, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] de secde etti» dedi.
وَالْمَذَاهِبُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَرْبَعَةٌ: الْمَذْهَبُ الْأَوَّلُ: مَذْهَبُ مَالِكٍ فِيمَا حَكَاهُ ابْنُ بُكَيْرٍ وَعَبْدُ الْوَهَّابِ وَالْقَرَافِيُّ وَنَسَبُوهُ إِلَى أَكْثَرِ أَصْحَابِ مَالِكٍ: أَنَّ شَرَائِعَ مَنْ قَبْلَنَا تَكُونُ
Bu meseledeki mezhepler (görüşler) dörttür: Birinci görüş: İbn Bükeyr, Abdülvehhâb ve Karâfî'nin naklettiği ve Mâlik'in ashabının çoğuna nispet ettikleri Mâlik'in mezhebidir: Bizden öncekilerin şeriatleri,
أَحْكَامًا لَنَا، لِأَنَّ اللَّهَ أَبْلَغَهَا إِلَيْنَا. وَالْحُجَّةُ عَلَى ذَلِك مَا
Allah onları bize bildirdiği için bizim için de hükümdür. Buna dair delil,
ثَبت فِي الصِّحَاحِ مِنْ أَمْرِ رَسُول الله ﷺ فِي قَضِيَّةِ الرُّبَيْعِ بِنْتِ النَّضْرِ حِينَ كَسَرَتْ ثَنِيَّةَ جَارِيَةٍ عَمْدًا أَنْ تُكْسَرَ ثَنِيَّتُهَا فَرَاجَعَتْهُ أُمُّهَا وَقَالَتْ: وَاللَّهِ لَا تَكْسِرُ ثَنِيَّةَ الرُّبَيْعِ فَقَالَ لَهَا رَسُول الله ﷺ: «كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ» ،
Sahih hadis kitaplarında sabit olan şu hadisedir: Nadr'ın kızı er-Rübeyyi' bir cariyenin ön dişini kasten kırdığında, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] onun da ön dişinin kırılmasına (kısas yapılmasına) hükmetti. Bunun üzerine Rübeyyi'in annesi ona itiraz edip: «Vallahi Rübeyyi'in ön dişi kırılmaz» deyince, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ona: «Allah'ın Kitabı kısastır» buyurdu.
وَلَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ حُكْمُ الْقِصَاصِ فِي السِّنِّ إِلَّا مَا حَكَاهُ عَنْ شَرْعِ التَّوْرَاةِ بِقَوْلِهِ وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ- إِلَى قَوْلِهِ- وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ [الْمَائِدَة: ٤٥] . وَمَا
Oysa Allah'ın Kitabı'nda diş hakkında kısas hükmü, Tevrat'ın şeriatinden naklettiği: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } —âyetin { وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ } “Dişe diş” [Mâide: 45] kısmına kadar— âyetinden başkasında yoktur. Bir diğer delil de,
فِي «الْمُوَطَّأِ» أَنَّ رَسُول الله ﷺ قَالَ: مَنْ نَسِيَ الصَّلَاةَ فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ فِي كِتَابِهِ:
el-Muvatta'da geçen, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurmuş olmasıdır: «Kim namazı unutursa hatırladığı zaman onu kılsın; zira Allah Teâlâ Kitabı'nda şöyle buyurmaktadır:
أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي
{ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl”
[طه: ١٤] وَإِنَّمَا قَالَهُ اللَّهُ حِكَايَةً عَنْ خِطَابِهِ لِمُوسَى- ﵇، وَبِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ الْهُدَى مَصْدَرٌ مُضَافٌ فَظَاهِرُهُ الْعُمُومُ، وَلَا يُسَلَّمُ كَوْنُ السِّيَاقِ مُخَصِّصًا لَهُ كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْغَزَالِيُّ. وَنَقَلَ عُلَمَاءُ الْمَالِكِيَّةِ عَنْ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ مِثْلَ هَذَا.
“Beni anmak için namaz kıl” [Tâhâ: 14].» Oysa Allah bunu Mûsâ [aleyhisselâm]'a hitabından bir nakil olarak buyurmuştur. Ayrıca bu âyetin zâhiriyle de istidlal edilmiştir; zira hidayet kelimesi muzâf olan bir masdardır ve zâhiri umum (kapsamlılık) ifade eder; Gazzâlî'nin savunduğu gibi siyakın onu tahsis ettiği iddiası da kabul edilemez. Mâlikî âlimleri, Ebû Hanîfe'nin ashabından da buna benzer bir görüş nakletmişlerdir.
