وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: عَلَيْهِ وَقَوْلِهِ: إِنْ هُوَ رَاجِعٌ إِلَى مَعْرُوفٍ فِي الْأَذْهَانِ فَإِنَّ مَعْرِفَةَ الْمَقْصُودِ مِنَ الضَّمِيرِ مُغْنِيَةٌ عَنْ ذِكْرِ الْمُعَادِ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] ، وَكَمَا فِي حَدِيثِ عُمَرَ فِي خَبَرِ إِيلَاء النّبيء ﷺ: «فَنَزَلَ صَاحِبِي
{ عَلَيْهِ } kavlindeki ve { إِنْ هُوَ } kavlindeki zamir, zihinlerde malum olan bir şeye racidir. Zira zamirle kastedilenin bilinmesi, مرجع (merciin) zikredilmesine ihtiyaç bırakmaz; nitekim Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “Nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” [Sâd: 32] kavlinde olduğu ve Hz. Ömer'in Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ilâ (eşlerinden uzak durma yemini) haberine dair hadisinde geçtiği gibidir: «Nöbet gününde Ensârî dostum indi, kapımı sertçe çaldı ve: O [olay] vuku mu buldu? dedi.» ilh. Takdiri şöyledir: «Tebliğ veya davet karşılığında sizden bir ücret istemiyorum; benim davetim ve tebliğim Kur'an ve diğer sözlerle yapılan bir öğütten başka bir şey değildir.»
الْأَنْصَارِيُّ يَوْمَ نَوْبَتِهِ فَضَرَبَ بَابِي ضَرْبًا شَدِيدًا فَقَالَ: أَثَمَّ هُوَ» . إِلَخْ. وَالتَّقْدِيرُ: لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَى التَّبْلِيغِ أَوِ الدُّعَاءِ أَجْرًا وَمَا دُعَائِي وَتَبْلِيغِي إِلَّا ذِكْرَى بِالْقُرْآنِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْأَقْوَالِ.
[ve şöyle dedi: O oldu mu?] ilh. Takdiri şöyledir: Tebliğ veya davet karşılığında sizden bir ücret istemiyorum; benim davetim ve tebliğim Kur'an ve diğer sözlerle yapılan bir öğütten başka bir şey değildir.
وَالذِّكْرَى اسْمُ مَصْدَرِ الذِّكْرِ- بِالْكَسْرِ-، وَهُوَ ضِدُّ النِّسْيَانِ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا. وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا ذِكْرُ التَّوْحِيدِ وَالْبَعْثِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ.
Zikrâ (ذِكْرَى), kesre ile zikr (ذِكْر) kelimesinin ism-i masdarıdır ve nisyânın (unutmanın) zıddıdır; nitekim az önce geçmişti. Burada bununla kastedilen; tevhidi, ba'sı (yeniden dirilmeyi), sevap ve ikâbı (cezayı) hatırlatmaktır.
وَجَعَلَ الدَّعْوَةَ ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ، لأنّ دَعوته ﷺ عَامَّةٌ لِسَائِرِ النَّاسِ. وَقَدْ أَشْعَرَ هَذَا بِأَنَّ انْتِفَاءَ سُؤَالِ الْأَجْرِ عَلَيْهِ لِسَبَبَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ ذِكْرَى لَهُمْ وَنُصْحٌ لِنَفْعِهِمْ فَلَيْسَ مُحْتَاجًا لِجَزَاءٍ مِنْهُمْ، ثَانِيهمَا: أَنَّهُ ذِكْرَى لِغَيْرِهِمْ مِنَ النَّاسِ وَلَيْسَ خاصّا بهم.
Daveti âlemler için bir öğüt kılmıştır; çünkü onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] daveti bütün insanlara şamildir. Bu durum, buna karşılık ücret talebinin bulunmayışının iki sebebe dayandığını hissettirmiştir: Birincisi: Bu, onlar için bir öğüt ve onların faydasına bir nasihattir; dolayısıyla onlardan bir karşılığa muhtaç değildir. İkincisi: O, onların dışındaki diğer insanlar için de bir öğüttür ve sadece onlara mahsus değildir.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٩١]
[En'âm Suresi (6), Âyet 91]
وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١)
{ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } “«Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi» demekle Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler. De ki: «Mûsâ'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, sizin parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını gösterdiğiniz, çoğunu da gizlediğiniz, sizin de atalarınızın da bilmediği şeylerin size öğretildiği o Kitab'ı kim indirdi?» «Allah!» de, sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar.” (91)
وُجُودُ وَاوِ الْعَطف فِي صدر هَذِهِ الْجُمْلَةِ يُنَادِي عَلَى أَنَّهَا نَزَلَتْ مُتَنَاسِقَةً مَعَ الْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَأَنَّهَا وَإِيَّاهَا وَارِدَتَانِ فِي غَرَضٍ وَاحِدٍ هُوَ إِبْطَالُ مَزَاعِمِ الْمُشْرِكِينَ، فَهَذَا عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ [الْأَنْعَام: ٨٩] ، وَأَنَّهَا لَيْسَتِ ابْتِدَائِيَّةً فِي غَرَضٍ آخَرَ. فَوَاوُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ قَدَرُوا عَائِدٌ عَلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ اسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْله: هؤُلاءِ [الْأَنْعَام:
Bu cümlenin başında atıf vavının bulunması, kendisinden önceki cümlelerle tam bir ahenk içinde indiğini ve her ikisinin de müşriklerin iddialarını boşa çıkarma şeklindeki tek bir gaye doğrultusunda varid olduğunu açıkça göstermektedir. Dolayısıyla bu, { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ } “Şimdi eğer şunlar onu inkâr ederlerse...” [En'âm: 89] cümlesine matuftur ve başka bir maksatla yapılan ibtidâî (müstakil yeni) bir cümle değildir. { قَدَرُوا } kavlindeki zamir vavı, az önce öğrendiğin gibi { هؤُلاءِ } [En'âm:
٨٩] كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا. ذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا اسْتَشْعَرُوا نُهُوضَ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ فِي نُزُولِ الْقُرْآنِ بِأَنَّهُ لَيْسَ بِدْعًا مِمَّا نَزَلَ عَلَى الرُّسُلِ، وَدَحَضَ قَوْلَهُمْ: لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً [الْفرْقَان: ٧] تَوَغَّلُوا فِي الْمُكَابَرَةِ وَالْجُحُودِ فَقَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ وَتَجَاهَلُوا مَا كَانُوا يَقُولُونَهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ وَمَا يَعْلَمُونَهُ مِنْ رِسَالَةِ مُوسَى- ﵇ وَكِتَابِهِ. فَرَوَى الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ: أَنَّ قَائِلَ ذَلِكَ هُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ قُرَيْشٍ.
89] kavlindeki işaret isminin raci olduğu yere dönmektedir. Şöyle ki: Müşrikler, Kur'an'ın inişi konusunda peygamberlere inenlerden farklı ve türedi bir şey olmadığına dair aleyhlerindeki hüccetin ikame edildiğini hissedip: { لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً } “Ona bir melek indirilseydi de onunla beraber bir uyarıcı olsaydı ya!” [Furkân: 7] şeklindeki sözleri çürütülünce kibre ve inkâra iyice daldılar da: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi” dediler; İbrâhim [aleyhisselâm] hakkında söyleyegeldikleri şeyleri ve Mûsâ [aleyhisselâm]'ın risâleti ve kitabı hakkında bildiklerini de görmezden geldiler. Taberî, İbn Abbâs ve Mücâhid'den bunu söyleyenlerin Kureyş müşrikleri olduğunu rivayet etmiştir.
وَقَدْ جَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي هَذَا الْمَوْقِعِ كَالنَّتِيجَةِ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ ذِكْرِ الْأَنْبِيَاءِ وَمَا جَاءُوا بِهِ مِنَ الْهُدَى وَالشَّرَائِعِ وَالْكُتُبِ، فَلَا جَرَمَ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا:
Bu ayet bu konumda, kendisinden önce geçen peygamberlerin ve getirdikleri hidayet, şeriat ve kitapların zikrinin bir neticesi gibi gelmiştir. Şüphe yok ki:
مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ، قَدْ جَاءُوا إِفْكًا وَزُورًا وَأَنْكَرُوا مَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي أَجْيَالِ الْبَشَرِ بِالتَّوَاتُرِ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مِثْلُ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ [سبأ: ٣١] . وَمِنْ أَئِمَّةِ التَّفْسِيرِ مَنْ جَعَلَ هَذَا حِكَايَةً لِقَوْلِ بَعْضِ الْيَهُودِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ مُعَيَّنٌ أَوْ غَيْرُ مُعَيَّنٍ، فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَالْحَسَنِ، وَالسُّدِّيِّ: أَنَّ قَائِلَ مَا
«Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi» diyenler, bir iftira ve yalan ortaya atmışlar; insan nesilleri boyunca tevatürle bilinen bir gerçeği inkâr etmişlerdir. Bu cümle, Allah'ın onlardan naklettiği şu kavli gibidir: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “İnkâr edenler: «Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine» dediler” [Sebe: 31]. Tefsir imamlarından bazıları bunu Yahudilerden bazılarının sözünün nakli saymış ve bu kişinin belirli biri mi yoksa belirsiz biri mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs'tan -ayrıca-, Saîd b. Cübeyr'den, Hasen[-i Basrî]'den ve Süddî'den [gelen rivayete göre]
أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ
{ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi” sözünü söyleyen kişi
بَعْضُ الْيَهُودِ
Yahudilerden biridir.
وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةَ أَنَّ قَائِلَ ذَلِكَ مَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ الْقُرَظِيُّ وَكَانَ مِنْ أَحْبَارِ الْيَهُودِ بِالْمَدِينَةِ، وَكَانَ سَمِينًا وَأَنَّهُ جَاءَ يُخَاصم النّبيء ﷺ فَقَالَ لَهُ النَّبِيءُ «أَنْشُدُكَ بِالَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى أَمَا تَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ الْحَبْرَ السَّمِينَ» فَغَضِبَ وَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ
Saîd b. Cübeyr ve İkrime'den rivayet edildiğine göre bunu söyleyen kişi Medine'deki Yahudi din bilginlerinden olan ve şişmanlığıyla bilinen Mâlik b. Sayf el-Kurazî'dir. O, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile tartışmaya gelmişti; Peygamber [aleyhisselâm] ona: «Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren hakkı için sana soruyorum, Tevrat'ta Allah'ın şişman din bilginine buğzettiğini bulmuyor musun?» deyince o öfkelenmiş ve: «Vallahi Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi» demiştir.
. وَعَنِ السُّدِّيِّ: أَنَّ قَائِلَهُ فِنْحَاصُ الْيَهُودِيُّ. وَمَحْمَلُ ذَلِكَ كُلِّهِ عَلَى أَنَّ قَائِلَ ذَلِكَ مِنْهُمْ قَالَهُ جَهْلًا بِمَا فِي كُتُبِهِمْ فَهُوَ مِنْ عَامَّتِهِمْ، أَوْ قَالَهُ لَجَاجًا وَعِنَادًا. وَأَحْسَبُ أَنَّ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ هِيَ الَّتِي أَلْجَأَتْ رُوَاتَهَا إِلَى ادِّعَاءِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْكَلَامِ عَلَى أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ.
Süddî'den ise bunu söyleyenin Yahudi Finhâs olduğu rivayet edilmiştir. Bütün bunların yorumu şudur: Bunu söyleyen Yahudi, kendi kitaplarında olanı bilmediği için cehaletle söylemiştir ki o takdirde avamdan biridir; yahut da inat ve direniş sebebiyle söylemiştir. Zannederim bu rivayetler, bu surenin başının tefsirinde geçtiği üzere, ravilerini bu ayetlerin Medine'de indiğini iddia etmeye mecbur bırakmıştır.
وَعَلَيْهِ يَكُونُ وَقْعُ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي هَذَا الْمَوْقِعِ لِمُنَاسَبَةِ قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ [الْأَنْعَام: ٨٩] الْآيَةَ، وَتَكُونُ الْجُمْلَةُ كَالْمُعْتَرِضَةِ فِي خِلَالِ إِبْطَالِ حِجَاجِ الْمُشْرِكِينَ.
