وافتراء: الِاخْتِلَاقُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ
İftira (افْتِرَاء), uydurmak demektir ve Yüce Allah'ın { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ
الْكَذِبَ
{ الْكَذِبَ } “Fakat inkâr edenler Allah'a karşı yalan uydururlar”
فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١٠٣] .
“Fakat inkâr edenler Allah'a yalan iftira ederler” [el-Mâide: 103] kavlinde geçmişti.
وَمَنْ مَوْصُولَةٌ مُرَادٌ بِهِ الْجِنْسُ، أَيْ كُلُّ مَنِ افْتَرَى أَوْ قَالَ، وَلَيْسَ
{ مَنْ } mevsûldür ve bununla cins kastedilmiştir; yani 'iftira eden veya [böyle] diyen herkes' demektir, yoksa
الْمُرَادُ فَرْدًا مُعَيَّنًا، فَالَّذِينَ افْتَرَوْا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا هُمُ الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّهُمْ حَلَّلُوا وَحَرَّمُوا بِهَوَاهُمْ وَزَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ، وَأَثْبَتُوا لِلَّهِ شُفَعَاءَ عِنْدَهُ كَذِبًا.
belirli bir fert kastedilmemiştir. Allah'a yalan iftira edenler müşriklerdir; zira onlar hevalarına göre helal ve haram kılmışlar, Allah'ın bunu kendilerine emrettiğini iddia etmişler ve yalan yere Allah katında O'nun şefaatçileri olduğunu ileri sürmüşlerdir.
وأَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ عَطْفٌ عَلَى صِلَةِ مَنْ، أَيْ كُلُّ مَنِ ادَّعَى النُّبُوءَةَ كَذِبًا، وَلَمْ يَزَلِ الرُّسُلُ يُحَذِّرُونَ النَّاسَ مِنَ الَّذِينَ يَدَّعُونَ النُّبُوءَةَ كَذِبًا كَمَا قَدَّمْتُهُ. رُوِيَ أَنَّ الْمَقْصُودَ بِهَذَا مُسَيْلمَة متنبّىء أَهْلِ الْيَمَامَةِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ مُسَيْلِمَةُ قَدِ ادَّعَى النُّبُوءَةَ قَبْلَ هِجْرَة النّبيء ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ لِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ. وَالصَّوَابُ أَنَّ مُسَيْلِمَةَ لَمْ يَدَّعِ النُّبُوءَةَ إِلَّا بَعْدَ أَنْ وَفَدَ على النّبيء ﷺ فِي قَوْمِهِ بَنِي حَنِيفَةَ بِالْمَدِينَةِ سَنَةَ تِسْعٍ طَامِعًا فِي أَنْ يَجْعَلَ لَهُ رَسُول الله ﷺ الْأَمْرَ بَعْدَهُ فَلَمَّا رَجَعَ خَائِبًا ادَّعَى النُّبُوءَةَ فِي قَوْمِهِ.
{ أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ } “Yahut «Bana vahyolundu» diyen” ifadesi, { مَنْ } kelimesinin sılasına matuftur; yani 'yalan yere peygamberlik iddia eden herkes' demektir. Daha önce belirttiğim gibi peygamberler, insanları yalan yere peygamberlik iddia eden kimselere karşı uyarmaktan geri durmamışlardır. İbn Abbâs, Katâde ve İkrime'nin belirttiğine göre, bununla kastedilenin Yemâme ehlinin yalancı peygamberi Müseylime olduğu rivayet edilmiştir. Bu görüş, sure Mekkî olduğu için Müseylime'nin peygamberlik iddiasında Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'ye hicretinden önce bulunmuş olmasını gerektirir. Doğru olan ise Müseylime'nin, hicretin dokuzuncu yılında kavmi Benî Hanîfe ile birlikte Medine'ye Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna heyet olarak gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisinden sonra yönetimi kendisine bırakmasını umduğu, eli boş dönünce de kavmi arasında peygamberlik iddia ettiği şeklindedir.
وَفِي «تَفْسِيرِ» ابْنِ عَطِيَّةَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَعَ مُسَيْلِمَةَ الْأسود الْعَنسِي المتنبّئ بِصَنْعَاءَ. وَهَذَا لَمْ يَقُلْهُ غَيْرُ ابْنِ عَطِيَّةَ. وَإِنَّمَا ذَكَرَ الطَّبَرِيُّ الْأَسْوَدَ تَنْظِيرًا مَعَ مُسَيْلِمَةَ فَإِنَّ الْأَسْوَدَ الْعَنْسِيَّ مَا ادَّعَى النُّبُوءَةَ إِلَّا فِي آخِرِ حَيَاةِ رَسُول الله ﷺ. وَالْوَجْهُ أَنَّ الْمَقْصُودَ الْعُمُومُ وَلَا يَضُرُّهُ انْحِصَارُ ذَلِكَ فِي فَرْدٍ أَوْ فَرْدَيْنِ فِي وَقْتٍ مَا وَانْطِبَاقُ الْآيَةِ عَلَيْهِ.
İbn Atıyye'nin «Tefsir»inde bu ayetle Müseylime'nin yanı sıra San'a'daki yalancı peygamber el-Esved el-Ansî'nin de kastedildiği belirtilmiştir. Bunu İbn Atıyye'den başkası söylememiştir. Taberî ise el-Esved'i yalnızca Müseylime ile bir mukayese (nazîre) olarak zikretmiştir; zira el-Esved el-Ansî peygamberlik iddiasını ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatının sonlarında ortaya atmıştır. Uygun olan [yaklaşım], kastedilenin umûmîlik olmasıdır; bunun belli bir zamanda bir veya iki ferde inhisar etmesi ve ayetin onlar üzerine tam olarak oturması bu umûmîliğe zarar vermez.
وَأَمَّا مَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، فَقَالَ الْوَاحِدِيُّ فِي «أَسْبَابِ النُّزُولِ» ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ الْعَامِرِيِّ وَكَانَ قَدْ أَسْلَمَ بِمَكَّةَ، وَكَانَ يَكْتُبُ الْوَحْي للنّبيء ﷺ، ثُمَّ ارْتَدَّ وَقَالَ: أَنَا أَقُولُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، اسْتِهْزَاءً، وَهَذَا أَيْضًا لَا يَنْثَلِجُ لَهُ الصَّدْرُ لِأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي سَرْحٍ ارْتَدَّ بَعْدَ الْهِجْرَةِ وَلَحِقَ بِمَكَّةَ وَهَذِهِ السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ. وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ عِكْرِمَةَ، وَابْنِ عَطِيَّةَ عَنِ الزَّهْرَاوِيِّ وَالْمَهْدَوِيِّ أَنَّهَا: نَزَلَتْ فِي النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ كَانَ يَقُولُ: أَنَا أُعَارِضُ الْقُرْآنَ. وَحَفِظُوا لَهُ أَقْوَالًا، وَذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ. وَقَدْ رَوَوْا أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَالَ: إِنَّمَا هُوَ قَوْلُ شَاعِرٍ وَإِنِّي سَأُنْزِلُ مِثْلَهُ وَكَانَ هَذَا قَدْ تَكَرَّرَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ الْقُرْآنُ، فَالْوَجْهُ
{ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Ve «Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim» diyen” kavline gelince; Vâhidî «Esbâb-ı Nüzûl»de İbn Abbâs ve İkrime'den nakille bu ayetin Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh el-Âmirî hakkında indiğini söylemiştir. O, Mekke'de Müslüman olmuş ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy kâtipliği yapmaktaydı; sonra dinden dönüp alay ederek «Ben de Allah'ın indirdiği gibi söylerim» demişti. Bu görüş de içe sinmemektedir; zira Abdullah b. Ebî Serh hicretten sonra dinden dönüp Mekke'ye kaçmıştır, oysa bu sure Mekkîdir. Kurtubî İkrime'den, İbn Atıyye de Zehrâvî ve Mehdevî'den nakille ayetin Nadr b. el-Hâris hakkında indiğini zikretmiştir; o, «Ben Kur'an'a nazire yaparım» derdi ve alay yollu olmak üzere onun bazı sözlerini ezberlemişlerdi. Müşriklerden birinin «Bu ancak bir şairin sözüdür, ben de bunun benzerini indireceğim» dediği rivayet edilmiştir. Bu durum Kur'an'ın da işaret ettiği gibi müşriklerden defalarca tekrarlanmıştır. Dolayısıyla uygun olan,
أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَوْصُولِ الْعُمُومَ لِيَشْمَلَ كُلَّ مَنْ صَدَرَ مِنْهُ هَذَا الْقَوْلُ وَمَنْ يُتَابِعُهُمْ عَلَيْهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ.
mevsûl ile kastedilenin, bu söz kendisinden sadır olan herkesi ve gelecekte bu konuda onlara tabi olacak kimseleri kapsayacak şekilde umûmî olmasıdır.
وَقَوْلُهُمْ: مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونُوا قَالُوا هَذِهِ الْعِبَارَةَ سُخْرِيَةً كَمَا قَالُوا:
Onların { مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiği gibi” sözü, tıpkı şu sözlerinde olduğu gibi,
يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الْحجر: ٦] ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ حِكَايَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِالْمَعْنَى، أَيْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ هَذَا الْكَلَامِ، فَعَبَّرَ اللَّهُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ كَقَوْلِهِ:
{ يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } “Ey kendisine zikir (Kur'an) indirilen kimse! Sen kesinlikle bir delisin” [el-Hicr: 6] dedikleri tarzda bir alay yollu söylenmiş olabilir; yahut Yüce Allah'ın mana ile hikaye etmesi kabilinden olabilir; yani 'Ben bu kelamın benzerini indireceğim' demiştir de Allah Teâlâ bunu şu kavlinde olduğu gibi:
وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ [النِّسَاء: ١٥٧] .
{ وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ } “Ve «Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu İsa Mesih'i öldürdük» demeleri sebebiyle...” [en-Nisâ: 157] { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiği” ifadesiyle dile getirmiştir.
وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ.
{ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ } “O zalimleri ölümün şiddetli sıkıntıları içindeyken ve melekler ellerini uzatmış: «Çıkarın canlarınızı! Allah'a karşı gerçek olmayanı söylediğinizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamış olduğunuzdan ötürü bugün alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız» derken bir görsen!”
عُطِفَتْ جُمْلَةُ: وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ عَلَى جُمْلَةِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِأَنَّ هَذِهِ وَعِيدٌ بِعِقَابٍ لِأُولَئِكَ الظَّالِمِينَ الْمُفْتَرِينَ عَلَى اللَّهِ وَالْقَائِلِينَ «أُوحِيَ إِلَيْنَا» وَالْقَائِلِينَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ.
{ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ } cümlesi, { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } cümlesine matuftur; çünkü bu [cümle], Allah'a iftira eden, «bize vahyolundu» diyen ve { سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim” diyen o zalimlere bir azap tehdididir.
فَ الظَّالِمُونَ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ يَشْمَلُ أُولَئِكَ وَيَشْمَلُ جَمِيعَ الظَّالِمِينَ الْمُشْرِكِينَ، وَلِذَلِكَ فَالتَّعْرِيفُ فِي الظَّالِمُونَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ الْمُفِيدُ لِلِاسْتِغْرَاقِ. وَالْخِطَابُ فِي تَرى للرّسول ﷺ، أَوْ كلّ من تتأتّى مِنْهُ الرُّؤْيَةُ فَلَا يَخْتَصُّ بِهِ مُخَاطَبٌ. ثُمَّ الرُّؤْيَةُ الْمَفْرُوضَةُ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهَا رُؤْيَةُ الْبَصَرِ إِذَا كَانَ الْحَالُ الْمَحْكِيُّ
{ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ } “O zalimleri ölümün şiddetli sıkıntıları içindeyken bir görsen!” kavlindeki { الظَّالِمُونَ } “o zalimler” ifadesi hem onları hem de bütün müşrik zalimleri kapsar; bu sebeple { الظَّالِمُونَ } kelimesindeki belirlilik (el-takısı), istiğrâk (bütün fertleri kapsama) bildiren cins belirliliğidir. { تَرى } “görsen” fiilindeki hitap Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya görme yetisi bulunan herkese yöneliktir, dolayısıyla belirli bir muhataba has değildir. Ardından, varsayılan bu görme; şayet anlatılan durum
مِنْ أَحْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَأَنْ تَكُونَ عِلْمِيَّةً إِذَا كَانَتِ الْحَالَةُ الْمَحْكِيَّةُ مِنْ أَحْوَالِ النَّزْعِ وَقَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ عِنْدَ الْمَوْتِ.
kıyamet gününün hallerinden ise gözle görme (rü'yet-i basariyye), şayet anlatılan durum can çekişme ve ölüm anında ruhlarının kabzedilmesi hallerinden ise kalbî/ilmî bilme (rü'yet-i ilmiyye) anlamında olması caizdir.