وَكَذَلِكَ نَقَلَ عَنْهُمُ ابْنُ حَزْمٍ فِي كِتَابِهِ «الْإِعْرَابِ فِي الْحَيْرَةِ وَالِالْتِبَاسِ الْوَاقِعَيْنِ فِي مَذَاهِبِ أَهْلِ الرَّأْيِ وَالْقِيَاسِ» . وَفِي «تَوْضِيحِ» صَدْرِ الشَّرِيعَةِ حِكَايَتَهُ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِمْ وَلَمْ يُعَيِّنْهُ. وَنَقَلَهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ كَثِيرٍ مِنْ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ. وَهُوَ مَنْقُولٌ فِي كُتُبِ الْحَنَفِيَّةِ عَنْ عَامَّةِ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ.
Aynı şekilde İbn Hazm da el-İ'râb fî'l-hayre ve'l-iltibâsi'l-vâkı'ayni fî mezâhibi ehli'r-re'yi ve'l-kıyâs adlı kitabında onlardan bunu nakletmiştir. Sadruşşerîa'nın Tavzîh'inde ise bu görüş isim belirtilmeksizin onların ashabından bir cemaatten nakledilmiştir. Kurtubî de bunu Şâfiî'nin ashabının birçoğundan nakletmiştir. Bu görüş, Hanefî kitaplarında Şâfiî'nin ashabının genelinden de nakledilmektedir.
الْمَذْهَبُ الثَّانِي: ذَهَبَ أَكْثَرُ الشَّافِعِيَّةِ وَالظَّاهِرِيَّةِ: أَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا لَيْسَ شَرْعًا لَنَا.
İkinci görüş: Şâfiîlerin ve Zâhirîlerin çoğunluğu, bizden öncekilerin şeriatinin bizim için şeriat olmadığı görüşüne varmışlardır.
وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
[Onlar] Allah Teâlâ'nın şu kavlini delil getirdiler:
لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً [الْمَائِدَة: ٤٨] . وَنَسَبَ الْقُرْطُبِيُّ هَذَا الْقَوْلَ لِلْكَثِيرِ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ وَأَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ. وَفِي «تَوْضِيحِ» صَدْرِ الشَّرِيعَةِ نِسْبَةُ مِثْلِ هَذَا الْقَوْلِ لِجَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِمْ.
{ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol tayin ettik” [Mâide: 48]. Kurtubî bu görüşü Mâlik'in ve Şâfiî'nin ashabının birçoğuna nispet etmiştir. Sadruşşerîa'nın Tavzîh'inde de buna benzer bir görüş kendi mezhepdaşlarından bir gruba nispet edilmiştir.
الثَّالِثُ: إِنَّمَا يَلْزَمُ الِاقْتِدَاءُ بِشَرْعِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [النَّحْل: ١٢٣] . وَلَمْ أَقِفْ عَلَى تَعْيِينِ مَنْ نُسِبَ إِلَيْهِ هَذَا الْقَوْلُ.
Üçüncü [görüş]: Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Sonra sana: «Hanîf olarak İbrâhim'in dinine uy» diye vahyettik” [Nahl: 123] kavlinden ötürü sadece İbrâhim [aleyhisselâm]'ın şeriatine uymak gerekir. Bu görüşün kime nispet edildiğini tespit edemedim.
الرَّابِعُ: لَا يَلْزَمُ إِلَّا اتِّبَاعُ شَرِيعَةِ عِيسَى لِأَنَّهَا آخِرُ الشَّرَائِعِ نَسَخَتْ مَا قَبْلَهَا. وَلَمْ أَقِفْ عَلَى تَعْيِينِ صَاحِبِ هَذَا الْقَوْلِ. قَالَ ابْنُ رُشْدٍ فِي «الْمُقَدِّمَاتِ» : وَهَذَا أَضْعَفُ الْأَقْوَالِ.
Dördüncü [görüş]: Yalnızca Îsâ'nın şeriatine uymak gerekir; çünkü o, önceki şeriatleri nesheden son şeriattir. Bu görüşün sahibinin kim olduğunu da tespit edemedim. İbn Rüşd el-Mukaddimât'ta: «Bu, görüşlerin en zayıfıdır» demiştir.