Buna göre bu ayetlerin bu mevkide yer alışı: { أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Onlar, kendilerine Kitap verdiklerimizdir...” [En'âm: 89] ayetine münasebeti sebebiyledir; bu cümle de müşriklerin delillerini çürütme esnasında bir ara cümle (i'tirâziyye) gibi olur.
وَحَقِيقَةُ قَدَرُوا عَيَّنُوا الْقَدْرَ وَضَبَطُوهُ أَيْ، عَلِمُوهُ عِلْمًا عَنْ تَحَقُّقٍ.
{ قَدَرُوا } fiilinin hakiki anlamı; miktarını belirlediler ve tespit ettiler, yani onu tahkik yoluyla tam olarak bildiler demektir.
وَالْقَدْرُ- بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ- مِقْيَاسُ الشَّيْءِ وَضَابِطُهُ، وَيُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي عِلْمِ الْأَمْرِ بِكُنْهِهِ وَفِي تَدْبِيرِ الْأَمْرِ. يُقَالُ: قَدَرَ الْقَوْمُ أَمْرَهُمْ يَقْدُرُونَهُ- بِضَمِّ الدَّالِّ- فِي الْمُضَارِعِ، أَيْ ضَبَطُوهُ وَدَبَّرُوهُ. وَفِي الْحَدِيثِ قَوْلُ عَائِشَةَ: «فَاقْدُرُوا قَدْرَ الْجَارِيَةِ الْحَدِيثَةِ السِّنِّ» . وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْعِلْمِ الصَّحِيحِ، أَيْ مَا عَرَفُوا اللَّهَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ وَمَا عَلِمُوا شَأْنَهُ وَتَصَرُّفَاتِهِ حَقَّ الْعِلْمِ بِهَا، فَانْتَصَبَ حَقَّ عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِإِضَافَتِهِ إِلَى الْمَصْدَرِ وَهُوَ قَدْرِهِ، وَالْإِضَافَةُ هُنَا مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ. وَالْأَصْلُ: مَا قَدَرُوا اللَّهَ قَدْرَهُ الْحَقَّ.
Kadr (الْقَدْر) -fetha ve ardından sükûn ile- bir şeyin ölçüsü ve mikyasıdır; mecazen ise bir işin künhünü bilmek ve o işi çekip çevirmek anlamında kullanılır. Denir ki: «Kadere'l-kavmu emrahum yakdurûnehû» (kavim işlerini ölçüp biçti, planladı) -muzaride dâl harfinin zammesiyle-; yani onu zapt edip idare ettiler. Hadiste Hz. Âişe'nin: «Genç yaştaki bir kız çocuğunun durumunu takdir ediniz (ölçüp tartınız)» kavli yer alır. Burada ise sahih ilim anlamında mecazdır; yani Allah'ı hakkıyla tanıyamadılar, O'nun şanını ve tasarruflarını hakkıyla bilemediler [demektir]. { حَقَّ } kelimesi, masdara yani { قَدْرِهِ } kelimesine muzaf olduğu için mef'ûl-i mutlak yerine nâib olarak mansub olmuştur; buradaki izâfet sıfatın mevsûfuna izâfetidir. Aslı: «Mâ kaderullâhe kadrahû'l-hakka» (Allah'ı O'na layık hakiki takdirle takdir edemediler) şeklindedir.
وإِذْ قالُوا ظَرْفٌ، أَيْ مَا قَدَرُوهُ حِينَ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لِأَنَّهُمْ لَمَّا نَفَوْا شَأْنًا عَظِيما من شؤون اللَّهِ، وَهُوَ شَأْنُ هَدْيِهِ النَّاسَ وَإِبْلَاغِهِمْ مُرَادَهُ بِوَاسِطَةِ الرُّسُلِ،
{ إِذْ قالُوا } zarftır; yani { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } dedikleri vakit O'nu takdir edemediler. Çünkü onlar, Allah'ın şanlarından yüce bir şanı, yani insanları hidayete erdirmesi ve resuller vasıtasıyla muradını onlara tebliğ etmesi şanını nefyettiklerinde,
قَدْ جَهِلُوا مَا يُفْضِي إِلَى الْجَهْلِ بِصِفَةٍ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى الَّتِي هِيَ صِفَةُ الْكَلَامِ، وَجَهِلُوا رَحْمَتَهُ لِلنَّاسِ وَلُطْفَهُ بِهِمْ.
Allah Teâlâ'nın sıfatlarından biri olan kelâm sıfatı hakkında cehalete yol açan bir tutum sergilemişler, O'nun insanlara olan rahmetini ve lütfunu da bilememişlerdir.
وَمَقَالُهُمْ هَذَا يَعُمُّ جَمِيعَ الْبَشَرِ لِوُقُوعِ النَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ لِنَفِيِ الْجِنْسِ، وَيَعُمُّ جَمِيعَ مَا أَنْزَلَ بِاقْتِرَانِهِ بِ مِنْ فِي حَيِّزِ النَّفْيِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِغْرَاقِ الْجِنْسِ أَيْضًا، وَيَعُمُّ إِنْزَالَ اللَّهِ تَعَالَى الْوَحْيَ عَلَى الْبَشَرِ بِنَفْيِ الْمُتَعَلِّقِ بِهَذَيْنِ الْعُمُومَيْنِ.
Onların bu sözü, nefy bağlamında nekre vaki olup cinsin nefyini ifade ettiği için bütün insanları kapsar; nefy sahasında { مِنْ } ile bitiştiği için yine cinsin istiğrakını (kapsayıcılığını) bildirmek üzere indirilen her şeyi kapsar; bu iki umumla irtibatlı olan hükmün nefyedilmesiyle de Allah Teâlâ'nın beşere vahiy indirmesini bütünüyle nefyetmeyi kapsar.
وَالْمُرَادُ بِ شَيْءٍ هُنَا شَيْءٌ مِنَ الْوَحْيِ، وَلِذَلِكَ أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ بِأَنْ يُفْحِمَهُمْ بِاسْتِفْهَامِ تَقْرِيرٍ وَإِلْجَاءٍ بِقَوْلِهِ: مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى فَذَكَّرَهُمْ بِأَمْرٍ لَا يَسْتَطِيعُونَ جَحَدَهُ لِتَوَاتُرِهِ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ، وَهُوَ رِسَالَةُ مُوسَى وَمَجِيئُهُ بِالتَّوْرَاةِ وَهِيَ تُدْرَسُ بَيْنَ الْيَهُودِ
Burada { شَيْءٍ } kelimesinden maksat vahiyden herhangi bir şeydir. Bu sebeple Allah, Peygamberine onları ilzam edici ve ikrar ettirici bir soruyla susturmasını emrederek: { مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } “Mûsâ'nın getirdiği Kitab'ı kim indirdi?” buyurmuş; böylece Arap yarımadasında mütevatir olduğu için inkâr edemeyecekleri bir hususu, yani Mûsâ'nın risâletini ve Tevrat ile gelişini onlara hatırlatmıştır. Zira Tevrat Yahudiler arasında okunup tedris edilmekteydi;
فِي الْبَلَدِ الْمُجَاوِرِ مَكَّةَ، وَالْيَهُودُ يَتَرَدَّدُونَ عَلَى مَكَّةَ فِي التِّجَارَةِ وَغَيْرِهَا، وَأَهْلُ مَكَّةَ يَتَرَدَّدُونَ عَلَى يَثْرِبَ وَمَا حَوْلَهَا وَفِيهَا الْيَهُودُ وَأَحْبَارُهُمْ، وَبِهَذَا لَمْ يُذَكِّرْهُمُ اللَّهُ بِرِسَالَةِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَجْهَلُونَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عَلَيْهِ صُحُفًا فَكَانَ قَدْ يَتَطَرَّقُهُ اخْتِلَافٌ فِي كَيْفِيَّةِ رِسَالَتِهِ وَنُبُوءَتِهِ. وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ لَا يَسَعُ إِنْكَارَهُ كَمَا اقْتَضَاهُ الْجَوَابُ آخِرَ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: قُلِ اللَّهُ فَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عَلَى أَحَدٍ مِنَ الْبَشَرِ كِتَابًا فَانْتَقَضَ قَوْلُهُمْ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ عَلَى حَسَبِ قَاعِدَةِ نَقْضِ السَّالِبَةِ الْكُلِّيَّةِ بِمُوجَبَةٍ جُزْئِيَّةٍ. وَافْتُتِحَ بِالْأَمْرِ بِالْقَوْلِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْإِفْحَامِ، وَإِلَّا فَإِنَّ الْقُرْآنَ كُلَّهُ مَأْمُور النّبيء ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ.
üstelik Mekke'ye komşu olan beldede... Yahudiler ticaret ve benzeri sebeplerle Mekke'ye gidip gelirlerdi; Mekkeliler de Yesrib'e ve çevresine gidip gelirlerdi ki orada Yahudiler ve onların din bilginleri bulunmaktaydı. İşte bu sebeple Allah onlara İbrâhim [aleyhisselâm]'ın risâletini hatırlatmamıştır; çünkü onlar Allah'ın ona sahifeler indirdiğini bilmiyorlardı ve bu durum onun risâlet ve nübüvvetinin keyfiyeti hususunda bir ihtilafa yol açabilirdi. Ayetin sonundaki: { قُلِ اللَّهُ } “«Allah!» de” cevabının gerektirdiği gibi bu inkâr edilemez bir gerçek olunca, Allah'ın insanlardan birine bir kitap indirdiği kesinleşmiş ve onların: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi” şeklindeki sözleri, tümel olumsuz bir önermenin tikel olumlu bir önermeyle bozulması kuralına göre çürütülmüştür. Bu ilzamın önemine binaen söze emir kipiyle başlanmıştır; aksi takdirde Kur'an'ın tamamı Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in söylemesi emredilen kelâmdır.
وَالنُّورُ: اسْتِعَارَةٌ لِلْوُضُوحِ وَالْحَقِّ، فَإِنَّ الْحَقَّ يُشَبَّهُ بِالنُّورِ، كَمَا يُشَبَّهُ الْبَاطِلُ بِالظُّلْمَةِ.
Nur (النُّور); açıklık ve hak için yapılmış bir istiâredir. Zira hak nura, batıl ise karanlığa benzetilir.
قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ عَلِيٌّ التَّنُوخِيُّ:
Ebu'l-Kâsım Ali et-Tenûhî şöyle demiştir:
وَكَأَنَّ النُّجُومَ بَيْنَ دُجَاهَا ... سُنَنٌ لَاحَ بَيْنَهُنَّ ابْتِدَاعُ
Sanki karanlığın içindeki yıldızlar / Aralarından bid'atın belirdiği sünnetlerdir.
وَلِذَلِكَ عَطَفَ عَلَيْهِ هُدىً. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٤٤] إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ. وَلَوْ أَطْلَقَ النُّورَ عَلَى سَبَبِ الْهُدَى لَصَحَّ لَوْلَا
Bu yüzden onun üzerine: { هُدىً } kelimesini atfetmiştir. Bunun benzeri Mâide suresindeki [44] şu kavlidir: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve nur vardır.” Şayet nur kelimesi hidayetin sebebi için kullanılsaydı,
هَذَا الْعَطْفُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنِ الْقُرْآنِ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا [الشورى: ٥٢] . وَقَدِ انْتَصَبَ نُوراً عَلَى الْحَالِ.
bu atıf olmasaydı caiz olurdu; nitekim Allah Teâlâ Kur'an hakkında: { وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا } “Fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle hidayete erdirdiğimiz bir nur kıldık” [Şûrâ: 52] buyurmuştur. { نُوراً } kelimesi hâl olarak mansub kılınmıştır.
وَالْمُرَادُ بِالنَّاسِ الْيَهُودُ، أَيْ لِيَهْدِيَهُمْ، فَالتَّعْرِيفُ فِيهِ لِلِاسْتِغْرَاقِ، إِلَّا أَنَّهُ اسْتِغْرَاقٌ عُرْفِيٌّ، أَيِ النَّاسُ الَّذِينَ هُمْ قَوْمُهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ.