وَمَفْعُولُ تَرى مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الظَّرْفُ الْمُضَافُ. وَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْ تَرَى الظَّالِمِينَ إِذْ هُمْ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ، أَيْ وَقْتَهُمْ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ، وَيَجُوزُ جَعْلُ (إِذِ) اسْمًا مُجَرَّدًا عَنِ الظَّرْفِيَّةِ فَيَكُونُ هُوَ الْمَفْعُولُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا [الْأَعْرَاف: ٨٦] فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ، وَلَوْ تَرَى زَمَنَ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ. وَيَتَعَيَّنُ عَلَى هَذَا الِاعْتِبَارِ جَعْلُ الرُّؤْيَةِ عِلْمِيَّةً لِأَنَّ الزَّمَنَ لَا يُرَى.
{ تَرى } fiilinin mef'ûlü (tümleci) hazfedilmiştir, buna muzaf olan zarf delalet etmektedir. Takdiri şöyledir: 'O zalimleri ölümün şiddetli sıkıntıları içinde bulundukları vakit bir görsen', yani onların ölümün şiddetli sıkıntıları içindeki anlarını [bir görsen]. { إِذِ } kelimesini zarfiyetten tecrit edilmiş yalın bir isim kabul etmek de caizdir; bu takdirde Yüce Allah'ın { وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا } “Hatırlayın o zamanı ki siz az idiniz” [el-A'râf: 86] kavlinde olduğu gibi mef'ûlün kendisi olur. Bu durumda takdir şöyle olur: 'Zalimlerin ölümün şiddetli sıkıntıları içinde olduğu zamanı bir görsen'. Bu kabule göre görmenin ilmî (bilme) anlamında olması zorunlu hale gelir; zira zaman gözle görülmez.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الشَّرْطِ تَهْوِيلُ هَذَا الْحَالِ، وَلِذَلِكَ حَذَفَ جَوَابَ (لَوْ) كَمَا هُوَ الشَّأْنُ فِي مَقَامِ التَّهْوِيلِ. وَنَظَائِرُهُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ. وَالتَّقْدِيرُ: لَرَأَيْتَ أَمْرًا عَظِيمًا.
Bu şart cümlesinden maksat, söz konusu halin dehşetini vurgulamaktır (tehvîl); bu sebeple dehşet makamında adet olduğu üzere { لَوْ } edatının cevabı hazfedilmiştir. Bunun Kur'an'da pek çok benzeri vardır. Takdiri: 'Büyük bir dehşet görürdün' şeklindedir.
وَالْغَمْرَةُ- بِفَتْحِ الْغَيْنِ- مَا يَغْمُرُ، أَيْ يَغُمُّ مِنَ الْمَاءِ فَلَا يَتْرُكُ لِلْمَغْمُورِ مَخْلَصًا.
Gamra (غَمْرَة) -gaynın fethasıyla- bürüyüp örten, yani suyun kişiyi kaplayıp boğulana hiçbir kurtuluş imkanı bırakmaması demektir.
وَشَاعَتِ اسْتِعَارَتُهَا لِلشِّدَّةِ تَشْبِيهًا بِالشِّدَّةِ الْحَاصِلَةِ لِلْغَرِيقِ حِينَ يَغْمُرُهُ الْوَادِي أَوِ السَّيْلُ حَتَّى صَارَت الغمرة حَقِيقَة عُرْفِيَّةً فِي الشِّدَّةِ الشَّدِيدَةِ.
Vadi veya sel kendisini bürüdüğü zaman boğulan kimsenin maruz kaldığı şiddete benzetilerek zorluk ve sıkıntı için istiare yoluyla kullanımı yaygınlaşmış; nihayetinde gamra, son derece şiddetli sıkıntı hakkında örfî bir hakikat haline gelmiştir.
وَجَمْعُ الْغَمَرَاتِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِتَعَدُّدِ الْغَمَرَاتِ بِعَدَدِ الظَّالِمِينَ فَتَكُونُ صِيغَةُ الْجَمْعِ مُسْتَعْمَلَةً فِي حَقِيقَتِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِقَصْدِ الْمُبَالِغَةِ فِي تَهْوِيلِ مَا يُصِيبُهُمْ بِأَنَّهُ أَصْنَافٌ مِنَ الشَّدَائِدِ هِيَ لِتَعَدُّدِ أَشْكَالِهَا وَأَحْوَالِهَا لَا يُعَبَّرُ عَنْهَا بَاسِمٍ مُفْرَدٍ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا وَعِيدًا بِعَذَابٍ يَلْقَوْنَهُ فِي الدُّنْيَا فِي وَقْتِ النَّزْعِ. وَلَمَّا كَانَ لِلْمَوْتِ سَكَرَاتٌ جُعِلَتْ غَمْرَةُ الْمَوْتِ
Gamerât (غَمَرَات) kelimesinin çoğul kılınması, zalimlerin sayısınca gamraların da çok olması sebebiyle olabilir; bu takdirde çoğul sîgası hakiki anlamında kullanılmış olur. Başlarına gelecek şeylerin dehşetini mübalağalı kılmak amacıyla, çeşitlilik gösteren şekil ve durumları sebebiyle tek bir isimle ifade edilemeyecek türden şiddetli sıkıntılar olduğunu belirtmek için de olabilir. Dolayısıyla bu, can çekişme vaktinde dünyada karşılaşacakları bir azap tehdidi olabilir. Ölümün sekerâtı (şiddetli baygınlıkları) bulunduğu için ölümün gamrası
غَمَرَاتٍ.
gamerât (şiddetli sıkıntılar) kılınmıştır.
وَ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى شِدَّةِ مُلَابَسَةِ الْغَمَرَاتِ لَهُمْ حَتَّى كَأَنَّهَا ظَرْفٌ يَحْوِيهِمْ وَيُحِيطُ بِهِمْ. فَالْمَوْتُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ وَغَمَرَاتُهُ هِيَ آلَامُ النَّزْعِ.
{ فِي } edatı, şiddetli sıkıntıların onları adeta içine alan ve kuşatan bir zarf gibi olduğunu göstermek üzere mecâzî zarfiyet içindir. Bu veçheye göre ölüm hakiki anlamında kullanılmıştır ve onun gamerâtı da can çekişme acılarıdır.
وَتَكُونُ جُمْلَةُ: أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ حِكَايَةَ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ لَهُمْ عِنْدَ قَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ.
{ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “Çıkarın canlarınızı!” cümlesi, ruhlarını kabzederken meleklerin onlara söylediği sözün hikayesidir.
فَيَكُونُ إِطْلَاقُ الْغَمَرَاتِ مَجَازًا مُفْرَدًا وَيَكُونُ الْمَوْتُ حَقِيقَةً. وَمَعْنَى بَسْطِ الْيَدِ تَمْثِيلًا لِلشِّدَّةِ فِي انْتِزَاعِ أَرْوَاحِهِمْ وَلَا بَسْطَ وَلَا أَيْدِيَ. وَالْأَنْفُسُ بِمَعْنَى الْأَرْوَاحِ، أَيْ أَخْرِجُوا أَرْوَاحَكُمْ مِنْ أَجْسَادِكُمْ، أَيْ هَاتُوا أَرْوَاحَكُمْ، وَالْأَمْرُ لِلْإِهَانَةِ وَالْإِرْهَاقِ إِغْلَاظًا فِي قَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ وَلَا يَتْرُكُونَ لَهُمْ رَاحَةً وَلَا يُعَامِلُونَهُمْ بِلِينٍ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ يَجْزَعُونَ فَلَا يَلْفِظُونَ أَرْوَاحَهُمْ وَهُوَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ وَعِيدٌ بِالْآلَامِ عِنْد النّزع جزاءا فِي الدُّنْيَا عَلَى شِرْكِهِمْ، وَقَدْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ فِي شَكٍّ مِنَ الْبَعْثِ فَتَوَعَّدُوا بِمَا لَا شَكَّ فِيهِ، وَهُوَ حَالُ قَبْضِ الْأَرْوَاحِ بِأَنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ عَلَيْهِمْ مَلَائِكَةً تَقْبِضُ أَرْوَاحَهُمْ بِشِدَّةٍ وَعُنْفٍ وَتُذِيقُهُمْ عَذَابًا فِي ذَلِكَ. وَذَلِكَ الْوَعيد يَقع فِي نُفُوسِهِمْ مَوْقِعًا عَظِيمًا لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَخَافُونَ شَدَائِدَ النَّزْعِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu durumda gamerât lafzının kullanımı müfret mecaz, ölüm ise hakikat olur. El uzatmanın (bastü'l-yed) manası, ruhlarını söküp almadaki şiddeti temsil etmek içindir; yoksa [ortada] ne uzatma ne de el vardır. Nefisler (enfüs) ruhlar anlamındadır; yani 'Ruhlarınızı bedenlerinizden çıkarın, ruhlarınızı verin' demektir. Emir, ruhlarını kabzetmede sert davranarak onları aşağılamak ve zora koşmak içindir; onlara ne bir rahatlık tanırlar ne de yumuşak davranırlar. Bunda onların feryat edip ruhlarını teslim etmek istemeyeceklerine de bir işaret vardır. Bu veçheye göre [ayet], şirklerine karşılık dünyadaki bir ceza olarak can çekişme anındaki acılarla yapılan bir tehdittir. Müşrikler yeniden dirilme konusunda şüphe içindeydiler; bu sebeple kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan bir durumla, yani Allah'ın onların üzerine ruhlarını şiddet ve zorbalıkla kabzedecek ve bu esnada onlara azap tattıracak melekler musallat edeceği ruh kabzedilme haliyle tehdit edildiler. Bu tehdit onların nefislerinde büyük bir tesir bırakmaktaydı; çünkü onlar can çekişme şiddetinden korkarlardı. Bu durum, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir:
وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ [الْأَنْفَال: ٥٠] الْآيَة، وَقَول أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ عَلَى هَذَا صَادِرٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ.
{ وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ } “Meleklerin, inkâr edenlerin yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken bir görsen!” [el-Enfâl: 50] ayeti. Bu kabule göre { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “Çıkarın canlarınızı!” sözü meleklerden sadır olmuştur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا وَعِيدًا بِمَا يُلَاقِيهِ الْمُشْرِكُونَ مِنْ شَدَائِدِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِمُنَاسَبَةِ قَوْلِهِ بَعْدُ وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى [الْأَنْعَام: ٩٤] فَغَمَرَاتُ الْمَوْتِ تَمْثِيلٌ لِحَالِهِمْ يَوْمَ الْحَشْرِ فِي مُنَازَعَةِ الشَّدَائِدِ وَأَهْوَالِ الْقِيَامَةِ بِحَالٍ مِنْهُمْ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَشَدَائِدِ النَّزْعِ فَالْمَوْتُ تَمْثِيلٌ وَلَيْسَ بِحَقِيقَةٍ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّمْثِيلِ تَقْرِيبُ الْحَالَةِ وَإِلَّا فَإِنَّ أَهْوَالَهُمْ يَوْمَئِذٍ أَشَدُّ مِنْ غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَلَكِنْ لَا يُوجَدُ فِي الْمُتَعَارَفِ مَا هُوَ أَقْصَى مِنْ هَذَا التَّمْثِيلِ دَلَالَةً عَلَى هَوْلِ الْأَلَمِ. وَهَذَا كَمَا يُقَالُ: وَجَدْتُ أَلَمَ الْمَوْتِ، وَقَوْلِ أَبِي قَتَادَةَ فِي وَقْعَةِ حُنَيْنٍ:
Bunun, daha sonra gelen { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } “Andolsun ki bize teker teker geldiniz” [el-En'âm: 94] kavliyle uyumu sebebiyle, müşriklerin kıyamet gününde karşılaşacakları şiddetli azapla bir tehdit olması da caizdir. Bu takdirde ölümün gamerâtı, haşir gününde onların şiddetli sıkıntılar ve kıyamet dehşetleri içindeki boğuşmalarını, ölümün gamerâtı ve can çekişme şiddeti içinde bulunan kimsenin haline teşbih eden bir temsildir; dolayısıyla ölüm hakikat değil, temsildir. Temsilden maksat hali zihne yaklaştırmaktır; aksi takdirde onların o günkü dehşetleri ölümün gamerâtından çok daha şiddetlidir; ancak acının dehşetini göstermede bilinen şeyler içinde bu temsilden daha ilerisi bulunmamaktadır. Bu tıpkı 'Ölüm acısını hissettim' denilmesi, Ebû Katâde'nin Huneyn Gazvesi'nde söylediği:
«فَضَمَّنِي ضَمَّةً وَجَدْتُ مِنْهَا رِيحَ الْمَوْتِ» ، وَقَوْلِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ الْمَخْزُومِيِّ:
«Beni öyle bir sıktı ki ondan ölüm kokusunu hissettim» sözü ve el-Hâris b. Hişâm el-Mahzûmî'nin şu beyti gibidir:
وَشَمَمْتُ رِيحَ الْمَوْتِ مِنْ تِلْقَائِهِمْ ... فِي مَأْزِقٍ وَالْخَيْلُ لَمْ تَتَبَدَّدِ
Dar bir geçitte atlar henüz dağılmamışken ... Onların tarafından ölüm kokusunu kokladım.