وَالْهَاءُ فِي قَوْلِهِ: اقْتَدِهْ سَاكِنَةٌ عِنْدَ جُمْهُورِ الْقُرَّاءِ، فَهِيَ هَاءُ السَّكْتِ الَّتِي تُجْلَبُ عِنْدَ الْوَقْفِ عَلَى الْفِعْلِ الْمُعْتَلِّ اللَّامِ إِذَا حُذِفَتْ لَامُهُ لِلْجَازِمِ، وَهِيَ تَثْبُتُ فِي الْوَقْفِ وَتُحْذَفُ فِي الْوَصْلِ، وَقَدْ ثَبَتَتْ فِي الْمُصْحَفِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْتُبُونَ أَوَاخِرَ الْكَلِمِ عَلَى مُرَاعَاةِ
{ اقْتَدِهْ } kavlindeki he (هـ) harfi kurrânın (kıraat imamlarının) cumhuruna göre sakindir; bu, lâm harfi illetli olan fiil meczûm olduğunda lâmı hazfedilince vakıf halinde getirilen sekte he'sidir (hâü's-sekt). O, vakıf halinde sabit kalır, vasıl (geçiş) halinde ise hazfedilir. Mushaf'ta sabit olarak yazılmıştır; çünkü onlar kelimelerin sonlarını vakıf halini gözeterek
حَالِ الْوَقْفِ. وَقَدْ أَثْبَتَهَا جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ فِي الْوَصْلِ، وَذَلِكَ مِنْ إِجْرَاءِ الْوَصْلِ مَجْرَى الْوَقْفِ وَهُوَ وَارِدٌ فِي الْكَلَامِ الفصيح. وَالْأَحْسَن للقارىء أَنْ يَقِفَ عَلَيْهَا جَرْيًا عَلَى الْأَفْصَحِ، فَجُمْهُورُ الْقُرَّاءِ أَثْبَتُوهَا سَاكِنَةً مَا عَدَا رِوَايَةَ هِشَامٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ فَقَدْ حَرَّكَهَا بِالْكَسْرِ، وَوَجَّهَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ بِأَنَّهَا تَجْعَلُ الْهَاءَ ضَمِيرَ مَصْدَرِ «اقْتَدِ» ، أَيِ اقْتَدِ الِاقْتِدَاءَ، وَلَيْسَتْ هَاءَ السَّكْتِ، فَهِيَ كَالْهَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ [الْمَائِدَة: ١١٥] أَيْ لَا أُعَذِّبُ ذَلِكَ الْعَذَابَ أَحَدًا. وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ، بِحَذْفِ الْهَاءِ فِي حَالَةِ الْوَصْلِ عَلَى الْقِيَاسِ الْغَالِبِ.
yazıyorlardı. Kurrânın cumhuru vasıl halinde de bu he'yi sabit tutmuştur ki bu, vaslı vakıf yerine koyma kabilindendir ve fasih kelâmda mevcuttur. Okuyucu için en güzeli, en fasih olana uygun olarak üzerinde vakıf yapmasıdır. İbn Âmir'den gelen Hişâm rivayeti hariç kurrânın cumhuru onu sakin olarak okumuştur; Hişâm ise onu kesre ile harekelemiştir. Ebû Ali el-Fârisî bu kıraati, he harfinin sekte he'si değil de { اقْتَدِ } fiilinin masdarının zamiri yapılması, yani «iktedi'l-iktidâe» (örnek almaya tam uy) manasında olması şeklinde açıklamıştır. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “...âlemlerden hiç kimseye yapmayacağım bir azapla [azap ederim]” [Mâide: 115] kavlindeki he harfi gibidir; yani «o azap ile hiç kimseye azap etmem» demektir. Hamza, Kisâî ve Halef ise yaygın kıyasa uygun olarak vasıl halinde he harfini hazfederek okumuşlardır.
قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرى لِلْعالَمِينَ.
{ قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرى لِلْعالَمِينَ } “De ki: «Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. O, bütün âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir.»”