{ لِلنَّاسِ } “insanlara” ifadesinden maksat Yahudilerdir, yani onlara hidayet olsun diyedir. Buradaki harf-i tarif istiğrak içindir; ancak bu örfî bir istiğraktır, yani onun kavmi olan İsrâiloğulları insanlarıdır.
وَقَوْلُهُ: تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً سَبَبِيَّةً لِلْكِتَابِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُعْتَرِضًا بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ.
{ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ } “Onu parça parça kâğıtlar haline getiriyorsunuz” kavlinin Kitab'ın sebebî sıfatı olması caiz olduğu gibi, matuflar arasında bir ara cümle olması da caizdir.
قَرَأَ تَجْعَلُونَهُ- وتُبْدُونَها- وتُخْفُونَ- بِتَاءِ الْخِطَابِ- مَنْ عَدَا ابْنَ كَثِيرٍ، وَأَبَا عَمْرٍو، وَيَعْقُوبَ، مِنَ الْعَشَرَةِ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِغَيْرِ الْمُشْرِكِينَ إِذِ الظَّاهِرُ أَنْ لَيْسَ لَهُمْ عَمَلٌ فِي الْكِتَابِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى مُوسَى وَلَا بَاشَرُوا إِبْدَاءَ بَعْضِهِ وَإِخْفَاءَ بَعْضِهِ فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِلْيَهُودِ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِدْمَاجِ (أَيِ الْخُرُوجِ مِنْ خِطَابٍ إِلَى غَيْرِهِ) تَعْرِيضًا بِالْيَهُودِ وَإِسْمَاعًا لَهُمْ وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا حَاضِرِينَ مِنْ بَابِ إِيَّاكِ أَعْنِي وَاسْمَعِي يَا جَارَةُ، أَوْ هُوَ الْتِفَاتٌ مِنْ طَرِيقِ الْغَيْبَةِ الَّذِي هُوَ مُقْتَضَى الْمَقَامِ إِلَى طَرِيقِ الْخِطَابِ. وَحَقُّهُ أَنْ يُقَالَ يَجْعَلُونَهُ- بِيَاءِ الْمُضَارِعِ لِلْغَائِبِ- كَمَا قَرَأَ غَيْرُ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ الْقُرَّاءِ. وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِلْمُشْرِكِينَ.
On kıraat imamından İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb dışındakiler { تَجْعَلُونَهُ }, { تُبْدُونَها } ve { تُخْفُونَ } kelimelerini muhatap tâ'sı ile okumuşlardır. Bu durumda hitap ya müşriklerin dışındakileredir; çünkü onların Mûsâ'ya indirilen Kitap üzerinde bir tasarrufları olmadığı ve onun bir kısmını açıklayıp bir kısmını gizleme işine bizzat girişmedikleri açıktır. Dolayısıyla bu hitabın «Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla» kabilinden Yahudilere dokundurmak ve hazır bulunmasalar bile onlara işittirmek üzere idmâc yoluyla (yani bir hitaptan diğerine geçişle) Yahudilere yönelik bir hitap olması zorunlu olur; yahut da makamın gereği olan gaybet üslubundan hitap üslubuna bir iltifattır. Esasen bu üç kurrâ dışındakilerin okuduğu gibi gaip müzari yâ'sı ile «yec'alûnehû» denmesi gerekirdi. Yahut da bu doğrudan müşriklere yönelik bir hitaptır.
وَمَعْنَى كَوْنِهِمْ يَجْعَلُونَ كِتَابَ مُوسَى قَرَاطِيسَ يُبْدُونَ بَعْضَهَا وَيُخْفُونَ بَعْضَهَا أَنَّهُمْ سَأَلُوا
Onların Mûsâ'nın Kitabı'nı parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıklayıp bir kısmını gizlemelerinin manası şudur: Onlar,
الْيَهُودَ عَنْ نبوءة محمّد ﷺ فقرأوا لَهُمْ مَا فِي التَّوْرَاةِ مِنَ التَّمَسُّكِ بِالسَّبْتِ، أَيْ دِينِ الْيَهُودِ، وَكَتَمُوا ذكر الرّسول ﷺ الَّذِي يَأْتِي مِنْ بَعْدُ، فَأَسْنَدَ الْإِخْفَاءَ وَالْإِبْدَاءَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ مَجَازًا لِأَنَّهُمْ كَانُوا مَظْهَرًا مِنْ مَظَاهِرِ ذَلِكَ الْإِخْفَاءِ وَالْإِبْدَاءِ. وَلَعَلَّ ذَلِكَ صَدَرَ مِنَ الْيَهُودِ بَعْدَ أَنْ دَخَلَ الْإِسْلَامُ الْمَدِينَةَ وَأَسْلَمَ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ، فَعَلِمَ الْيَهُودُ وَبَالَ عَاقِبَةِ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَأَغْرَوُا الْمُشْرِكِينَ بِمَا يَزِيدُهُمْ تَصْمِيمًا عَلَى الْمُعَارَضَةِ. وَقَدْ قَدَّمْتُ مَا
Yahudilere Hz. Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in peygamberliğini sormuşlar; onlar da kendilerine Tevrat'ta geçen cumartesi gününe bağlılığı, yani Yahudi dinini okumuşlar ve daha sonra gelecek olan Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in zikrini gizlemişlerdir. Gizleme ve açıklama fiili, bu gizleme ve açıklamanın bir tezahürü oldukları için mecazen müşriklere isnat edilmiştir. Muhtemelen bu durum, İslâm Medine'ye girip Evs ve Hazrec'ten Müslüman olanlar Müslüman olduktan sonra Yahudilerden sadır olmuştur; zira Yahudiler bu durumun kendileri için doğuracağı feci akıbeti anlamış ve muhalefetteki kararlılıklarını artıracak şeylerle müşrikleri kışkırtmışlardır. Nitekim daha önce,
يُرَجِّحُ أَنَّ سُورَةَ الْأَنْعَامِ نَزَلَتْ فِي آخِرِ مُدَّةِ إِقَامَةِ رَسُول الله ﷺ بِمَكَّةَ، وَذَلِكَ يُوجِبُ ظَنَّنَا بِأَنَّ هَذِهِ الْمُدَّةَ كَانَتْ مَبْدَأَ مُدَاخَلَةِ الْيَهُودِ لِقُرَيْشٍ فِي مُقَاوَمَةِ الدَّعْوَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ بِمَكَّةَ حِينَ بَلَغَتْ إِلَى الْمَدِينَةِ.
En'âm suresinin Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in Mekke'deki ikametinin son döneminde indiğini racih kılan gerekçeleri takdim etmiştim. Bu da, Mekke'deki İslâm davetinin Medine'ye ulaştığı sırada Yahudilerin bu davete karşı durmada Kureyş'e müdahil olmasının başlangıcının bu dönem olduğu zannımızı kuvvetlendirmektedir.
قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ يَجْعَلُونَهُ، وَيُبْدُونَهَا، وَيُخْفُونَ- بِالتَّحْتِيَّةِ- فَتَكُونُ ضَمَائِرُ الْغَيْبَةِ عَائِدَةً إِلَى مَعْرُوفٍ عِنْد المتكلّم، وهم يَهُودُ الزَّمَانِ الَّذِينَ عُرِفُوا بِذَلِكَ.
İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb { يَجْعَلُونَهُ }, { يُبْدُونَها } ve { يُخْفُونَ } kelimelerini -yâ harfiyle (tahtiyye)- okumuşlardır. Bu durumda gaybet zamirleri, mütekellimin nezdinde malum olan kimselere, yani bununla bilinen o dönemin Yahudilerine raci olur.
وَالْقَرَاطِيسُ جَمْعُ قِرْطَاسٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٧] . وَهُوَ الصَّحِيفَةُ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ كَانَتْ مِنْ رَقٍّ أَوْ كَاغِدٍ أَوْ خِرْقَةٍ. أَيْ تَجْعَلُونَ الْكِتَابَ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى مُوسَى أَوْرَاقًا مُتَفَرِّقَةً قَصْدًا لِإِظْهَارِ بَعْضِهَا وَإِخْفَاءِ بَعْضٍ آخَرَ.
Karâtîs (الْقَرَاطِيس), kırtâs (قِرْطَاس) kelimesinin çoğuludur. Bu surede: { وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ } “Eğer sana kâğıtta yazılı bir kitap indirseydik...” [En'âm: 7] kavlinin tefsirinde daha önce geçmişti. O, parşömen, kâğıt veya bez parçası olsun, her türlü yazılı sayfadır; yani bir kısmını göstermek ve diğer bir kısmını gizlemek kastıyla Mûsâ'ya indirilen Kitab'ı dağınık sayfalar haline getiriyorsunuz [demektir].
وَقَوْلُهُ: تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً صِفَةٌ لِقَرَاطِيسَ، أَيْ تُبْدُونَ بَعْضَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا مِنْهَا، فَفُهِمَ أَنَّ الْمَعْنَى تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ لِغَرَضِ إِبْدَاءِ بَعْضٍ وَإِخْفَاءِ بَعْضٍ.
{ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً } kavli karâtîs kelimesinin sıfatıdır; yani bir kısmını açıklıyor, birçoğunu da gizliyorsunuz demektir. Buradan anlaşılan mana şudur: Onu bir kısmını açıklamak, bir kısmını da gizlemek maksadıyla parça parça kâğıtlar haline getiriyorsunuz.
وَهَذِهِ الصِّفَةُ فِي مَحَلِّ الذَّمِّ فَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ كُتُبَهُ لِلْهُدَى، وَالْهُدَى بِهَا مُتَوَقِّفٌ عَلَى إِظْهَارِهَا وَإِعْلَانِهَا، فَمَنْ فَرَّقَهَا لِيُظْهِرَ بَعْضًا وَيُخْفِيَ بَعْضًا فَقَدْ خَالَفَ مُرَادَ اللَّهِ مِنْهَا. فَأَمَّا لَوْ جَعَلُوهُ قَرَاطِيسَ لِغَيْرِ هَذَا الْمَقْصِدِ لَمَا كَانَ فِعْلُهُمْ مَذْمُومًا، كَمَا كَتَبَ الْمُسْلِمُونَ الْقُرْآنَ فِي أَجْزَاءٍ مُنْفَصِلَةٍ لِقَصْدِ الِاسْتِعَانَةِ عَلَى الْقِرَاءَةِ، وَكَذَلِكَ كِتَابَةُ الْأَلْوَاحِ فِي الْكَتَاتِيبِ لِمَصْلَحَةٍ.
Bu sıfat kınama mevkiindedir. Çünkü Allah kitaplarını hidayet için indirmiştir; onlarla hidayete ermek ise onların ortaya konulmasına ve ilan edilmesine bağlıdır. Kim bir kısmını göstermek, bir kısmını gizlemek için onları parçalara ayırırsa, Allah'ın o kitaplardaki muradına muhalefet etmiş olur. Ancak şayet bu maksadın dışında sayfalar haline getirmiş olsalardı bu fiilleri kınanmazdı; nitekim Müslümanların okumayı kolaylaştırmak amacıyla Kur'an'ı ayrı cüzler halinde yazmaları ve aynı şekilde mekteplerde maslahata binaen levhalara yazılması böyledir.