وَجُمْلَةُ: وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ حَالٌ، أَيْ وَالْمَلَائِكَةُ مَادُّونَ أَيْدِيَهُمْ
{ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ } “Melekler de ellerini uzatmış” cümlesi haldir; yani melekler ellerini
إِلَى الْمُشْرِكِينَ لِيَقْبِضُوا عَلَيْهِمْ وَيَدْفَعُوهُمْ إِلَى الْحِسَابِ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي، أَوْ لِيَقْبِضُوا أَرْوَاحَهُمْ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، فَيَكُونُ بَسْطُ الْأَيْدِي حَقِيقَةً بِأَنْ تَتَشَكَّلَ الْمَلَائِكَةُ لَهُمْ فِي أَشْكَالٍ فِي صُورَةِ الْآدَمِيِّينَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَسْطُ الْأَيْدِي كِنَايَةً عَنِ الْمَسِّ وَالْإِيلَامِ، كَقَوْلِهِ: لَئِنْ
ikinci veçheye göre onları yakalayıp hesaba sevk etmek için, birinci veçheye göre ise ruhlarını kabzetmek için müşriklere doğru uzatmış durumdadırlar. Bu durumda el uzatma, meleklerin onlara insan suretindeki şekillerde temessül etmesiyle hakikat olur. El uzatmanın, Yüce Allah'ın { لَئِنْ
بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي
{ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي } “Yemin olsun, beni öldürmek için elini bana uzatsan da...”
[الْمَائِدَة: ٢٨] .
“Beni öldürmek için elini bana uzatsan da...” [el-Mâide: 28] kavlinde olduğu gibi dokunma ve acı vermekten kinaye olması da caizdir.
وَجُمْلَةُ: أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ مَقُولٌ لِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ. وَحَذْفُ الْقَوْلِ فِي مِثْلِهِ شَائِعٌ، وَالْقَوْلُ عَلَى هَذَا مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى. وَالتَّقْدِيرُ: نَقُولُ لَهُمْ: أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمْ وَالْأَنْفُسُ بِمَعْنَى الذَّوَاتِ. وَالْأَمْرُ لِلتَّعْجِيزِ، أَيْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ هَذَا الْعَذَابِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ، وَالْإِخْرَاجُ مَجَازٌ فِي الْإِنْقَاذِ وَالْإِنْجَاءِ لِأَنَّ هَذَا الْحَالَ قَبْلَ دُخُولِهِمُ النَّارَ. وَيَجُوزُ إِبْقَاءُ الْإِخْرَاجِ عَلَى حَقِيقَتِهِ إِنْ كَانَ هَذَا الْحَالُ وَاقِعًا فِي حِينِ دُخُولِهِمُ النَّارَ.
{ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “Çıkarın canlarınızı!” cümlesi, hazfedilmiş bir sözün makûlüdür (söylenen sözüdür). Bu gibi yerlerde kavl (söz) fiilinin hazfedilmesi yaygındır; bu kabule göre söz Yüce Allah tarafından söylenmektedir. Takdiri: 'Onlara: Kendinizi kurtarın deriz' şeklindedir; en-nüfûs (الْأَنْفُس) zatlar/kendiniz anlamındadır. Emir aciz bırakmak (ta'ciz) içindir; yani 'Gücünüz yetiyorsa kendinizi bu azaptan çıkarın [kurtarın]' demektir. Çıkarma (ihrâc), kurtarma ve necat verme anlamında mecazdır; zira bu durum ateşe girmelerinden öncedir. Şayet bu durum ateşe girdikleri sırada gerçekleşiyorsa ihrâc lafzını hakiki manasında bırakmak da caizdir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْيَوْمَ لِلْعَهْدِ وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ الَّذِي فِيهِ هَذَا الْقَوْلُ، وَإِطْلَاقُ الْيَوْمِ عَلَيْهِ مَشْهُورٌ، فَإِنْ حَمَلَ الْغَمَرَاتِ عَلَى النَّزْعِ عِنْدَ الْمَوْتِ فَالْيَوْمُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْوَقْتِ، أَيْ وَقْتَ قَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ.
{ الْيَوْمَ } “Bugün” kelimesindeki belirlilik ahd içindir; o da bu sözün söylendiği kıyamet günüdür ve onun için 'el-yevm' lafzının kullanılması meşhurdur. Şayet gamerât can çekişmeye hamledilirse 'el-yevm' vakit anlamında kullanılmış olur; yani 'Ruhlarınızın kabzedildiği şu anda' demektir.
وَجُمْلَةُ: الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ إِلَخْ اسْتِئْنَافُ وَعِيدٍ، فُصِلَتْ لِلِاسْتِقْلَالِ وَالِاهْتِمَامِ، وَهِيَ مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ. وتُجْزَوْنَ تُعْطَوْنَ جَزَاءً، وَالْجَزَاءُ هُوَ عِوَضُ الْعَمَلِ وَمَا يُقَابِلُ بِهِ مِنْ أَجْرٍ أَوْ عُقُوبَةٍ. قَالَ تَعَالَى: جَزاءً وِفاقاً [النبأ: ٢٦] ، وَفِي الْمَثَلِ: الْمَرْءُ مَجْزِيٌّ بِمَا صَنَعَ إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ. يُقَالُ: جَزَاهُ يَجْزِيهِ فَهُوَ جَازٍ. وَهُوَ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ إِلَى الشَّيْءِ الْمُعْطَى جَزَاءً، وَيَتَعَدَّى بِالْبَاءِ إِلَى الشَّيْءِ الْمُكَافَأِ عَنْهُ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَلِذَلِكَ كَانَتِ الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ يُونُسَ [٢٧] وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها متؤوّلا عَلَى مَعْنَى الْإِضَافَةِ البيانيّة. أَي جَزَاء هُوَ سَيِّئَةٌ، وَأَنَّ مَجْرُورَ الْبَاءِ هُوَ السَّيِّئَةُ الْمُجْزَى عَنْهَا، كَمَا اخْتَارَهُ ابْنُ جِنِّي. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْبَاءُ فِيهِ زَائِدَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشورى: ٤٠] . وَيُقَالُ: جَازَى بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ. قَالَ الرّاغب: وَلم يَجِيء فِي الْقُرْآنِ: جَازَى.
{ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ } ilh. cümlesi yeni bir tehdit cümlesidir (isti'nâf-ı vaîd); müstakil bir anlam taşıması ve önemine binaen fasl edilmiştir (atıfsız getirilmiştir) ve meleklerin sözündendir. { تُجْزَوْنَ } karşılık olarak verilirsiniz demektir; ceza ise amelin bedeli olup mükâfat veya ceza kabilinden onun karşılığı olan şeydir. Allah Teâlâ: { جَزاءً وِفاقاً } “Uygun bir ceza olarak” [en-Nebe: 26] buyurmuştur. Darbımeselde şöyle denir: 'Kişi yaptığının karşılığını görür; hayırsa hayır, şerse şer.' 'Cezâhu yeczîhi fe-hüve câzin' (جَزَاهُ يَجْزِيهِ فَهُوَ جَازٍ) denir. Bu fiil ceza olarak verilen şeye bizzat geçişli (müteaddî) olurken, karşılığı verilen şeye ise bu ayette olduğu gibi 'bâ' (بِ) harf-i cerri ile geçişli olur. Bu sebeple Yûnus Suresi'ndeki [27] Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها } kavlindeki 'bâ' harfi, İbn Cinnî'nin tercih ettiği gibi beyânî izâfet manasına tevil edilmiştir; yani 'Kötülük olan bir ceza' demektir ve 'bâ' ile mecrur olan kelime de karşılığı verilen kötülüktür. Ahfeş ise Allah Teâlâ'nın { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” [eş-Şûrâ: 40] kavlinden ötürü buradaki 'bâ'nın zâid olduğunu söylemiştir. Mufâale babından 'câzâ' (جَازَى) da denir. Râgıb: 'Kur'an'da câzâ şeklinde gelmemiştir' demiştir.
وَالْهُونُ: الْهَوَانُ، وَهُوَ الذُّلُّ. وَفَسَّرَهُ الزَّجَّاجُ بِالْهَوَانِ الشَّدِيدِ، وَتَبِعَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، وَلَمْ يَقُلْهُ غَيْرُهُمَا مِنْ عُلَمَاءِ اللُّغَةِ. وَكَلَامُ أَهْلِ اللُّغَةِ يَقْتَضِي أَنَّ الْهُونَ مُرَادِفُ الْهَوَانِ، وَقَدْ قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ الْيَوْمَ تَجْزُونَ عَذَابَ الْهَوَانِ. وَإِضَافَةُ الْعَذَابِ إِلَى الْهُونِ لِإِفَادَةِ مَا تَقْتَضِيهِ الْإِضَافَةُ مِنْ مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ وَالْمِلْكِ، أَيِ الْعَذَابَ الْمُتَمَكِّنَ فِي الْهُونِ الْمُلَازِمِ لَهُ.
Hûn (الْهُون), hevân (الْهَوَان) yani zillet/alçaklık demektir. Zeccâc bunu 'şiddetli alçalma' olarak tefsir etmiş, «el-Keşşâf» sahibi de ona uymuştur; ancak dil âlimlerinden bu ikisi dışında hiç kimse bunu söylememiştir. Dil ehlinin ifadeleri, hûn lafzının hevân ile eşanlamlı olmasını gerektirir. Nitekim İbn Mes'ûd 'el-yevme tüczevne azâbe'l-hevân' (الْيَوْمَ تَجْزُونَ عَذَابَ الْهَوَانِ) şeklinde okumuştur. Azabın hûna izafe edilmesi, izafetin gerektirdiği ihtisas ve aidiyet manasını ifade etmek içindir; yani 'zillet içinde yerleşmiş ve ona ayrılmaz bir biçimde bağlanmış azap' demektir.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ بَاءُ الْعِوَضِ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ تُجْزَوْنَ إِلَى الْمَجْزِيِّ عَنْهُ. وَيَجُوزُ جَعْلُ الْبَاءِ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِسَبَبِ قَوْلِكُمْ، وَيُعْلَمُ أَنَّ الْجَزَاءَ عَلَى ذَلِكَ، وَ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ. ثُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا الْقَوْلُ صَادِرًا مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى فَذِكْرُ اسْمِ
{ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ } kavlindeki 'bâ' harfi, { تُجْزَوْنَ } fiilini karşılığı verilen şeye geçişli kılmak için ivaz (bedel) bâ'sıdır. 'Bâ' harfinin sebebiyye yapılması da caizdir; yani 'Söylediğiniz söz sebebiyle alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız' demektir ve cezanın buna karşılık olduğu bilinir; { مَا } ise masdariyyedir. Eğer bu söz Yüce Allah tarafından söylenmişse, lafza-i celâlin zikredilmesi,
الْجَلَالَةِ مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِقَصْدِ التَّهْوِيلِ. وَالْأَصْلُ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَيَّ.
dehşeti vurgulamak (tehvîl) amacıyla zamir makamında açık ismin (izhar) getirilmesi kabilindendir. Aslı 'Bana karşı söylediğiniz şeylerden ötürü' (بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَيَّ) şeklindedir.
وَضَمَّنَ تَقُولُونَ مَعْنَى تَكْذِبُونَ، فَعَلَّقَ بِهِ قَوْلَهُ: عَلَى اللَّهِ، فَعُلِمَ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ كَذِبٌ عَلَى اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ [الحاقة: ٤٤] الْآيَةَ، وَبِذَلِكَ يَصِحُّ تَنْزِيلُ فِعْلِ تَقُولُونَ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ فَلَا يُقَدَّرُ لَهُ مَفْعُولٌ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ أَنَّهُمْ يُكَذِّبُونَ، وَيَصِحُّ جَعْلُ غَيْرِ الْحَقِّ مَفْعُولًا لِ تَقُولُونَ، وَغَيْرِ الْحَقِّ هُوَ الْبَاطِلُ، وَلَا تَكُونُ نِسْبَتُهُ إِلَى اللَّهِ إِلَّا كَذِبًا.
{ تَقُولُونَ } fiili, yalan söylüyorsunuz (tekzibûne) manasını tazammun etmiştir; bu sebeple { عَلَى اللَّهِ } “Allah'a karşı” kavli ona bağlanmıştır. Böylece bu sözün Allah'a karşı bir yalan olduğu anlaşılmıştır; nitekim Yüce Allah'ın { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ } “Eğer o bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı...” [el-Hâkka: 44] ayeti de böyledir. Bu sayede { تَقُولُونَ } fiilini lâzım (geçişsiz) fiil konumuna indirmek sahih olur ve ona bir mef'ûl takdir edilmez; zira bununla murat onların yalan söylemeleridir. { غَيْرَ الْحَقِّ } ifadesini { تَقُولُونَ } fiilinin mef'ûlü kılmak da sahihtir; gerçeğin dışındaki şey (gayrü'l-hakk) ise bâtıldır ve onun Allah'a nispet edilmesi ancak bir yalandır.