اسْتِئْنَافٌ عُقِّبَ بِهِ ذَلِكَ الْبَيَانُ الْعَظِيمُ الْجَامِعُ لِأَحْوَالِ كَثِيرٍ مِنَ الْأُمَمِ. وَالْإِيمَاءُ إِلَى نُبُوءَةِ جَمْعٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ، وَبَيَانُ طَرِيقَةِ الْجَدَلِ فِي تَأْيِيدِ الدِّينِ، وَأَنَّهُ مَا جَاءَ إِلَّا كَمَا جَاءَتْ مِلَلُ تِلْكَ الرُّسُلِ، فَلِذَلِكَ ذَيَّلَهُ اللَّهُ بِأَمْرِ رَسُولِهِ أَنْ يُذَكِّرَ قَوْمَهُ بِأَنَّهُ يَذْكُرُهُمْ. كَمَا ذَكَّرَتِ الرُّسُلُ أَقْوَامَهُمْ، وَأَنَّهُ
Pek çok ümmetin hallerini toplayan, bir grup peygamber ve salih kimselerin nübüvvetine işaret eden, dini destekleme hususundaki münazara yöntemini ve [Hz. Peygamber'in] ancak o resullerin dinlerinin geldiği gibi geldiğini açıklayan bu muazzam beyanın ardından gelen bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır). Bu sebeple Allah, resuller kavimlerine hatırlattığı gibi, kavmine kendisinin de onlara hatırlatıcı olduğunu
مَا جَاءَ إِلَّا بِالنُّصْحِ لَهُمْ كَمَا جَاءَتِ الرُّسُلُ. وَافْتَتَحَ الْكَلَامَ بِفِعْلِ قُلْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَهَمِّيَّتِهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ غَيْرَ مَرَّةٍ. وَقَدَّمَ ذَلِكَ بقوله: لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً أَيْ لَسْتُ طَالِبَ نَفْعٍ لِنَفْسِي عَلَى إِبْلَاغِ الْقُرْآنِ، لِيَكُونَ ذَلِكَ تَنْبِيهًا لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى صِدْقِهِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ يُرِيدُ لِنَفْسِهِ نَفْعًا لَصَانَعَهُمْ وَوَافَقَهُمْ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» فِي سُورَةِ هُودٍ [٥١] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَة من هُودٍ يَا قَوْمِ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلا تَعْقِلُونَ. مَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا وَاجَهَ قَوْمَهُ بِهَذَا الْقَوْلِ لِأَنَّ شَأْنَهُمُ النَّصِيحَةُ وَالنَّصِيحَةُ لَا يُمَحِّصُهَا وَلَا يُمَحِّضُهَا إِلَّا حَسْمُ الْمَطَامِعِ وَمَا دَامَ يُتَوَهَّمُ شَيْءٌ مِنْهَا لَمْ تَنْفَعْ وَلَمْ تَنْجَعْ اهـ.
ve tıpkı resullerin geldiği gibi kendisinin de ancak onlara nasihatle geldiğini hatırlatmasını Resûlüne emrederek bu beyanın sonuna eklemiştir. Bu surede defalarca geçtiği üzere, önemine dikkat çekmek için söze { قُلْ } “De ki” fiiliyle başlanmıştır. Bunu: { لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً } “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum” sözüyle öne almıştır; yani «Kur'an'ı tebliğ etme karşılığında kendim için bir menfaat talep ediyor değilim» [demektir]. Böylece bu, onun doğruluğuna delil getirme hususunda bir uyarı olsun; zira şayet kendisi için bir menfaat isteseydi onlara yaranmaya çalışır ve onlara uyardı. [Zemahşerî] el-Keşşâf'ta Hûd suresinde [51], Hûd'dan nakledilen Allah Teâlâ'nın: { يَا قَوْمِ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Ey kavmim! Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum; benim ücretim ancak beni yaratana aittir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” kavlinin tefsirinde şöyle demiştir: «Kavmine bu sözle hitap etmemiş hiçbir resul yoktur. Çünkü onların görevi nasihattir; nasihati ise ancak beklentileri kesip atmak arı ve samimi kılar. Bu tür bir beklenti vehmedildiği sürece nasihat fayda vermez ve tesir etmez.»
قُلْتُ: وَحَكَى اللَّهُ عَنْ نُوحٍ مِثْلَ هَذَا فِي قَوْلِهِ فِي سُورَةِ هُودٍ [٢٩] وَيا قَوْمِ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ. وَقَالَ لِرَسُولِهِ أَيْضًا فِي سُورَةِ الشُّورَى [٢٣] قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى. فَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ قَوْله: لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً رَدَّ اعْتِقَادِ مُعْتَقَدٍ أَوْ نَفْيَ تُهْمَةٍ قِيلَتْ وَلَكِنَّ الْمَقْصُودَ بِهِ الِاعْتِبَارُ وَلَفْتُ النَّظَرِ إِلَى مَحْضِ نصح الرّسول ﷺ فِي رِسَالَتِهِ وَأَنَّهَا لِنَفْعِ النَّاسِ لَا يَجُرُّ مِنْهَا نَفْعًا إِلَى نَفْسِهِ.
Ben de derim ki: Allah, Nûh'tan da benzerini Hûd suresindeki [29] şu kavlinde nakletmiştir: { وَيا قَوْمِ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Ey kavmim! Buna karşılık sizden bir mal istemiyorum; benim mükâfatım ancak Allah'a aittir.” Ayrıca Şûrâ suresinde [23] Resûlüne de şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } “De ki: «Buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum.»” Dolayısıyla: { لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً } “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum” kavlinden maksat, benimsenmiş bir inancı reddetmek veya söylenmiş bir ithamı nefyetmek değildir; bilakis bundan maksat ibret almak ve Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in risâletindeki halis nasihatine, bu risâletin insanların menfaati için olduğuna ve ondan kendi nefsine bir menfaat devşirmediğine dikkat çekmektir.