وَفِي «جَامِعِ الْعُتْبِيَّةِ» فِي سَمَاعِ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ سُئِلَ مَالِكٌ- ﵀ عَنِ الْقُرْآنِ يُكْتَبُ أَسْدَاسًا وَأَسْبَاعًا فِي الْمَصَاحِفِ، فَكَرِهَ ذَلِكَ كَرَاهِيَةً شَدِيدَةً وَعَابَهَا وَقَالَ لَا يُفَرَّقُ الْقُرْآنُ وَقَدْ جَمَعَهُ اللَّهُ وَهَؤُلَاءِ يُفَرِّقُونَهُ وَلَا أرى ذَلِك اهـ. قَالَ ابْنُ رُشْدٍ فِي «الْبَيَانِ وَالتَّحْصِيلِ» : الْقُرْآنُ أُنْزِلُ إِلَى النَّبِيءِ صَلَّى
Câmiu'l-Utbiyye'de İbnü'l-Kâsım'ın Mâlik'ten semâında geçtiğine göre; İmam Mâlik'e [rahimehullâh] Kur'an'ın mushaflarda altıda bir ve yedide bir [cüzler] halinde yazılması sorulmuş, o da bunu şiddetle kerih görüp ayıplamış ve şöyle demiştir: «Allah onu bir araya getirmişken Kur'an parçalara ayrılamaz; bunlar onu parçalara ayırıyorlar, bunu uygun görmüyorum.» İbn Rüşd el-Beyân ve't-Tahsîl'de şöyle demiştir: «Kur'an, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e
اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ حَتَّى كَمُلَ وَاجْتَمَعَ جُمْلَةً وَاحِدَةً فَوَجَبَ أَنْ يُحَافَظَ عَلَى كَوْنِهِ مَجْمُوعًا، فَهَذَا وَجْهُ كَرَاهِيَةِ مَالك لتفريقه اهـ.
kısım kısım indirilmiş, nihayet kemale erip tek bir bütün halinde toplanmıştır. Dolayısıyla onun toplu halinin korunması vacip olmuştur; işte Mâlik'in onu parçalara ayırmayı kerih görmesinin sebebi budur.»
قُلْتُ: وَلَعَلَّهُ إِنَّمَا كَرِهَ ذَلِكَ خَشْيَةَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ ذَرِيعَةً إِلَى تَفَرُّقِ أَجْزَاءِ الْمُصْحَفِ
Ben de derim ki: İhtimal ki o bunu, tek bir mushafın parçalarının dağılmasına,
الْوَاحِدِ فَيَقَعُ بَعْضُهَا فِي يَدِ بَعْضِ الْمُسْلِمِينَ فَيَظُنُّ أَنَّ ذَلِكَ الْجُزْءَ هُوَ الْقُرْآنُ كُلُّهُ، وَمَعْنَى قَوْلِ مَالِكٍ: وَقَدْ جَمَعَهُ اللَّهُ، أَنَّ اللَّهَ أَمر رَسُوله ﷺ بِجَمْعِهِ بَعْدَ أَنْ نَزَلَ مُنَجَّمًا، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ جَمْعَهُ فَلَا يُفَرَّقُ أَجْزَاءً. وَقَدْ أَجَازَ فُقَهَاءُ الْمَذْهَبِ تَجْزِئَةَ الْقُرْآنِ لِلتَّعَلُّمِ وَمَسَّ جُزْئِهِ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ، وَمِنْهُ كِتَابَتُهُ فِي الْأَلْوَاحِ.
dolayısıyla o parçalardan bazısının bazı Müslümanların eline geçip o parçanın Kur'an'ın tamamı olduğunu zannetmelerine yol açabileceği endişesiyle kerih görmüştür. Mâlik'in: «Allah onu bir araya getirmişken» sözünün manası; parça parça indirildikten sonra Allah'ın Resûlüne [sallallâhu aleyhi ve sellem] onu toplamasını emretmiş olmasıdır. Bu da Allah'ın onun bir arada toplanmasını murad ettiğini ve cüzlere ayrılamayacağını gösterir. Mezhep fukahası öğrenim maksadıyla Kur'an'ın cüzlere ayrılmasını ve onun cüzüne abdestsiz dokunulmasını caiz görmüştür ki levhalara yazılması da bu kabildendir.
وَقَوْلُهُ: وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ كَلَامٍ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ قُوَّةُ الِاسْتِفْهَامِ لِأَنَّهُ فِي قُوَّةِ أَخْبِرُونِي، فَإِنَّ الِاسْتِفْهَامَ يَتَضَمَّنُ مَعْنَى الْفِعْلِ.
{ وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا } “Size bilmediğiniz şeyler öğretildi” kavli, istifhamın kuvvetinin delalet ettiği takdirî bir kelâmın hâli konumundadır; zira istifham «bana haber verin» kuvvetindedir ve fiil manasını içermektedir.
وَوُقُوعُ الِاسْتِفْهَامِ بِالِاسْمِ الدَّالِّ عَلَى طَلَبِ تَعْيِينِ فَاعِلِ الْإِنْزَالِ يُقَوِّي مَعْنَى الْفِعْلِ فِي الِاسْتِفْهَامِ إِذْ تَضَمَّنَ اسْمُ الِاسْتِفْهَامِ فِعْلًا وَفَاعِلًا مُسْتَفْهَمًا عَنْهُمَا، أَيْ أَخْبِرُونِي عَنْ ذَلِكَ وَقَدْ عَلَّمَكُمُ اللَّهُ بِالْقُرْآنِ الَّذِي أَنْكَرْتُمْ كَوْنَهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، احْتَجَجْتُمْ عَلَى إِنْكَارِ ذَلِكَ بِنَفْيِ أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ شَيْئًا، وَلَوْ أَنْصَفْتُمْ لَوَجَدْتُمْ وَأَمَارَةُ نُزُولِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثَابِتَةٌ فِيهِ غَيْرُ مُحْتَاجٍ مَعَهَا لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَيْهِ. وَهَذَا الْخِطَابُ أَشَدُّ انْطِبَاقًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا عَالِمِينَ بِأَخْبَارِ الْأَنْبِيَاءِ وَأَحْوَالِ التَّشْرِيعِ وَنِظَامِهِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ مُحَمَّدٌ- ﵊ عَلِمَ ذَلِكَ مَنْ آمَنَ عِلْمًا رَاسِخًا، وَعلِمَ ذَلِكَ مَنْ بَقِيَ عَلَى كُفْرِهِ بِمَا يَحْصُلُ لَهُمْ مِنْ سَمَاعِ الْقُرْآنِ عِنْدَ الدَّعْوَةِ وَمِنْ مُخَالِطِيهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَقَدْ وَصفهم الله بِمثل هَذَا فِي آيَاتٍ أُخْرَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا [هود: ٤٩] .
İndirme fiilinin failinin belirlenmesini talep eden bir isimle istifhamın vaki olması, istifhamdaki fiil manasını kuvvetlendirir; zira istifham ismi hakkında soru sorulan bir fiili ve bir faili içermektedir. Yani: «Allah'ın katından olduğunu inkâr ettiğiniz ve bu inkârınıza Allah'ın hiçbir beşere bir şey indirmediğini ileri sürerek delil getirdiğiniz Kur'an ile Allah size [bilmediklerinizi] öğretmişken bana bunu haber verin! Şayet insaflı davransaydınız, onun Allah katından indirildiğine dair alametin bizzat kendisinde sabit olduğunu ve buna dair harici bir delile ihtiyaç bırakmadığını görürdünüz» demektir. Bu hitap müşriklere daha çok uymaktadır; zira onlar peygamberlerin haberlerini, teşriin hallerini ve nizamını bilmiyorlardı. Hz. Muhammed [aleyhisselâm] kendilerine gelince, iman edenler bunu sarsılmaz bir ilimle bildiler; küfründe kalanlar ise davet esnasında Kur'an'ı işitmelerinden ve Müslümanlarla olan münasebetlerinden elde ettikleri şeylerle bunu bildiler. Allah diğer ayetlerde de onları benzer şekilde vasfetmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا } “Bunlar gayb haberlerindendir; onları sana vahyediyoruz. Bundan önce onları ne sen biliyordun ne de kavmin” [Hûd: 49].
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ: وَعُلِّمْتُمْ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ: أَنْزَلَ الْكِتابَ عَلَى اعْتِبَارِ الْمَعْنَى كَأَنَّهُ قِيلَ: وَعَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا.
{ وَعُلِّمْتُمْ } cümlesinin, mana gözetilerek { أَنْزَلَ الْكِتابَ } cümlesine matuf olması da caizdir; sanki «Ve bilmediğiniz şeyleri size öğretti» denilmiş gibidir.
وَوَجْهُ بِنَاءِ فِعْلِ عُلِّمْتُمْ لِلْمَجْهُولِ ظُهُورُ الْفَاعِلِ، وَلِأَنَّهُ سَيَقُولُ قُلِ اللَّهُ.
{ عُلِّمْتُمْ } fiilinin meçhul olarak bina edilmesinin sebebi, failin apaçık bilinmesi ve birazdan { قُلِ اللَّهُ } “«Allah!» de” buyuracak olmasıdır.
فَإِذَا تَأَوَّلْنَا الْآيَةَ بِمَا رُوِيَ مِنْ قِصَّةِ مَالِكِ بْنِ الصَّيْفِ الْمُتَقَدِّمَةِ فَالِاسْتِفْهَامُ بِقَوْلِهِ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ تَقْرِيرِيٌّ، إِمَّا لِإِبْطَالِ ظَاهِرِ كَلَامِهِمْ مَنْ جَحَدَ تَنْزِيلَ كِتَابٍ عَلَى بَشَرٍ، عَلَى طَرِيقَةِ إِفْحَامِ الْمُنَاظِرِ بِإِبْدَاءِ مَا فِي كَلَامِهِ مِنْ لَوَازِمِ الْفَسَادِ، مِثْلُ فَسَادِ اطِّرَادِ التَّعْرِيفِ أَوِ انْعِكَاسِهِ، وَإِمَّا لِإِبْطَالِ مَقْصُودِهِمْ مِنْ إِنْكَارِ رِسَالَة محمّد ﷺ بِطَرِيقَةِ الْإِلْزَامِ لِأَنَّهُمْ أَظْهَرُوا أَنَّ رِسَالَةَ مُحَمَّدٍ- ﵊ كَالشَّيْءِ الْمُحَالِ فَقِيلَ لَهُمْ عَلَى سَبِيلِ التَّقْرِيرِ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى وَلَا يَسَعُهُمْ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا: اللَّهُ، فَإِذَا اعْتَرَفُوا بِذَلِكَ فَالَّذِي أَنْزَلَ عَلَى مُوسَى كِتَابًا لِمَ لَا يُنَزِّلُ عَلَى مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ [النِّسَاء: ٥٤] الْآيَةَ.
Ayeti, Mâlik b. Sayf hakkında daha önce geçen rivayet doğrultusunda tevil ettiğimizde; { مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ } “Kitabı kim indirdi?” kavlindeki istifham takrîrîdir. Bu da ya bir beşere kitap indirilmesini inkâr edenlerin sözlerinin zahirini geçersiz kılmak içindir ki bu, tarifin efradını câmi veya ağyarını mâni olmasındaki bozukluk gibi, sözündeki tutarsızlıkların gereklerini ortaya koyarak hasmı ilzam etme yöntemi üzeredir; ya da Hz. Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] peygamberliğini inkâr etmedeki asıl maksatlarını bağlayıcı delil yoluyla iptal etmek içindir. Çünkü onlar Hz. Muhammed'in [aleyhisselâm] risaletini imkânsız bir şeymiş gibi göstermişlerdi. Bunun üzerine onlara takrîrî olarak: «Mûsâ'nın getirdiği Kitab'ı kim indirdi?» denildi; onlar da «Allah» demekten başka bir şey söyleyemezler. Bunu itiraf ettiklerinde ise: «Mûsâ'ya bir kitap indiren [Allah], neden benzerini Muhammed'e de indirmesin?» [denilir]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdikleri şey yüzünden onları kıskanıyorlar mı?” [Nisâ: 54] ayeti.
ثُمَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَكُونُ قِرَاءَةُ: تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ بِالْفَوْقِيَّةِ جَارِيَةً عَلَى الظَّاهِر، وقراءته بالتّحتيّة مِنْ قَبِيلِ الِالْتِفَاتِ. وَنُكْتَتُهُ أَنَّهُمْ لَمَّا أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِهَذَا الْفِعْلِ الشَّنِيعِ جُعِلُوا كَالْغَائِبِينَ عَنْ مَقَامِ الْخِطَابِ.
Buna göre { تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ } kıraatindeki muhatap (tâ ile) okunuş zahire uygun olurken, gaib (yâ ile) okunuşu ise iltifat kabilinden olur. Buradaki nükte şudur: Kendilerinden bu çirkin fiil haber verilince, sanki hitap makamından uzakta, gaip kimselermiş gibi kılınmışlardır.