وَشَمِلَ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ الْأَقْوَالَ الثَّلَاثَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ فِي قَوْلِهِ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً- إِلَى قَوْلِهِ- مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَغَيْرَهَا.
{ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ } “Söylediğiniz şeylerden ötürü” ifadesi; { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } kavlinden başlayıp { مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } kavline kadar geçen yukarıdaki üç sözü ve diğerlerini kapsamaktadır.
وغَيْرَ الْحَقِّ حَالٌ مِنْ (مَا) الْمَوْصُولَةِ أَوْ صِفَةٌ لِمَفْعُولٍ مُطْلَقٍ أَوْ هُوَ الْمَفْعُولُ بِهِ لِ تَقُولُونَ.
{ غَيْرَ الْحَقِّ } ifadesi, mevsûl olan { مَا } kelimesinden haldir veya mutlak mef'ûlün sıfatıdır yahut { تَقُولُونَ } fiilinin mef'ûlün bihididir.
وَقَوْلُهُ: وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ عَطْفٌ عَلَى كُنْتُمْ تَقُولُونَ، أَيْ وَبِاسْتِكْبَارِكُمْ عَنْ آيَاتِهِ.
Yüce Allah'ın { وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ } kavli, { كُنْتُمْ تَقُولُونَ } kavline matuftur; yani 'Ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamış olduğunuzdan ötürü' demektir.
وَالِاسْتِكْبَارُ: الْإِعْرَاضُ فِي قِلَّةِ اكْتِرَاثٍ، فَبِهَذَا الْمَعْنَى يَتَعَدَّى إِلَى الْآيَاتِ، أَوْ أُرِيدَ مِنَ الْآيَاتِ التَّأَمُّلُ فِيهَا فَيَكُونُ الِاسْتِكْبَارُ عَلَى حَقِيقَتِهِ، أَيْ تَسْتَكْبِرُونَ عَنِ التَّدَبُّرِ فِي الْآيَاتِ وَتَرَوْنَ أَنْفُسَكُمْ أَعْظَمَ مِنْ صَاحِبِ تِلْكَ الْآيَاتِ.
İstikbâr (الِاسْتِكْبَار): Umursamazca yüz çevirmek demektir; bu anlamıyla ayetlere müteaddi olur. Yahut ayetlerden kastedilen onlar üzerinde düşünmektir; bu durumda istikbâr hakiki anlamında olur, yani 'Ayetleri tefekkür etmekten büyüklük taslayarak kaçınıyor ve kendinizi o ayetlerin sahibinden daha büyük görüyorsunuz' demektir.
وَجَوَابُ (لَوْ) مَحْذُوفٌ لَقَصْدِ التَّهْوِيلِ. وَالْمَعْنَى: لَرَأَيْتَ أَمْرًا مُفْظِعًا. وَحَذْفُ جَوَابِ (لَوْ) فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ شَائِعٌ فِي الْقُرْآنِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَو ترى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ فِي سُورَة الْبَقَرَة [١٦٥] .
{ لَوْ } edatının cevabı, dehşeti vurgulamak (tehvîl) kastıyla hazfedilmiştir. Manası: 'Korkunç bir durum görürdün' demektir. Bu gibi makamlarda { لَوْ } edatının cevabının hazfedilmesi Kur'an'da yaygındır. Bu husus, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَلَوْ تَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ } “Zulmedenler azabı gördükleri zaman bir görselerdi!” [165] kavlinde geçmişti.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٩٤]
[En'âm Suresi (6), Ayet 94]
وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤)
{ وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz ve size verdiğimiz şeyleri arkalarınızda bıraktınız. İçinizde ortak olduklarını iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz! Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir.” (94)
إِنْ كَانَ الْقَوْلُ الْمُقَدَّرُ فِي جُمْلَةِ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ [الْأَنْعَام: ٩٣] قَوْلًا مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ قَوْلُهُ وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ [الْأَنْعَام: ٩٣] ، أَيْ يُقَالُ لَهُمْ حِينَ دَفَعَهُمُ الْمَلَائِكَةُ إِلَى الْعَذَابِ: أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمْ، وَيُقَالُ لَهُمْ: لَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى. فَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ بِالْقَوْلِ الْمَحْذُوفِ. وَعَلَى احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ غَمَراتِ الْمَوْتِ [الْأَنْعَام: ٩٣] حَقِيقَةً، أَيْ فِي حِينِ النَّزْعِ يَكُونُ فِعْلُ جِئْتُمُونا مِنَ التَّعْبِيرِ بِالْمَاضِي
Eğer { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } [el-En'âm: 93] cümlesinde takdir edilen söz Yüce Allah tarafından söylenmiş bir söz ise, O'nun { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } kavli, { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } [el-En'âm: 93] cümlesine matuf olur. Yani melekler onları azaba sevk ettiklerinde onlara: 'Çıkarın canlarınızı!' denilir ve onlara: 'Andolsun bize teker teker geldiniz' denilir. Dolayısıyla cümle, hazfedilen sözün mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. { غَمَراتِ الْمَوْتِ } [el-En'âm: 93] ifadesinin hakiki anlamında olması, yani can çekişme anında olması ihtimaline göre ise { جِئْتُمُونا } fiili, geçmiş zaman kipiyle (mâzî) ifade edilmiş olur;
عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ الْقَرِيبِ، مِثْلُ: قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ، فَإِنَّهُمْ حِينَئِذٍ قَارَبُوا أَنْ يَرْجِعُوا إِلَى مَحْضِ تَصَرُّفِ اللَّهِ فِيهِمْ.
yakın gelecek kastedilerek, tıpkı { قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ } 'Namaz başladı' sözünde olduğu gibidir. Çünkü onlar o anda, üzerlerindeki tasarrufun sırf Allah'a ait olduğu duruma dönmeye yaklaşmışlardır.
وَإِنْ كَانَ الْقَوْلُ الْمُقَدَّرُ قَوْلَ الْمَلَائِكَةِ فَجُمْلَةُ: وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ [الْأَنْعَام: ٩٣] فَانْتَقَلَ الْكَلَامُ مِنْ خِطَابِ الْمُعْتَبِرِينَ بِحَالِ الظَّالِمِينَ إِلَى خِطَابِ الظَّالِمِينَ أَنْفُسِهِمْ بِوَعِيدِهِمْ بِمَا سَيَقُولُ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ.
Eğer takdir edilen söz meleklerin sözü ise, { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } “Andolsun ki bize teker teker geldiniz” cümlesi, { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ } “O zalimleri bir görsen” [el-En'âm: 93] cümlesine matuftur; böylece söz, zalimlerin durumundan ibret alanlara yapılan hitaptan, zalimlerin bizzat kendilerine o gün söylenecek sözlerle onları tehdit eden bir hitaba intikal etmiştir.
فَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ يَكُونُ جِئْتُمُونا حَقِيقَةً فِي الْمَاضِي لِأَنَّهُمْ حِينَمَا يُقَالُ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلُ قَدْ حَصَلَ مِنْهُمُ الْمَجِيءُ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ. وَ (قَدْ) لِلتَّحْقِيقِ.
Birinci veche göre { جِئْتُمُونا } fiili hakiki manada geçmiş zaman ifade eder; çünkü bu söz kendilerine söylendiğinde Allah'ın huzuruna gelme fiili onlardan sadır olmuş bulunmaktadır. { قَدْ } ise tahkik (kesinlik) içindir.
وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي يَكُونُ الْمَاضِي مُعَبَّرًا بِهِ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ تَنْبِيهًا عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ، وَتَكُونُ (قَدْ) تَرْشِيحًا لِلِاسْتِعَارَةِ.
İkinci veche göre ise mâzî kipi, vukuunun kesinliğine dikkat çekmek amacıyla gelecek zaman yerine kullanılmıştır ve { قَدْ } edatı istiare için bir pekiştirme (terşîh) olur.
وَإِخْبَارُهُمْ بِأَنَّهُمْ جَاءُوا لَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ ظَاهِرَ الْإِخْبَارِ لِأَنَّ مَجِيئَهُمْ مَعْلُومٌ لَهُمْ وَلَكِنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي تَخْطِئَتِهِمْ وَتَوْقِيفِهِمْ عَلَى صِدْقِ مَا كَانُوا يُنْذِرُونَ بِهِ عَلَى لِسَانِ الرَّسُولِ فَيُنْكِرُونَهُ وَهُوَ الرُّجُوعُ إِلَى الْحَيَاةِ بَعْدَ الْمَوْتِ لِلْحِسَابِ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ. وَقَدْ يُقْصَدُ مَعَ هَذَا الْمَعْنَى مَعْنَى الْحُصُولِ فِي الْمِكْنَةِ وَالْمَصِيرِ إِلَى مَا كَانُوا يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ لَا يَصِيرُونَ إِلَيْهِ، عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ [النُّور: ٣٩] ، وَقَوْلِ الرَّاجِزِ:
Onlara geldiklerinin haber verilmesinden maksat haberin zahiri değildir; zira geldiklerini kendileri de bilmektedir. Aksine bu, onları haksız çıkarmak ve Resul'ün diliyle uyarıldıkları halde inkâr ettikleri şeyin doğruluğunu onlara ikrar ettirmek için kullanılmıştır ki o da Allah'ın huzurunda hesap vermek üzere ölümden sonra hayata dönüştür. Bu anlamla birlikte, hâkimiyet altına girme ve asla varmayacaklarını sandıkları akıbete varma anlamı da kastedilmiş olabilir; nitekim Yüce Allah'ın { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ } “Allah'ı yanında buldu” [en-Nûr: 39] kavlinde ve receb vezninde şiir söyleyen şairin şu sözünde olduğu gibi:
قَدْ يُصْبِحُ اللَّهُ إِمَامَ السَّارِي وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي جِئْتُمُونا ضَمِيرُ الْجَلَالَةِ وَلَيْسَ ضَمِيرُ الْمَلَائِكَةِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ:
“Allah gece yürüyenin rehberi olur bazen.” { جِئْتُمُونا } lafzındaki mansub zamir, meleklerin değil celâlet zamiridir (Allah'a aittir); bunun delili ise Yüce Allah'ın şu kavlidir:
كَما خَلَقْناكُمْ.
{ كَما خَلَقْناكُمْ } “Sizi yarattığımız gibi.”
وفُرادى حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي جِئْتُمُونا أَيْ مُنْعَزِلِينَ عَنْ كُلِّ مَا كُنْتُمْ تَعْتَزُّونَ بِهِ فِي الْحَيَاةِ الْأُولَى مِنْ مَالٍ وَوَلَدٍ وَأَنْصَارٍ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ (فُرَادَى) جُمَعُ فَرْدَانَ مِثْلُ سُكَارَى لِسَكْرَانَ. وَلَيْسَ فُرَادَى الْمَقْصُورُ مُرَادِفًا لِفُرَادَ الْمَعْدُولِ لِأَنَّ فُرَادَ الْمَعْدُولَ يَدُلُّ عَلَى مَعْنَى فَرْدًا فَرْدًا، مِثْلُ ثَلَاثٍ وَرُبَاعٍ مِنْ أَسْمَاءِ الْعَدَدِ الْمَعْدُولَةِ. وَأَمَّا فُرَادَى الْمَقْصُورُ فَهُوَ جَمْعُ فَرْدَانَ بِمَعْنَى الْمُنْفَرِدِ. وَوَجْهُ جَمْعِهِ هُنَا أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ جَاءَ مُنْفَرِدًا عَنْ مَالِهِ.
{ فُرادى } kelimesi, { جِئْتُمُونا } lafzındaki merfû zamirden hâldir; yani ilk hayatta (dünyada) kendisiyle övünüp güç aldığınız mal, evlat ve yardımcılar gibi her şeyden soyutlanmış olarak [geldiniz] demektir. Daha kuvvetli görüşe göre Furâdâ (فُرَادَى), tıpkı sekrân (سَكْرَان) kelimesinin çoğulunun sükârâ (سُكَارَى) olması gibi, ferdân (فَرْدَان) kelimesinin çoğuludur. Maksur olan furâdâ, ma'dûl (aslından dönüştürülmüş) olan furâd (فُرَاد) ile eş anlamlı değildir; çünkü ma'dûl furâd, dönüştürülmüş sayı isimlerinden selâs (ثَلَاث) ve rubâ' (رُبَاع) gibi 'birer birer' anlamına delalet eder. Maksur olan furâdâ ise 'yalnız/tek başına' anlamındaki ferdân kelimesinin çoğuludur. Burada çoğul gelmesinin vechi, onlardan her birinin malından ayrı ve yalnız olarak gelmiş olmasıdır.