وَالْمُخَاطَبُ بِقَوْلِهِ: وَعُلِّمْتُمْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ هُمُ الْيَهُودُ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ تَجْعَلُونَهُ، أَيْ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُخْفُونَ بَعْضَهَا فِي حَالِ أَنَّ اللَّهَ عَلَّمَكُمْ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ، وَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ تَمَامِ الْكَلَامِ الْمُعْتَرِضِ بِهِ.
Bu veche göre { وَعُلِّمْتُمْ } kavlinin muhatapları Yahudilerdir. Bu durumda cümle, { تَجْعَلُونَهُ } fiilindeki zamirden hâl olur; yani: «Allah, Muhammed'in diliyle size bilmediğiniz şeyleri öğretmişken, siz onu bir kısmını gizlediğiniz parşömenler yapıyorsunuz» demektir. Bu da ara cümle (itiraz) niteliğindeki kelâmın tamamlayıcısı olur.
وَيَجِيءُ عَلَى قِرَاءَةِ يَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ- بِالتَّحْتِيَّةِ- أَنْ يَكُونَ الرُّجُوعُ إِلَى الْخِطَابِ بَعْدَ الْغَيْبَةِ الْتِفَاتًا أَيْضًا. وَحُسْنُهُ أَنَّهُ لَمَّا أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِشَيْءٍ حَسَنٍ عَادَ إِلَى مَقَامِ الْخِطَابِ، أَوْ لِأَنَّ مَقَامَ الْخِطَابِ أَنْسَبُ بِالِامْتِنَانِ.
{ يَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ } şeklinde gaib (yâ ile) kıraatine göre ise, gaybetten sonra yeniden hitaba dönülmesi de bir iltifattır. Bunun güzelliği; kendilerinden güzel bir şey haber verildiğinde hitap makamına dönülmesinden veya hitap makamının minnet ve lütfu hatırlatmaya daha uygun düşmesindendir.
وَاعْلَمْ أَنَّ نَظْمَ الْآيَةِ صَالِحٌ لِلرَّدِّ عَلَى كِلَا الْفَرِيقَيْنِ مُرَاعَاةً لِمُقْتَضَى الرِّوَايَتَيْنِ. فَعَلَى الرِّوَايَةِ الْأُولَى فَوَاوُ الْجَمَاعَةِ فِي «قَدَرُوا- وَقَالُوا» عَائِدَةٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ إِشَارَةُ هَؤُلَاءِ، وَعَلَى الرِّوَايَةِ الثَّانِيَةِ فَالْوَاوُ وَاوُ الْجَمَاعَةِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي وَاحِدٍ مُعَيَّنٍ عَلَى طَرِيقَةِ
Bil ki, her iki rivayetin gereği gözetildiğinde ayetin nazmı iki gruba da cevap vermeye elverişlidir. Birinci rivayete göre «kaderû» ve «kâlû» fiillerindeki cemaat vâvı, «bunlar» işaretinin döndüğü yere döner. İkinci rivayete göre ise cemaat vâvı,
التَّعْرِيضِ بِشَخْصٍ مِنْ بَابِ «مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ» ، وَذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ عَوْدِ الضَّمِيرِ عَلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ اعْتِمَادًا عَلَى أَنَّهُ مُسْتَحْضَرٌ فِي ذِهْنِ السَّامِعِ.
«Allah'ın kitabında olmayan şartları koşan birtakım topluluklara ne oluyor?» kabilinden belirli bir şahsa ta'riz yoluyla kullanılmıştır. Bu da dinleyicinin zihninde hazır bulunmasına dayanılarak zamirin zikredilmemiş bir varlığa dönmesi kabilindendir.
وَقَوْلُهُ: قُلِ اللَّهُ جَوَابُ الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ. وَقَدْ تَوَلَّى السَّائِلُ الْجَوَابَ لِنَفْسِهِ بِنَفْسِهِ لِأَنَّ الْمَسْئُولَ لَا يَسَعُهُ إِلَّا أَنْ يُجِيبَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ أَنْ يُكَابِرَ، عَلَى مَا قَرَّرْتُهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٢] .
{ قُلِ اللَّهُ } “«Allah!» de” kavli, takrîrî istifhamın cevabıdır. Soruyu soran, cevabı bizzat kendisi vermiştir; zira sorulan kimse bundan başka bir cevap veremez ve inkâra kalkışamaz. Nitekim bu surenin { قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ } “De ki: «Göklerde ve yerde olanlar kimindir?» De ki: «Allah'ındır!»” [el-En'âm: 12] ayetinin tefsirinde bunu açıklamıştım.
وَالْمَعْنَى قُلِ اللَّهُ أَنْزَلَ الْكِتَابَ عَلَى مُوسَى. وَإِذَا كَانَ وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا مَعْطُوفًا عَلَى جُمْلَةِ أَنْزَلَ كَانَ الْجَوَابُ شَامِلًا لَهُ، أَيِ اللَّهُ عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَيَكُونُ جَوَابًا عَنِ الْفِعْلِ الْمُسْنَدِ إِلَى الْمَجْهُولِ بِفِعْلٍ مُسْنَدٍ إِلَى الْمَعْلُومِ عَلَى حَدِّ قَوْلِ ضِرَارِ بْنِ نَهْشَلٍ أَوِ الْحَارِثِ النَّهْشَلِيِّ يَرْثِي أَخَاهُ يَزِيدَ:
Mana: «Kitab'ı Mûsâ'ya indiren Allah'tır» de, şeklindedir. { وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا } cümlesi { أَنْزَلَ } cümlesine matuf kılındığında, cevap onu da kapsar; yani: «Allah size bilmediğiniz şeyleri öğretti» demek olur. Böylece meçhule isnad edilen fiile, maluma isnad edilen bir fiille cevap verilmiş olur. Tıpkı Dırâr b. Nahşel'in veya el-Hâris en-Nahşelî'nin kardeşi Yezîd'e yaktığı şu ağıtta olduğu gibi:
لِيَبْكِ يَزِيدَ ضَارِعٌ لِخُصُومَةٍ ... وَمُخْتَبِطٌ مِمَّا تُطِيحُ الطَّوَائِحُ
«Bir hasımlık için boyun büken ve helâk eden felaketlerden ötürü çaresiz kalan kimse Yezîd için ağlasın!»
كَأَنَّهُ سُئِلَ مَنْ يُبْكِيهِ فَقَالَ: ضَارِعٌ.
Sanki ona «Onun için kim ağlasın?» diye sorulmuş da o «Boyun büken kimse...» demiştir.
وَعَطَفَ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ بِثُمَّ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ، أَيْ أَنَّهُمْ لَا تَنْجَعُ فِيهِمُ الْحُجَجُ وَالْأَدِلَّةُ فَتَرْكُهُمْ وَخَوْضَهُمْ بَعْدَ التَّبْلِيغِ هُوَ الْأَوْلَى وَلَكِنَّ الِاحْتِجَاجَ عَلَيْهِمْ لِتَبْكِيتِهِمْ وَقَطْعِ مَعَاذِيرِهِمْ.
{ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } kavlinin «sümme» ile atfedilmesi rütbece tertibe delalet içindir; yani onlara deliller ve hüccetler kâr etmez, dolayısıyla tebliğden sonra onları daldıkları batakta bırakmak en evla olandır; lakin onlara karşı delil getirilmesi onları susturmak ve mazeretlerini kesmek içindir.
وَقَوْلُهُ: فِي خَوْضِهِمْ مُتَعَلِّقٌ بِ ذَرْهُمْ. وَجُمْلَةُ يَلْعَبُونَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْجَمْعِ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي «ذَرْ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ [الْأَنْعَام: ٧٠] .
{ فِي خَوْضِهِمْ } kavli { ذَرْهُمْ } fiiline mütealliktir. { يَلْعَبُونَ } cümlesi ise çoğul zamirinden hâldir. «Zer» (bırak) kelimesine dair açıklama, Allah Teâlâ'nın { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ } “Dinlerini oyun ve eğlence edinenleri bırak” [el-En'âm: 70] kavlinde geçmişti.
وَالْخَوْضُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ [الْأَنْعَام: ٦٨] . وَاللَّعِبُ تَقَدَّمَ فِي وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً فِي هَذِه السّورة [٧٠] .
«Havd» (dalma) kelimesi, Allah Teâlâ'nın { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman onlardan yüz çevir” [el-En'âm: 68] kavlinde geçmişti. «La'ib» (oyun/eğlence) ise bu suredeki { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً } [el-En'âm: 70] kavlinde geçmişti.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٩٢]
[En'âm Suresi (6), Ayet 92]
وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩٢)
{ وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } “Bu da kendisinden öncekileri doğrulayan, Şehirlerin Anası'nı (Mekke'yi) ve çevresindekileri uyarman için indirdiğimiz bereket dolu bir Kitap'tır. Ahirete inananlar buna da inanırlar ve onlar namazlarını hakkıyla korurlar.” (92)
وَهذا كِتابٌ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قُلِ اللَّهُ [الْأَنْعَام: ٩١] ، أَيْ وَقُلْ لَهُمُ اللَّهُ أَنْزَلَ الْكِتَابَ عَلَى مُوسَى وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْقُرْآنِ لِأَنَّ الْمُحَاوَلَةَ فِي شَأْنِهِ مِنِ ادِّعَائِهِمْ نَفِيَ نُزُولِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَمِنْ تَبْكِيتِهِمْ بِإِنْزَالِ التَّوْرَاةِ، يَجْعَلُ الْقُرْآنَ كَالْحَاضِرِ الْمُشَاهَدِ، فَأَتَى بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِزِيَادَةِ تَمْيِيزِهِ تَقْوِيَةً لِحُضُورِهِ فِي الْأَذْهَانِ.
{ وَهذا كِتابٌ } kavli { قُلِ اللَّهُ } [el-En'âm: 91] cümlesine matuftur; yani «Onlara: Allah Tevrât'ı Mûsâ'ya indirdi, bu da indirdiğimiz bir kitaptır de» demektir. İşaret Kur'an'adır; zira onun Allah katından indirilişini inkâr etmeleri ve Tevrat'ın indirilmesiyle ilzam edilmeleri hususunda Kur'an etrafında dönen tartışma, onu sanki hazır ve gözle görülür bir nesne kılmıştır. Bu sebeple zihinlerdeki mevcudiyetini pekiştirmek ve onu daha da belirgin kılmak için işaret ismiyle getirilmiştir.
وَافْتِتَاحُ الْكَلَامِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ الْمُفِيدِ تَمْيِيزَ الْكِتَابِ أَكْمَلَ تَمْيِيزٍ، وَبِنَاء فعل أَنْزَلْناهُ عَلَى خَبَرِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَهُوَ كِتابٌ الَّذِي هُوَ عَيْنُهُ فِي الْمَعْنَى، لِإِفَادَةِ التَّقْوِيَةِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَهَذَا أَنْزَلْنَاهُ.
Söze Kitab'ı en mükemmel şekilde tayin ve tefrik eden bir işaret ismiyle başlanması ve { أَنْزَلْناهُ } fiilinin mana bakımından bizzat kendisi olan işaret isminin haberi { كِتابٌ } üzerine isnad edilmesi, tekit ifade etmek içindir; sanki «Ve bunu biz indirdik» denilmiş gibidir.
وَجَعَلَ كِتابٌ الَّذِي حَقُّهُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولَ أَنْزَلْنَا مُسْنَدًا إِلَيْهِ، وَنَصَبَ فِعْلَ أَنْزَلْنَا لِضَمِيرِهِ، لِإِفَادَةِ تَحْقِيقِ إِنْزَالِهِ بِالتَّعْبِيرِ عَنْهُ مَرَّتَيْنِ، وَذَلِكَ كُلُّهُ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ هَذَا الْكِتَابِ.
Normalde «enzelnâ» fiilinin mefulü olması gereken { كِتابٌ } kelimesinin müsnedün ileyh kılınması ve «enzelnâ» fiilinin de onun zamirini nasbetmesi, indirilişini iki kez ifade ederek kesinleştirmek içindir. Bütün bunlar bu Kitab'ın şanını yüceltmek gayesini taşır.
وَجُمْلَةُ: أَنْزَلْناهُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَالًا مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، أَوْ مُعْتَرِضَةً بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَبَرِهِ. ومُبارَكٌ خَبَرٌ ثَانٍ. وَالْمُبَارَكُ اسْمٌ مَفْعُولٌ مِنْ بَارَكَهُ، وَبَارَكَ عَلَيْهِ، وَبَارَكَ فِيهِ، وَبَارَكَ لَهُ، إِذَا جَعَلَ لَهُ الْبَرَكَةَ. وَالْبَرَكَةُ كَثْرَةُ الْخَيْرِ وَنَمَاؤُهُ يُقَالُ: بَارَكَهُ. قَالَ تَعَالَى: أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها [النَّمْل: ٨] ، وَيُقَالُ: بَارَكَ فِيهِ، قَالَ تَعَالَى: وَبارَكَ فِيها [فصلت: ١٠] .
{ أَنْزَلْناهُ } cümlesinin işaret isminden hâl olması veya onunla haberi arasında bir ara cümle (mu'tarıza) olması caizdir. { مُبارَكٌ } ise ikinci haberdir. Mübârek; «bârekehû», «bâreke aleyhi», «bâreke fîhi» ve «bâreke lehû» fiillerinin ism-i mef'ûlüdür; bir şeye bereket kılındığı zaman kullanılır. Bereket ise hayrın çokluğu ve artması demektir. «Bârekehû» denilir; nitekim Allah Teâlâ: { أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها } “Ateşte olan da çevresinde bulunan da mübarek kılındı” [en-Neml: 8] buyurmuştur. «Bâreke fîhi» de denilir; nitekim Allah Teâlâ: { وَبارَكَ فِيها } “Ve onda bereketler yarattı” [Fussilet: 10] buyurmuştur.
وَلَعَلَّ قَوْلَهُمْ (بَارَكَ فِيهِ) إِنَّمَا يَتَعَلَّقُ بِهِ مَا كَانَتِ الْبَرَكَةُ حَاصِلَةً لِلْغَيْرِ فِي زَمَنِهِ أَوْ مَكَانِهِ، وَأَمَّا (بَارَكَهُ) فَيَتَعَلَّقُ بِهِ مَا كَانَتِ الْبَرَكَةُ صِفَةً لَهُ، وَ (بَارَكَ
Muhtemelen Arapların «bâreke fîhi» sözü, bereketin başkası için onun zamanında veya mekânında hâsıl olduğu durumlarla ilgilidir. «Bârekehû» ise bereketin bizzat o şeyin bir sıfatı olduğu durumlarla ilgilidir. «Bâreke
عَلَيْهِ) جَعَلَ الْبَرَكَةَ مُتَمَكِّنَةً مِنْهُ، (وَبَارَكَ لَهُ) جَعَلَ أَشْيَاءَ مُبَارَكَةً لِأَجْلِهِ، أَيْ بَارَكَ فِيمَا لَهُ.
aleyhi» bereketi onda yerleşik kılmak; «bâreke lehû» ise onun hatırına şeyleri bereketli kılmak, yani ona ait olan şeylere bereket vermek anlamına gelir.
وَالْقُرْآنُ مُبَارَكٌ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى الْخَيْرِ الْعَظِيمِ، فَالْبَرَكَةُ كَائِنَةٌ بِهِ، فَكَأَنَّ الْبَرَكَةَ جُعِلَتْ فِي أَلْفَاظِهِ، وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَوْدَعَ فِيهِ بَرَكَةً لِقَارِئِهِ الْمُشْتَغِلِ بِهِ بَرَكَةً فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، وَلِأَنَّهُ مُشْتَمِلٌ عَلَى مَا فِي الْعَمَلِ بِهِ كَمَالُ النَّفْسِ وَطَهَارَتُهَا بِالْمَعَارِفِ النَّظَرِيَّةِ ثُمَّ الْعَمَلِيَّةِ.
Kur'an mübarektir; çünkü o büyük bir hayra delalet eder. Dolayısıyla bereket onunla meydana gelmektedir, sanki bereket onun lafızlarına yerleştirilmiştir. Yine Allah Teâlâ, onu okuyan ve onunla meşgul olan kimse için onda dünyada ve ahirette bir bereket kılmıştır. Ayrıca o, gereğince amel edildiğinde nefsin kemalini ve nazari, ardından ameli marifetlerle arınmasını sağlayacak şeyleri içermektedir.
فَكَانَتِ الْبَرَكَةُ مُلَازِمَةً لِقِرَاءَتِهِ وَفَهْمِهِ. قَالَ فَخْرُ الدِّينِ «قَدْ جَرَتْ سُنَّةُ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّ الْبَاحِثَ عَنْهُ (أَيْ عَنْ هَذَا الْكِتَابِ) الْمُتَمَسِّكَ بِهِ يَحْصُلُ لَهُ عِزُّ الدُّنْيَا وَسَعَادَةُ الْآخِرَةِ. وَأَنَا قَدْ نَقَلْتُ أَنْوَاعًا مِنَ الْعُلُومِ النَّقْلِيَّةِ وَالْعَقْلِيَّةِ فَلَمْ يَحْصُلْ لِي بِسَبَبِ شَيْءٍ مِنَ الْعُلُومِ مِنْ أَنْوَاعِ السِّعَادَاتِ فِي الدُّنْيَا مِثْلُ مَا حَصَلَ لِي بِسَبَبِ خِدْمَةِ هَذَا الْعِلْمِ (يَعْنِي التَّفْسِيرَ) .
Dolayısıyla bereket, onun okunmasına ve anlaşılmasına ayrılmaz bir biçimde bağlıdır. Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: «Allah Teâlâ'nın sünneti şöyle cereyan etmiştir: Onu (yani bu Kitab'ı) araştıran ve ona sarılan kimse dünya izzetine ve ahiret saadetine kavuşur. Ben naklî ve aklî ilimlerden pek çok türü aktarıp tetkik ettim; fakat hiçbir ilim sebebiyle dünyada, bu ilme (yani tefsire) hizmet etmem sebebiyle elde ettiğim mutluluk türlerinin benzerine ulaşamadım.»
ومُصَدِّقُ خَبَرٌ عَنْ كِتابٌ بِدُونِ عَطْفٍ. وَالْمُصَدِّقُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ مُصَدِّقُ } kelimesi atıfsız olarak { كِتابٌ } kelimesinin haberidir. «Musaddık» kelimesi, Allah Teâlâ'nın şu kavillerinde geçmişti:
مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٩٧] ، وَقَوْلِهِ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ وَفِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٥٠] . والَّذِي مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ اسْمٌ مَوْصُولٌ مُرَادٌ بِهِ مَعْنَى جَمْعٍ. وَإِذْ قَدْ كَانَ جَمْعُ الَّذِي وَهُوَ لَا يُسْتَعْمَلُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِلَّا إِذَا أُرِيدَ بِهِ الْعَاقِلُ وَشِبْهُهُ، نَحْوُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ [الْأَعْرَاف: ١٩٤] لِتَنْزِيلِ الْأَصْنَامِ مَنْزِلَةَ الْعَاقِلِ فِي اسْتِعْمَالِ الْكَلَامِ عُرْفًا. فَلَا يُسْتَعْمَلُ فِي جَمْعِ غَيْرِ الْعَاقِلِ إِلَّا الَّذِي الْمُفْرَدُ، نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ [الزمر: ٣٣] .
Bakara Suresi'ndeki { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } [97] ve Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ } [50] kavilleri. { الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } kavlindeki { الَّذِي } ismi mevsuldür ve kendisiyle çoğul anlamı kastedilmiştir. «Ellezî»nin çoğulu olan «ellezîne» lafzı, Arap kelâmında ancak akıl sahibi ve onun dengi olan varlıklar kastedildiğinde kullanılır; nitekim örfen konuşma dilinde putlar akıl sahibi konumuna indirgendiği için { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ } “Allah'tan başka yalvardıklarınız da sizin gibi kullardır” [el-A'râf: 194] buyrulmuştur. Dolayısıyla akıl sahibi olmayanların çoğulu için ancak tekil olan «ellezî» lafzı kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi: { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “Doğruyu getiren ve onu tasdik edenler var ya, işte takva sahipleri onlardır” [ez-Zümer: 33].
وَالْمُرَادُ بِ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ مَا تَقَدَّمَهُ مِنْ كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ، وَأَخَصُّهَا التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ وَالزَّبُورُ، لِأَنَّهَا آخَرُ مَا تَدَاوَلَهُ النَّاسُ مِنَ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، وَهُوَ مُصَدِّقُ الْكُتُبِ النَّازِلَةِ قَبْلَ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ وَهِيَ صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى.
{ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } ifadesiyle kastedilen, kendisinden önce geçen peygamberlerin kitaplarıdır; bunların en başta gelenleri Tevrat, İncil ve Zebûr'dur. Çünkü bunlar peygamberlere indirilip insanların elinde en son tedavülde bulunan kitaplardır. Kur'an, bu üçünden önce indirilen kitapları da -ki bunlar İbrahim ve Mûsâ'nın sayfalarıdır- tasdik edicidir.
وَمَعْنَى كَوْنِ الْقُرْآنِ مُصَدِّقَهَا مِنْ وَجْهَيْنِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّ فِي هَذِهِ الْكُتُبِ الْوَعْدَ
Kur'an'ın onları tasdik edici olmasının anlamı iki yöndendir: Birincisi, bu kitaplarda
بِمَجِيءِ الرَّسُولِ الْمُقَفَّى عَلَى نُبُوءَةِ أَصْحَابِ تِلْكَ الْكُتُبِ، فَمَجِيءُ الْقُرْآنِ قَدْ أَظْهَرَ صِدْقَ مَا وَعَدَتْ بِهِ تِلْكَ الْكُتُبُ وَدَلَّ عَلَى أَنَّهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
o kitap sahiplerinin peygamberliğinin ardından gelecek olan Resul'ün müjdesi yer almaktadır. Dolayısıyla Kur'an'ın gelişi o kitapların vaat ettiği şeyin doğruluğunu ortaya koymuş ve onların Allah katından olduğunu göstermiştir.
وَثَانِيهِمَا: أَنَّ الْقُرْآنَ مُصَدِّقُ أَنْبِيَائِهَا وَصَدَّقَهَا وَذَكَرَ نُورَهَا وَهُدَاهَا، وَجَاءَ بِمَا جَاءَتْ بِهِ مِنْ أُصُولِ الدِّينِ وَالشَّرِيعَةِ. ثُمَّ إِنَّ مَا جَاءَ بِهِ مِنَ الْأَحْكَامِ الَّتِي لَمْ تَكُنْ ثَابِتَةً فِيهَا لَا يُخَالِفُهَا. وَأَمَّا مَا جَاءَ بِهِ مِنَ الْأَحْكَامِ الْمُخَالِفَةِ لِلْأَحْكَامِ الْمَذْكُورَةِ فِيهَا مِنْ فُرُوعِ الشَّرِيعَةِ فَذَلِكَ قَدْ يُبَيَّنُ فِيهِ أَنَّهُ لِأَجْلِ اخْتِلَافِ الْمَصَالِحِ، أَوْ لِأَنَّ اللَّهَ أَرَادَ التَّيْسِيرَ بِهَذِهِ الْأُمَّةِ.
İkincisi: Kur'an o kitapların peygamberlerini tasdik etmiş, onları doğrulamış, nurlarını ve hidayetlerini zikretmiş; dinin ve şeriatın getirdikleri temel esaslarını getirmiştir. Sonra, onda bulunmayan hükümlerden getirdiği şeyler de o kitaplara aykırı değildir. Şeriatın füruundan olup da onlarda zikredilen hükümlere muhalif olarak getirdiği hükümlere gelince, bunların maslahatların değişmesinden veya Allah'ın bu ümmete kolaylık dilemesinden kaynaklandığı beyan edilmiştir.
وَمَعْنَى: بَيْنَ يَدَيْهِ مَا سَبَقَهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٩٧] ، وَعِنْدَ قَوْلِهِ: وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٥٠] .
{ بَيْنَ يَدَيْهِ } ifadesinin manası: «Kendisinden önceki» demektir. Bunun açıklaması Bakara Suresi'ndeki { فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } [97] ve Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ } [50] ayetlerinde geçmişti.