وَقَوْلُهُ: كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ تَشْبِيهٌ لِلْمَجِيءِ أُرِيدَ مِنْهُ مَعْنَى الْإِحْيَاءِ بَعْدَ الْمَوْتِ الَّذِي كَانُوا يُنْكِرُونَهُ فَقَدْ رَأَوْهُ رَأْيَ الْعَيْنِ، فَالْكَافُ لِتَشْبِيهِ الْخَلْقِ الْجَدِيدِ بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ فَهُوَ فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ. وَ (مَا) الْمَجْرُورَةُ بِالْكَافِ مَصْدَرِيَّةٌ. فَالتَّقْدِيرُ: كَخَلْقِنَا إِيَّاكُمْ، أَيْ جِئْتُمُونَا مُعَادِينَ مَخْلُوقِينَ كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ، فَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ
Yüce Allah'ın { كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Sizi ilk defa yarattığımız gibi” kavli, gelmenin bir teşbihidir; bununla inkâr edegeldikleri ölümden sonra dirilme manası kastedilmiştir ki onu gözleriyle görmüşlerdir. Kâf (كَ) harfi, yeni yaratılışı ilk yaratılışa benzetmek içindir ve mef'ûl-i mutlak konumundadır. Kâf ile mecrur olan { مَا } masdariyyedir. Takdiri şöyledir: 'Sizi yaratmamız gibi' (كَخَلْقِنَا إِيَّاكُمْ), yani 'Bize ilk defa yarattığımız gibi yeniden yaratılmış ve var edilmiş olarak geldiniz' demektir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ
الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ
الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ } “İlk yaratmadan acze mi düştük? Doğrusu onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler.”
[ق: ١٥] .
[Kâf: 15].
وَالتَّخْوِيلُ: التَّفَضُّلُ بِالْعَطَاءِ. قِيلَ: أَصْلُهُ إِعْطَاءُ الْخَوَلِ- بِفَتْحَتَيْنِ- وَهُوَ الْخَدَمُ، أَيْ إِعْطَاءُ الْعَبِيدِ. ثُمَّ اسْتُعْمِلَ مَجَازًا فِي إِعْطَاءِ مُطَلَّقِ مَا يَنْفَعُ، أَيْ تَرَكْتُمْ مَا أَنْعَمْنَا بِهِ عَلَيْكُمْ مِنْ مَالٍ وَغَيْرِهِ.
Tehvîl (التَّخْوِيل): Lütuf olarak bağışta bulunmak demektir. Denildi ki: Aslı iki fethayla havel (الْخَوَل) vermektir ki o da hizmetçilerdir; yani köle vermektir. Daha sonra mecazen fayda veren her şeyi mutlak olarak vermek anlamında kullanılmıştır; yani 'Mal ve benzeri şeylerden size lütfettiğimiz nimetleri terk ettiniz' demektir.
وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ وَمَعْنَى تَرْكِهِمْ إِيَّاهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ بُعْدُهُمْ عَنْهُ تَمْثِيلًا لِحَالِ الْبَعِيدِ عَنِ الشَّيْءِ بِمَنْ بَارَحَهُ سَائِرًا، فَهُوَ يَتْرُكُ مَنْ يُبَارِحُهُ وَرَاءَهُ حِينَ مُبَارَحَتِهِ لِأَنَّهُ لَوْ سَارَ وَهُوَ بَيْنَ يَدَيْهِ لَبَلَغَ إِلَيْهِ وَلِذَلِكَ يُمَثِّلُ الْقَاصِدَ لِلشَّيْءِ بِأَنَّهُ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَيُقَالُ لِلْأَمْرِ الَّذِي يُهَيِّئُهُ الْمَرْءُ لِنَفْسِهِ: قَدْ قَدَّمَهُ.
{ مَا } mevsûledir. Onların o şeyleri arkalarında bırakmalarının manası, onlardan uzaklaşmalarıdır; bu, bir şeyden uzaklaşan kimsenin durumunu, yürüyerek oradan ayrılan kişiye benzeterek yapılan bir temsildir. Zira o kişi ayrılırken geride bıraktığı şeyi arkasında bırakır; çünkü şayet önündeyken yürüseydi ona ulaşırdı. Bu sebeple bir şeye yönelen kimse 'onun önündedir' diye temsil edilir ve kişinin kendisi için hazırladığı işe de: 'Onu önden gönderdi' denilir.
وَتَرَكْتُمْ عَطْفٌ عَلَى جِئْتُمُونا وَهُوَ يُبَيِّنُ مَعْنَى فُرادى إِلَّا أَنَّ فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ زِيَادَةَ بَيَانٍ لِمَعْنَى الِانْفِرَادِ بِذِكْرِ كَيْفِيَّةِ هَذَا الِانْفِرَادِ لِأَنَ كِلَا الْخَبَرَيْنِ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّخْطِئَةِ وَالتَّنْدِيمِ، إِذْ جَاءُوا إِلَى الْقِيَامَةِ وَكَانُوا يَنْفُونَ ذَلِكَ الْمَجِيءَ وَتَرَكُوا مَا كَانُوا فِيهِ فِي الدُّنْيَا وَكَانَ حَالُهُمْ حَالَ مَنْ يَنْوِي الْخَلْودَ. فَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ عُطِفَتِ الْجُمْلَةُ وَلَمْ تُفْصَلْ. وَأَبُو الْبَقَاءِ جَعَلَ الْجُمْلَةَ حَالًا مِنَ الْوَاوِ فِي جِئْتُمُونا فَيَصِيرُ تَرْكُ مَا خُوِّلُوهُ هُوَ مَحَلَّ التَّنْكِيلِ.
{ وَتَرَكْتُمْ } “Ve bıraktınız” ifadesi, { جِئْتُمُونا } kavline matuftur ve { فُرادى } kelimesinin manasını açıklamaktadır. Ancak ikinci cümlede, bu yalnızlığın keyfiyeti zikredilerek teklik manasına ilave bir açıklık getirilmiştir; çünkü her iki haber de haksız çıkarma ve pişman ettirme gayesiyle kullanılmıştır. Zira onlar kıyamete gelmişlerdir oysa bu gelişi inkâr ediyorlardı; dünyada içinde bulundukları şeyleri terk etmişlerdir oysa durumları ebedî kalmaya niyetlenen kimsenin durumu gibiydi. Bu mülahazayla cümle matuf kılınmış ve fasledilmemiştir (bağlaçsız bırakılmamıştır). Ebu'l-Bekâ ise bu cümleyi { جِئْتُمُونا } lafzındaki vav'dan hâl kılmıştır; bu durumda kendilerine lütfedilen şeyleri terk etmiş olmaları cezalandırma ve kınama mahalli olur.
وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي جُمْلَةِ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ أَنَّهَا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جِئْتُمُونا- وتَرَكْتُمْ لِأَنَّ هَذَا الْخَبَرَ أَيْضًا مُرَادٌ بِهِ التَّخْطِئَةُ وَالتَّلْهِيفُ، فَالْمُشْرِكُونَ كَانُوا إِذَا اضْطَرَبَتْ قُلُوبُهُمْ فِي أَمْرِ الْإِسْلَامِ عَلَّلُوا أَنْفُسَهُمْ بِأَنَّ آلِهَتَهُمْ تَشْفَعُ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ. وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ: أَنَّ النَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ قَالَ ذَلِكَ، وَلَعَلَّهُ قَالَهُ اسْتِسْخَارًا أَوْ جَهْلًا، وَأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ رَدًّا عَلَيْهِ، أَيْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَا هُوَ رَدُّ عَلَيْهِ لَا أَنَّهَا نَزَلَتْ لِإِبْطَالِ قَوْلِهِ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ مُتَّصِلٌ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ، وَفِي قَوْلِهِ: وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ بَيَانٌ أَيْضًا وَتَقْرِيرٌ لِقَوْلِهِ:
Aynı şekilde { وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ } “Ve yanınızda şefaatçilerinizi görmüyoruz” cümlesi hakkında da onun { جِئْتُمُونا } ve { تَرَكْتُمْ } ifadelerine matuf olduğu söylenir; zira bu haberle de haksız çıkarma ve hayıflandırma murat edilmiştir. Çünkü müşrikler, İslam hususunda kalpleri sarsıldığında ilahlarının Allah katında kendilerine şefaat edeceği avuntusuna sarılırlardı. Bazıları Nadr b. el-Hâris'in bunu söylediğini rivayet etmiştir; belki de o bunu alay ederek yahut cehaletinden söylemişti ve ayet ona bir reddiye olarak inmiştir; yani bu ayetler birbirine bağlı olduğundan ayetin sırf onun sözünü iptal etmek için inmiş olması değil, ayette onun sözüne reddiye olan bir hususun bulunması kastedilmektedir. { وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ } kavlinde aynı zamanda Yüce Allah'ın şu kavline bir açıklama ve teyit vardır:
فُرادى.
{ فُرادى } “Teker teker.”
وَقَوْلُهُ: وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ تَهَكُّمٌ بِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَا شُفَعَاءَ لَهُمْ فَسِيقَ الْخِطَابُ إِلَيْهِمْ مَسَاقَ كَلَامِ مَنْ يَتَرَقَّبُ، أَيْ يَرَى شَيْئًا فَلَمْ يَرَهُ عَلَى
Yüce Allah'ın { وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ } “Ve yanınızda şefaatçilerinizi görmüyoruz” kavli onlarla alay etmektir (tehekküm); zira onların hiçbir şefaatçisi yoktur. Bu sebeple onlara hitap, bir şeyi bekleyen, yani görmeyi umduğu halde göremeyen birinin sözü üslubuyla sevk edilmiştir;
نَحْوِ قَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ [النَّحْل: ٢٧] ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ نَفْيَ الْوَصْفِ عَنْ شَيْءٍ يَدُلُّ غَالِبًا عَلَى وُجُودِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، فَكَانَ فِي هَذَا الْقَوْلِ إِيهَامُ أَنَّ شُفَعَاءَهُمْ مَوْجُودُونَ سِوَى أَنَّهُمْ لَمْ يَحْضُرُوا، وَلِذَلِكَ جِيءَ بِالْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ الدَّالِّ عَلَى الْحَالِ دُونَ الْمَاضِي لِيُشِيرَ إِلَى أَنَّ انْتِفَاءَ رُؤْيَةِ الشُّفَعَاءِ حَاصِلٌ إِلَى الْآنِ، فَفِيهِ إِيهَامُ أَنَّ رُؤْيَتَهُمْ مُحْتَمَلَةُ الْحُصُولِ بَعْدُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَذَلِكَ زِيَادَةٌ فِي التَّهَكُّمِ.
nitekim diğer ayetteki { وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ } “Ve 'Uğurlarında düşmanlık ettiğiniz ortaklarım nerede?' der” [en-Nahl: 27] kavlinde olduğu gibidir. Çünkü bir şeyden bir niteliğin nefyedilmesi çoğunlukla o şeyin varlığına delalet eder. Dolayısıyla bu sözde, şefaatçilerinin var olduğu ancak sadece hazır bulunmadıkları vehmi oluşturulmaktadır. İşte bu yüzden menfî (olumsuz) fiil, geçmiş zaman kipiyle değil şimdiki zamanı gösteren muzâri kipiyle getirilmiştir ki şefaatçilerin görülmeyişinin şu ana kadar sürdüğüne işaret edilsin; bunda onların ileride, gelecekte görülmesinin muhtemel olduğu vehmi vardır ve bu da alayı daha da artırmaktadır.
وَأُضِيفَ الشُّفَعَاءُ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ لِأَنَّهُ أُرِيدَ شُفَعَاءُ مَعْهُودُونَ، وَهُمُ الْآلِهَةُ الَّتِي عَبَدُوهَا وَقَالُوا: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُس: ١٨] . وَقَدْ زِيدَ تَقْرِيرُ هَذَا الْمَعْنَى بِوَصْفِهِمْ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ.
Şefaatçiler kelimesi muhatapların zamirine izafe edilmiştir; zira bununla bilinen şefaatçiler kastedilmiştir ki onlar da ibadet edip: { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” [ez-Zümer: 3] ve { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus: 18] dedikleri ilahlardır. Bu anlamın teyidi, onların { الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ } “İçinizde ortak olduklarını iddia ettiğiniz” kavliyle nitelenmesiyle daha da pekiştirilmiştir.
وَالزَّعْمُ: الْقَوْلُ الْبَاطِلُ سَوَاءً كَانَ عَن تعمّد للباطل كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ [النِّسَاء: ٦٠] أَمْ كَانَ عَنْ سُوءِ اعْتِقَادٍ كَمَا هُنَا، وَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [الْأَنْعَام: ٢٢] ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ وَفِي هَذِهِ السُّورَةِ.
Za'm (الزَّعْم): İster Yüce Allah'ın { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “Sana indirilene inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?” [en-Nisâ: 60] kavlinde olduğu gibi bâtılı bile bile kastetmekten kaynaklansın, ister buradaki ve O'nun { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Ve o gün hepsini toplayacağız, sonra ortak koşanlara: 'İddia edip durduğunuz ortaklarınız nerede?' diyeceğiz” [el-En'âm: 22] kavlindeki gibi bozuk bir inançtan kaynaklansın, bâtıl söz demektir. Bu husus daha önce Nisâ Suresi'ndeki ve bu suredeki söz konusu iki ayette geçmişti.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ: فِيكُمْ شُرَكاءُ لِلِاهْتِمَامِ الَّذِي وَجَّهَهُ التَّعْجِيبُ مِنْ هَذَا الْمَزْعُومِ إِذْ جَعَلُوا الْأَصْنَامَ شُرَكَاءَ لِلَّهِ فِي أَنْفُسِهِمْ وَقَدْ عَلِمُوا أَنَّ الْخَالِقَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ وَحْدَهُ فَمِنْ أَيْنَ كَانَتْ شَرِكَةُ الْأَصْنَامِ لِلَّهِ فِي اسْتِحْقَاقِ الْعِبَادَةِ، يَعْنِي لَوِ ادَّعَوْا لِلْأَصْنَامِ شَيْئًا مُغَيَّبًا لَا يُعْرَفُ أَصْلُ تَكْوِينِهِ لَكَانَ الْعَجَبُ أَقَلَّ، لَكِنَّ الْعَجَبَ كُلَّ الْعَجَبِ مِنِ ادِّعَائِهِمْ لَهُمُ الشَّرِكَةَ فِي أَنْفُسِهِمْ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا عَبَدُوا الْأَصْنَامَ وَكَانَتِ الْعِبَادَةُ حَقًّا لِأَجَلِ الْخَالِقِيَّةِ، كَانَ قَدْ لَزِمَهُمْ مِنَ الْعِبَادَةِ أَنْ يَزْعُمُوا أَنَّ الْأَصْنَامَ شُرَكَاءُ لِلَّهِ فِي أَنْفُسِ خَلْقِهِ، أَيْ فِي خَلْقِهِمْ، فَلِذَلِكَ عُلِّقَتِ النُّفُوسُ بِالْوَصْفِ الدَّالِّ عَلَى الشَّرِكَةِ.
{ فِيكُمْ شُرَكاءُ } “İçinizde ortaklar” kavlinde mecrûrun öne alınması, bu iddiaya karşı duyulan şaşkınlığın yönlendirdiği ihtimam (vurgu) içindir. Zira putları bizzat kendileri hakkında Allah'a ortak kılmışlardır; oysa Yaratıcı'nın Yüce Allah olduğunu ve ibadete layık olanın yalnızca O olduğunu biliyorlardı; öyleyse putların ibadete layık olmada Allah'a ortaklığı nereden geliyordu? Yani şayet putlar için yaratılış aslı bilinmeyen gaybî bir şey iddia etmiş olsalardı şaşkınlık daha az olurdu; fakat asıl hayret verici olan, bizzat kendileri üzerinde onlara ortaklık isnat etmeleridir. Çünkü putlara taptıklarında ve ibadet de yaratıcılık sebebiyle bir hak olduğunda, bu ibadetten ötürü putların Allah'ın kullarının bizzat kendilerinde yani yaratılışlarında Allah'a ortak olduklarını iddia etmeleri gerekmiştir; işte bu yüzden nefisler ortaklığa delalet eden nitelikle irtibatlandırılmıştır.
وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الشَّفَاعَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٨] .
Şefaat kelimesinin anlamı, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ } “Ondan bir şefaat kabul edilmez” [48] kavlinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِجُمْلَةِ: وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ حِينَ يَسْمَعُونَ قَوْلَهُ: مَا نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ يَعْتَادُهُمُ الطَّمَعُ فِي لِقَاءِ شُفَعَائِهِمْ فَيَتَشَوَّفُونَ لِأَنْ يَعْلَمُوا سَبِيلَهُمْ، فَقِيلَ لَهُمْ: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ تَأْيِيسًا لَهُمْ بَعْدَ الْإِطْمَاعِ التَّهَكُّمِيِّ، وَالضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ عَائِدٌ إِلَى الْمُخَاطَبِينَ وَشُفَعَائِهِمْ.
{ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur” cümlesi, { وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ } “Ve yanınızda şefaatçilerinizi görmüyoruz” cümlesinin istînâf-ı beyânîsidir. Çünkü müşrikler { مَا نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ } sözünü işittiklerinde şefaatçilerine kavuşma ümidine kapılır ve onların nerede olduğunu öğrenmeye can atarlar. İşte bu sebeple o alay yollu ümitlendirmeden sonra onları büsbütün ümitsizliğe düşürmek için kendilerine: { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur” denilmiştir. Kendisine izafe edilen zamir ise muhataplara ve onların şefaatçilerine râcidir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ- بِفَتْحِ نُونِ- بَيْنَكُمْ. فَ (بَيْنَ) عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ ظَرْفُ مَكَانٍ دَالٌّ عَلَى مَكَانِ الِاجْتِمَاعِ وَالِاتِّصَالِ فِيمَا يُضَافُ هُوَ إِلَيْهِ. وَقَرَأَ الْبَقِيَّةُ- بِضَمِّ نُونِ- بَيْنَكُمْ عَلَى إِخْرَاجِ (بَيْنَ) عَنِ الظَّرْفِيَّةِ فَصَارَ اسْمًا مُتَصَرِّفًا وَأُسْنِدَ إِلَيْهِ التَّقَطُّعُ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ.
Nâfi', Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, { بَيْنَكُمْ } kelimesinin nun harfini fetha ile (بَيْنَكُمْ) okumuşlardır. Bu kıraate göre { بَيْنَ } kelimesi, kendisine izafe edildiği şeyde toplanma ve bitişme mekânına delalet eden bir mekân zarfıdır. Diğer kurrâ ise, { بَيْنَ } kelimesini zarfiyetten çıkararak nun harfinin dammesiyle (بَيْنُكُمْ) okumuşlardır; böylece o mutasarrıf bir isim olmuş ve aklî mecaz yoluyla kopma fiili ona isnat edilmiştir.
وَحَذْفُ فَاعِلِ تَقَطَّعَ عَلَى قِرَاءَةِ الْفَتْحِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ حُصُولُ التَّقَطُّعِ، فَفَاعِلُهُ اسْمٌ مُبْهَمٌ
Fetha kıraatine göre { تَقَطَّعَ } fiilinin failinin hazfedilmesi, asıl maksadın kopmanın gerçekleşmesi olmasındandır; bu durumda onun faili,
مِمَّا يَصْلُحُ لِلتَّقَطُّعِ وَهُوَ الِاتِّصَالُ. فَيُقَدَّرُ: لَقَدْ تَقَطَّعَ الْحَبْلُ أَوْ نَحْوُهُ. قَالَ تَعَالَى:
kopmaya elverişli olan şeylerden müphem bir isimdir ki o da 'bağ/irtibat'tır (el-ittisâl). Buna göre takdiri: 'İp koptu' (لَقَدْ تَقَطَّعَ الْحَبْلُ) veya benzeri bir ifadedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ [الْبَقَرَة: ١٦٦] . وَقَدْ صَارَ هَذَا التَّرْكِيبُ كَالْمَثَلِ بِهَذَا الْإِيجَازِ. وَقَدْ شَاعَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ ذِكْرُ التَّقَطُّعِ مُسْتَعَارًا لِلْبُعْدِ وَبُطْلَانِ الِاتِّصَالِ تَبَعًا لِاسْتِعَارَةِ الْحَبْلِ لِلِاتِّصَالِ، كَمَا قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
{ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ } “Aralarındaki bağlar tamamen kopmuştur” [Bakara: 166]. Bu terkip, bu vecizliğiyle mesel gibi olmuştur. İpin bağ ve irtibat için istiare edilmesine bağlı olarak kopmanın da (tekattu') uzaklık ve bağın yok olması anlamında istiare olarak zikredilmesi Arap kelamında yaygındır; nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
تَقَطَّعَ أَسْبَابُ اللُّبَانَةِ وَالْهَوَى ... عَشِيَّةَ جَاوَزْنَا حَمَاةَ وَشَيْزَرَا
“Koptu arzu ve sevda bağları / Hama ve Şeyzer'i geçtiğimiz akşam vakti.”
فَمِنْ ثَمَّ حَسُنَ حَذْفُ الْفَاعِلِ فِي الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ فَصَارَ كَالْمَثَلِ. وَقَدَّرَ الزَّمَخْشَرِيُّ الْمَصْدَرَ الْمَأْخُوذَ مِنْ تَقَطَّعَ فَاعِلًا، أَيْ عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى مَصْدَرِهِ بِهَذَا التَّأْوِيلِ، أَيْ وَقَعَ التَّقَطُّعُ بَيْنكُم. وَقَالَ التفتازانيّ: «الْأَوْلَى أَنَّهُ أُسْنِدَ إِلَى ضَمِيرِ الْأَمْرِ لِتَقَرُّرِهِ فِي النُّفُوسِ، أَيْ تَقَطَّعَ الْأَمْرُ بَيْنَكُمْ» .
İşte bundan dolayı, makamın ona delalet etmesi sebebiyle bu kıraatte ayette failin hazfedilmesi güzel düşmüş ve mesel gibi olmuştur. Zemahşerî ise { تَقَطَّعَ } fiilinden türetilen masdarı fail takdir etmiştir; yani bu teville fiilin kendi masdarına isnat edilmesi kabilindendir, yani 'Aranızda kopma meydana geldi' (وَقَعَ التَّقَطُّعُ بَيْنَكُمْ) demektir. Teftâzânî ise şöyle demiştir: 'Evlâ olan, nefislerde yerleşmiş olmasından ötürü durum (emir) zamirine isnat edilmesidir; yani aranızdaki durum/iş koptu (تَقَطَّعَ الْأَمْرُ بَيْنَكُمْ) demektir.'
وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا مَا يُقَالُ: إِنَّ بَيْنَكُمْ صِفَةٌ أُقِيمَتْ مَقَامَ الْمَوْصُوفِ
Buna yakın bir görüş de { بَيْنَكُمْ } ifadesinin mevsûfun makamına kaim kılınmış bir sıfat olduğunun söylenmesidir;
الَّذِي هُوَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ، أَيْ أَمْرُ بَيْنِكُمْ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الِاسْتِعْمَالُ مِنْ قَبِيلِ الضَّمِيرِ الَّذِي لَمْ يُذْكَرْ مُعَادُهُ لِكَوْنِهِ مَعْلُومًا مِنَ الْفِعْلِ كَقَوْلِهِ: حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] ، لَكِنَّ هَذَا لَا يُعْهَدُ فِي الضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ لِأَنَّ الضَّمِيرَ الْمُسْتَتِرَ لَيْسَ بِمَوْجُودٍ فِي الْكَلَامِ وَإِنَّمَا دَعَا إِلَى تَقْدِيرِهِ وُجُودُ مُعَادِهِ الدَّالِّ عَلَيْهِ. فَأَمَّا وَالْكَلَامُ خَلِيٌّ عَنْ مُعَادٍ وَعَنْ لَفْظِ الضَّمِيرِ فَالْمُتَعَيَّنُ أَنْ نَجْعَلَهُ مِنْ حَذْفِ الْفَاعِلِ كَمَا قَرَّرْتُهُ لَكَ ابْتِدَاءً، وَلَا يُقَالُ: إِنَّ تَوارَتْ بِالْحِجابِ لَيْسَ فِيهِ لَفْظُ ضَمِيرٍ إِذِ التَّاءُ عَلَامَةٌ لِإِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى مُؤَنَّثٍ لِأَنَّا نَقُولُ: التَّحْقِيقُ أَنَّ التَّاءَ فِي الْفِعْلِ الْمُسْنَدِ إِلَى الضَّمِيرِ هِيَ الْفَاعِلُ.
ki o mevsûf da müsnedün ileyhtir; yani 'Aranızdaki durum/iş' (أَمْرُ بَيْنِكُمْ) demektir. Buna göre bu kullanım, fiilden anlaşıldığı için mercîi zikredilmeyen zamir kabilinden olur; nitekim { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “Nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi” [Sâd: 32] kavlinde olduğu gibi. Ancak bu, müstetir (gizli) zamirde alışılmış bir durum değildir; çünkü müstetir zamir kelamda lafzen mevcut değildir ve onu takdir etmeye sevk eden şey, ona delalet eden bir merciin bulunmasıdır. Cümle hem merciden hem de zamir lafzından yoksun olduğuna göre, en başta sana takrir ettiğim gibi onu failin hazfi kabilinden saymak taayyün eder. { تَوارَتْ بِالْحِجابِ } kavlinde zamir lafzı yoktur, zira tâ harfi fiilin müennese isnadının alametidir' de denilemez; çünkü biz deriz ki: Tahkike göre zamire isnat edilen fiildeki tâ harfi failin ta kendisidir.
وَعَلَى قِرَاءَةِ الرَّفْعِ جَعَلَ بَيْنَكُمْ فَاعِلًا، أَيْ أُخْرِجَ عَنِ الظَّرْفِيَّةِ وَجُعِلَ اسْمًا لِلْمَكَانِ الَّذِي يجْتَمع فِيهِ مَا صدق الضَّمِيرِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ اسْمُ الْمَكَانِ، أَيِ انْفَصَلَ الْمَكَانُ الَّذِي كَانَ مَحَلَّ اتِّصَالِكُمْ فَيَكُونُ كِنَايَةً عَنِ انْفِصَالِ أَصْحَابِ الْمَكَانِ الَّذِي كَانَ مَحَلَّ اجْتِمَاعٍ.