وَأَمَّا جُمْلَةُ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى فَوُجُودُ وَاوِ الْعَطْفِ فِي أَوَّلِهَا مَانِعٌ مِنْ تَعْلِيقِ لِتُنْذِرَ بِفِعْلِ أَنْزَلْناهُ، وَمِنْ جَعْلِ الْمَجْرُورِ خَبَرًا عَنْ كِتابٌ خِلَافًا لِلتَّفْتَزَانِيِّ، إِذِ الْخَبَرُ إِذَا كَانَ مَجْرُورًا لَا يَقْتَرِنُ بِوَاوِ الْعَطْفِ وَلَا نَظِيرَ لِذَاكَ فِي الِاسْتِعْمَالِ، فَوُجُودُ لَامِ التَّعْلِيلِ مَعَ الْوَاوِ مَانِعٌ مِنْ جَعْلِهَا خَبَرًا آخَرَ لِ كِتابٌ، فَلَا مَحِيصَ عِنْدَ تَوْجِيهِ انْتِظَامِهَا مَعَ مَا قَبْلَهَا مِنْ تَقْدِيرِ مَحْذُوفٍ أَوْ تَأْوِيلِ بَعْضِ أَلْفَاظِهَا، وَالْوَجْهُ عِنْدِي أَنَّهُ مَعْطُوفٌ على مقدّر ينبىء عَنْهُ السِّيَاقُ. وَالتَّقْدِيرُ: لِيُؤْمِنَ أَهْلُ الْكِتَابِ بِتَصْدِيقِهِ وَلِتُنْذِرَ الْمُشْرِكِينَ. وَمِثْلُ هَذَا التَّقْدِيرِ يَطَّرِدُ فِي نَظَائِرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِحَسَبِ مَا يُنَاسِبُ أَنْ يُقَدَّرَ. وَهَذَا مِنْ أَفَانِينِ الِاسْتِعْمَالِ الْفَصِيحِ.
{ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى } cümlesine gelince; başındaki atıf vâvı, Teftâzânî'nin aksine { لِتُنْذِرَ } ifadesinin { أَنْزَلْناهُ } fiiline bağlanmasına ve mecrurun { كِتابٌ } için haber kılınmasına engeldir. Zira haber mecrur olduğunda atıf vâvı ile birleşmez ve kullanımda bunun bir benzeri yoktur. Dolayısıyla vâv ile birlikte illet lâmının bulunması, onun { كِتابٌ } için bir başka haber olmasını engeller. Bu sebeple önceki kısımla irtibatının izahında, takdiri bir unsur varsaymaktan veya lafızlarından bazısını tevil etmekten başka çare yoktur. Bana göre doğru olan vecih, bağlamın işaret ettiği takdiri bir ifadeye matuf olmasıdır. Takdiri şöyledir: «Ehl-i kitap onu tasdik ederek iman etsin diye ve sen müşrikleri uyarasın diye [indirdik]». Benzer takdirler, bu ayetin emsallerinde takdir edilmeye uygun düşen şekliyle kıyasen geçerlidir. Bu da fasih kelâmın inceliklerindendir.
وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ [٥٢] .
Bunun benzeri, İbrâhîm Suresi'ndeki şu ayet-i kerimedir: { هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “Bu, kendisiyle uyarılsınlar, Allah'ın ancak tek bir ilah olduğunu bilsinler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye insanlara bir tebliğdir” [52].
وَوَقَعَ فِي «الْكَشَّافِ» أَنَّ وَلِتُنْذِرَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ صِفَةُ الْكِتَابِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَنْزَلْنَاهُ لِلْبَرَكَاتِ وَتَصْدِيقِ مَا تقدّمه والإنذار اهـ. وَهَذَا وَإِنِ اسْتَتَبَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَهُوَ لَا يَحْسُنُ فِي آيَةِ سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ، لِأَنَّ لَفْظَ «بَلَاغٌ» اسْمُ لَيْسَ
el-Keşşâf'ta { وَلِتُنْذِرَ } lafzının Kitab'ın sıfatının delalet ettiği manaya matuf olduğu belirtilmiştir; sanki: «Biz onu bereketler için, kendisinden öncekileri tasdik için ve inzar (uyarma) için indirdik» denilmiş gibidir. Bu izah bu ayette tutarlı olsa bile İbrâhîm Suresi'ndeki ayette uygun düşmez; çünkü «belâğ» kelimesi isimdir ve kendisinde
فِيهِ مَا يُشْعِرُ بِالتَّعْلِيلِ، وَ «لِلنَّاسِ» مُتَعَلِّقٌ بِهِ وَاللَّامُ فِيهِ لِلتَّبْلِيغِ لَا لِلتَّعْلِيلِ، فَتَعَيَّنَ تَقْدِيرُ شَيْءٍ بَعْدَهُ نَحْوُ لِيَنْتَبِهُوا أَوْ لِئَلَّا يُؤْخَذُوا عَلَى غَفْلَةٍ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ.
ta'lil (gerekçe) hissettirecek bir taraf yoktur. «Li'n-nâs» ifadesi ise ona mütealliktir ve buradaki lâm illet için değil tebliğ içindir. Dolayısıyla sonrasında «uyansınlar diye» veya «gafil avlanmasınlar diye ve onunla uyarılsınlar diye» gibi bir ifadenin takdir edilmesi zorunludur.
وَالْإِنْذَارُ: الْإِخْبَارُ بِمَا فِيهِ تَوَقُّعُ ضُرٍّ، وَضِدُّهُ الْبِشَارَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
İnzar; içinde bir zararın beklendiği şeyi haber vermektir, zıddı ise tebşirdir (müjdelemedir). Bu kavram daha önce Allah Teâlâ'nın şu kavlinde geçmişti:
إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١٩] . وَاقْتَصَرَ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ تَخْوِيفُ الْمُشْرِكِينَ إِذْ قَالُوا: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩١] .
Bakara Suresi'ndeki { إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً } [119] kavli. Müşrikler { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir insana bir şey indirmemiştir” [el-En'âm: 91] dediklerinde maksat onları korkutmak olduğu için sadece inzar ile yetinilmiştir.
وَأُمُّ الْقُرَى: مَكَّةُ، وَأُمُّ الشَّيْءِ اسْتِعَارَةٌ شَائِعَةٌ فِي الْأَمْرِ الَّذِي يُرْجَعُ إِلَيْهِ وَيُلْتَفُّ حَوْلَهُ، وَحَقِيقَةُ الْأُمِّ الْأُنْثَى الَّتِي تَلِدُ الطِّفْلَ فَيَرْجِعُ الْوَلَدُ إِلَيْهَا وَيُلَازِمُهَا، وَشَاعَتِ اسْتِعَارَةُ الْأُمِّ لِلْأَصْلِ وَالْمَرْجِعِ حَتَّى صَارَتْ حَقِيقَةً، وَمِنْهُ سُمِّيَتِ الرَّايَةُ أُمًّا، وَسُمِّيَ أَعْلَى الرَّأْسِ أُمَّ الرَّأْسِ، وَالْفَاتِحَةُ أُمَّ الْقُرْآنِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي تَسْمِيَةِ الْفَاتِحَةِ. وَإِنَّمَا سُمِّيَتْ مَكَّةُ أُمَّ الْقُرَى لِأَنَّهَا أَقْدَمُ الْقُرَى وَأَشْهَرُهَا وَمَا تَقَرَّتِ الْقُرَى فِي بِلَادِ الْعَرَبِ إِلَّا بَعْدَهَا، فَسَمَّاهَا الْعَرَبُ أُمَّ الْقُرَى، وَكَانَ عَرَبُ الْحِجَازِ قَبْلَهَا سُكَّانَ خِيَامٍ.
«Ümmü'l-Kurâ» Mekke'dir. Bir şeyin «ümm»ü (anası), kendisine başvurulan ve etrafında toplanılan şey için yaygın bir istiaredir. «Ümm»ün hakiki anlamı, çocuğu doğuran, dolayısıyla çocuğun kendisine döndüğü ve yanından ayrılmadığı dişidir. «Ümm» kelimesinin asıl ve merci anlamında istiare edilmesi yaygınlaşarak nihayet hakikat haline gelmiştir. Bu sebepledir ki sancağa «ümm», başın tepe noktasına «ümmü'r-re's» ve Fâtiha'ya «Ümmü'l-Kur'ân» adı verilmiştir. Bu husus Fâtiha'nın isimlendirilmesinde geçmişti. Mekke'ye Ümmü'l-Kurâ denilmesinin sebebi ise yerleşim yerlerinin en eskisi ve en meşhuru olması, Arap diyarındaki yerleşimlerin ancak ondan sonra kurulmuş olmasıdır; bu yüzden Araplar orayı Ümmü'l-Kurâ diye isimlendirmiştir. Zira ondan önce Hicaz Arapları çadırlarda yaşamaktaydı.
وَإِنْذَارُ أُمِّ الْقُرَى بِإِنْذَارِ أَهْلِهَا، وَهَذَا مِنْ مَجَازِ الْحَذْفِ كَقَوْلِه تَعَالَى: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُف: ٨٢] ، وَقَدْ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ وَمَنْ حَوْلَها، أَيِ الْقَبَائِلَ الْقَاطِنَةَ حَوْلَ مَكَّةَ مِثْلَ خُزَاعَةَ، وَسَعْدِ بْنِ بَكْرٍ، وَهَوَازِنَ، وَثَقِيفَ، وَكِنَانَةَ.
Ümmü'l-Kurâ'nın uyarılması, onun ehlinin uyarılması demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Kente sor” [Yûsuf: 82] kavlindeki gibi hazif mecazı kabilindendir. Nitekim { وَمَنْ حَوْلَها } “ve onun çevresindekileri” kavli de buna delalet etmektedir; yani Huzâa, Sa'd b. Bekr, Hevâzin, Sakîf ve Kinâne gibi Mekke çevresinde mukim olan kabileleri [uyarman için].
وَوَجْهُ الِاقْتِصَارِ عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ وَمَنْ حَوْلَهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمُ الَّذِينَ جَرَى الْكَلَامُ
Bu ayette sadece Mekke halkı ve çevresindekilerle yetinilmesinin sebebi,
وَالْجِدَالُ مَعَهُمْ مِنْ قَوْلِهِ: وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ [الْأَنْعَام: ٦٦] ، إِذِ السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ وَلَيْسَ فِي التَّعْلِيلِ مَا يَقْتَضِي حَصْرَ الْإِنْذَارِ بِالْقُرْآنِ فِيهِمْ حَتَّى نَتَكَلَّفَ الِادِّعَاءَ أَنَّ مَنْ حَوْلَها مُرَادٌ بِهِ جَمِيعَ أَهْلِ الْأَرْضِ.
{ وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ } “O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı” [el-En'âm: 66] kavlinden itibaren sözün ve tartışmanın kendileriyle cereyan ettiği kimselerin onlar olmasıdır; zira sure Mekkîdir. Kur'an'la inzarın sadece onlara has kılınmasını gerektiren bir gerekçe de bulunmamaktadır ki { مَنْ حَوْلَها } ifadesiyle bütün yeryüzü ahalisinin kastedildiğini zoraki bir iddiayla ileri sürmek zorunda kalalım.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى بِالْخِطَابِ، وقرأه أبوبكر وَحْدَهُ عَنْ عَاصِمٍ وَلِيُنْذِرَ- بِيَاءِ الْغَائِبِ- عَلَى أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى كِتابٌ.
Cumhur { وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى } lafzını muhatap kipiyle (tâ ile) okumuştur; Ebû Bekr ise Âsım'dan tek başına -zamir { كِتابٌ } kelimesine dönecek şekilde- gaib yâ'sı ile { وَلِيُنْذِرَ } şeklinde okumuştur.
وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ احْتِرَاسٌ مِنْ شُمُول الْإِنْذَار للْمُؤْمِنين الَّذِينَ هُمْ يَوْمَئِذٍ بِمَكَّةَ وَحَوْلَهَا الْمَعْرُوفُونَ بِهَذِهِ الصِّلَةِ دُونَ غَيْرِهِمْ مِنْ
{ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ } “Ahirete inananlar buna da inanırlar” kavli, inzarın, o gün Mekke'de ve çevresinde bulunup Mekke halkının diğerlerinden farklı olarak
أَهْلِ مَكَّةَ، وَلِذَلِكَ عَبَّرَ عَنْهُمْ بِهَذَا الْمَوْصُولِ لِكَوْنِهِ كَاللَّقَبِ لَهُمْ، وَهُوَ مُمَيِّزُهُمْ عَنْ أَهْلِ الشِّرْكِ لِأَنَّ أَهْلَ الشِّرْكِ أَنْكَرُوا الْآخِرَةَ. وَلَيْسَ فِي هَذَا الْمَوْصُولِ إِيذَانٌ بِالتَّعْلِيلِ، فَإِنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلَمْ يُؤْمِنُوا بِالْقُرْآنِ وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ يَوْمَئِذٍ.
bu sıfatla bilinen müminleri de kapsamasına engel olan bir ihtirazdır (kayıttır). İşte bu sebeple kendilerinden, adeta bir lakap gibi olan bu ismi mevsul ile bahsedilmiştir; bu da onları şirk ehlinden ayıran vasıftır, çünkü şirk ehli ahireti inkâr etmekteydi. Bu ismi mevsulde bir illet (gerekçe) bildirimi de yoktur; zira Yahudiler ve Hristiyanlar da ahirete inanmakta ancak Kur'an'a inanmamaktaydılar; fakat onlar o gün Mekke ehlinden değillerdi.
وَأَخْبَرَ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِالْقُرْآنِ تَعْرِيضًا بِأَنَّهُمْ غَيْرُ مَقْصُودِينَ بِالْإِنْذَارِ فَيُعْلَمُ أَنَّهُمْ أَحِقَّاءُ بِضِدِّهِ وَهُوَ الْبِشَارَةُ.
Müminlerin Kur'an'a iman ettiklerinin haber verilmesi, onların inzar ile hedeflenen kimseler olmadığına ta'rizde bulunmak içindir; böylece onların inzarın zıddı olan tebşire (müjdeye) layık oldukları anlaşılır.
وَزَادَهُمْ ثَنَاءً بِقَوْلِهِ: وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ إِيذَانًا بِكَمَالِ إِيمَانِهِمْ وَصِدْقِهِ، إِذْ كَانَتِ الصَّلَاةُ هِيَ الْعَمَلُ الْمُخْتَصُّ بِالْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّ الْحَجَّ كَانَ يَفْعَلُهُ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ [الْبَقَرَة:
{ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } “Ve onlar namazlarını hakkıyla korurlar” kavliyle onların övgüsünü artırmıştır; bu da imanlarının kemaline ve sıdkına bir işarettir. Zira namaz Müslümanlara has olan amel idi; zira haccı hem Müslümanlar hem de müşrikler yapmaktaydı. Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ } “O, gayba inanan ve namazı dosdoğru kılan takva sahipleri için bir hidayettir” [el-Bakara:
٢، ٣] وَلَمْ يَكُنِ الْحَجُّ مَشْرُوعًا لِلْمُسْلِمِينَ فِي مُدَّةِ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ.
2-3]. Ayrıca bu surenin indiği dönemde hac Müslümanlara henüz farz kılınmamıştı.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٩٣]
[En'âm Suresi (6), Ayet 93]
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣)
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde «Bana da vahyolundu» diyenden ve «Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim» diyenden daha zalim kim olabilir? O zalimleri ölümün şiddetli sıkıntıları içindeyken ve melekler ellerini uzatmış: «Çıkarın canlarınızı! Allah'a karşı gerçek olmayanı söylediğinizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamış olduğunuzdan ötürü bugün alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız» derken bir görsen!” (93)
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ.
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde «Bana da vahyolundu» diyenden ve «Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim» diyenden daha zalim kim olabilir?”
لَمَّا تَقَضَّى إِبْطَالُ مَا زَعَمُوهُ مِنْ نَفْيِ الْإِرْسَالِ وَالْإِنْزَالِ وَالْوَحْيِ، النَّاشِئِ عَنْ مَقَالِهِمُ الْبَاطِلِ، إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩١] ، وَعَقَّبَ ذَلِكَ بِإِثْبَاتِ مَا لِأَجْلِهِ جَحَدُوا إِرْسَالَ الرُّسُلِ وَإِنْزَالَ الْوَحْيِ عَلَى بَشَرٍ، وَهُوَ إِثْبَاتُ أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ مُنَزَّلٌ مِنَ
{ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir” [el-En'âm: 91] dediklerinde, onların bâtıl sözlerinden kaynaklanan peygamber göndermeyi, vahiy ve kitap indirmeyi inkâr iddialarının geçersiz kılınması tamamlanıp bunun ardından peygamberlerin gönderilmesini ve insana vahiy indirilmesini inkâr etmelerine sebep olan şeyin ispatı, yani bu Kitab'ın
اللَّهِ، عَقَّبَ بَعْدَ ذَلِكَ بِإِبْطَالِ مَا اخْتَلَقَهُ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الشَّرَائِعِ الضَّالَّةِ فِي أَحْوَالِهِمُ الَّتِي شَرَعَهَا لَهُمْ عَمْرُو بْنُ لُحَيٍّ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَزَعْمِهِمْ أَنَّهُمْ شُفَعَاءُ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، وَمَا يَسْتَتْبِعُ ذَلِكَ مِنَ الْبَحِيرَةِ، وَالسَّائِبَةِ، وَمَا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ مِنَ الذَّبَائِحِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ.
Allah'tan indirilmiş olduğunun ispatı gelince; bundan sonra da müşriklerin kendi durumları hakkında uydurdukları, Amr b. Luhayy'ın putlara tapma, putların Allah katında kendilerine şefaatçi oldukları iddiası ve bunun beraberinde getirdiği bahîre, sâibe ve üzerine Allah'ın adı anılmayan kurbanlıklar ile benzeri konularda vazettiği sapkın şeriatlerin iptali getirilmiştir.
فَهُمْ يَنْفُونَ الرِّسَالَةَ تَارَةً فِي حِينِ أَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِأَشْيَاءَ فَكَيْفَ بَلَغَهُمْ مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ فِي زَعْمِهِمْ، وَهُمْ قَدْ قَالُوا: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩١] . فَلَزِمَهُمْ أَنَّهُمْ قَدْ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ فِيمَا زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِهِ لِأَنَّهُمْ عَطَّلُوا طَرِيقَ وُصُولِ مُرَادِ اللَّهِ إِلَى خَلْقِهِ وَهُوَ طَرِيقُ الرِّسَالَةِ فَجَاءُوا بِأَعْجَبَ مَقَالَةٍ.
Onlar bir yandan risâleti inkâr ederken, diğer yandan Allah'ın kendilerine birtakım şeyleri emrettiğini iddia etmektedirler. Oysa { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir” [el-En'âm: 91] dedikleri halde, iddialarına göre Allah'ın kendilerine emrettiği şeyler onlara nasıl ulaşmıştır? Dolayısıyla Allah'ın kendilerine emrettiğini iddia ettikleri hususlarda Allah'a yalan isnat etmiş olmaları kaçınılmaz hale gelmiştir. Zira onlar Allah'ın muradının yaratılmışlara ulaşma yolu olan risâlet yolunu iptal etmiş ve böylece son derece tuhaf bir söz ortaya koymuşlardır.
وَذَكَرَ مَنِ اسْتَخَفُّوا بِالْقُرْآنِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَنَا أُوحِيَ إِلَيَّ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَنَا أَقُولُ مِثْلَ قَوْلِ الْقُرْآنِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً تَسْفِيهَ عَقَائِدِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَالضَّلَالَةِ مِنْهُمْ عَلَى اخْتِلَافِهَا وَاضْطِرَابِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَعَ ذَلِكَ تَنْزِيه النّبيء ﷺ عَمَّا رَمَوْهُ بِهِ مِنَ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ حِينَ قَالُوا: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩١] لِأَنَّ الَّذِي يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا ظُلْمَ أَعْظَمُ مِنَ الِافْتِرَاءِ عَلَى اللَّهِ وَادِّعَاءِ الْوَحْيِ بَاطِلًا لَا يُقْدِمُ عَلَى ذَلِكَ، فَيَكُونُ مِنْ نَاحِيَةِ قَوْلِ هِرَقْلَ لِأَبِي سُفْيَانَ «وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا، فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذْرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ» .
Kur'an'ı hafife alıp bazısı «Bana vahyolundu», bazısı da «Ben Kur'an'ın sözü gibisini söylerim» diyen kimseleri zikretmiştir. Dolayısıyla { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” kavlinden murat, aralarındaki ihtilaf ve tutarsızlıklarla birlikte şirk ve dalâlet ehlinin inançlarının akılsızca olduğunu ortaya koymaktır. Bununla birlikte muradın, { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir” [el-En'âm: 91] dediklerinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i Allah'a karşı yalan uydurmakla itham etmelerinden onu tenzih etmek olması da caizdir. Zira Allah'a iftira etmekten ve bâtıl yere vahiy iddia etmekten daha büyük bir zulüm olmadığını bilen kimse böyle bir şeye asla cüret etmez. Bu yönüyle durum, Herakliyus'un Ebû Süfyân'a söylediği şu söze benzer: «O söyleyeceğini söylemeden önce onu hiç yalanla itham eder miydiniz, diye sordum; 'hayır' dedin. Bildim ki insanlara yalan söylemeyi terk eden bir kimse Allah'a karşı yalan söyleyecek değildir.»
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ فَهُوَ فِي مَعْنَى النَّفْيِ، أَيْ لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِنْ هَؤُلَاءِ أَصْحَابِ هَذِهِ الصِّلَاتِ. وَمَسَاقُهُ هُنَا مَسَاقُ التَّعْرِيضِ بِأَنَّهُمُ الْكَاذِبُونَ إِبْطَالًا لِتَكْذِيبِهِمْ إِنْزَالَ الْكِتَابِ، وَهُوَ تَكْذِيبٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَفْهُومُ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ [الْأَنْعَام: ٩٢] لِاقْتِضَائِهِ أَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ يُكَذِّبُونَ بِهِ وَمِنْهُمُ الَّذِي قَالَ: أُوحِيَ إِلَيَّ وَمِنْهُمُ الَّذِي قَالَ: سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فِيمَا زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِخِصَالِ جَاهِلِيَّتِهِمْ. وَمِثْلُ هَذَا التَّعْرِيضِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٦٠] قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ الْآيَةَ عَقِبَ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ [الْمَائِدَة: ٥٧] الْآيَةَ.
Soru inkârîdir, dolayısıyla nefy (olumsuzluk) anlamındadır; yani 'Bu sıfatlara sahip olanlardan daha zalim hiç kimse yoktur' demektir. Buradaki sevki, Kitab'ın indirilmesini yalanlamalarını iptal etmek maksadıyla asıl yalancıların kendileri olduğunu ta'riz yoluyla hissettirmektir. Bu yalanlama, { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ } “Ahirete inananlar ona da inanırlar” [el-En'âm: 92] kavlinin mefhumunun delalet ettiği bir husustur; zira bu ifade, ahirete inanmayanların, yani müşriklerin onu yalanladıklarını gerektirir. Bunlardan kimi «Bana vahyolundu», kimi «Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim» demiş, kimi de cahiliye adetlerini Allah'ın kendilerine emrettiğini iddia ederek Allah'a yalan iftira etmiştir. Bu türden bir ta'rizin benzeri, Yüce Allah'ın Mâide Suresi'ndeki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve oyun konusu edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin” [el-Mâide: 57] ayetinin ardından gelen { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ } “De ki: Allah katında cezası bundan daha kötü olanı size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği ve gazap ettiği kimsedir...” [el-Mâide: 60] kavlidir.
وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي وَمَنْ أَظْلَمُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ فِي سُورَة الْبَقَرَة [١١٤] .
{ وَمَنْ أَظْلَمُ } hakkındaki açıklama, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } “Allah'ın mescitlerinde O'nun isminin anılmasını engelleyenden daha zalim kim olabilir?” [el-Bakara: 114] kavlinde geçmişti.