Ref' kıraatine göre ise { بَيْنَكُمْ } fail kılınmıştır; yani zarfiyetten çıkarılmış ve mekân isminin kendisine izafe edildiği zamirin mâsadakının (muhatapların) toplandığı mekânın ismi yapılmıştır; yani 'Sizin bitişme/bağlantı mahalliniz olan mekân ayrıldı' demektir. Böylece toplanma mahalli olan o mekânın sahiplerinin birbirinden ayrılmasından kinaye olur.
وَالْمَكَانِيَّةُ هُنَا مَجَازِيَّةٌ مِثْلُ لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ [الحجرات: ١] .
Buradaki mekânsallık, { لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'ın ve Resulünün önüne geçmeyin” [el-Hucurât: 1] ayetinde olduğu gibi mecazidir.
وَقَوْلُهُ: وَضَلَّ عَنْكُمْ عَطْفٌ عَلَى تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَهُوَ مِنْ تَمَامِ التَّهَكُّمِ وَالتَّأْيِيسِ.
Yüce Allah'ın { وَضَلَّ عَنْكُمْ } “Ve sizden kaybolup gitti” kavli, { تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } kavline matuftur ve alay ile ümitsiz bırakmanın tamamlayıcısıdır.
وَمَعْنَى ضَلَّ: ضِدُّ اهْتَدَى، أَيْ جَهِلَ شُفَعَاؤُكُمْ مَكَانَكُمْ لَمَّا تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ فَلَمْ يَهْتَدُوا إِلَيْكُمْ لِيَشْفَعُوا لَكُمْ. و (مَا) مَوْصُولَة مَا صدقهَا الشُّفَعَاءُ لِاتِّحَادِ صِلَتِهَا وَصِلَةِ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ، أَيِ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزَعُمُونَهُمْ شُرَكَاءَ، فَحَذَفَ مَفْعُولَا الزَّعْمِ لِدَلَالَةِ نَظِيرِهِ عَلَيْهِمَا فِي قَوْلِهِ: زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ، وَعَبَّرَ عَنِ الْآلِهَةِ بِ (مَا) الْغَالِبَةِ فِي غَيْرِ الْعَاقِلِ لِظُهُورِ عَدَمِ جَدْوَاهَا، وَفَسَّرَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَغَيْرُهُ ضَلَّ بِمَعْنَى غَابَ وَتَلِفَ وَذَهَبَ،
{ ضَلَّ } fiilinin manası: Doğru yolu bulmanın (ihtidâ) zıddıdır; yani aranızdaki bağ kopunca şefaatçileriniz yerinizi bilemedi, dolayısıyla size şefaat etmek için yolunuzu bulamadı demektir. { مَا } ise mevsûledir ve mâsadakı şefaatçilerdir; çünkü onun sılası ile { الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ } ifadesinin sılası aynıdır; yani 'Ortak olduklarını iddia ettiğiniz kimseler' demektir. { زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ } kavlindeki benzerinin delaleti sebebiyle za'm (iddia) fiilinin iki mef'ûlü hazfedilmiştir. İlahlar faydasızlıklarının aşikâr olması sebebiyle gayr-i âkillerde (akılsız varlıklarda) galip olan { مَا } ile ifade edilmiştir. İbn Atıyye ve başkaları ise { ضَلَّ } fiilini kayboldu, yok oldu ve gitti anlamıyla tefsir etmişler,
وَجَعَلُوا (مَا) مَصْدَرِيَّةً، أَيْ ذَهَبَ زَعْمُكُمْ أَنَّهَا تَشْفَعُ لَكُمْ. وَمَا ذَكَرْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ أبلغ وأوقع.
ve { مَا } lafzını masdariyye kılmışlardır; yani 'Onların size şefaat edeceği iddianız boşa gitti' demektir. Ayetin tefsirinde bizim zikrettiğimiz açıklama ise daha beliğ ve daha uygundur.
[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : الْآيَات ٩٥ إِلَى ٩٦]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 95-96]
إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦)
{ إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır. O, ölüden diriyi çıkarır; diriden de ölüyü çıkaran O'dur. İşte Allah budur! O halde nasıl döndürülüyorsunuz? (95) Sabahı yarıp aydınlatan O'dur. O, geceyi bir dinlenme zamanı, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kılmıştır. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir.” (96)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ انْتُقِلَ بِهِ مِنْ تَقْرِيرِ التَّوْحِيدِ وَالْبَعْثِ وَالرِّسَالَةِ وَأَفَانِينِ الْمَوَاعِظِ وَالْبَرَاهِينِ الَّتِي تَخَلَّلَتْ ذَلِكَ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ وَالِاعْتِبَارِ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَجَائِبِ مَصْنُوعَاتِهِ الْمُشَاهَدَةِ، عَلَى انْفِرَادِهِ تَعَالَى بالإلهيّة المستلزم لِانْتِفَاءِ الْإِلَهِيَّةِ عَمَّا لَا تَقْدِرُ عَلَى مَثْلِ هَذَا الصُّنْعِ الْعَجِيبِ، فَلَا يَحِقُّ لَهَا أَنْ تُعْبَدَ وَلَا أَنْ تُشْرَكَ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْعِبَادَةِ إِذْ لَا حَقَّ لَهَا فِي الْإِلَهِيَّةِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ إِبْطَالًا لِشِرْكِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ إِبْطَالٌ لِمُعْتَقَدِ الْمُعَطِّلِينَ مِنَ الدَّهْرِيِّينَ مِنْهُمْ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، وَفِي ذَلِكَ امْتِنَانٌ عَلَى الْمَقْصُودِينَ مِنَ الْخِطَابِ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ، أَيْ فَتَكْفُرُونَ النِّعْمَةَ. وَفِيهِ عِلْمٌ وَيَقِينٌ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْمُصَدِّقِينَ وَاسْتِزَادَةٌ لِمَعْرِفَتِهِمْ بِرَبِّهِمْ وَشُكْرِهِمْ.
Bu, tevhidin, öldükten sonra dirilmenin, risaletin ve araya giren çeşitli vaaz ve delillerin takririnden; Yüce Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna -ki bu, böyle eşsiz bir sanatı yaratmaya gücü yetmeyen şeylerden ilahlığın nefyedilmesini gerektirir- Yüce Allah'ın yaratılışı ve gözle görülen harika sanat eserleriyle istidlal ve ibret almaya geçişi sağlayan bir istînâf-ı ibtidâîdir. Dolayısıyla onların tapılmaya da ibadette Yüce Allah'a ortak koşulmaya da hakları yoktur; zira ilahlıkta hiçbir hakları bulunmamaktadır. Bu ise Arap müşriklerinin şirkinin iptali olduğu gibi, aynı zamanda onların dehrî (materyalist) olan inkârcılarının (muattıla) inancının da evleviyetle iptalidir. Bunda { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” yani 'Nimete nankörlük ediyorsunuz' kavlinin karinesiyle hitabın asıl muhatapları olan müşriklere bir minnet hatırlatması da vardır. Ayrıca tasdik eden müminler için bir ilim ve yakîn, Rablerini tanımada ve O'na şükretmede bir artış vesilesidir.
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِ إِنَّ مَعَ أَنَّهُ لَا يُنْكِرُ أَحَدٌ أَنَّ اللَّهَ هُوَ فَاعِلُ الْأَفْعَالِ الْمَذْكُورَةِ هُنَا، وَلَكِنَّ النَّظَرَ وَالِاعْتِبَارَ فِي دَلَالَةِ الزَّرْعِ عَلَى قُدْرَةِ الْخَالِقِ عَلَى الْإِحْيَاءِ بَعْدَ الْمَوْتِ كَمَا قَدَرَ عَلَى إِمَاتَةِ الْحَيِّ، لَمَّا كَانَ نَظَرًا دَقِيقًا قَدِ انْصَرَفَ عَنهُ الْمُشْركُونَ فاجترأوا عَلَى إِنْكَارِ الْبَعْثِ، كَانَ حَالُهُمْ كَحَالِ مَنْ أَنْكَرَ أَوْ شَكَّ فِي أَنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى، فَأَكَّدَ الْخَبَرَ بِحَرْفِ (إِنَّ) .
Burada zikredilen fiilleri yapanın Allah olduğunu hiç kimse inkâr etmediği halde cümlenin { إِنَّ } ile başlatılması [şundandır]: Ekinlerin, Yaratıcı'nın diriyi öldürmeye gücü yettiği gibi ölümden sonra diriltmeye de gücünün yettiğine delalet etmesi üzerindeki tefekkür ve ibret alma, müşriklerin yüz çevirdiği ince bir düşünce olduğu ve bu yüzden dirilişi inkâra cüret ettikleri için, onların hali tıpkı taneyi ve çekirdeği yarıp çıkaranın Allah olduğunu inkâr eden yahut bundan şüphe eden kimsenin hali gibi olmuştur; bu sebeple haber { إِنَّ } harfi ile tekit edilmiştir.
وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى ثَبَاتِ هَذَا الْوَصْفِ دَوَامه لِأَنَّهُ وَصْفٌ ذَاتِيٌّ لِلَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ وَصْفُ الْفِعْلِ أَوْ وَصْفُ الْقُدْرَةِ وَتَعَلُّقَاتِهَا فِي مُصْطَلَحِ مَنْ لَا يُثْبِتُ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ، وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ الِاكْتِفَاءَ بِدَلَالَةِ فَلْقِ الْحَبِّ وَالنَّوَى عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ عَلَى إِخْرَاجِ الْحَيِّ مِنَ الْمَيِّتِ، وَالِانْتِقَالِ مِنْ ذَلِكَ إِلَى دَلَالَتِهِ عَلَى إِخْرَاجِ الْحَيِّ مِنَ الْمَيِّتِ فِي الْبَعْثِ، لَمْ يُؤْتَ فِي هَذَا الْخَبَرِ بِمَا يَقْتَضِي الْحَصْرَ إِذْ لَيْسَ الْمَقَامُ مَقَامَ الْقَصْرِ.
İsim cümlesi, bu niteliğin sabitliğine ve devamlılığına delalet etmek için getirilmiştir; çünkü bu, Yüce Allah için zâtî bir niteliktir ve fiil sıfatlarını kabul etmeyenlerin ıstılahında ise fiil sıfatı yahut kudret ve onun taalluklarının niteliğidir. Maksat taneyi ve çekirdeği yarma hadisesinin Allah'ın ölüden diriyi çıkarmaya kadir olduğuna delaletiyle yetinmek ve oradan da bunun ba's (yeniden dirilme) esnasında ölüden diriyi çıkarmaya delaletine intikal etmek olduğundan, bu haberde hasrı gerektiren bir lafız getirilmemiştir; zira makam hasr (kasr) makamı değildir.
وَالْفَلْقُ: شَقُّ وَصَدْعُ بَعْضِ أَجْزَاءِ الشَّيْءِ عَنْ بَعْضٍ، وَالْمَقْصُودُ الْفَلْقُ الَّذِي تَنْبَثِقُ مِنْهُ وَشَائِجُ النَّبْتِ وَالشَّجَرِ وَأُصُولُهَا، فَهُوَ مَحَلِّ الْعِبْرَةِ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ.
Falk (الْفَلْق): Bir şeyin bazı parçalarını diğerlerinden yarıp ayırmak demektir. Kastedilen ise içinden bitki ve ağaçların filizleri ile köklerinin fışkırdığı yarılmadır; işte Yüce Allah'ın ilmi, kudreti ve hikmetinden ibret alınacak yer burasıdır.
وَالْحَبُّ اسْمُ جَمْعٍ لِمَا يُثْمِرُهُ النَّبْتُ، وَاحِدُهُ حَبَّةٌ. وَالنَّوَى اسْمُ جَمْعِ نَوَاةِ، وَالنَّوَاةُ قَلْبُ التَّمْرَةِ. وَيُطْلَقُ عَلَى مَا فِي الثِّمَارِ مِنَ الْقُلُوبِ الَّتِي مِنْهَا يُنْبِتُ شَجَرَهَا مِثْلَ الْعِنَبِ
Habb (الْحَبّ), bitkilerin verdiği taneler için bir ism-i cemdir; tekili habbe (حَبَّة)'dir. Nevâ (النَّوَى) ise nevât (نَوَاة) kelimesinin ism-i cemidir; nevât ise hurmanın çekirdeğidir. Ayrıca üzüm
وَالزَّيْتُونَ، وَهُوَ الْعَجَمُ بِالتَّحْرِيكِ اسْمُ جَمْعِ عُجْمَةَ.
ve zeytin gibi içinden ağacı yeşeren meyvelerin çekirdeklerine de denir ki bu da harekeli olarak acem (الْعَجَم)'dir ve ucme (عُجْمَة) kelimesinin ism-i cemidir.
وَجُمْلَةُ: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ فِي مَحَلِّ خَبَرٍ ثَانٍ عَنِ اسْمِ (إِنَّ) تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ بَيَانِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا وَهُوَ الْفَلْقُ الَّذِي يُخْرِجُ مِنْهُ نَبْتًا أَوْ شَجَرًا نَامِيًا ذَا حَيَاةٍ نَبَاتِيَّةٍ بَعْدَ أَنْ كَانَتِ الْحَبَّةُ وَالنَّوَاةُ جِسْمًا صُلْبًا لَا حَيَاةَ فِيهِ وَلَا نَمَاءَ. فَلِذَلِكَ رَجَّحَ فَصْلَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا إِلَّا أَنَّهَا أَعَمُّ مِنْهَا لِدَلَالَتِهَا عَلَى إِخْرَاجِ الْحَيَوَانِ مِنْ مَاءِ النُّطْفَةِ أَوْ مِنَ الْبَيْضِ، فَهِيَ خَبَرٌ آخَرُ وَلَكِنَّهُ بِعُمُومِهِ يُبَيِّنُ الْخَبَرَ الْأَوَّلَ، فَلِذَلِكَ يَحْسُنُ فَصْلُ الْجُمْلَةِ، أَوْ عَدَمُ عَطْفِ أَحَدِ الْأَخْبَارِ.
{ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarır” cümlesi, { إِنَّ } lafzının isminin ikinci haberi konumundadır ve kendisinden önceki cümleden kastedileni beyan makamındadır; o da habbe ve çekirdek içinde hiçbir hayat ve büyüme olmayan sert bir cisim iken, kendisinden bitkisel bir hayata sahip büyüyen bir bitki veya ağaç çıkaran yarılmadır. İşte bu sebeple bu cümlenin kendisinden önceki cümleden fasledilmesi (bağlaçsız gelmesi) tercih edilmiştir; ancak nutfe suyundan yahut yumurtadan canlının çıkarılmasına delalet etmesi bakımından ondan daha geneldir. Dolayısıyla o başka bir haberdir, fakat umumiyetiyle birinci haberi açıklamaktadır; işte bu yüzden cümlenin fasledilmesi veya haberlerden birinin diğerine atfedilmemesi güzel düşmüştür.
وَعَطَفَ عَلَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ قَوْلَهُ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ لِأَنَّهُ إِخْبَارٌ بِضِدِّ مَضْمُونِ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَصُنْعٍ آخَرَ عَجِيبٍ دَالٍّ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ وَنَافٍ تَصَرُّفَ الطَّبِيعَةِ بِالْخَلْقِ، لِأَنَّ الْفِعْلَ الصَّادِرَ مِنَ الْعَالِمِ الْمُخْتَارِ يَكُونُ عَلَى أَحْوَالٍ مُتَضَادَّةٍ بِخِلَافِ الْفِعْلِ الْمُتَوَلِّدِ عَنْ سَبَبٍ طَبْعِيٍّ، وَفِي هَذَا الْخَبَرِ تَكْمِلَةُ بَيَانٍ لِمَا أَجْمَلَهُ قَوْلُهُ: فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى، لِأَنَّ فَلْقَ الْحَبِّ عَنِ النَّبَاتِ وَالنَّوَى عَنِ الشَّجَرِ يَشْمَلُ أَحْوَالًا مُجْمَلَةً، مِنْهَا حَالُ إِثْمَارِ النَّبَاتِ وَالشَّجَرِ: حَبًّا يَيْبَسُ وَهُوَ فِي قَصَبِ نَبَاتِهِ فَلَا تَكُونُ فِيهِ حَيَاةٌ، وَنَوَى فِي بَاطِنِ الثِّمَارِ يَبَسًا لَا حَيَاةَ فِيهِ كَنَوَى الزَّيْتُونِ وَالتَّمْرِ، وَيَزِيدُ عَلَى ذَلِكَ الْبَيَانِ بِإِخْرَاجِ الْبَيْضِ وَاللَّبَنِ وَالْمِسْكِ وَاللُّؤْلُؤِ وَحَجَرِ (الْبَازهرِ) مِنْ بَوَاطِنِ الْحَيَوَانِ الْحَيِّ، فَظَهَرَ صُدُورُ الضِّدَّيْنِ عَنِ الْقُدْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ تَمَامَ الظُّهُورِ.
{ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarır” [ifadesi] üzerine { وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } “[ve] diriden ölüyü çıkarandır” sözünü atfetmiştir; zira bu, { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarır” [ifadesinin] mazmununun zıddını, tam kudrete delalet eden ve tabiatın yaratmadaki tasarrufunu nefyeden başka bir harika sanatı haber vermektedir. Çünkü âlim ve muhtar (irade sahibi) olandan sâdır olan fiil, tabii bir sebepten doğan fiilin aksine birbirine zıt haller üzere gerçekleşir. Bu haberde, { فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى } “Tohumu ve çekirdeği yarandır” sözünün mücmel bıraktığı hususun beyanının tamamlanması vardır; zira tohumun bitkiden, çekirdeğin ağaçtan yarılması mücmel halleri kapsar. Bunlardan biri, bitki ve ağacın meyve verme hâlidir: Bitkinin sapındayken kuruyan ve içinde hayat bulunmayan tohumlar ile zeytin ve hurma çekirdeği gibi meyvelerin içinde bulunan, kendisinde hayat olmayan kuru çekirdekler [bunun örneğidir]. Buna ek olarak, canlı hayvanların içinden yumurta, süt, misk, inci ve panzehir taşı (el-bâzehr) çıkarılmasıyla bu beyan daha da genişler. Böylece birbirine zıt iki şeyin ilâhî kudretten sâdır olduğu apaçık ortaya çıkmıştır.
وَقَدْ رَجَّحَ عَطْفُ هَذَا الْخَبَرِ لِأَنَّهُ كَالتَّكْمِلَةِ لِقَوْلِهِ: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ أَيْ يَفْعَلُ الْأَمْرَيْنِ مَعًا كَقَوْلِهِ بَعْدَهُ فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَاعِلُ اللَّيْلَ سَكَناً. وَجَعَلَهُ فِي «الْكَشَّافِ» عَطْفًا عَلَى فالِقُ الْحَبِّ بِنَاءً عَلَى أَنَّ مَضْمُونَ قَوْلِهِ: مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ لَيْسَ فِيهِ بَيَانٌ لِمَضْمُونِ فالِقُ الْحَبِّ لِأَنَّ فَلْقَ الْحَبِّ يَنْشَأُ عَنْهُ إِخْرَاجُ الْحَيِّ مِنَ الْمَيِّتِ لَا الْعَكْسُ، وَهُوَ خِلَافُ الظَّاهِرِ لِأَنَّ عَلَاقَةَ وَصْفِ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ بِخَبَرِ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ أَقْوَى مِنْ عَلَاقَتِهِ بِخَبَرِ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى.
Bu haberin atfedilmesi tercih edilmiştir; zira o, { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarır” sözünün tamamlayıcısı gibidir; yani bundan sonraki { فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا } “Sabahı yarıp aydınlatan, geceyi de dinlenme [vakti] yapandır” sözünde olduğu gibi her iki işi birden yapmaktadır. el-Keşşâf'ta ise bu, { مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } “Diriden ölüyü çıkarandır” sözünün mazmununda { فَالِقُ الْحَبِّ } “Tohumu yarandır” [ifadesinin] mazmununun bir beyanı bulunmadığı, zira tohumun yarılmasından aksinin değil, ölüden dirinin çıkmasının neşet ettiği esasına dayanılarak { فَالِقُ الْحَبِّ } “Tohumu yarandır” [ifadesine] atıf kılınmıştır. Fakat bu, zâhirin hilafınadır; çünkü { مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } vasfının { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } haberiyle olan irtibatı, { فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى } haberiyle olan irtibatından daha güçlüdür.
وَقَدْ جِيءَ بِجُمْلَةِ: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ فِعْلِيَّةً لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْفِعْلَ يَتَجَدَّدُ وَيَتَكَرَّرُ فِي كُلِّ آنٍ، فَهُوَ مُرَادٌ مَعْلُومٌ وَلَيْسَ عَلَى سَبِيلِ الْمُصَادَفَةِ وَالِاتِّفَاقِ.
{ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarır” cümlesi, bu fiilin her an yenilendiğine ve tekrarlandığına, dolayısıyla bunun tesadüf ve rastlantı yoluyla değil, murat edilen ve bilinen bir fiil olduğuna delalet etmesi için fiil cümlesi olarak getirilmiştir.
وَجِيءَ فِي قَوْلِهِ: وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ اسْمًا لِلدَّلَالَةِ عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ، فَحَصَلَ بِمَجْمُوعِ ذَلِكَ أَنَّ كِلَا الْفِعْلَيْنِ مُتَجَدِّدٌ وَثَابِتٌ، أَيْ كَثِيرٌ وَذَاتِيٌّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَحَدَ الْإِخْرَاجَيْنِ لَيْسَ أَوْلَى بِالْحُكْمِ مِنْ قَرِينِهِ فَكَانَ فِي الْأُسْلُوبِ شِبْهُ الِاحْتِبَاكِ.
{ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } “[Ve] diriden ölüyü çıkarandır” sözünde ise devamlılık ve sebata delalet etmesi için isim [kalıbında] getirilmiştir. Bunların toplamından, her iki fiilin de hem teceddüt eden (yenilenen) hem de sabit, yani çok ve zâtî olduğu manası hasıl olmuştur. Çünkü bu iki çıkarma fiilinden biri, hüküm bakımından diğer eşinden daha öncelikli değildir; bu yüzden üslupta ihtibâk benzeri bir durum ortaya çıkmıştır.
وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكُمُ لِزِيَادَةِ التَّمْيِيزِ وَلِلتَّعْرِيضِ بِغَبَاوَةِ الْمُخَاطَبِينَ الْمُشْرِكِينَ لِغَفْلَتِهِمْ عَنْ هَذِهِ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ الْمُنْفَرِدُ بِالْإِلَهِيَّةِ، أَيْ ذَلِكُمُ الْفَاعِلُ الْأَفْعَالِ الْعَظِيمَةِ مِنَ الْفَلْقِ وَإِخْرَاجِ الْحَيِّ مِنَ الْمَيِّتِ وَالْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ هُوَ الَّذِي يَعْرِفُهُ الْخَلْقُ باسمه الْعَظِيم الدالّ عَلَى أَنَّهُ الْإِلَهُ الْوَاحِدُ، الْمَقْصُورُ عَلَيْهِ وَصْفُ الْإِلَهِيَّةِ فَلَا تَعْدِلُوا بِهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ غَيْرَهُ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِالتَّفْرِيعِ بِالْفَاءِ قَوْلَهُ: فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ.
{ ذَلِكُمُ } “İşte bu” ile işaret edilmesi, temyizi (belirginliği) artırmak ve ilahlıkta tek olduğuna dair bu delaletten gafil olmaları sebebiyle muhatap müşriklerin anlayışsızlığını ta'riz yoluyla yüzlerine vurmak içindir. Yani [tohumu] yarma, ölüden diriyi ve diriden ölüyü çıkarma gibi yüce fiilleri işleyen işte bu zât; mahlukatın, tek ilah olduğuna ve ilahlık vasfının sadece O'na mahsus bulunduğuna delalet eden yüce ismiyle tanıdığı zâttır; o halde ilahlıkta O'na başkasını denk tutmayın. İşte bu sebeple { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “Nasıl da döndürülüyorsunuz?” sözünü fa (فَ) harfiyle tafri' ederek (sonuç bildirerek) peşinden getirmiştir.
وَالْأَفْكُ- بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ- مَصْدَرُ أَفَكَهُ يَأْفِكُهُ، مِنْ بَابِ ضَرَبَ، إِذَا صَرَفَهُ عَنْ مَكَانٍ أَوْ عَنْ عَمَلٍ، أَيْ فَكَيْفَ تُصْرَفُونَ عَنْ تَوْحِيدِهِ.
Hemzenin fethasıyla *el-Efk* (الْأَفْكُ), *darabe* babından gelen *efekehû ye'fikuhû* fiilinin masdarıdır; bir kimseyi bir yerden veya bir işten çevirdiğinde kullanılır. Yani O'nun tevhidinden nasıl çevriliyorsunuz?
وَ (أَنَّى) بِمَعْنَى مِنْ أَيْنَ. وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ تَعْجِيبِيٌّ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ لَا يُوجَدُ مُوجِبٌ يَصْرِفُكُمْ عَنْ تَوْحِيدِهِ. وَبُنِيَ فِعْلُ تُؤْفَكُونَ لِلْمَجْهُولِ لِعَدَمِ تَعَيُّنِ
{ أَنَّى } ise nereden manasındadır. Bu, taaccüp ve inkâr bildiren bir istifhamdır (sorudur); yani sizi O'nun tevhidinden çevirecek hiçbir gerekçe yoktur. { تُؤْفَكُونَ } fiili,